Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 674 5180659 5169855 2026-08-13T18:32:44Z IvanScrooge98 56118 /* Памерлі */ img 5180659 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''29 жніўня''' — дзвесце сорак першы (дзвесце сорак другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[886]]: [[Леў VI Мудры|Леў VI]] становіцца візантыйскім імператарам пасля смерці свайго бацькі [[Васілій I Македанянін|Васілія I]]. * [[1167]]: Кароль [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусаліма]] [[Амары I Іерусалімскі]] ажаніўся з [[Візантыя|візантыйскай]] прынцэсай [[Марыя Камніна (каралева Іерусаліма)|Марыяй Камнінай]] * [[1535]]: Войскамі [[ВКЛ]] пасля [[Аблога Старадуба (1535)|месячнай аблогі]] быў узяты [[Старадуб]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. * [[1622]]: [[Бітва пры Флерусе, 1622|Бітва пры Флерусе]] ў час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]. * [[1696]]: Пастановай канфедарацыйнага сойму мовай дзяржаўнага справаводства ў [[ВКЛ]] замест [[русінская мова|русінскай]] зацверджаныя [[польская мова|польская]] і [[лацінская мова|лацінская]]. * [[1702]]: У ходзе [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] казакі і войска ВКЛ пачалі [[Аблога Быхава (1702)|аблогу Быхава]]. * [[1831]]: [[Майкл Фарадэй]] прадэманстраваў першы [[электрычны трансфарматар]]. * [[1842]]: Заключаны [[Нанкінскі дагавор]] паміж Кітаем і [[Вялікабрытанія]]й па выніках [[Першая опіумная вайна|Першай опіумнай вайны]]. * [[1885]]: [[Готліб Даймлер]] атрымаў патэнт на [[матацыкл]]. * [[1944]]: Пачалося [[Славацкае нацыянальнае паўстанне]] супраць пранацысцкага ўрада [[Першая Славацкая рэспубліка|Першай Славацкай рэспублікі]] * [[1949]]: У [[СССР]] выпрабавалі першую савецкую [[атамная бомба|атамную бомбу]]. * [[1949]]: [[Югаславія]] звярнулася да [[ЗША]] па фінансавую дапамогу для ліквідацыі вынікаў савецкай эканамічнай блакады. * [[1974]]: [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі (1974)|Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]]. * [[2008]]: [[Грузія]] разарвала дыпламатычныя адносіны з [[Расія]]й. == Нарадзіліся == * [[1619]]: [[Жан-Батыст Кальбер]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1632]]: [[Джон Лок]], англійскі [[філосаф]], аўтар эмпірычнай тэорыі пазнання * [[1756]]: [[Ян Снядэцкі]], [[астраном]], матэматык, [[філосаф]], рэктар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] 1806—1825 (пам. 21.9.1830) * [[1780]]: [[Жан Агюст Дамінік Энгр]], французскі [[мастак]] * [[1821]]: [[Габрыель дэ Мартылье]], французскі археолаг * [[1862]]: [[Морыс Метэрлінк]], бельгійскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] 1911 * [[1862]]: [[Эндру Фішэр]], 5-ы прэм’ер-міністр [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[1890]]: [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельм Кнорын]], савецкі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, літаратурны крытык, журналіст * [[1894]]: [[Вернер Гілес]], нямецкі мастак * [[1899]]: [[Аляксандр Сакселін]], фінскі балетмайстар * [[1904]]: [[Вернер Форсман]], нямецкі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1956 * [[1915]]: [[Інгрыд Бергман]], шведская і амерыканская актрыса * [[1923]]: [[Уладзімір Казбярук]], беларускі літаратуразнавец. * [[1928]]: [[Дзідра Рытэнберга]], латвійская актрыса. * [[1933]]: [[Арнольд Колер]], прэзідэнт Швейцарыі. * [[1935]]: [[Уільям Фрыдкін]], амерыканскі кінарэжысёр. * [[1936]]: [[Джон Сідні Макейн]], амерыканскі палітык * [[1958]]: [[Майкл Джэксан]], амерыканскі поп-спявак (пам. 25.6.2009) * [[1963]]: [[Карл Маркавіц]], акцёр [[тэатр]]а і [[кіно]] * [[1967]]: [[Іржы Ружэк]], чэшскі фатограф мастацтва * [[1996]]: [[Дэрыл Нейта]], брытанская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Выява:Naguib Mahfouz HR.jpg|thumb|right|120px|Нагіб Махфуз]] * [[1523]]: [[Ульрых фон Гутэн]], нямецкі гуманіст * [[1799]]: [[Пій VI|Пій VI, Папа Рымскі]] * [[1877]]: [[Брыгам Янг]], амерыканскі прапаведнік * [[1946]]: [[Джон Сцюарт Кары]], амерыканскі мастак * [[1975]]: [[Эйман дэ Валера]], ірландскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1978]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1982]]: [[Інгрыд Бергман]], шведская і амерыканская [[актрыса]] * [[1987]]: [[Лі Марвін]], амерыканскі кінаакцёр * [[2006]]: [[Нагіб Махфуз]], егіпецкі пісьменнік, драматург, сцэнарыст; лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (нар. 11.12.1911) * [[2014]]: [[Канстанцін Пятровіч Шаранговіч|Канстанцін Шаранговіч]], беларускі мастак-графік, педагог (нар. 4.1.1956) == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Славакія}}: Дзень [[Славацкае нацыянальнае паўстанне|Славацкага нацыянальнага паўстання]] * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Міжнародны дзень дзеянняў супраць ядзерных выпрабаванняў <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|829]] </noinclude> [[Катэгорыя:29 жніўня| ]] py7cvewz48cx5xjj1vqfkiicv89nz92 0 1513 5180563 5131633 2026-08-13T14:28:34Z Ueschar 151377 /* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180563 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Бельгіі |Дэвіз = Eendracht maakt macht» {{lang-nl|}}<br />«L’union fait la force» {{lang-fr|}}<br />«Einigkeit macht stark» {{lang-de|}}<br />«Адзінства дае сілу» |Назва гімна = Брабансон |Форма кіравання = [[канстытуцыйная парламенцкая манархія]] |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 32|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min = 46|lon_sec = 0 |region = BE |Дата незалежнасці = [[1830]] (абвешчана)<br />[[1839]] (прызнана) |Незалежнасць ад = [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] |Найбуйнейшыя гарады = Брусель, [[Антверпен]], [[Гент]], [[Льеж]], [[Шарлеруа]], [[Бругэ]] |Пасады кіраўнікоў = [[Каралі Бельгіі|Манарх]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Бельгіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп I]]<br />[[Барт Дэ Вевер]] |Месца па тэрыторыі = 139 |Тэрыторыя = 30 528 |Працэнт вады = 6,4% |Месца па насельніцтву = 78 |Насельніцтва = 10 431 477<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html People ::Belgium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160710084134/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html |date=10 ліпеня 2016 }} — [[CIA World Factbook]]</ref> |Год перапісу = 2011 |Месца па шчыльнасці насельніцтва = 17 |Шчыльнасць насельніцтва = 344 |ІРЧП = {{steady}} 0,886 |Год разліку ІРЧП = 2011 |Месца па ІРЧП = 18 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> |ВУП = 383,273 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|title=Belgium|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017064038/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|archivedate=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> |Год разліку ВУП = 2009 |Месца па ВУП = 29 |ВУП на душу насельніцтва = 36 415<ref name="imf2" /> |Авіякампанія = Да [[2001]] года - [[Sabena]], з [[2005]] года - [[Brussels Airlines]]. }} '''Бе́льгія''' ({{lang-nl|België}} {{IPA|[ˈbɛlɣijə]}}, {{lang-fr|Belgique}}, {{lang-de|Belgien}}), '''Карале́ўства Бе́льгія''' ({{lang-nl|Koninkrijk België}}, {{lang-fr|Royaume de Belgique}}, {{lang-de|Königreich Belgien}}) — краіна ў [[Бенілюкс|Паўночна-Заходняй Еўропе]], член [[ЕС]], [[ААН]] і [[НАТА]]. Плошча — 30 528 км², колькасць насельніцтва — 10,8 млн чалавек. Краіна названая па этноніме кельцкага племені — белгі. Сталіца — [[Брусель]]. Мяжуе на поўначы з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]], на ўсходзе — з [[Германія]]й, на паўднёвым усходзе — з [[Люксембург]]ам і з [[Францыя]]й — на поўдні і захадзе. Абмываецца [[Паўночнае мора|Паўночным морам]] на паўночным захадзе. Форма праўлення — канстытуцыйная парламенцкая манархія, форма адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу — [[федэрацыя]]. == Гісторыя Бельгіі == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Бельгіі}} == Палітычная структура == Бельгія — [[канстытуцыйная манархія]] (з пачатку існавання) і федэратыўная дзяржава (з [[1980]] года). Кіраўнік дзяржавы — [[Каралі бельгійскія|Кароль]], у наш час — [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп]] (з [[2013]]). Кіраўнік Урада — Прэм’ер-міністр. Як правіла, Прэм’ер-міністрам становіцца прадстаўнік партыі, якая набрала найбольшую колькасць галасоў на парламенцкіх выбарах. Урад фармальна прызначаецца Каралём. Таксама склад Урада павінен быць зацверджаны Парламентам. Канстытуцыя патрабуе ад урада прытрымлівацца моўнага парытэту: палова міністраў павінна быць прадстаўнікамі фламандскамоўнай супольнасці, палова — франкамоўнай. [[Парламент Бельгіі|Федэральны Парламент]] двухпалатны. Верхняя палата — [[Сенат Бельгіі|Сенат]] ({{lang-nl|Senaat}}), ніжняя — [[Палата Народных Прадстаўнікоў]] ({{lang-nl|Kamer van volksvertegenwoordigers}}). Абедзве палаты выбіраюцца прамым усеагульным галасаваннем раз у чатыры гады. Права голасу маюць усе грамадзяне краіны, якім ёсць 18 год. У Сенаце засядаюць 40 дэпутатаў, у Палаце Народных Прадстаўнікоў — 150. Часам Бельгію называюць падвойнай федэрацыяй, бо яна падзяляецца адначасова на тры рэгіёны і тры моўныя супольнасці, тэрыторыя якіх перасякаецца. У зону адказнасці рэгіёнаў уваходзіць кіраванне мясцовай гаспадаркай, грамадскія работы (напрыклад, дарожнае будаўніцтва, пытанні экалогіі і г. д.), у зону адказнісці моўных супольнасцей — у першую чаргу пытанні, якія звязаны з культурай, у тым ліку адукацыя, навуковая дзейнасць і спорт. Кожны рэгіён і кожная моўная супольнасць мае свой парламент і свой урад, аднак па ўзаемнай згодзе парламенты і ўрады Фландрыі і Фламандскамоўнай суполкі аб’ядналіся. Такім чынам у Бельгіі існуе шэсць урадаў і шэсць парламентаў. Федэральны Урад адказвае за каардынацыю дзеянняў астатніх пяці ўрадаў, а таксама за пытанні агульнадзяржаўнай важнасці, такія як: абарона, замежныя справы, агульнадзяржаўная эканамічная і манетарная палітыка, пенсіі, ахова здароўя. Бельгія з’яўляецца членам [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] з [[25 сакавіка]] [[1957]] (заснавання [[ЕЭС]]), у тым ліку была ў складзе яго папярэдніка — [[Еўрапейскае аб’яднанне вугалю і сталі|ЕАВС]]. Таксама ўваходзіць у [[НАТА]]. == Адміністрацыйны падзел == У Бельгіі паралельна існуе падвойная сістэма адміністрацыйнага падзелу: * Бельгія падзяляецца на тры рэгіёны, два з якіх дзеляцца на правінцыі: ** [[Фламандскі рэгіён|Фландрыя]]: *** [[Антверпен (правінцыя)|Правінцыя Антверпен]] *** [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|Правінцыя Лімбург]] *** [[Усходняя Фландрыя|Правінцыя Усходняя Фландрыя]] *** [[Заходняя Фландрыя|Правінцыя Заходняя Фландрыя]] *** [[Фламандскі Брабант|Правінцыя Фламандскі Брабант]] ** [[Валонія]]: *** [[Эно (правінцыя)|Правінцыя Эно]] *** [[Льеж (правінцыя)|Правінцыя Льеж]] *** [[Люксембург (правінцыя)|Правінцыя Люксембург]] *** [[Намюр (правінцыя)|Правінцыя Намюр]] *** [[Валонскі Брабант|Правінцыя Валонскі Брабант]] ** [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусельская сталічная акруга]] * Паралельна з гэтым, Бельгія дзеліцца на тры моўныя супольнасці: ** [[Фламандская супольнасць]] (Фландрыя і Брусельская сталічная акруга) ** [[Французская супольнасць]] (Валонія і Брусельская сталічная акруга) ** [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]] (частка правінцыі Льеж) == Геаграфія == Тэрыторыя Бельгіі дзеліцца на тры геаграфічныя раёны: прыбярэжная раўніна (нізінная Бельгія, да 100 м над узроўнем мора) на паўночным захадзе, цэнтральнае плато (сярэдняя Бельгія, 100—200 м над узроўнем мора) і [[Ардэны|Ардэнскае ўзвышша]] на паўднёвым усходзе (вышынная Бельгія, 200—500 м над узроўнем мора). Нізінная Бельгія — гэта збольшага пясчаныя выдмы і польдэры. Польдэрамі завуцца нізінныя ўчасткі зямлі (не абавязкова ніжэйшыя за узровень мора), што знаходзяцца пад пагрозай затаплення і абароненыя ад паводак дамбамі, або, далей ад мора, палямі з асушальнымі каналамі. Польдэры адрозніваюцца ўрадлівасцю глебаў. Між заходнімі польдэрамі, Лісам і Шэльдай, ляжыць Фламандская нізіна, месцамі ўзгорысты раён з пясчанымі глебамі. За Фламандскай нізінай размяшчаецца геаграфічная вобласць Кемпен. Кемпенскі краявід у асноўным складаецца з іглічных лясоў, лугоў і кукурузных палёў. Сярэдняя Бельгія — раён між Кемпенам і далінамі Самбры і Мааса. Гэта вобласць гліністых раўнінаў, якія паступова падвышаюцца пры руху ў бок Самбры і Мааса. Тут самыя ўрадлівыя глебы краіны. У сувязі з развітой урбанізацыяй гэтага раёна прыродныя краявіды рэдкія, аднак на поўдзень ад Бруселя дагэтуль захаваўся [[бук]]авы лес плошчай у пяць тысяч га ({{lang-nl|Zoniënwoud}}, {{lang-fr|Fôret de Soignes}}). Да сярэдняй Бельгіі належыць тэрыторыя правінцыі Эно і геаграфічнай вобласці {{lang-nl|Haspengouw}}, {{lang-fr|La Hesbaye}} (поўдзень правінцыі Лімбург і поўнач правінцыі Льеж). Гэтыя ўрадлівыя землі ў асноўным занятыя раллямі і лугамі, між якімі ляжаць вялікія сельскія сядзібы. Вышынная Бельгія адрозніваецца нізкай шчыльнасцю насельніцтва і багаццем лясоў. З-за гарыстага рэльефу сельская гаспадарка тут не развітая, затое гэты рэгіён прыцягвае шматлікіх турыстаў. Пачынаецца на поўдзень ад далінаў рэк Самбра і Маас. Адразу за далінамі гэтых рэк пачынаецца геаграфічная вобласць Кандроз ({{lang-fr|Condroz}}) — нізкія пагоркі вышынёй у 200—300 метраў. Да гэтай вобласці адносяцца часткі правінцый Эно, Льеж і Намюр. Далей месцяцца [[Ардэны]] — высокія пагоркі (або нават нізкія горы). Ардэны ў асноўным пакрытыя лесам, а серпантынныя дарогі звязваюць між сабой вёскі, жыхары якіх дагэтуль карыстаюцца валонскай гаворкай. Самы высокі пункт Ардэнаў (і ўсёй Бельгіі) — гара Батранж ({{lang-fr|Botrange}}; 694 м над узроўнем мора). == Эканоміка == Бельгія была заснавальнікам і ўваходзіць у [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)]], уваходзіць у Еўрапейскі саюз, краіна стала першым членам [[Эканамічны і валютны саюз Еўрапейскага Саюза|Еўрапейскага валютнага саюза]] ў [[1999]] г. Аснова эканомікі — сфера паслуг (перадусім транспарт і гандаль) і прамысловасць. Вытворчасць сталі, цэменту і хімічных прадуктаў сканцэнтраваная ў даліне рэк [[Самбра]] і [[Маас (рака)|Маас]]. Найбуйнейшыя прамысловыя гарады — [[Монс]], [[Шарлеруа]], [[Намюр]] і [[Льеж]]. Раней у гэтым раёне таксама вялася здабыча вугалю, але ў [[1980-я]] апошнія шахты былі зачыненыя. Цэнтр стальной прамысловасці — Льеж. Прадукцыя хімічнай прамысловасці — угнаенні, фарбавальнікі, фармацэўтычныя рэчывы, а таксама розныя пластмасы. Цэнтр нафтахімічнай прамысловасці размешчаны ў Антверпене, у Бруселі размяшчаецца штаб-кватэра буйной хімічнай і фармацэўтычнай кампаніі Solvay. Тэкстыльная прамысловасць уключае перапрацоўку бавоўны, ільну, поўсці, сінтэтычных тканін. Адзін з важнейшых відаў прадукцыі тэкстыльнай прамысловасці — дываны і коўдры. Галоўныя цэнтры тэкстыльнай прамысловасці — [[Гент]], [[Кортрэйк]], [[Турнэ]], Верв’е. Брусель, [[Бругэ]] і [[Мехелен]] вядомыя як старадаўнія цэнтры вытворчасці карунак. Іншыя галіны прамысловасці — апрацоўка дыяментаў (перадусім у Антверпене), вытворчасць цэменту і шкла, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Маецца некалькі аўтамабільных прадпрыемстваў. Эканоміка моцна арыентаваная на міжнародны рынак. Асноўныя імпартныя тавары — прадукты харчавання, машыны, неапрацаваныя дыяменты, нафта і нафтапрадукты, прадукты хімічнай прамысловасці, адзежа і тэкстыль. Асноўныя экспартныя тавары — аўтамабілі, прадукты харчавання, жалеза і сталь, апрацаваныя дыяменты, тэкстыль, пластмасы, нафтапрадукты і каляровыя металы. У 1970—1980 гады эканамічны цэнтр краіны перамясціўся з Валоніі ў Фландрыю ў сувязі з заняпадам традыцыйных галін эканомікі Валоніі — здабычы вугалю і чорнай металургіі. У цяперашні час здабыча вугалю спыненая зусім, металургія ж застаецца важнай галінай эканомікі, хоць яе значэнне моцна зменшылася. Цяпер эканоміка Фландрыі атрымлівае больш інвестыцый. У Фландрыі вялікая ўвага надаецца прыкладным навуковым даследаванням. Узровень беспрацоўя ў Валоніі ў два разы вышэйшы, чым у Фландрыі. Асноўная галіна энергетыкі — атамная. Маецца дзве [[АЭС]]. Адна непадалёк ад Антверпена, другая ў раёне Юі. Цяпер 75 % электраэнергіі ў краіне вырабляецца на АЭС. Бельгія валодае развітой транспартнай сістэмай. Антверпенскі порт — другі па велічыні порт у Еўропе. Таксама добра развіты ўнутраны транспарт. Прадукцыя сельскай гаспадаркі складае менш за 1,5 % ад ВУП, аднак такі нізкі працэнт кажа не аб слабым развіцці сельскай гаспадаркі, а аб моцным развіцці астатніх галін эканомікі. Найважнейшыя расліны — пшаніца, авёс, жыта, ячмень, цукровы бурак, бульба і лён. Жывёлагадоўля — у асноўным гадоўля буйнага рагатага быдла і свінняў. З сельскай гаспадаркай цесна звязаныя такія традыцыйныя галіны харчовай прамысловасці, як броварства і вытворчасць сыру. Па даных на 2006 год, прыбытак на душу насельніцтва складаў $31 800. Нягледзячы на значную долю цяжкой прамысловасці ў структуры эканомікі, сфера паслуг складала 72,5 % ВУП. Сельская гаспадарка ацэньвалася толькі ў 1,4 % ВУП. == Навука і тэхніка == Унёсак Бельгіі ў развіццё навукі і тэхнікі можна прасачыць на працягу ўсёй гісторыі гэтай краіны. У XVI стагоддзі ў краіне працавалі такія навукоўцы, як картограф [[Герард Меркатар]], анатам [[Андрэас Везалій]], траўнік Рэмберт Дадоэнс і матэматык, інжынер Сымон Стэвін. У першай палове XVII стагоддзя валонскі метад вырабу прутковага жалеза распаўсюдзіўся ў Швецыі і выкарыстоўваўся там на працягу 260 гадоў. Дынамічна развіваная шчыльная бельгійская чыгуначная сетка заахвоціла буйныя кампаніі, такія як La Brugeoise et Nivelles (цяпер BN аддзяленне Bombardier Transportation), развіваць адмысловыя новыя тэхналогіі. Эканамічна важная падземная здабыча вугалю падчас Вялікай Індустрыяльнай рэвалюцыі вымагала спецыялізаваных даследаванняў у галіне горнай справы. Канец XIX стагоддзя і XX стагоддзе адзначыліся значнымі поспехамі Бельгіі ў прыкладной навуцы і ў тэарэтычных фундаментальных даследаваннях. Хімік-тэхнолаг Эрнест Гастон Сольве і інжынер Зеноб Тэафіл Грам далі свае імёны навуковым паняццям: працэсу Сольве і дынама-машыне Грама ў 1860-х. Жоржу Леметру прыпісваецца аўтарства тэорыі пашырэння Сусвету (побач з іншымі вучонымі). Тры нобелеўскія прэміі па фізіялогіі і медыцыне прысудзілі бельгійцам: Жулю Бардэ ў 1919 г. «За адкрыцці, звязаныя з імунітэтам», Карнею Хеймансу ў 1938 г. «За адкрыццё ролі сінуснага і аартальнага механізмаў у рэгуляцыі дыхання», Альберу Клоду, Крысціяну дэ Дзюву, Джорджу Паладзе ў 1974 г. «За адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі». Бельгійскі фізікахімік [[Ілья Раманавіч Прыгожын|Ілья Прыгожын]] быў намінаваны на нобелеўскую прэмію ў 1977 годзе «За працы па тэрмадынаміцы незваротных працэсаў, асабліва за тэорыю дысіпатыўных структур». == Насельніцтва == Насельніцтва Бельгіі складае каля 10 584 534 грамадзян па даных на студзень 2007 года. === Урбанізацыя === Амаль усё насельніцтва Бельгіі жыве ў гарадах — 97 % (2004 год). Бельгія адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва (342 чалавекі на км²), саступаючы па гэтым параметры ў Еўропе толькі Нідэрландам і некаторым маленькім дзяржавам, такім як [[Манака]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва па краіне назіраецца ў раёне, абмежаваным гарадамі Брусель—Антверпен—Гент—Левен (так званы «фламандскі ромб», {{lang-nl|Vlaamse ruit}}). Самая нізкая шчыльнасць насельніцтва — у Ардэнскіх гарах (правінцыя Люксембург). На 2006 год Фламандскі рэгіён меў колькасць насельніцтва каля 6 078 600 жыхароў з Антверпенам (457 749), Гентам (230 951) і Бругэ (117 251), як самымі густанаселенымі гарадамі. Валонія мела колькасць насельніцтва 3 413 978 жыхароў з Шарлеруа (201 373), Льежам (185 574) і Намюрам (107 178) як самымі густанаселенымі гарадамі. У Бруселі пражывае 1 018 804 жыхароў у 19 сталічных акруговых муніцыпалітэтах, два з якіх маюць больш за 100 000 жыхароў. === Узроставая структура насельніцтва Бельгіі === — 0-14 гадоў: 16,9 % (хлопчыкі — 892,995, дзяўчынкі — 855,177); — 15-64 гадоў: 65,7 % (мужчыны — 3,435,282, жанчыны — 3,373,917); — 65 гадоў і старэй: 17,4 % (мужчыны — 745,178, жанчыны — 1,061,839).[6] === Сярэдні ўзрост === Агульны паказчык: 50,0 гадоў. Мужчыны: 39,6 гадоў. Жанчыны: 42,1 гадоў (паказчыкі за 2006 г.). === Рост колькасці насельніцтва === Колькасць насельніцтва з 2005 г. да 2006 г. вырасла на 0,13 %. Узровень нараджальнасці ў Бельгіі складае 10,38 нараджэнняў на 1 000 грамадзян. На 1 000 грамадзян прыходзіцца 10,27 смерцяў. Чыстая міграцыя ў Бельгіі складае 1,22 мігранта на 1 000 жыхароў (па даных за 2006 г.). === Сярэдняя працягласць жыцця === Агульны паказчык: 78,77 гадоў. Мужчыны: 75,59 гадоў. Жанчыны: 82,09 гадоў (па даных за 2006 г.). === Агульны паказчык плоднасці === У сярэднім бельгійскія жанчыны маюць 1,64 дзіцяці (па даных за 2006 г.). Аналагічны паказчык за 1994 ацэньваўся ў 1,50 дзіцяці. === Этнічны склад насельніцтва === Дзве галоўныя групы, што складаюць насельніцтва краіны, — фламандцы (каля 60 % насельніцтва) і валоны (каля 40 % насельніцтва). Фламандцы жывуць у пяці паўночных правінцыях і размаўляюць на нідэрландскай мове і яе шматлікіх дыялектах. Валоны жывуць у пяці паўднёвых правінцыях, што складаюць Валонію, размаўляюць на французскай, [[валонская мова|валонскай]] і некаторых іншых мовах. Пасля набыцця незалежнасці Бельгія была франкаарыентаванай дзяржавай, і адзінай дзяржаўнай мовай спачатку была французская, хоць фламандцы заўсёды складалі большасць насельніцтва. Нават у Фландрыі французская доўга заставалася адзінай мовай сярэдняй і вышэйшай адукацыі. Пасля першай сусветнай вайны ў Бельгіі паўстаў рух за эмансіпацыю нідэрландскамоўнага насельніцтва. Вынікам яго стала так званая «моўная звадка» ({{lang-nl|taalstrijd}}). Барацьба стала прыносіць плён у шасцідзясятых гадах [[20 стагоддзе|XX ст.]] У [[1963]] быў прыняты пакет законаў, што рэгламентавалі выкарыстанне моў у афіцыйных установах. У 1967 г. упершыню быў зроблены афіцыйны пераклад канстытуцыі на нідэрландскую. Да 1980 г. абедзве галоўныя мовы краіны былі фактычна зраўняныя ў правах. З 1993 г. Бельгія была падзелена на акругі, якія з’яўляюцца суб’ектамі федэрацыі. Адзінай афіцыйнай мовай на тэрыторыі Фламандскай акругі з’яўляецца нідэрландская. Нягледзячы на дасягнутыя поспехі, моўныя праблемы дагэтуль прыводзяць да эскалацыі напружанасці паміж дзвюма галоўнымі групамі насельніцтва краіны. Так, у 2005 г. праблема падзелу дзвюхмоўнай выбарчай акругі Брусель-Халле-Вільвордзе ледзь не прывяла да адстаўкі ўрада і палітычнага крызісу. Найважнейшая нацыянальная меншасць — немцы. Іх колькасць складае прыблізна 70 000 чалавек. Месцы кампактнага пражывання немцаў (на ўсходзе Валоніі) уваходзяць у склад нямецкамоўнай супольнасці, што мае вялікую аўтаномію, перадусім у пытаннях культуры. Найбуйнейшыя групы мігрантаў — італьянцы, выхадцы з [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], Турцыі, [[Марока]] і іншых арабскіх краін. У Бельгіі пражывае трохі больш за 100 000 выхадцаў з былога Савецкага Саюза.{{крыніца?}} Самыя вялікія дыяспары чачэнцаў, армянаў, грузінаў. == Культура == Асаблівасцю культурнага жыцця з’яўляецца адсутнасць адзінага культурнага поля. Фактычна культурнае жыццё канцэнтруецца ў межах моўных супольнасцей. У Бельгіі няма агульнадзяржаўнага тэлебачання, газетаў і іншых сродкаў масавай інфармацыі. Таксама адсутнічаюць двухмоўныя ўніверсітэты (за выключэннем Каралеўскай ваеннай школы) і буйныя навуковыя або культурныя арганізацыі. === Жывапіс === Яшчэ ў эпоху [[Рэнесанс]]у Фландрыя праславілася сваім жывапісам (фламандскія прымітывы). Пазней у Фландрыі жыў і працаваў Рубенс (Антверпен дагэтуль часта завуць горадам Рубенса). Аднак да другой паловы [[XVII ст.]] фламандскае мастацтва паступова прыйшло ў заняпад. Пазней у Бельгіі развіваўся жывапіс у стылях [[рамантызм]]у, [[экспрэсіянізм]]у і [[сюррэалізм]]у. Вядомыя бельгійскія мастакі — Джэймс Энсор (экспрэсіянізм і сюррэалізм), Канстант Пермеке (экспрэсіянізм), аднак самы вядомы мастак Бельгіі — Рэне Магрыт, які лічыцца адным з найважнейшых прадстаўнікоў сюррэалізму. === Літаратура === Натуральна, у літаратуры падзел па моўным прынцыпе выяўляўся наймацней. Франкамоўная літаратура імкнецца да французскай традыцыі, што звязана ў прыватнасці з тым, што ў Бельгіі працавалі шматлікія французскія літаратары (напрыклад Бадлер). Больш складаная сітуацыя з літаратурай Фландрыі. У XIX стагоддзі літаратура Фландрыі раскалолася на дзве плыні: прадстаўнікі адной пісалі па-французску, другой — пісалі па-нідэрландску. Працы прадстаўнікоў першай плыні можна назваць тыпова бельгійскай літаратурай, бо з’яўленне такой літаратуры не было б магчымым у аднамоўнай краіне. Самы вядомы твор дадзенай групы — «Легенда аб Тылі Уленшпігелі і Ламе Гудзаку», напісаная фламандцам Шарлем дэ Кастэрам. Цяпер гэтая кніга перакладзеная на мноства моў і атрымала мянушку «Біблія Фландрыі». Аднак вялікая частка франкамоўнай фламандскай літаратуры цяпер забытая: валонам і пагатоў французам яна не цікавая, а фламандцы яе не чытаюць з-за зніжэння ўзроўню ведання французскай мовы (раней, калі французская была адзінай дзяржаўнай мовай, яе веданне было неабходным, зараз жа нідэрландская мова роўная ў правах з французскай). Прадстаўнікі другой групы ў асноўным былі прыхільнікамі эмансіпацыі Фландрыі і часцяком былі нацыяналістамі. Самы вядомы прадстаўнік гэтай групы — паэт Гвіда Гезелле. Ён выступаў не толькі супраць французскай мовы, але і прынятага ў Нідэрландах варыянту нідэрландскай мовы. Яго вершы, напісаныя на заходнефламандскім дыялекце, не заўсёды добра зразумелыя цяперашнім фламандцам. Некаторыя вядомыя бельгійскія паэты: Гвіда Гезеле (пісаў па-фламандску), Эміль Верхарн (фламандзец, пісаў па-французску), Морыс Метэрлінк (фламандзец, пісаў па-французску), Пол Ван Остайен (паэт-наватар, пісаў па-нідэрландску). === Архітэктура === У Бельгіі захавалася шмат выбітных узораў архітэктуры ад раманскага стылю (XI стагоддзе) да ар-нуво (пачатак XX ст.). Самы вядомы бельгійскі архітэктар — [[Віктар Орта]] (1861—1947), адзін з выбітнейшых архітэктараў ар-нуво. Найбольш цікавыя ў архітэктурным дачыненні гарады: Бругэ, Гент, Антверпен, Брусель, Мехелен. === Бельгійская кухня === Бельгійская ежа, як і сама Бельгія, уяўляе сабой сумесь германскага і лацінскага ўплываў. Бельгійцы заслужылі рэпутацыю аматараў вафляў і смажанай бульбы. Абедзве гэтыя стравы ўзніклі ў Бельгіі. Нацыянальныя стравы: смажанае мяса з салатай і смажаныя мідыі. Брэнды бельгійскага шакаладу і шакаладных цукерак, такіх як Callebaut, Côte d’Or, Neuhaus, Leonidas, Guylian і Godiva, вядомыя за мяжою. == Транспарт == Бельгія — краіна невялікая. Магістральная сетка з’яўляецца адной з самых шчыльных у свеце (параўнальная з [[Лос-Анджэлес]]ам). У Бельгіі заахвочваецца выкарыстанне цягнікоў, бо чыгунка з’яўляецца разгалінаванай і эфектыўнай. ''Марскія парты'': * Антверпен (адзін з самых вялікіх партоў свету); * Бругэ — адзін з найбуйнейшых партоў Еўропы; * Гент; * Астэндэ. ''Унутраныя парты'': * Брусель; * Льеж. == Войска == Узброеныя сілы створаныя ў 1830 г. Цяпер іх асабовы склад налічвае каля 41 000 чалавек. Прызыўны ўзрост — 16 гадоў (2005 год). Бюджэт Узброеных сіл — 2,7 мільярды [[еўра]]. Утрыманне складае 1,3 % ад ВУП. == Міжнародныя адносіны == [[25 ліпеня]] [[1921]] года — стварэнне Бельгійска-Люксембургскага эканамічнага саюза. Дамова аб стварэнні Мытнага саюза Бенілюкс была падпісана [[5 верасня]] [[1944]] года ўрадамі трох краін у выгнанні ў [[Лондан]]е і ўступіла ў сілу ў 1948 годзе. Саюз праіснаваў да [[1 лістапада]] [[1960]] года, калі ён быў заменены Эканамічным саюзам Бенілюкс на падставе дагавора, падпісанага ў Гаазе 3 лютага 1958. [[4 красавіка]] [[1949]] года Бельгія ўступіла як краіна-заснавальнік у НАТА з штаб-кватэрай у Бруселі. [[18 красавіка]] [[1951]] года Бельгія разам з пяццю еўрапейскімі краінамі падпісала Дамову аб стварэнні Еўрапейскага аб’яднання вугалю і сталі. У [[1957]] г. шэсць дзяржаў, уключна з Бельгіяй, заснавалі [[ЕЭС|Еўрапейскую эканамічную супольнасць]] (ЕЭС, Агульны рынак), якая ў [[1993]] годзе была афіцыйна пераназваная ў [[ЕС|Еўрапейскую супольнасць]], і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергіі. Шэнгенскі дагавор першапачаткова быў падпісаны 14 чэрвеня 1985 года пяццю еўрапейскімі дзяржавамі (Бельгіяй, Нідэрландамі, Люксембургам, Францыяй, Германіяй) і ўступіў у сілу 26 сакавіка [[1995]]. Штаб-кватэра Еўрапейскай камісіі знаходзіцца ў Бруселі. Еўрапарламент праводзіць пленарныя пасяджэнні ў [[Страсбург]]у і Бруселі. Эканамічны і сацыяльны камітэт, кансультацыйны орган ЕС, збіраецца раз на месяц у Бруселі. Пленарныя сесіі Камітэту Рэгіёнаў ЕС праходзяць у Бруселі 5 разоў на год. === Адносіны з Беларуссю === Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[10 сакавіка]] [[1992]] года<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-03-07-1.html Матэрыялы чарговага брыфінга прэс-сакратара МЗС Паўла Латушкі, праведзенага для прадстаўнікоў СМІ 7 сакавіка б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[7 сакавіка]] [[2002]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнар. «круглага стала». Мінск, 18-19 мая 2001 г. / Рэдкал.: А. Мальдзіс (гал. рэд.) і інш. — Мн.: «кБеларускі кнігазбор», [[2002]]. — 240 с. — (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 23). == Спасылкі == {{Commons|Category:Belgium}} * {{britannica-link|59268|Belgium}} * {{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | title = Belgium | lang = en | description = [[Даведнік ЦРУ паводле краін свету]] | accessdate = 8 чэрвеня 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160710084134/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | archivedate = 10 ліпеня 2016 | url-status = dead }} * {{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/999709.stm |title = Belgium |lang = en |description = профіль краіны на сайце [[Бі-бі-сі]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120104124320/http://news.bbc.co.uk/2/hi/999709.stm |archivedate = 4 студзеня 2012 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.loc.gov/rr/international/european/belgium/be.html |title = Portals to the World: Belgium |lang = en |description = інфармацыя пра Бельгію на сайце [[Бібліятэка Кангрэса ЗША|Бібліятэкі Кангрэса ЗША]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110822152502/http://www.loc.gov/rr/international/portals.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ |title = Belgium |lang = en |description = інфармацыя пра Бельгію на сайце [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента ЗША]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110905025655/http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ |archivedate = 5 верасня 2011 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} ; Афіцыйныя сайты * [http://www.belgium.be Афіцыйны сайт бельгійскага федэральнага ўрада]{{ref-nl}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.monarchie.be/ Афіцыйны сайт бельгійскай манархіі]{{ref-nl}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.diplomatie.be/moscowru/ Пасольства Бельгіі ў Маскве] ;Турызм * [http://www.visitbelgium.com/ Афіцыйны сайт камітэта па турызме Бельгіі]{{ref-en}} {{Бельгія ў тэмах}} {{Еўропа}} {{Еўрасаюз}} {{Саюз для Міжземнамор’я}} {{НАТА}} {{АЭСР}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Франкафонія}} {{бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Бельгія| ]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Федэратыўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны-манархіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] gpkacxoimjxazd196lbtw3d43u5emtg 0 2019 5180422 5180410 2026-08-13T12:01:32Z Autumndancer 168015 /* Дзяржаўны лад */ удакладненне 5180422 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і французскай рэвалюцыі (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар Б.​Бетанкур Куартас (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Найбуйнейшы нацыянальны парк [[Чырыбікетэ]]. * [[Магдалена|Рака Магдалена]] * [[Вулкан Пурасэ]], [[Невада-дэль-Руіс]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] 23uqnjjh9fsd2djl7gmxuym3i8ppb3a 5180423 5180422 2026-08-13T12:05:08Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5180423 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар Б.​Бетанкур Куартас (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Найбуйнейшы нацыянальны парк [[Чырыбікетэ]]. * [[Магдалена|Рака Магдалена]] * [[Вулкан Пурасэ]], [[Невада-дэль-Руіс]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] nhh9okr30ecy46njcbe1i7o5wqk9avk 5180429 5180423 2026-08-13T12:14:27Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5180429 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар Б.​Бетанкур Куартас (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Найбуйнейшы нацыянальны парк [[Чырыбікетэ]]. * [[Магдалена|Рака Магдалена]] * [[Вулкан Пурасэ]], [[Невада-дэль-Руіс]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] tlaqloiabdc1pg3xjwwqf3oq22rd8tp 5180430 5180429 2026-08-13T12:18:17Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5180430 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Найбуйнейшы нацыянальны парк [[Чырыбікетэ]]. * [[Магдалена|Рака Магдалена]] * [[Вулкан Пурасэ]], [[Невада-дэль-Руіс]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] j8d6uh358papcd8ttu282nuqjyucf0f 5180932 5180430 2026-08-14T07:53:13Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ дапаўненне 5180932 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых (Уіла, 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, Таліма, 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена]] і Каўка. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам Каўка; Мета і Гуаўярэ — прытокі Арынока; Путумаё і Какета — прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Вулкан Пурасэ]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] esmi3ypjmyfwgokm43g1b1us12ze04v 5180934 5180932 2026-08-14T07:54:30Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180934 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, Таліма, 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена]] і Каўка. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам Каўка; Мета і Гуаўярэ — прытокі Арынока; Путумаё і Какета — прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Вулкан Пурасэ]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] iz1qcnn6iw9dd9q3snr94lp4m09rot9 5180938 5180934 2026-08-14T07:55:59Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180938 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма|Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена]] і Каўка. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам Каўка; Мета і Гуаўярэ — прытокі Арынока; Путумаё і Какета — прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Вулкан Пурасэ]] * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] aiwvvdv8gjhmc2q1d8ndh1zsv4g38x9 5180940 5180938 2026-08-14T07:57:43Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180940 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма|Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулкан [[Пурасэ]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам Каўка; Мета і Гуаўярэ — прытокі Арынока; Путумаё і Какета — прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] 202cgdok3on12r6pl9aph24j3sonwpj 5180942 5180940 2026-08-14T08:00:04Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180942 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма|Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулкан [[Пурасэ]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] bq689qtzxe8jhexz4uwtc4d1z3qaj3m 5180993 5180942 2026-08-14T10:12:36Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180993 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулкан [[Пурасэ]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] l91kxnzrv60zpxoj8o3qd9fos1wpwps 5180994 5180993 2026-08-14T10:13:38Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180994 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулкан [[Пурасэ]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. * [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] 4anu00zzyrda5hawid4a28p053lg76q 5180997 5180994 2026-08-14T10:19:28Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5180997 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулканы [[Пурасэ]], [[Азуфраль]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == === Знешні гандаль === Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] 7jkgc2cdymllhsfepvvq6mkf0gium60 5181002 5180997 2026-08-14T10:34:16Z Autumndancer 168015 /* Эканоміка */ дапаўненне 5181002 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулканы [[Пурасэ]], [[Азуфраль]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == Калумбія — індустрыяльна-аграрная краіна. Валавы ўнутраны прадукт (ВУП) у 1995 склаў 100,2 млрд дол., каля 2700 долараў ЗША/1 чал. Доля [[прамысловасць|прамысловасці]] ў ВУП 26 %, [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] 19 %, абслуговых галін 43 %. Значныя пазіцыі ў эканоміцы займае замежны капітал. Сярод галін прамысловасці найбольш развіта горназдабыўная. Каля ​3/4 кошту яе прыпадае на здабычу [[нафта|нафты]] і прыроднага газу. У 1996 годзе здабыта 32 млн т нафты і каля 5 млрд м³ прыроднага газу. Асноўныя раёны здабычы — даліна р. [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і паўночны ўсход (каля граніцы з [[Венесуэла]]й). Здабываюць (1995) [[каменны вугаль]] — 25 млн тон (на поўначы і ў цэнтральных раёнах), [[нікель]] — 20 тысяч тон, [[золата]] — каля 30 тон, [[плаціна (хімічны элемент)|плаціну]] — каля 8 т, [[ізумруд]]ы — каля 7,2 млн каратаў (90 % сусветнай здабычы, асноўныя руднікі ва Усходняй Кардыльеры), [[серабро]], жал. і медныя руды, баксіты, [[цынк]], [[свінец]], сурму, фасфарыты, серу, [[гіпс]], каменную соль, уранавыя руды. Вытворчасць электраэнергіі 47 млрд кВт гадз (1995), 75 % яе даюць [[ГЭС]], 25 % — ЦЭС на каменным вугалі і нафце. У апрацоўчых галінах пераважаюць сярэднія і невялікія прадпрыемствы. [[Чорная металургія]] прадстаўлена заводамі ў [[Медэльін]]е і каля Багаты. У [[машынабудаўніцтва|машынабудаўнічай прамысловасці]] найбольшую ролю адыгрываюць аўтазборачныя прадпрыемствы (у 1994 сабрана з імпартных дэталей і вузлоў 65 тыс. легкавых аўтамабіляў і 15,7 тыс. грузавых), заводы па выпуску абсталявання для цукровай, дрэваапрацоўчай і тэкстыльнай прамысловасці; галоўныя цэнтры — Багата і Калі. [[Баранкілья]] — цэнтр [[суднабудаванне|суднабудавання]], Багата — электратэхнічнац прамысловасці. Штогод перапрацоўваецца каля 15 млн т нафты; асноўныя цэнтры Баранкілья і Картахена. [[Хімічная прамысловасць]] выпускае штучныя і сінтэтычныя валокны, мінеральныя ўгнаенні, соду і іншае; асноўныя цэнтры — Медэльін і [[Букараманга]]. Працуюць прадпрыемствы па вытворчасці сінтэтычнай гумы і аўтамабільных шын. Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] 1ml8lzqw282nbutn12p6ejof805w69r 5181005 5181002 2026-08-14T10:37:16Z Autumndancer 168015 /* Эканоміка */ 5181005 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулканы [[Пурасэ]], [[Азуфраль]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак папугаі, калібры, туканы; ёсць кракадзілы, чарапахі, яшчаркі. Нац. паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і інш.; некалькі рэзерватаў. [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == [[Файл:Cerrejón mine.JPG|thumb|left|Вугальны кар'ер [[Серэхон]]]] Калумбія — індустрыяльна-аграрная краіна. Валавы ўнутраны прадукт (ВУП) у 1995 склаў 100,2 млрд дол., каля 2700 долараў ЗША/1 чал. Доля [[прамысловасць|прамысловасці]] ў ВУП 26 %, [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] 19 %, абслуговых галін 43 %. Значныя пазіцыі ў эканоміцы займае замежны капітал. Сярод галін прамысловасці найбольш развіта горназдабыўная. Каля ​3/4 кошту яе прыпадае на здабычу [[нафта|нафты]] і прыроднага газу. У 1996 годзе здабыта 32 млн т нафты і каля 5 млрд м³ прыроднага газу. Асноўныя раёны здабычы — даліна р. [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і паўночны ўсход (каля граніцы з [[Венесуэла]]й). Здабываюць (1995) [[каменны вугаль]] — 25 млн тон (на поўначы і ў цэнтральных раёнах), [[нікель]] — 20 тысяч тон, [[золата]] — каля 30 тон, [[плаціна (хімічны элемент)|плаціну]] — каля 8 т, [[ізумруд]]ы — каля 7,2 млн каратаў (90 % сусветнай здабычы, асноўныя руднікі ва Усходняй Кардыльеры), [[серабро]], жал. і медныя руды, баксіты, [[цынк]], [[свінец]], сурму, фасфарыты, серу, [[гіпс]], каменную соль, уранавыя руды. Вытворчасць электраэнергіі 47 млрд кВт гадз (1995), 75 % яе даюць [[ГЭС]], 25 % — ЦЭС на каменным вугалі і нафце. У апрацоўчых галінах пераважаюць сярэднія і невялікія прадпрыемствы. [[Чорная металургія]] прадстаўлена заводамі ў [[Медэльін]]е і каля Багаты. У [[машынабудаўніцтва|машынабудаўнічай прамысловасці]] найбольшую ролю адыгрываюць аўтазборачныя прадпрыемствы (у 1994 сабрана з імпартных дэталей і вузлоў 65 тыс. легкавых аўтамабіляў і 15,7 тыс. грузавых), заводы па выпуску абсталявання для цукровай, дрэваапрацоўчай і тэкстыльнай прамысловасці; галоўныя цэнтры — Багата і Калі. [[Баранкілья]] — цэнтр [[суднабудаванне|суднабудавання]], Багата — электратэхнічнац прамысловасці. Штогод перапрацоўваецца каля 15 млн т нафты; асноўныя цэнтры Баранкілья і Картахена. [[Хімічная прамысловасць]] выпускае штучныя і сінтэтычныя валокны, мінеральныя ўгнаенні, соду і іншае; асноўныя цэнтры — Медэльін і [[Букараманга]]. Працуюць прадпрыемствы па вытворчасці сінтэтычнай гумы і аўтамабільных шын. Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] tjfcagks10tptmmrhemchnn8ppu4jbe 5181007 5181005 2026-08-14T10:38:36Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5181007 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулканы [[Пурасэ]], [[Азуфраль]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак [[папугаі]], [[калібры]], [[туканы]]; ёсць [[кракадзілы]], [[чарапахі]], [[яшчаркі]]. Нацыянальныя паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і іншыя; некалькі рэзерватаў. [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == [[Файл:Cerrejón mine.JPG|thumb|left|Вугальны кар'ер [[Серэхон]]]] Калумбія — індустрыяльна-аграрная краіна. Валавы ўнутраны прадукт (ВУП) у 1995 склаў 100,2 млрд дол., каля 2700 долараў ЗША/1 чал. Доля [[прамысловасць|прамысловасці]] ў ВУП 26 %, [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] 19 %, абслуговых галін 43 %. Значныя пазіцыі ў эканоміцы займае замежны капітал. Сярод галін прамысловасці найбольш развіта горназдабыўная. Каля ​3/4 кошту яе прыпадае на здабычу [[нафта|нафты]] і прыроднага газу. У 1996 годзе здабыта 32 млн т нафты і каля 5 млрд м³ прыроднага газу. Асноўныя раёны здабычы — даліна р. [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і паўночны ўсход (каля граніцы з [[Венесуэла]]й). Здабываюць (1995) [[каменны вугаль]] — 25 млн тон (на поўначы і ў цэнтральных раёнах), [[нікель]] — 20 тысяч тон, [[золата]] — каля 30 тон, [[плаціна (хімічны элемент)|плаціну]] — каля 8 т, [[ізумруд]]ы — каля 7,2 млн каратаў (90 % сусветнай здабычы, асноўныя руднікі ва Усходняй Кардыльеры), [[серабро]], жал. і медныя руды, баксіты, [[цынк]], [[свінец]], сурму, фасфарыты, серу, [[гіпс]], каменную соль, уранавыя руды. Вытворчасць электраэнергіі 47 млрд кВт гадз (1995), 75 % яе даюць [[ГЭС]], 25 % — ЦЭС на каменным вугалі і нафце. У апрацоўчых галінах пераважаюць сярэднія і невялікія прадпрыемствы. [[Чорная металургія]] прадстаўлена заводамі ў [[Медэльін]]е і каля Багаты. У [[машынабудаўніцтва|машынабудаўнічай прамысловасці]] найбольшую ролю адыгрываюць аўтазборачныя прадпрыемствы (у 1994 сабрана з імпартных дэталей і вузлоў 65 тыс. легкавых аўтамабіляў і 15,7 тыс. грузавых), заводы па выпуску абсталявання для цукровай, дрэваапрацоўчай і тэкстыльнай прамысловасці; галоўныя цэнтры — Багата і Калі. [[Баранкілья]] — цэнтр [[суднабудаванне|суднабудавання]], Багата — электратэхнічнац прамысловасці. Штогод перапрацоўваецца каля 15 млн т нафты; асноўныя цэнтры Баранкілья і Картахена. [[Хімічная прамысловасць]] выпускае штучныя і сінтэтычныя валокны, мінеральныя ўгнаенні, соду і іншае; асноўныя цэнтры — Медэльін і [[Букараманга]]. Працуюць прадпрыемствы па вытворчасці сінтэтычнай гумы і аўтамабільных шын. Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] m35vi19k4fj782jx0rtezj3sj94rb1z 5181010 5181007 2026-08-14T10:42:07Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5181010 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Невада-дэль-Таліма|Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулканы [[Пурасэ]], [[Азуфраль]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак [[папугаі]], [[калібры]], [[туканы]]; ёсць [[кракадзілы]], [[чарапахі]], [[яшчаркі]]. Нацыянальныя паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і іншыя; некалькі рэзерватаў. [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == [[Файл:Cerrejón mine.JPG|thumb|left|Вугальны кар'ер [[Серэхон]]]] Калумбія — індустрыяльна-аграрная краіна. Валавы ўнутраны прадукт (ВУП) у 1995 склаў 100,2 млрд дол., каля 2700 долараў ЗША/1 чал. Доля [[прамысловасць|прамысловасці]] ў ВУП 26 %, [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] 19 %, абслуговых галін 43 %. Значныя пазіцыі ў эканоміцы займае замежны капітал. Сярод галін прамысловасці найбольш развіта горназдабыўная. Каля ​3/4 кошту яе прыпадае на здабычу [[нафта|нафты]] і прыроднага газу. У 1996 годзе здабыта 32 млн т нафты і каля 5 млрд м³ прыроднага газу. Асноўныя раёны здабычы — даліна р. [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і паўночны ўсход (каля граніцы з [[Венесуэла]]й). Здабываюць (1995) [[каменны вугаль]] — 25 млн тон (на поўначы і ў цэнтральных раёнах), [[нікель]] — 20 тысяч тон, [[золата]] — каля 30 тон, [[плаціна (хімічны элемент)|плаціну]] — каля 8 т, [[ізумруд]]ы — каля 7,2 млн каратаў (90 % сусветнай здабычы, асноўныя руднікі ва Усходняй Кардыльеры), [[серабро]], жал. і медныя руды, баксіты, [[цынк]], [[свінец]], сурму, фасфарыты, серу, [[гіпс]], каменную соль, уранавыя руды. Вытворчасць электраэнергіі 47 млрд кВт гадз (1995), 75 % яе даюць [[ГЭС]], 25 % — ЦЭС на каменным вугалі і нафце. У апрацоўчых галінах пераважаюць сярэднія і невялікія прадпрыемствы. [[Чорная металургія]] прадстаўлена заводамі ў [[Медэльін]]е і каля Багаты. У [[машынабудаўніцтва|машынабудаўнічай прамысловасці]] найбольшую ролю адыгрываюць аўтазборачныя прадпрыемствы (у 1994 сабрана з імпартных дэталей і вузлоў 65 тыс. легкавых аўтамабіляў і 15,7 тыс. грузавых), заводы па выпуску абсталявання для цукровай, дрэваапрацоўчай і тэкстыльнай прамысловасці; галоўныя цэнтры — Багата і Калі. [[Баранкілья]] — цэнтр [[суднабудаванне|суднабудавання]], Багата — электратэхнічнац прамысловасці. Штогод перапрацоўваецца каля 15 млн т нафты; асноўныя цэнтры Баранкілья і Картахена. [[Хімічная прамысловасць]] выпускае штучныя і сінтэтычныя валокны, мінеральныя ўгнаенні, соду і іншае; асноўныя цэнтры — Медэльін і [[Букараманга]]. Працуюць прадпрыемствы па вытворчасці сінтэтычнай гумы і аўтамабільных шын. Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] qp45u6woacavji8lfdfff4iioh5hpqr 5181011 5181010 2026-08-14T10:42:47Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5181011 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Калумбія}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Калумбія |Арыгінальная назва =República de Colombia |Родны склон =Калумбіі |Сцяг =Flag of Colombia.svg |Герб =Coat of arms of Colombia.svg |Замест герба = |Дэвіз =Libertad y Orden<br />({{lang-es|«Свабода і парадак»}}) |Назва гімна =Oh, Gloria Inmarcesible! |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |На карце =COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |На карце2 =LocationColombia.svg |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[20 ліпеня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Багата]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Багата]], [[Баранкілья]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Калумбіі|Прэзідэнт]]<br /> [[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Калумбіі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]]<br />[[Марта Люсія Рамірэс]] |Месца па плошчы =25 |Плошча =1 141 748 |Працэнт вады =8,8 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =28 |Насельніцтва =46 271 958 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =40,53 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Калумбійскі песа]] |Дамен =[[.co]] |ISO = |Тэлефонны код =57 |Часавы пояс =-5 |Заўвагі = }} '''Калумбія''' ({{lang-es|Colombia}}), афіцыйная назва '''Рэспу́бліка Калу́мбія''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[дзяржава]] на паўночным захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Сталіца — [[Багата|горад Багата]]. Мяжуе з [[Бразілія]]й і [[Венесуэла]]й на ўсходзе, на поўдні — з [[Эквадор]]ам і [[Перу]], на захадзе — з [[Панама]]й. Абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] на поўначы і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на захадзе. == Дзяржаўны лад == Рэспубліка. Дзейнічае [[Канстытуцыя Калумбіі|канстытуцыя 1991 года]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады без права перавыбару на другі тэрмін. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Кангрэс Калумбіі]], які складаецца з Сената (102 члены) і Палаты прадстаўнікоў (165 дэпутатаў), выбіраецца насельніцтвам на 4 гады. Дэпартаменты ўзначальваюцца губернатарамі, якіх прызначае прэзідэнт, і асамблеямі, выбранымі насельніцтвам. Прэзідэнт назначае таксама кіраўнікоў нацыянальных тэрыторый і мэра спецыяльнага раёна. У судовую сістэму ўваходзяць Вярхоўны суд і 27 судовых акруг, кожная з якіх мае свае вышэйшыя суды. == Насельніцтва == [[Файл:Feria-cali-1.jpg|thumb|left|Фэст у [[Калі (горад)|Калі]]]] Большасць (каля 95 %) — [[калумбійцы]], нацыя, якая склалася ад змяшэння [[індзейцы|індзейцаў]] (карэннае насельніцтва) з іспанскімі каланістамі і неграмі з [[Афрыка|Афрыкі]]. [[Метысы|Метысаў]] каля 57 %, белых каля 20, мулатаў каля 14, неграў каля 5 %. Індзейцы (каля 0,5 млн чал.) захаваліся ў асобных горных раёнах і трапічных лясах на ўсходзе. Жывуць таксама выхадцы з суседніх краін, нядаўнія эмігранты з [[Еўропа|Еўропы]] і Азіі. Вернікі пераважна [[каталіцызм|каталікі]] (больш за 95 %), ёсць пратэстанты (каля 1 %), асобныя групы індзейцаў захавалі свае традыцыйныя вераванні. Сярэдняя шчыльнасць — 32,8 чал./1 км². Каля 80 % насельніцтва жыве на марскіх узбярэжжах, у далінах і на міжгорных плато [[Анды|Андаў]], дзе шчыльнасць 200—300 чал./1 км², у [[трапічныя лясы|трапічных лясах]] на ўсходзе — каля 1—2 чал./ 1 км². У гарадах жыве 73 % насельніцтва. Найбуйнейшыяя гарады: [[Багата]] — 6079, [[Медэльін]] — 3291, [[Калі (горад)|Калі]] — 1870, [[Кукута]], [[Ібагэ]]. У прамысловасці і гандлі занята 24 %, у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] — 30, у абслуговых галінах — 46 % працаздольнага насельніцтва. == Гісторыя == Тэрыторыя Калумбіі са старажытных часоў заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (пераважна групы [[чыбча]]). У 1499 годзе адкрыта [[Амерыга Веспучы]] і [[Алонса дэ Ахеда]], уключана ў [[віцэ-каралеўства Перу]], з 1717 года ў складзе віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. Іспанске панаванне выклікала масавыя паўстанні, найбольш значнае — камунерас (1781). У канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя пад уплывам еўрапейскага [[Асветніцтва]] і [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] (яе ідэі папулярызаваў [[Антоніа Нарыньё]]) у Новай Гранадзе ўзнік рух за незалежнасць. У ліпені 1810 года ў [[Багата|Багаце]] ўспыхнула антыіспанскае паўстанне, створана Рэвалюцыйная хунта, якая абвясціла незалежнасць краіны. Канчаткова Калумбія вызвалена з-пад іспанскага панавання ў 1819 годзе (Вайна за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы 1810—26). [[Файл:Congreso de Cúcuta.jpg|thumb|left|Сімон Балівар, [[Франсіска дэ Паула Сантандэр|Сантандэр]] і іншыя ўдзельнікі Кангрэса ў Кукуце]] У 1819—30 гадах уваходзіла ў федэратыўную рэспубліку [[Вялікая Калумбія]] (прэзідэнт [[Сімон Балівар]]), пасля яе распаду (1830) створана рэспубліка Новая Гранада. У 1831 і 1840 гадах Новая Гранада вяла войны з Эквадорам за свае паўднёва-заходнія межы; пагранічныя канфлікты з суседзямі працягваліся да канца 19 стагоддзя. З 1830-х гадоў у краіне ішла барацьба за ўладу паміж прадстаўнікамі Кансерватыўнай (прыхільнікі цэнтралізацыі дзяржавы і моцных пазіцый каталіцкай царквы) і Ліберальнай (выступалі за федэралізм і аддзяленне царквы ад дзяржавы) партый. У перыяд кіравання лібералаў адменена рабства (1852), уведзена федэралісцкая і антыклерыкальная канстытуцыя (1853). Ліберал Т.​С.​Маскера-і-Арбаледа (прэзідэнт у 1845—49, 1861—64, 1866—67) спрабаваў умацаваць федэратыўную структуру дзяржавы (у 1861—86 гадах называлася [[Злучаныя Штаты Калумбіі]]), абмежаваць уплыў царквы (канстытуцыя 1863). Кансерватар Р.​Нуньес (прэзідэнт у 1880—94) дамогся прыняцця новай канстытуцыі (1886), паводле якой краіна ператворана ў цэнтралізаваную рэспубліку і атрымала назву Калумбія, царкве вернута большасць прывілеяў. Кульмінацыяй барацьбы кансерватараў з лібераламі стала грамадзянская, т. зв. «тысячадзённая вайна» (1899—1902), у выніку якой загінула больш за 100 тыс. калумбійцаў. У 1903 годзе пры падтрымцы [[ЗША]], зацікаўленых у будаўніцтве канала паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Ціхі акіян|Ціхім]] акіянамі, ад Калумбіі аддзелена [[Панама]], якая стала самастойнай дзяржавай. Гэта паслужыла прычынай канфлікту паміж Калумбіяй і ЗША, завершанага пагадненнем 1914 года, паводле якога Калумбія прызнала незалежнасць Панамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Калумбія захоўвала нейтралітэт. У 1921 годзе Калумбія заключыла пагадненне з ЗША, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Панаму і [[Панамскі канал]]. [[Сусветны эканамічны крызіс]] 1929—33 гадоў значна падарваў эканоміку краіны, арыентаваную на знешнія рынкі ў 1930—46 гадах, калі на чале ўлады былі лібералы, узмацнілася барацьба сялян за зямлю. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Калумбія выступіла на баку антыгітлераўскай кааліцыі. Забойства ў 1948 годзе Х. Э. Гайтана выклікала хваляванні ў Багаце, якія перараслі ва ўзброеннае паўстанне, задушанае ўладамі. У выніку дзяржаўнага перавароту 1953 года прэзідэнтам стаў генерал Г.​Рохас Пінілья, які ўстанавіў ваенную дыктатуру (у 1957 годзе скінуты). У 1958—74 гадах на чале ўлады знаходзіўся ліберальна-кансерватыўны блок Нацыянальны фронт. Планы эканамічнага развіцця Калумбіі, распрацаваныя Фронтам, былі звязаны з амерыканскай праграмай Саюз дзеля прагрэсу і ўключалі праекты зямельнай рэформы (не рэалізаваны). Незадаволеныя адсутнасцю рэформ, сяляне захоплівалі землі, у гарадах адбываліся забастоўкі, узмацніліся антыўрадавыя дзеянні партызанскіх груповак. У канцы 1960-х гадоў сфарміраваліся 2 галоўныя партызанскія арганізацыі: Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі і Армія нацыянальнага вызвалення, у 1970 — Рух 19 красавіка (М-19). Пасля распаду ў 1974 годзе Нацыянальнага фронту на чале ўлады да 1982 года былі лібералы. Кансерватар [[Белісарыа ​Бетанкур Куартас]] (прэзідэнт у 1982—86 гадах) імкнуўся да аднаўлення міру ў краіне, заключэння перамір’я з партызанскімі групоўкамі і ўключэння іх у грамадска-палітычнае жыццё. Гэтую палітыку беспаспяхова спрабавалі прадоўжыць лібералы, якія зноў прыйшлі да ўлады ў 1986 годзе. У 1987 годзе 6 галоўных партызанскіх арганізацый стварылі каардынацыйнае кіраўніцтва — Партызанскі дырэктарат імя С.​Балівара. Кампанія па перавыбарах прэзідэнта ў 1990 годзе стала адной з самых крывавых у гісторыі Калумбіі (загінулі сотні грамадскіх і палітычных дзеячаў, некалькі тысяч мірных жыхароў). У сакавіку 1990 года М-19 падпісаў з урадам пагадненне пра спыненне ўзброеннай барацьбы і ператварэнне ў легальную палітычную партыю; іншыя арганізацыі з канца 1990 аднавілі ўзброенныя дзеянні. Адначасова ўрад распачаў барацьбу з наркамафіяй (Калумбія з даўніх часоў з’яўляецца адным з буйнейшых у свеце вытворцаў какаіну), у 1994—96 гадах ліквідаваны ці арыштаваны кіраўнікі буйнейшых наркакартэляў. Неаліберальная палітыка прэзідэнта [[Сесар Гавірыа Трухільё|Сесара Гавірыі Трухільё]] (1990—94) прывяла да паляпшэння эканамічнай сітуацыі ў краіне, што дало магчымасць аднаму з лідараў Ліберальнай партыі [[Эрнеста Сампер Пісана|Эрнеста ​Самперу Пісана]] выйграць прэзідэнцкія выбары 1994 года. [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Дыпламатычныя адносіны з Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў снежні 1992 года. У 2026 годзе адбылося [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|моцнае землетрасенне]]. == Геаграфія == [[Файл:Chundwa (pico Colon).jpg|thumb|Найвышэйшы пункт Калумбіі — [[Крыстобаль-Калон]]]] Паверхня Калумбіі падзяляецца на горны Захад і раўнінны Усход. Заходняя чачтка займае горная сістэма [[Анды|Андаў]], якая складаецца з заходніх хрыбтоў: Усходняй Кардыльеры (вышыня да 5493 м) з шырокімі міжгорнымі плато, Цэнтральнай з конусамі патухлых ([[Невада-дэль-Уіла|Уіла]], 5750 м) і дзеючых вулканаў ([[Невада-дэль-Руіс|Руіс]], 5400, [[Невада-дэль-Таліма|Таліма]], 5215 м) і Заходняй (вышыня да 4250 м). Вулканы [[Пурасэ]], [[Азуфраль]]. Паміж хрыбтамі шырокія і глыбокія ўпадзіны — даліны рэк [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і [[Каўка (рака)|Каўка]]. На поўначы вулканічны масіў [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] з найвышэйшай вяршыняй краіны г.[[Крыстобаль-Калон]] (5775 м). На марскіх узбярэжжах нізіны. Усходняя частка занята нізінамі рэк [[Арынока]] і [[Амазонка]]. [[Карысныя выкапні]]: [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[жалезная руда|жалезная]], нікелевая і медная руды, [[золата]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[серабро]], [[ізумруд]]ы, [[уранавая руда|уранавыя руды]], фасфарыты, [[баксіт]]ы і інш. Кплумбія знаходзіцца ў экватарыяльным і субэкватарыяльным кліматычных паясах. Сярэднія месячныя тэмпературы на нізінах да 29 °C, на вышыни 1000—2000 м ад 17 да 22 °C, на вышыни 2000—3000 м ад 13 да 16 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 10 000 мм за год на Ціхаакіянскім узбярэжжы, да 4000 мм у басейне Амазонкі, каля 1000 мм (месцамі 200 мм) на поўначы. Рачная сетка густая. Галоўныя рэкі: [[Магдалена]] з прытокам [[Каўка (рака)|Каўка]]; [[Мета (рака)|Мета]] і [[Гуаўярэ]] — прытокі [[Арынока]]; [[Путумаё]] і [[Какета ]]— прытокі Амазонкі. Каля 60 % тэрыторыі пад лесам (пераважна гілея). На поўначы і паўночным усходзе ўчасткі саваннаў (льянасы). У гарах вышынная пояснасць. Жывёльны свет: малпы, браняносец, лянівец, ягуар; з птушак [[папугаі]], [[калібры]], [[туканы]]; ёсць [[кракадзілы]], [[чарапахі]], [[яшчаркі]]. Нацыянальныя паркі: [[Чырыбікетэ]], Парамільё, Сьера-Невададэль-Какуй, Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта, Утрыя і іншыя; некалькі рэзерватаў. [[Амазонскі прыродна-тэрытарыяльны комплекс (Калумбія)]] == Эканоміка == [[Файл:Cerrejón mine.JPG|thumb|left|Вугальны кар'ер [[Серэхон]]]] Калумбія — індустрыяльна-аграрная краіна. Валавы ўнутраны прадукт (ВУП) у 1995 склаў 100,2 млрд дол., каля 2700 долараў ЗША/1 чал. Доля [[прамысловасць|прамысловасці]] ў ВУП 26 %, [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] 19 %, абслуговых галін 43 %. Значныя пазіцыі ў эканоміцы займае замежны капітал. Сярод галін прамысловасці найбольш развіта горназдабыўная. Каля ​3/4 кошту яе прыпадае на здабычу [[нафта|нафты]] і прыроднага газу. У 1996 годзе здабыта 32 млн т нафты і каля 5 млрд м³ прыроднага газу. Асноўныя раёны здабычы — даліна р. [[Магдалена (рака)|Магдалена]] і паўночны ўсход (каля граніцы з [[Венесуэла]]й). Здабываюць (1995) [[каменны вугаль]] — 25 млн тон (на поўначы і ў цэнтральных раёнах), [[нікель]] — 20 тысяч тон, [[золата]] — каля 30 тон, [[плаціна (хімічны элемент)|плаціну]] — каля 8 т, [[ізумруд]]ы — каля 7,2 млн каратаў (90 % сусветнай здабычы, асноўныя руднікі ва Усходняй Кардыльеры), [[серабро]], жал. і медныя руды, баксіты, [[цынк]], [[свінец]], сурму, фасфарыты, серу, [[гіпс]], каменную соль, уранавыя руды. Вытворчасць электраэнергіі 47 млрд кВт гадз (1995), 75 % яе даюць [[ГЭС]], 25 % — ЦЭС на каменным вугалі і нафце. У апрацоўчых галінах пераважаюць сярэднія і невялікія прадпрыемствы. [[Чорная металургія]] прадстаўлена заводамі ў [[Медэльін]]е і каля Багаты. У [[машынабудаўніцтва|машынабудаўнічай прамысловасці]] найбольшую ролю адыгрываюць аўтазборачныя прадпрыемствы (у 1994 сабрана з імпартных дэталей і вузлоў 65 тыс. легкавых аўтамабіляў і 15,7 тыс. грузавых), заводы па выпуску абсталявання для цукровай, дрэваапрацоўчай і тэкстыльнай прамысловасці; галоўныя цэнтры — Багата і Калі. [[Баранкілья]] — цэнтр [[суднабудаванне|суднабудавання]], Багата — электратэхнічнац прамысловасці. Штогод перапрацоўваецца каля 15 млн т нафты; асноўныя цэнтры Баранкілья і Картахена. [[Хімічная прамысловасць]] выпускае штучныя і сінтэтычныя валокны, мінеральныя ўгнаенні, соду і іншае; асноўныя цэнтры — Медэльін і [[Букараманга]]. Працуюць прадпрыемствы па вытворчасці сінтэтычнай гумы і аўтамабільных шын. Экспарт — 38,5 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — нафтапрадукты, кава, вугаль, нікель, ізмумруды, адзенне, бананы, кветкі. Асноўныя пакупнікі — ЗША 38 %, Венесуэла 16,2 %, Эквадор 4 %. Імпарт — 37,6 млрд долараў ЗША (у 2008 годзе) — прамысловае абсталяванне, транспартныя сродкі, спажывецкія тавары, хімікаты, паліва. Асноўныя пастаўшчыкі — ЗША 29,2 %, Кітай 11,5 %, Мексіка 7,9 %, Бразілія 5,9 %. == Літаратура Эквадора == [[Файл:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|[[Габрыэль Гарсія Маркес]]]] Развіваецца на іспанскай мове. Фальклор індзейцаў збярогся ў запісах 19 стагоддзя. Літаратура каланіяльнага перыяду звязана з іспанскай культурай: гістарычныя і бытавыя хронікі Х. дэ Кастэльянаса, Х.​Радрыгеса Фрэйле, рэлігійная і свецкая тэматыка ў прозе Х.​Баўтысты дэ Тора, рэлігійна-містычныя кнігі Ф.​Хасефы дэль Кастыльё. Перыяд нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі і станаўлення самастойнай дзяржавы характарызуецца пераарыентацыяй на ідэі змагароў за незалежнасць Паўнёвай Амерыкі, французскіх асветнікаў. Найбольшае развіццё атрымалі публіцыстыка (А.​Нарыньё), рэвалюцыйная паэзія. Уплыў Ж.​Ж.​Русо прадвызначыў устойлівую сентыментальна-рамантычная накіраванасць літаратуры на працягу 19 стагоддзя і пазней. Літаратура гэтага перыяду набыла нацыянальныя рысы ў творчасці Х.​Х.​Ортыса, Х.​Арбаледы, Х.​Э.​Кара, Р.​Помба, Х.​Ісаакса (раман «Марыя», 1867 — першы буйны твор нацыянальнай прозы). На апісанне нацыянальных звычаяў і побыту (т. зв. кастубрызм) арыентаваліся Х.​М.​Сампер, Х.​М.​Вергара-і-Вергара. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя ўзмацніліся сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі ([[Тамас ​Караскілья]]). Гэты перыяд адметны і пашырэннем мадэрнізму (Х.​Сільва, [[Гільерма ​Валенсія]], Х.​М.​Варгас Віла). Паэты авангарда 1920-х гадоў — Л. дэ Грэйф, Р.​Мая. Сацыяльны раман [[Хасэ Эўстасіа Рывера|Хасэ ​Эўстасіа ​Рыверы]] «Бездань» пра жорсткую эксплуатацыю зборшчыкаў каўчуку даў пачатак т. зв. літаратуры зялёнага пекла. Рэалістычныя традыцыі прадоўжылі С.​Урывэ П’едраіта, Х.​А.​Асорыо Лісараса. Сацыяльна-крытычныя тэндэнцыі выявіліся ў творчасці т. зв. паэтаў стагоддзя (Л.​К.​Лопес, П.​Барба Хакоб). Арыентацыяй на псіхалагізм, сюррэалізм вызначаецца творчасць Х.​Рэстрэпа Харамільё, А.​Альварэса Льераса. У 2-й палове 20 стагоддзя ідэйна-эстэтычны дыяпазон нац. паэзіі і прозы пашыраецца. Тэматыка непарыўна звязана з гісторыяй асваення кантынента, трагедыяй грамадзянскіх войнаў. Значнае месца ў літаратуры гэтага часу належыць творчасці Э.​Кабальера Кальдэрона (раманы «Не прызнаны Хрыстос», «Сьерва беззямельны»), Д.​Кайседа (раман «Сухі вецер»), [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]]. Актуальная праблематыка і мастацкае вырашэнне ўласцівы паэтам К.​Кастра Сааведры, М.​Сепеду Варгасу, Ф.​Арбелаэсу, Э.​Эскабару, празаікам Д.​Руісу Гомесу, А.​Дуке Лопесу, Р.​Э.​Бургасу. На [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Габрыэль Гарсія Маркес|Гарсіі Маркеса]] перакладалі [[Карлас Шэрман]], [[Сяргей Шупа]], [[Валянцін Яфімавіч Тарас]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калумбія||}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Калумбія| ]] rkohuzoxkdn2oadmwz4v0coifc4occ5 0 2825 5180559 5161106 2026-08-13T14:27:01Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: <br/> → <br /> (6), &nbsp; → (4) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180559 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Украіна | Арыгінальная назва = Україна | Родны склон = Украіны | Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля | Дата1 = [[IX стагоддзе]] | Дата2 = [[1253]] | Дата3 = [[1362]] | Дата4 = [[1649]] | Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]] | Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]] | Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]] | Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]] | Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]] | Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]] | Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 50 | lon_sec = | region = UA | CoordScale = 5000000 | Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]] | Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]<br /> <br /> • [[24 жніўня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Кіеўская Русь]] | Этап2 = [[Каралеўства Русь]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]] | Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]] | Этап7 = [[Украінская дзяржава]] | Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]] | Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]] | Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]] | Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] | Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны<br /> <br /> [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']] (ад [[СССР]]) <br/> | Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Сімферопаль]], [[Севастопаль]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] <br/> [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] <br/> [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]] | Месца па плошчы = 44 | Плошча = 603&nbsp;549 | Працэнт вады = 7 | Этнахаронім = [[Украінцы]] | Месца па насельніцтву = 30 | Насельніцтва = {{спад}} 45&nbsp;553&nbsp;000<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}</ref> | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 48&nbsp;457&nbsp;102 | Год перапісу = 2001 | Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48 | Месца па шчыльнасці = 90 | ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=38&pr1.y=10&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012 | Месца па ВУП (ППЗ) = 39 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598 | ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2012 | Месца па ВУП (намінал) = 52 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971 | ІРЧП = {{рост}} 0,740<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2012 | Месца па ІРЧП = 78 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090">высокі</span> | Заўвагі = {{reflist}} | дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны }} '''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}). Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова). З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]]. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Украіны}} Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19 °C на поўначы да +24 °C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8 °C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0 °C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы. У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой. Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй. На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні). Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Украіны}} === Даславянскі перыяд (да VIII ст.) === Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура. Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды. На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.). === Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) === З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар. === Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) === З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства. === Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) === З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння. Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна. === Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) === Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада. === Савецкі перыяд (1920—1991) === [[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]] [[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]] [[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]] У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія. У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў. Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку. У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым. У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]]. 26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза. Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]]. 16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Незалежны перыяд (з 1991) === Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай. Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава. 8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref name="radiosvoboda.org">[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref>, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным. Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад. У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка. === Крызіс 2014 года === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} [[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] 21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта. Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў. Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]<ref>[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013—2014 годов на Украине]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}} Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]<ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}</ref>. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]</ref>. {{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}} У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" />. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)</ref>. === Кіраванне Парашэнкі === На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях. Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады. Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі». 19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}</ref> Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.<ref name="radiosvoboda.org"/> [[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> === Кіраванне Зяленскага === 21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}</ref> Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ==== Уварванне Расіі ==== {{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}} == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Украіны}} Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}} У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння. Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі. == Насельніцтва == {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{main|Насельніцтва Украіны}} === Колькасць, рассяленне === === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). === Гарады === {{main|Гарады Украіны}} Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | <br />[[Кіеў]] [[Харкаў]] |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} === Нацыянальны склад === [[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|thumb|right|270px|Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.]] Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): <table> <tr><td>Народы</td><td>2001 г.</td><td>1989 г.</td></tr> <tr><td>[[Украінцы]]</td><td>77,8</td><td>72,7</td></tr> <tr><td>[[Рускія]]</td><td>17,3</td><td>22,1</td></tr> <tr><td>[[Беларусы]]</td><td>0,6</td><td>0,9</td></tr> <tr><td>[[Малдаване]]</td><td>0,5</td><td>0,6</td></tr> <tr><td>[[Крымскія татары]]</td><td>0,5</td><td>0,0</td></tr> <tr><td>[[Балгары]]</td><td>0,4</td><td>0,5</td></tr> <tr><td>[[Венгры]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Румыны]]</td><td>0,3</td><td>0,3</td></tr> <tr><td>[[Палякі]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Яўрэі]]</td><td>0,2</td><td>0,9</td></tr> </table> === Мовы === {{main|Украінская мова|Мовы Украіны}} {{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br />(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br />сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br />сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br />сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br />якое лічыць украінскую мову<br />роднай, з перапісу ў перапіс. | |} У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}</ref>, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх<ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}</ref>, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %. [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]<ref name="мова 2014-1">{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref> і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи "ДНР": як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}</ref> і Луганскай<ref>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в "ЛНР"? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}</ref> абласцей падвяргаюцца русіфікацыі. З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з’яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права<ref>{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}</ref>. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі<ref>{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ва Украіне}} Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %. == Эканоміка == Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды). Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі. З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі. Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры. === Кінематограф === {{main|Кінематограф Украіны}} Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]]. Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]». [[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету. == Дачыненні з Беларуссю == {{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}} Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму<ref>[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ўкраінская граніца]] * [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]] * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6 {{ВС}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} {{Краіны Еўропы}} {{Усходняе партнёрства}} {{Краіны ў Чорнага мора}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Украіна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ad4xrdkht1lirxvm875d28hxgeyex3k 0 2850 5180669 4832338 2026-08-13T19:03:24Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180669 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Гомель}} {{Картка ФК | Назва = Гомель | Лагатып = ФК Гомель.png | ШырыняЛагатыпа = 218px | ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Гомель“» | Мянушкі = «рысі», «зялёна-белыя», «паўднёўцы» | Горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1959]] | Стадыён = «[[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|Цэнтральны]]» | Умяшчальнасць = 14307 | Кіраўнік = [[Васіль Драздоў]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Андрэй Гараўцоў]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 9 месца | Сайт = https://www.fcgomel.by/ | pattern_la1 = _academy2w | pattern_b1 = _academy2w | pattern_ra1 = _academy2w | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _jomasupernova2gw | pattern_b2 = _jomasupernova2gw | pattern_ra2 = _jomasupernova2gw | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 007733 | body2 = 007733 | rightarm2 = 007733 | shorts2 = 007733 | socks2 = 007733 }} '''«Гомель»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Гомель]], заснаваны ў 1959 годзе. Чэмпіён Беларусі (2003). У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|Цэнтральны]]» ў Гомелі. Адрас клуба: 246050, [[Гомель]], [[плошча Паўстання (Гомель)|плошча Паўстання]], 1. == Гісторыя клуба == Хатнія гульні гомельскіх каманд праходзілі на стадыёне «Лакаматыў» і «[[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|Цэнтральны]]» (раней стадыён «Гомсельмаш»). Удзельнічаў у [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіянаце СССР па футболе]] ў Другой лізе. З 1992 па 2009 гады гуляў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе Рэспублікі Беларусь]] (акрамя 1995—1997 гадоў). Па выніках сезона 2009 клуб пакінуў Вышэйшую лігу. У сезоне 2010 стаў пераможцам чэмпіянату Першай лігі і за 7 тураў да завяршэння чэмпіянату заваяваў права гуляць у Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі па футболе. У сезоне 2015 з-за фінансавых праблем «Гомель» пакінулі асноўныя футбалісты, за клуб сталі выступаць у асноўным маладыя ўласныя выхаванцы. Пасля неблагога старту вынікі каманды неўзабаве пагоршыліся — яна хутка апынулася ў ніжняй частцы табліцы, а ўвосень увогуле адкацілася на апошняе месца, адкуль не здолела выбрацца. У выніку «Гомель» вылецеў у Першую лігу, але ў сезоне 2016 атрымаў перамогу ў другім дывізіёне і вярнуўся ў эліту. == Ранейшыя назвы == * «Лакаматыў» (1959—1963) * «Спартак» (1964—1968) * «Гомсельмаш» (1969—1975 і 1978—1995) * «Машынабудаўнік» (1976—1977) * «Гомель» (з 1995) == Дасягненні == === Чэмпіянаты СССР === '''1959—1991''': Другая ліга (клас «Б», клас «А»).<br /> Найлепшае дасягненне: * '''1963''' — 18-е месца 2-й падгрупы класа «А» (38-я каманда СССР), * '''1967''' — 7-е месца 1-й падгрупы 2-й групы класа «А» (38—40-я каманда СССР). === Кубкі СССР === * Найлепшае дасягненне: '''1962''', '''1963''' — выхад у 1/16 фіналу. === Чэмпіянаты Беларусі === * {{Зл}} [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] === Кубкі Беларусі === * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|2002]], [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|2011]], [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|2022]] * Фіналіст Кубка Беларусі: [[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|2004]] === Суперкубкі Беларусі === * Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]]: [[Суперкубак Беларусі па футболе 2012|2012]] === Неафіцыйныя турніры === * [[Кубак Норчы]]: '''2000''' — выхад у чвэрцьфінал. * [[Кубак Садружнасці]]: '''2004''' — удзельнік турніру. == Цяперашні склад == ''Станам на верасень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=https://www.fcgomel.by/team/main-roster/|work=Афіцыйны сайт «Гомеля»|date=|access-date=2024-03-29|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксандр Нячаеў]]||1994}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Станіслаў Кляшчук]]||2000}} {{Ігрок|87|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Алег Кавалёў]]||1987}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Мацвейчык]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ігар Заяц]]||1999}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||1998}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Шаўчэнка]]||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Траякоў]]||1995}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|72|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Рашчэня]]||1997}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Рылач]]|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2002}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|Фернанду Нету||2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Барсукоў]]||1990}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Патапенка]]|у арэндзе з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]|2000}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Давыскіба]]||2001}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Антон Сямёнаў||2005}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксей Анцілеўскі]]||2002}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Драздоў||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Ермаковіч]]||1999}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Нігерыя}}|ПА|Фаваз Абдулахі|у арэндзе з [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]а|2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Нігерыя}}|ПА|Лукуман Аліу||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Ілья Грышчанка||2000}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Габон}}|Нап|Джуніяр Эфагэ||2004}} {{Ігрок|91|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Рыжчанка|у «[[ФК Лакаматыў Гомель|Лакаматыве]]» да снежня 2024 года|2005}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Данііл Сілінскі]]|у «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск да снежня 2024 года|2000}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Драпеза]]|у «[[ФК Паперпрам Гомель|Паперпраме]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Савіцкі|у «[[ФК Паперпрам Гомель|Паперпраме]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзмітрый Емяльянаў]]|у «[[ФК Лакаматыў Гомель|Лакаматыве]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Гараўцоў]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валянцінавіч Лашкевіч|Сяргей Лашкевіч]] (нар. 1996) — трэнер па фізпадрыхтоўцы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Нікіценка]] (нар. 1978) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Рыжчанка]] (нар. 1971) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Юсіпец]] (нар. 1967) — галоўны трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Хіжняк]] (нар. 1975) — трэнер дубля == Трэнеры == '''Усе трэнеры [[гомель]]скіх каманд у [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіянатах СССР]] і [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Рэспублікі Беларусь]]:''' {{Div col|3}} * Павел Баранаў (1959) * Глеб Рабікаў (1960—1961) * Вадзім Радзішэўскі (1962 — ліпень 1963) * Сяргей Каршуноў (1963, з ліпеня) * Васіль Ярмілаў (1964—1965) * Аляксандр Загрэцкі (1966) * Уладзімір Ерамееў (1967—1968) * Віктар Караткевіч (1969—1970) * [[Леанард Адамаў]] (1971—1972) * Леанід Ерахавец (1973, па ліпень) * Яўген Глямбоцкі (ліпень 1973&nbsp;— 1974) * Віктар Караткевіч (1975 — ліпень 1977) * Аляксандр Чырымысін (ліпень 1977&nbsp;— 1980) * Казімір Шыманскі (1981—1983) * Мікалай Кісялёў (1984) * Віктар Караткевіч (1985 — ліпень 1987) * [[Валерый Яначкін]] (ліпень 1987&nbsp;— 1988) * Юрый Галавей (1988, па ліпень) * Аляксандр Пражнікаў (ліпень 1988&nbsp;— 1990) * Казімір Шыманскі (1991) * Уладзімір Астратэнка (1992—1993) * Віктар Караткевіч (1993—1994) * [[Мікалай Гаруноў]] (1994—1996) * Юрый Грузноў (1997) * Валерый Яначкін (1998 — май 1999) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 1999 — жнівень 2000) * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Кузняцоў|Аляксандр Кузняцоў]] (жнівень 2000 — май 2001) * Валерый Яначкін (май — верасень 2001) * [[Сяргей Падпалы]] (верасень 2001 — чэрвень 2004) * Аляксандр Кузняцоў (ліпень 2004 — верасень 2005) * Мікалай Гаруноў (верасень 2005 — ліпень 2006) * [[Віктар Папаеў]] (ліпень — кастрычнік 2006) * [[Уладзімір Гольмак]] (в.а., кастрычнік 2006 — студзень 2007) * [[Анатоль Юрэвіч]] (студзень 2007 — жнівень 2008) * [[Леанід Барсук]] (в.а, жнівень — верасень 2008) * [[Андрэй Юсіпец]] (верасень 2008 — жнівень 2009) * [[Леанід Барсук]] (в.а., жнівень — снежань 2009) * [[Алег Кубараў]] (снежань 2009 — снежань 2012) * [[Аляксей Мяркулаў]] (снежань 2012 — май 2014) * Валерый Яначкін (в.а., май 2014) * [[Уладзімір Гольмак]] (май 2014 — лістапад 2015) * [[Віктар Барэль]] (в.а. у лістападзе—снежні 2015) * [[Уладзімір Журавель]] (снежань 2015 — снежань 2016) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (снежань 2016 — май 2018) * Аляксей Мяркулаў (в.а. у маі—ліпені 2018; ліпень 2018 — верасень 2019) * [[Аляксандр Кульчы]] (в.а. у верасні—снежні 2019) * [[Іван Біёнчык]] (снежань 2019 — снежань 2021) * [[Уладзімір Нявінскі]] (студзень 2022 — ліпень 2023) * [[Андрэй Гараўцоў]] (са жніўня 2023) {{Div col end}} == Клубныя рэкорды == * Найбольшая колькасць матчаў у чэмпіянатах Беларусі (Вышэйшая і Першая лігі) — '''[[Віктар Барэль]]''' (212). * Найбольшая колькасць матчаў у чэмпіянатах Вышэйшай лігі (Д1) — '''[[Генадзь Блізнюк]]''' (210). * Найлепшы бамбардзір у чэмпіянатах Беларусі (Вышэйшая і Першая лігі) — '''[[Віктар Барэль]]''' (72). * Найлепшы бамбардзір у чэмпіянатах Вышэйшай лігі (Д1) — '''[[Генадзь Блізнюк]]''' (66). * Найлепшы бамбардзір за адзін сезон Першай лігі (Д2) — '''[[Дзмітрый Платонаў]]''' (25, 2010 год). * Найлепшы бамбардзір за адзін сезон Вышэйшай лігі (Д1) — '''[[Раман Васілюк]]''' (24, 2007 год). * Самы карысны ў чэмпіянатах Беларусі (Вышэйшая і Першая лігі) па сістэме «гол+пас» — '''[[Андрэй Юсіпец]]''' (97, 66+31). * Самы карысны ў чэмпіянатах Вышэйшай лігі (Д1) па сістэме «гол+пас» — '''[[Генадзь Блізнюк]]''' (95, 66+29). * Самы карысны ў адным чэмпіянаце Беларусі Першай лігі (Д2) па сістэме «гол+пас» — '''[[Андрэй Юсіпец]]''' (32, 18+14, 1997 год). * Самы карысны ў адным чэмпіянаце Вышэйшай лігі (Д1) па сістэме «гол+пас» — '''[[Раман Васілюк]]''' (36, 24+12, 2007 год). === Рэкорды чэмпіянатаў Беларусі === * Усталяваныя «Гомелем» у сезоне 2003 года: ** 21 гульня ў адным сезоне на «нуль».<ref>{{Cite web |title=Цифры на память. Рекорды чемпионатов Беларуси |url=https://www.pressball.by/articles/football/belarus/113768 |website=pressball.by |lang=ru |date=2022-11-21 |access-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127093247/https://www.pressball.by/articles/football/belarus/113768 |archive-date=2022-11-27 |url-status=dead }}</ref> ** 11 гульняў запар з пачатку чэмпіянату на «нуль» (рэкорд краіны для двухкругавых чэмпіянатаў). * 25 перамог запар у чэмпіянатах Першай лігі (1997, 2010). * 27 перамог (90 %) у чэмпіянатах Першай лігі (2010). == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''16''' || 15 || 1 || 3 || 11 || <nowiki>5–32</nowiki> || '''5''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| '''10''' || 32 || 9 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| '''15''' || 30 || 7 || 5 || 18 || <nowiki>36–47</nowiki> || '''19''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 6 || 6 || 18 || <nowiki>26–59</nowiki> || '''18''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 || style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2)|| '''9''' || 14 || 5 || 2 || 7 || <nowiki>19–17</nowiki> || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|Чвэрцьфінал]] || |- | 1996 || style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2)|| '''4''' || 24 || 11 || 9 || 4 || <nowiki>42–19</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2)|| style="background:gold"|'''1''' || 30 || 27 || 1 || 2 || <nowiki>83–9</nowiki> || '''82''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 28 || 12 || 9 || 7 || <nowiki>36–30</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Чвэрцьфінал]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 19 || 6 || 5 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''63''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 17 || 2 || 11 || <nowiki>50–41</nowiki> || '''53''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 13 || 5 || 8 || <nowiki>36–24</nowiki> || '''44''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Уладальнік]]|| |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>46–33</nowiki> || '''43''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]]|| |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) ||style="background:gold"| '''1''' || 30 || 23 || 5 || 2 || <nowiki>56–12</nowiki> || '''74''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Фіналіст]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>42–41</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 12 || 3 || 11 || <nowiki>34–32</nowiki> || '''39''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Паўфінал]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 12 || 6 || 8 || <nowiki>33–32</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 26 || 12 || 8 || 6 || <nowiki>49–28</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Чвэрцьфінал]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 6 || 15 || <nowiki>35–47</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 8 || 5 || 13 || <nowiki>31–48</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2010 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 27 || 1 || 2 || <nowiki>80–16</nowiki> ||'''82''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Уладальнік]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"| '''3''' || 33 || 13 || 15 || 5 || <nowiki>36–24</nowiki> || '''54''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Паўфінал]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>39–24</nowiki> ||'''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Гомель|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 32 || 11 || 7 || 14 || <nowiki>34–40</nowiki> ||'''40''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Гомель|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 32 || 10 || 8 || 14 || <nowiki>29–41</nowiki> ||'''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Гомель|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 5 || 3 || 18 || <nowiki>22–41</nowiki> ||'''18''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2016 ФК Гомель|2016]] || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 19 || 6 || 1 || <nowiki>48–11</nowiki> ||'''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2017 ФК Гомель|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 9 || 8 || 13 || <nowiki>24–25</nowiki> || '''35''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Гомель|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 7 || 7 || 16 || <nowiki>16–36</nowiki> || '''28''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Гомель|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>44–50</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2020 ФК Гомель|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая]] (Д2) ||style="background:silver"|'''2''' || 26 || 18 || 5 || 3 || <nowiki>60–20</nowiki> || '''54'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2021 ФК Гомель|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 17 || 8 || 5 || <nowiki>57–23</nowiki> || '''59''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Уладальнік]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>36–37</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/8 фіналу]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 28 || 11 || 8 || 9 || <nowiki>45–48</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} {{Notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- style="text-align: center;" !Кубак !width=30|І !width=30|В !width=30|Н !width=30|П !width=50|М |- align="center" |align="left"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>1–2</nowiki> |- align="center" |align="left"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] || 16 || 5 || 1 || 10 || <nowiki>21–25</nowiki> |- align="center" |align="left"|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] || 2 || 0 || 0 || 2 || <nowiki>2–7</nowiki> |- align="center" |align="left"|[[Кубак Інтэртота]] || 4 || 1 || 1 || 2 || <nowiki>3–7</nowiki> |- align="center" |align="left"|Усяго || 24 || 7 || 2 || 15 || <nowiki>27–41</nowiki> |} {| class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! Клуб ! Хатні ! У гасцях ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |rowspan="2"|[[Кубак Інтэртота]] |1 раўнд |{{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Градзец-Кралавэ|Градзец-Кралавэ]] | align="center"|1:0 | align="center"|0:1 | align="center"|'''1:1''' <small>({{Comment|3:1|Перамога па пенальці}})</small> || [[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 раўнд |{{Сцяг|Швецыя}} [[ФК Хамарбю|Хамарбю (Стакгольм)]] | align="center"|2:2 | align="center"|0:4 | align="center"|'''2:6''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 2000/2001|2000/01]] |[[Кубак УЕФА]] |Квал. раўнд |{{Сцяг|Швецыя}} [[ФК АІК|АІК (Стакгольм)]] | align="center"|0:2 | align="center"|0:1 | align="center"|'''0:3''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Кубак УЕФА 2002/2003|2002/03]] |rowspan="2"|[[Кубак УЕФА]] |Квал. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]] | align="center"|1:0 | align="center"|4:0 | align="center"|'''5:0''' || [[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |1 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Шальке 04|Шальке 04]] | align="center"|1:4 | align="center"|0:4 | align="center"|'''1:8''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2004/2005|2004/05]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Албанія}} [[ФК Тырана|Тырана]] | align="center"|0:2 | align="center"|1:0 | align="center"|'''1:2''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 2008/2009|2008/09]] |[[Кубак УЕФА]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Легія Варшава|Легія (Варшава)]] | align="center"|0:0 | align="center"|1:4 | align="center"|'''1:4''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2011/2012|2011/12]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |3 кв. раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Бурсаспор|Бурсаспор]] | align="center"|1:3 | align="center"|1:2 | align="center"|'''2:5''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]] |rowspan="3"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фарэрскія астравы}} [[ФК Вікінгур Гота|Вікінгур]] | align="center"|4:0 | align="center"|6:0 | align="center"|'''10:0''' || [[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 кв. раўнд |{{Сцяг|Македонія}} [[ФК Рэнова|Рэнова]] | align="center"|0:1 | align="center"|2:0 | align="center"|'''2:1''' || [[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 кв. раўнд |{{Сцяг|Англія}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]] | align="center"|0:1 | align="center"|0:3 | align="center"|'''0:4''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 кв. раўнд |{{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Арыс Салонікі|Арыс (Салонікі)]] | align="center"|1:2 | align="center"|1:5 | align="center"|'''2:7''' || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} === Неафіцыйныя турніры === {| class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! Клуб ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="4"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2004|2004]] |rowspan="4"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |rowspan="3"|Група А |{{Сцяг|Расія}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]] | align="center"|'''2:2''' |rowspan="3"|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |{{Сцяг|Таджыкістан}} [[ФК Рэгаз-ТадАЗ|Рэгаз-ТадАЗ]] | align="center"|'''2:1''' |- |{{Сцяг|Узбекістан}} [[ФК Пахтакор|Пахтакор]] | align="center"|'''2:2''' |- |1/4 фіналу |{{Сцяг|Грузія}} [[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] | align="center"|'''1:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Вядомыя ігракі == Наступныя ігракі «Гомеля» выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны ігракі, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за «Гомель». {{Div col|4}} * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Ара Акапян]]''' * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]''' * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Агван Мкртчан]]''' * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Армен Тыгранян]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Антон Амельчанка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Афанасенка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Бага]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Генадзь Блізнюк]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]] * {{Сцяг|Бразілія||20px}}{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Рэнан Брэсан]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Бычанок]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Раман Васілюк]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзімір Гаеў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксей Гаўрыловіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вячаслаў Глеб]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Эдуард Іванавіч Дземенкавец|Эдуард Дземенкавец]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Станіслаў Драгун]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Валер'евіч Каваленка|Андрэй Каваленка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Кашэўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Кірэнкін]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Кірыльчык]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Кліменка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Клімовіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Кульчы]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Фёдар Лукашэнка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Лянцэвіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Макась]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Сяргей Мацвейчык]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Вадзім Пабудзей]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Панкавец]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Кірыл Паўлючак]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Пацко]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ігар Ражкоў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Разумаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Філіп Рудзік]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Салавей]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Сівакоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Сітко]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ігар Стасевіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Сядзько]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ігар Тарлоўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Трубіла]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Шагойка]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Шаўроў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Шкабара]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Руслан Юдзянкоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Юсіпец]]''' * {{Сцяг|Буркіна-Фасо||20px}} [[Махамед Канатэ]] * {{Сцяг|Гана||20px}} [[Гідэон Баа]] * {{Сцяг|Казахстан||20px}} [[Эдуард Сергіенка]] * {{Сцяг|Кот-д’Івуар||20px}} [[Ісмаіла Саро]] * {{Сцяг|Літва||20px}} '''[[Вітаўтас Лукша]]''' * {{Сцяг|Літва||20px}} '''[[Эрнестас Шэткус]]''' * {{Сцяг|Малдова||20px}} [[Ігар Цыгырлаш]] * {{Сцяг|Польшча||20px}} [[Томаш Новак]] * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Сяргей Падпалы]] * {{Сцяг|Славакія||20px}} [[Лукаш Цясак]] * {{Сцяг|СССР||20px}}{{Сцяг|Туркменістан||20px}} [[Валерый Брошын]] * {{Сцяг|СССР||20px}}{{Сцяг|Расія||20px}} [[Сяргей Гарлуковіч]] * {{Сцяг|СССР||20px}} [[Георгій Ярцаў]] * {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Аляксандр Дзмітрыеў]]''' * {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Андрэй Сідарэнкаў]]''' * {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Андрэй Сцяпанаў]]''' {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.fcgomel.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-homiel/18861}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Гомель}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Гомель]] [[Катэгорыя:ФК Гомель| ]] [[Катэгорыя:1959 год у Гомелі]] b3nl086q5jqi19kdx4wpgi0ig7gwjkm 0 2851 5180712 5121178 2026-08-13T23:10:53Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180712 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Нёман Гродна | Лагатып = ФК Нёман Гродна.png | ШырыняЛагатыпа = 155px | ПоўнаяНазва = СУ Гродзенскі футбольны клуб «Нёман» | Мянушкі = «жоўта-зялёныя», «гродзенцы», «алені» | Горад = [[Гродна]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1964]] | Стадыён = [[Нёман (спартыўны комплекс, Гродна)|ЦСК «Нёман»]] | Умяшчальнасць = 9000 | Кіраўнік = [[Іван Іосіфавіч Варсовіч|Іван Варсовіч]] | ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба | Трэнер = [[Ігар Кавалевіч]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 8 месца | Сайт = https://www.fcneman.by/by/ | pattern_la1 = _neman20h | pattern_b1 = _neman20h | pattern_ra1 = _neman20h | pattern_sh1 = _neman20h | pattern_so1 = _neman20h | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFDD00 | pattern_la2 = _neman20a | pattern_b2 = _neman20a | pattern_ra2 = _neman20a | pattern_sh2 = _neman20h | pattern_so2 = _neman20a | leftarm2 = 005500 | body2 = 005500 | rightarm2 = 005500 | shorts2 = 005500 | socks2 = 005500 | pattern_la3 = _neman19t | pattern_b3 = _neman19t | pattern_ra3 = _neman19t | pattern_sh3 = _neman19t | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 606060 }} '''«Нёман»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Гродна]], заснаваны ў [[1964]] годзе. З 1992 года прымае ўдзел у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Колеры клуба: жоўты і зялёны. == Папярэднія назвы == * «Нёман» (1964—1971) * «Хімік» (1972—1992) * «Нёман» (1993—1998) * «Нёман-Белкард» (1999—2001) * «Нёман» (з 2002 года) == Дасягненні == === СССР === * Вышэйшае дасягненне ў Чэмпіянаце СССР — 1 месца ў восьмай зоне другой лігі (1980) * Вышэйшае дасягненне ў Кубку СССР — 1/8 фіналу (1986/87) === Рэспубліка Беларусь === * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік Кубка Беларусі: [[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1993]], [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|2024]], [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|2025]] * Фіналіст Кубка Беларусі: [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|2011]], [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|2014]] * Уладальнік Суперкубка Беларусі: [[Суперкубак Беларусі па футболе 2026|2026]] == Цяперашні склад == ''Станам на сакавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Артур Маліеўскі]]||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Мікіта Матысюк]]||2007}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Кірыл Вейдыгер]]||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзімір Тонкевіч]]||2004}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Расія}}|Аб|[[Андрэй Дзмітрыевіч Васільеў|Андрэй Васільеў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|[[Юрый Панця]]||1990}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|[[Шэрыф Жымо]]||1996}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Іван Садоўнічы]]||1987}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Кірко]]||2004}} {{Ігрок|32|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Юрый Паўлюкавец]]||1994}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Шалашнікаў]]||2002}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Дзмітрый Гірс]]||1997}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Артур Назаранка]]||2004}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Альфрэд Мазурыч]]||2003}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Пушнякоў]]||1993}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Кыргызстан}}|ПА|[[Гулжыгіт Барубаеў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Алег Еўдакімаў]]||1994}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Антон Сучкоў]]||2002}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксей Дайнека]]||2006}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Ліберыя}}|ПА|[[Ціта Йормі]]||2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Якімаў]]||1989}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Багдан Леўчанка]]||2007}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Еднач]]||2008}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Малдова}}|ПА|[[Дану Спэтару]]||1994}} {{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Міхаіл Міхайлавіч Казлоў|Міхаіл Казлоў]]||1990}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Павел Савіцкі]]||1994}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Максім Краўцоў]]||2002}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Дзмітрый Радзікоўскі]]||2005}} {{Ігрок|62|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Міхаіл Гардзяйчук]]||1989}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Кавалевіч]] (нар. 1968) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Барысейка]] (нар. 1979) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Кавалёнак]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі|Віталь Надзіеўскі]] (нар. 1981) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Скорабагацька]] (нар. 1968) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Суліма]] (нар. 1979) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Траско]] (нар. 1969) — галоўны трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Шляхавы]] (нар. 1978) — трэнер брамнікаў дубля == Статыстыка выступленняў == Папярэднікі клуба ў чэмпіянаце БССР — зборная Гродна (1940), «Дынама» Гродна (1945), «Лакаматыў» Гродна (1946—1955), «Нёман» Гродна (1957—1963). === Чэмпіянаты СССР === * '''1964/1991:''' 2-я ліга (клас «Б», клас «А»), '''28''' сезонаў. Гульні: '''1020+350=287-383'''. Мячы: '''997-1078'''. Найлепшае дасягненне: '''1980''', 1-е месца 8-й зоны 2-й лігі. Найлепшыя перамогі: '''5:0''' («Спартак» Разань, 1966; «Цігіна» Бендэры, 1989). Найгоршыя паразы: —. Найлепшы стралец: '''Сяргей Саладоўнікаў''' (усе чэмпіянаты: '''131''', за сезон: '''21''' (1988)). * Першы матч: клас «Б», 1-я зона УССР, 12.4.1964, «Валынь» Луцк — «Нёман» Гродна, 4:0. * Першы матч дома: 3.6.1964, «Нёман» Гродна — «Спартак» Сумы, 0:0. * Першы гол: 6.5.1964, «Тэмп» Кіеў — «Нёман» Гродна, 4:1 (Іван Алексяк). * Першае ачко: 3.6.1964, «Нёман» Гродна — «Спартак» Сумы, 0:0. * Першая перамога: 13.6.1964, «Нёман» Гродна — «Дзясна» Чарнігаў, 1:0. * Першы сезон: 16-е месца з 16-ці каманд. Гульні: 30+6=6-18, мячы: 16-60. Найлепшы стралец: Іван Алексяк: 4. === Кубкі СССР === * З '''1964''': '''11''' выступаў. Найлепшае дасягненне: '''1986/87''', 1/8 фіналу. * Першы матч: 22.4.1964, «Верхавіна» Ужгарад — «Нёман» Гродна, 1:0. === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !width=50|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Д1]] || '''5''' || 15 || 9 || 0 || 6 || 21-17 || '''18''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Д1]] || '''4''' || 32 || 18 || 9 || 5 || 39-27 || '''45''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Пераможца]] || [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1993/1994|Кубак уладальнікаў Кубкаў]] |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Д1]] || '''11''' || 30 || 8 || 8 || 16 || 29-41 || '''24''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/16 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Д1]] || '''7''' || 30 || 10 || 11 || 9 || 26-27 || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Д1]] || '''8''' || 15 || 6 || 1 || 8 || 20-35 || '''19''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д1]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || 25-48 || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/8 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д1]] || '''10''' || 30 || 10 || 8 || 12 || 32-41 || '''38''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || '''10''' || 28 || 8 || 7 || 13 || 27-44 || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Чвэрцьфінал]] || |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || '''9''' || 30 || 10 || 7 || 13 || 36-43 || '''37''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || '''4''' || 30 || 17 || 6 || 7 || 56-29 || '''57''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || '''4''' || 26 || 14 || 8 || 4 || 44-20 || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 27¹ || 17 || 5 || 5 || 47-21 || '''56''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Кубак УЕФА 2003/2004|Кубак УЕФА]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || '''7''' || 30 || 10 || 9 || 11 || 24-35 || '''39''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || '''7''' || 30 || 11 || 7 || 12 || 37-33 || '''40''' ||style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Паўфінал]] || [[Кубак Інтэртота 2005|Кубак Інтэртота]] |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''12''' || 26 || 7 || 3 || 16 || 20-50 || '''24''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || '''10''' || 26 || 8 || 6 || 12 || 24-30 || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Паўфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || '''6''' || 26 || 9 || 9 || 8 || 23-22 || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || '''12''' || 30 || 8 || 9 || 13 || 36-40 || '''33''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || 23-31 || '''37''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || '''10''' || 33 || 7 || 10 || 16 || 27-42 || '''31''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Фіналіст]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || '''8''' || 33 || 8 || 13 || 12 || 33-45 || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Паўфінал]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || '''5''' || 30 || 10 || 11 || 9 || 43-36 ||'''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нёман Гродна|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || '''4''' || 32 || 13 || 8 || 11 || 34-30 ||'''47''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Фіналіст]] || [[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|Ліга Еўропы УЕФА]] |- | [[Сезон 2014 ФК Нёман Гродна|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || '''8''' || 32 || 11 || 9 || 12 || 41-36 ||'''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нёман Гродна|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || '''8''' || 26 || 8 || 8 || 10 || 21-32 ||'''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нёман Гродна|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || '''14''' || 30 || 7 || 8 || 15 || 21-36 || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нёман Гродна|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || '''6''' || 30 || 14 || 7 || 9 || 42-32 || '''49''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Нёман Гродна|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || '''7''' || 30 || 12 || 7 || 11 || 31-32 || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нёман Гродна|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || '''10''' || 30 || 10 || 6 || 14 || 28-37 || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нёман Гродна|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || '''5''' || 30 || 16 || 5 || 9 || 41-29 || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нёман Гродна|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || 36-36 || '''34''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нёман Гродна|2022]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || '''9''' || 30 || 9 || 13 || 8 || 39-36 || '''40''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Паўфінал]] || [[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|Ліга канферэнцый УЕФА]] |- | [[Сезон 2023 ФК Нёман Гродна|2023]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 28 || 19 || 5 || 4 || 60-22 || '''62''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Пераможца]] || [[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|Ліга канферэнцый УЕФА]] |- | [[Сезон 2024 ФК Нёман Гродна|2024]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 20 || 5 || 5 || 45-19 || '''65''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Пераможца]] || [[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|Ліга канферэнцый УЕФА]] |- | [[Сезон 2025 ФК Нёман Гродна|2025]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''8''' || 30 || 14 || 3 || 13 || 41-31 ||'''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] || |- |} ¹ Улічваючы дадатковую гульню (паражэнне 0:1) за першае месца супраць [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1993/1994|1993/1994]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} |[[ФК Лугана|Лугана]] |align="center"|0:5 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''2:6''' ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 2003/2004|2003/2004]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Румынія}} |[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:1''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1)|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 2005|2005]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|Першы раўнд |{{Сцяг|Чэхія}} |[[ФК Фастаў Злін|Тэскама (Злін)]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''0:1''' ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|2014/2015]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |align="center"|2-і кв. раўнд |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:3''' ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=3|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |rowspan=3|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |align="center"|1-ы кв. раўнд |{{Сцяг|Ліхтэнштэйн}} |[[ФК Вадуц|Вадуц]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''3:2''' ||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2-і кв. раўнд |{{Сцяг|Мальта}} |[[ФК Бальцан|Бальцан]] |align="center"|2:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:0''' ||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|3-і кв. раўнд |{{Сцяг|Славенія}} |[[ФК Цэле|Цэле]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''1:5''' ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=1|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|2024/2025]] |rowspan=1|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |align="center"|2-і кв. раўнд |{{Сцяг|Румынія}} |[[ФК ЧФР Клуж|ЧФР Клуж]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''0:5''' ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=5|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|2025/2026]] |rowspan=5|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |align="center"|1-ы кв. раўнд |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Урарту|Урарту]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|4:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''6:1''' ||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2-і кв. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} |[[ФК Кошыцы|Кошыцы]] |align="center"|3:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''4:3''' ||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|3-і кв. раўнд |{{Сцяг|Фарэрскія астравы}} |[[ФК КІ Клаксвуйк|КІ Клаксвуйк]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|пен.|па пенальці}} 5:4) ||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|раўнд плэй-оф |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Рая Вальекана|Рая Вальекана]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''0:5''' ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {| valign=top |- |valign=top| * [[Юрый Мохаў]] (сакавік 1964 — студзень 1965) * [[Вадзім Радзішэўскі]] (студзень 1965 — студзень 1970) * [[Яўген Глямбоцкі]] (студзень 1970 — май 1973) * [[Атары Дзідзігуры]] (студзень 1970 — май 1973) * [[Уладзімір Забалоцкіх]] (чэрвень 1974 — верасень 1975) * [[Вячаслаў Сівакоў]] (верасень 1975 — красавік 1990) * [[Уладзімір Грышановіч]] (красавік 1990 — красавік 1992) * [[Станіслаў Уласевіч]] (красавік 1992 — верасень 1993) * [[Валеры Яначкін]] (верасень 1993 — красавік 1995) * [[Іван Ляцяга]] (красавік 1995 — май 1996) * Вячаслаў Сівакоў (чэрвень 1996 — студзень 1997) * [[Алег Севасцьянік]] (студзень — верасень 1997) |valign=top| * [[Сяргей Саладоўнікаў]] (верасень 1997 — люты 1998) * Вячаслаў Сівакоў (люты — май 1998) * Сяргей Саладоўнікаў (май 1998 — чэрвень 2005) * [[Сяргей Няфёдаў]] (чэрвень — снежань 2005) * [[Уладзімір Курнеў]] (снежань 2005 — студзень 2007) * [[Людас Румбуціс]] (студзень 2007 — студзень 2008) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (студзень — ліпень 2008) * [[Алег Аляксандравіч Радушка|Алег Радушка]] (ліпень 2008 — чэрвень 2010) * [[Аляксандр Карашкоў]] (чэрвень 2010 — жнівень 2011) * Сяргей Саладоўнікаў (жнівень 2011 — красавік 2016) * [[Алег Кірэня]] (в.а. у красавіку — чэрвені 2016) * [[Ігар Кавалевіч]] (з чэрвеня 2016) |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.fcneman.by/by/ Афіцыйны сайт «Нёмана»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220517195531/https://www.fcneman.by/by/ |date=17 мая 2022 }} {{ref-be}} * [http://www.grodnoultras.com/ Старонка фанатаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170719125909/http://www.grodnoultras.com/ |date=19 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нёман Гродна}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нёман Гродна]] [[Катэгорыя:ФК Нёман Гродна| ]] jecgddwfb8mvx9u4u8dsssyf2atiem4 0 2858 5180572 5171604 2026-08-13T14:30:13Z Ueschar 151377 /* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180572 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Фарэрскія астравы |Арыгінальная назва = Føroyar <br />Færøerne |Родны склон = Фарэрскіх астравоў |Сцяг = Flag of the Faroe Islands.svg |Герб = Coat of arms of the Faroe Islands.svg |Назва гімна = Ты, цудоўная мая зямля |Форма праўлення = Парламенцкая дэмакратыя ў рамках канстытуцыйнай манархіі, аўтаномная правінцыя [[Данія|Даніі]] |lat_dir = N|lat_deg = 62|lat_min = 00|lon_dir = W|lon_deg = 7|lon_min = 00|На карце = LocationFaroeIslands.png |Мовы = [[Фарэрская мова|Фарэрская]] <br /> [[Дацкая мова|Дацкая]] |Заснавана = [[1 красавіка]] [[1948]] |Сталіца =[[Торсхаўн]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Торсхаўн]], [[Клаксвуйк]], [[Воавур]] |Пасады кіраўнікоў =[[Кіраўнік дзяржавы]] <br />Вярхоўны камісар <br />[[Прэм’ер-міністр Фарэрскіх астравоў|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Фрэдэрык X]] <br />[[Лене Моель Яхансэн]] <br />[[Аксель Ёханесэн]] |Месца па плошчы = 180 |Плошча = 1 399 |Працэнт вады = 0,5 |Месца па насельніцтву = 205 |Насельніцтва = 48 797 |Год перапісу = 2007 |Шчыльнасць насельніцтва = 34,8 |ВУП = 2,2 млрд. |Год разліку ВУП = 2006 |ВУП на душу насельніцтва= 45 250 |Валюта = [[дацкая крона]] <br />[[Фарэрская крона]] |Дамен = [[.fo]] |Тэлефонны код = 298 |Часавы пояс = +1 |Заўвагі = Інфармацыя пра Данію ўключае Фарэрскія астравы і Грэнландыю }} '''Фарэрскія астравы''' ({{lang-fo|Føroyar}}) — група [[Востраў|астравоў]] у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], змешчаных між [[Нарвежскае мора|Нарвежскім морам]] і паўночнай часткай [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяну]], амаль на паўдарозе між [[Ісландыя]]й і [[Нарвегія]]й, што з’яўляе стратэгічна важную пазіцыю на марскіх шляхах Атлантыкі. Фарэрскія астравы ўтвараюць заморскую самакіроўную тэрыторыю ў складзе [[Данія|Каралеўства Даніі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Торсхаўн]]. Насельніцтва 47,3 тыс. чалавек (ліпень 2006). == Геаграфія == [[Выява:Faroes030417-nasa(2).jpg|left|thumb|250px|Фарэрскія астравы, здымак з космасу.]] Фарэрскія астравы — выступаючыя з [[акіян]]а часткі падводнага хрыбта Уайвіла Томсана, які злучае [[Грэнландыя|Грэнландыю]] цераз [[Ісландыя|Ісландыю]] з Шатландыяй. Гэты хрыбет размяжоўвае басейны Атлантычнага і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіянаў]], і Фарэры знаходзяцца як раз на мяжы абоіх. Архіпелаг прасціраецца з поўначы на поўдзень на 113 км, а з захаду на ўсход — на 75 км. Агульная плошча {{Num|1399}} км². Усяго архіпелаг уключае 24 астравы, найбольшыя з іх — [[Стрэймай]], [[Эстурай|Эстурой]], [[Воар|Вагар]] і [[Сувурай|Сувурой]]. Усе астравы вулканічнага паходжання і складзены пераважна з [[базальт]]аў і туфаў, што ўтвараюць плато, над якімі ўзвышаюцца завостраныя грабяні. Вышыня дасягае 882 м. Шматлікія [[фіёрд]]ы. Карысныя выкапні: [[буры вугаль]], [[торф]], [[базальт]]. [[Выява:Slættaratindur, Faroe Islands.JPG|right|thumb|250px|Гара Слейтараціндур, найвыш. пункт астравоў.]] [[Выява:Cape Enniberg, Faroe Islands.JPG|right|thumb|250px|Мыс Эніберг (на здымку справа).]] Рэльеф гарысты, найвыш. пункт: [[Слаттаратындур|гара Слейтараціндур]] (882 м). На Фарэрскіх астравах змешчаны найвышэйшы вертыкальны скальны абрыў свету [[Эніберг|мыс Эніберг]] (754 м). [[Клімат]] астравоў марскі з невялікай розніцай паміж тэмпературамі [[лета]]м і [[Зіма|зімой]]. Характэрна ветранае дажджлівае [[надвор’е]], [[туман]]ы. Сярэдняя тэмпература самага халоднага месяца — [[сакавік]]а 3 [[Градус Цэльсія|°С]], самага цёплага — [[Ліпень|ліпеня]] 10 °С. Для клімата архіпелага характэрныя [[Дождж|дажджы]] на працягу ўсяго года, моцныя [[Вецер|вятры]], асабліва зімой, вялікая вільготнасць паветра, туманы. За [[год]] выпадае ў сярэднім каля {{Num|1500}} мм ападкаў. Зімою яны выпадаюць часцей за ўсё ў выглядзе ліўняў. [[Снег]], як правіла, растае на працягу некалькіх дзён, хоць на вяршынях трымаецца аж да наступлення вясны. [[Выява:Faroe islands map with island names.png|thumb|250px|Карта Фарэрскіх астравоў.]] На Фарэрах няма [[Лес|лясоў]], трапляюцца толькі карлікавая вярба, нізкарослы хвойнік, [[верас]] ды [[чарніцы]]. Сустракаюцца [[луг]]і, тарфянікі, верасоўнікі. Паўднёвыя схілы плато і рачныя [[Даліна|даліны]] ўкрыты [[Трава|травяністай]] расліннасцю. На скалах нічога не расце акрамя [[Імхі|імхоў]] і [[Лішайнікі|лішайнікаў]]. На архіпелагу зусім няма [[Паўзуны|паўзуноў]] і [[Земнаводныя|земнаводных]], а [[млекакормячыя]] патрапілі сюды ўжо ў гістарычны час. Разнастайная і багатая [[фаўна]] [[Птушкі|пярнатых]]: тут жыве 227 [[Біялагічны від|відаў]] птушак, у асноўным балотных і вадаплаўных. Ёсць птушыныя базары. Прыбярэжныя воды багатыя рыбай: [[Траскі|траска]], [[Палтусы|палтус]], [[Селядцовыя|селядзец]] і інш. Прыродныя рэсурсы: рыба і морапрадукты, гідраэлектраэнергія, магчыма, нафта і газ (на кантынентальным шэльфе). Эканоміка ў значнай ступені залежыць ад рыбалоўства. Ёсць гандлёвы флот, 18 караблёў (2006). Транспарт: 458 км дарог (2003), 1 аэрапорт. == Гісторыя == Астравы заселеныя [[Вікінгі|вікінгамі]]-пасяленцамі з IX стагоддзя, з XIV стагоддзя палітычна звязаныя з [[Данія|Каралеўствам Даніі]], з 1948 года — ''«заморская самакіроўная тэрыторыя»'' Даніі (адміністрацыйны цэнтр — [[Торсхаўн]]). == Дзяржаўны лад == Адміністрацыйны падзел: 34 муніцыпалітэты. === Палітычныя партыі === * Народная партыя * Рэспубліканская партыя * Сацыял-дэмакратычная партыя * Партыя Звяза * Цэнтрысцкая партыя * Партыя самакіраваняя == Эканоміка == Важнейшая галіна гаспадаркі — рыбалоўства. Развіваецца авечкагадоўля. Вядзецца традыцыйны промысел [[кіты|кітоў]], грындаў і [[дэльфіны|дэльфінаў]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29986618.html svaboda.org]</ref>. Зямлі, прыдатнай для засялення і земляробства, мала, амаль уся яна абмежавана прыбярэжнымі нізінамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Faroe Islands}} * [http://www.tinganes.fo/ Афіцыйны сайт прэм'ер-міністра] * [http://www.visit-faroeislands.com/ Афіцыйны турыстычны сайт] * [http://faroeislands.dk/ Faroeislands.dk Усе населеныя пункты Фарэрскіх астравоў] * [http://replevin.smugmug.com/gallery/1698539 Галерэя фатаграфій фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511200758/http://replevin.smugmug.com/gallery/1698539 |date=11 мая 2013 }} * [http://www.nationalbanken.dk/DNUK/NotesAndCoins.nsf/side/The_new_Faroese_banknote_series?OpenDocument Інфармацыйныя матэрыялы пра фарэрскія грашовыя знакі] * [http://www.phototravels.net/faroe-islands/index.html Фатаграфіі Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080110193311/http://www.phototravels.net/faroe-islands/index.html |date=10 студзеня 2008 }} * [http://www.faroephoto.com Фатаграфіі Фарэрскіх астравоў] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html Звесткі пра Фарэрскія астравы на сайце ЦВУ ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190506104321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |date=6 мая 2019 }} * [http://www.faroenature.net: FaroeNature.net Прырода Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171020233625/http://www.faroenature.net/ |date=20 кастрычніка 2017 }} * [http://www.abirdseyeviewof.com/Faroes.html Вэбкамера якая здымае ў рэальным часе віды Фарэрскіх астравоў недалёка ад сталіцы г. Торсхаўн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120129072338/http://www.abirdseyeviewof.com/Faroes.html |date=29 студзеня 2012 }} * [http://www.faroestamps.fo/ Маркі Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051001114701/http://www.faroestamps.fo/ |date=1 кастрычніка 2005 }} * [http://www.fotatradk.com/ Народныя танцы Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060507005244/http://www.fotatradk.com/ |date=7 мая 2006 }} * [http://faroeislands.dk/pages/TorshavnIndex.htm Афіцыйны сайт сталіцы Фарэрскі астравоў Торсхаўн] * [http://www.slaid-ring.fo/ Сайт прысвечаны Фарэрскаму народнаму карагоду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120122060432/http://www.slaid-ring.fo/ |date=22 студзеня 2012 }} * [http://www.setur.fo/ Афіцыйны сайт Універсітэта Фарэрскіх астравоў] <!--* http://faroeislands.dk/--> * [http://www.faroeislands.org.uk/ Прадстаўніцтва Фарэрскіх астравоў у Лондане] * [http://www.faroes.be/ Місія Фарэр пры Еўрапейскім саюзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310153657/http://www.faroes.be/ |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://www.landsbank.fo/Default.asp?sida=2738 Нацыянальны банк Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121225181438/http://www.landsbank.fo/Default.asp?sida=2738 |date=25 снежня 2012 }} * [http://www.trade.fo/ Фарэрскі гандлёвы савет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120122043640/http://www.trade.fo/ |date=22 студзеня 2012 }} * [http://www.fishin.fo/ Партал, прысвечаны здабычы, гадоўлі і перапрацоўцы рыбы на Фарэрах] * [http://www.whaling.fo/ Партал, прысвечаны кітабойнай здабычы ў фарэрскіх водах] * [http://www.hagstova.fo/portal/page?_pageid=33,316936&_dad=portal&_schema=PORTAL Фарэрскае статыстычнае ўпраўленне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011151350/http://www.hagstova.fo/portal/page?_pageid=33%2C316936&_dad=portal&_schema=PORTAL |date=11 кастрычніка 2007 }} * [http://www.hagstova.fo/pls/portal/docs/PAGE/SHARED/HAGSTOVA_MAIN_TEMPLATE/FAROE_ISLANDS_IN_FIGURES_2006.PDF Статыстычны штогоднік-2006 (на англійскай мове)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фарэрскія астравы ў тэмах}} {{Еўропа}} {{Nordic Council}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Фарэрскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Тэрыторыі, залежныя ад Даніі]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Еўропы]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] t1cn7hdwctcjok681r1cpccgzcq3kt1 0 2977 5180560 5011145 2026-08-13T14:27:29Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: асобаў → асоб, &nbsp; → (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180560 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Чэшская Рэспубліка |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Česká republika}} |Родны склон = Чэхіі |Сцяг = Flag of the Czech Republic.svg |Герб = Coat of arms of the Czech Republic.svg |Дэвіз = [[Pravda vítězí]] |Пераклад дэвізу = Праўда перамагае |Назва гімна = Kde domov můj |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 51|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 28|lon_sec = 0 |CoordScale = 2000000 |На карце = Europe location CZ.png |Мова = [[Чэшская мова|чэшская]] |Дата незалежнасці = [[1 студзеня]] [[1993]] |Незалежнасць ад = [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] |Сталіца = [[Прага]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Прага]], [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Чэхіі|Прэзідэнт]]<br/>[[Прэм’ер-міністр Чэхіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Петр Павел]]<br/>[[Петр Фіяла]] |Месца па плошчы = 116 |Плошча = 78.866 |Працэнт вады = 2 |Этнахаронім = чэх, чэшка, [[чэхі]] |Месца па насельніцтву = 85 |Насельніцтва = 10.578.820<ref>[https://www.czso.cz/documents/10180/45964084/1300721701.pdf Český statistický úřad: Počet obyvatel v regionech soudržnosti, krajích a okresech České republiky k 1. 1. 2017] {{ref-cz}}</ref> |Год ацэнкі = 2017 |Шчыльнасць насельніцтва = 134 |ВУП (намінал) = 196,068 млрд <ref name="МВФ">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&pr.y=15&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Report for Selected Countries and Subjects - Czech Republic] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ВУП (намінал) = 2017 |Месца па ВУП (намінал) = 49 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 18.534,333<ref name="МВФ" /> |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 36 |ВУП (ППЗ) = 368,659 млрд<ref name="МВФ" /> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2017 |Месца па ВУП (ППЗ) = 51 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 34.849,351<ref name="МВФ" /> |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 38 |ІРЧП = {{рост}}0,878<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf UNDP: Human Development Report 2016] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2016 |Месца па ІРЧП = 28 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = [[České aerolinie]] |Валюта = [[чэшская крона]] (Kč ,CZK) |Дамены = [[.cz]], [[.eu]] |ISO = CZ |Тэлефонны код = 420 |Часавы пояс = +1, улетку +2 }} '''Чэ́хія''' ({{lang-cs|Česko}}), поўная назва '''Чэ́шская Рэспу́бліка''' ({{lang-cs|Česká republika}}) — краіна ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], не мае выхаду да мора. Чэхія мяжуе з [[Польшча]]й, [[Германія]]й, [[Аўстрыя]]й і [[Славакія]]й. Краіна складаецца з двух гістарычных рэгіёнаў — [[Багемія|Багеміі]] і [[Маравія|Маравіі]], а таксама часткі [[Чэшская Сілезія|Сілезіі]] і [[Ніжняя Аўстрыя|Ніжняй Аўстрыі]]. Рэльеф Чэхіі ўзгорысты, па перыметры краіну аблямоўваюць сярэдневышынныя горы: [[Чэшскі Лес]], [[Шумава]], [[Судэты]]. Да апошніх належыць найвышэйшы пункт — гара [[Снежка]] (1603 метры). Чэхія багатая на паклады [[Каменны вугаль|каменнага]] і [[Буры вугаль|бурага]] вугалю. Клімат умераны, з выразнымі кантынентальнымі рысамі. Рэкі Чэхіі належаць да трох мораў: Чорнага ([[Морава (верхні прыток Дуная)|Марава]]), Балтыскага ([[Одра]]) і Паўночнага ([[Эльба]] і [[Влтава]]). Лясы займаюць 35 % плошчы краіны і добра захаваліся ў гарах: ніжэй — дубавыя і букавыя, вышэй — хваёвыя. Першая на чэшскіх землях дзяржава ўзнікла ў VII стагоддзі і неўзабаве стала часткай [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. У пачатку XI стагоддзя Багемія (гістарычная назва чэшскіх земляў) увайшла ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Залатым векам [[Каралеўства Багемія|Багеміі]] стала XIV стагоддзе, калі яе кароль [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] атрымаў уладу над усёй імперыяй і заснаваў рэзідэнцыю ў [[Градчаны|Градчанах]]. Пачатак наступнага стагоддзя быў адзначаны Чэшскай рэфармацыяй і [[Гусіцкія войны|гусіцкімі войнамі]]. У XVI стагоддзі Багемія трапляе пад уладу аўстрыйскіх [[Габсбургі|Габсбургаў]]. 1618 годзе чэхі ўзнялі антыфеадальнае і антыгабсбургскае паўстанне, якое дало штуршок да[[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]. Паўстанне было жорстка задушана і для чэшскага народа пачаліся цёмныя часы анямечвання і акаталічвання: У пачатку ХІХ стагоддзя ў Чэхіі пачынаецца перыяд [[чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] чэхі ваявалі не толькі на баку [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], але і ў арміях [[Антанта|Антанты]]. У 1918 была абвешчана незалежная [[Чэхаславакія]], а яе прэзідэнтам стаў [[Томаш Масарык]]. У Другую сусветную вайну Чэхія была акупавана фашысцкай Германіяй. У 1948 адроджаная Чэхаславакія абрала камуністычны шлях развіцця. [[Пражская вясна|Рэформы, распачатыя вясной 1968]], выклікалі ўвядзенне войскаў дзяржаў Варшаўскага дагавора ў жніўні таго ж года, акупацыю краіны і скасаванне ўсіх ліберальных заваёў. У 1989 Чэхаславакія мірна развіталася з камуністычным ладам у выніку [[Аксамітная рэвалюцыя|аксамітнай рэвалюцыі]], 1 студзеня 1993 Чэхія і Славакія афіцыйна разышліся (у адрозненні ад распаду [[Югаславія|Югаславіі]], [[аксамітавы развод|гэтаксама аксамітна — без крыві]]). У [[1999]] годзе Чэхія далучылася да [[НАТА]], у [[2004]] годзе — да [[Еўрасаюз]]а, у 2007 стала часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны.]] Дэмакратычная парламенцкая рэспубліка. Унітарная дзяржава, дзеліцца на 13 краёў. Уваходзіць у ЕС, [[НАТА]], [[Шэнгенскае пагадненне]], [[АБСЕ]], [[Савет Еўропы]]. Насельніцтва Чэхіі складае 10,6 млн чалавек. 95 % жыхароў краіны — [[чэхі]], другі па колькасці заходнеславянскі народ. У рэлігійным складзе пераважаюць каталікі, але іх усяго 20 %, паколькі Чэхія вядомая як адна з найбольш [[атэізм|атэістычных]] краін свету. Урбанізацыя складае 74 %: у Празе жыве 1,3 млн чал, больш за 100 000 жыхароў маюць [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]], [[Ліберац]], [[Оламаўц]]. Чэхія — эканамічна развітая краіна, высокапрыбытковая (паводле класіфікацыі [[Сусветны банк|Сусветнага банку]]) сацыяльна-арыентаваная рынкавая эканоміка. Першая дзяржава Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, прынятая ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] (1995). З 2004 года з’яўляецца сябрам [[ЕС]]. Чэхія прызнана адной з самых бяспечных краін свету. == Этымалогія == Назва «Чэхія» паходзіць ад імя славянскага племя чэхаў. Афіцыйная назва краіны — Чэшская Рэспубліка, хаця ў [[1993]] годзе кіраўніцтва краіны прапанавала па-за межамі афіцыйных дакументаў ужываць назву Чэхія (Czechia), якая, напрыклад, у [[Англійская мова|англійскай мове]] не прыжылася. А ў [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскіх мовах]], што базуюцца на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]], ужываецца чэшская кароткая назва ''Česko'', такая ж назва ўжываецца і ў некаторых іншых мовах, даволі часта ў скажоным выглядзе — ''Cesko''. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Чэхіі}} [[File:Czechia-mapa-be.png|thumb|Карта Чэхіі]] Тэрыторыя Чэхіі складае 78 866 км² (у т.л. 77 276 км² зямной паверхні і 1 590 км² воднай). Чэхія ляжыць паміж 48° і 51° пн.ш., 12° і 19° у.д., што прыпадае, бадай, на самы цэнтр Еўропы (без [[Расія|Расіі]]). Агульная працягласць мяжы — 1 880 км. Мяжуе з [[Польшча]]й на поўначы (даўжыня мяжы 658 км), [[Германія]]й на паўночным захадзе і захадзе (646 км), [[Аўстрыя]]й на поўдні (362 км) і [[Славакія]]й на ўсходзе (214 км). Не мае прамога выхаду да мора, аднак выгаднае становічша на скрыжаванні транспартных шляхоў, да таго ж, на [[водападзел]]е, часткова кампенсуе гэты эканоміка-геаграфічны недахоп. == Прырода == {{main|Геаграфія Чэхіі}} [[File:Kralicky-Sneznik-03.jpg|thumb|left|Краліцкі Снежнік, частка [[Судэты|Судэтаў]] — гор на поўначы Чэхіі]] Чэхія — краіна ўзвышшаў і гор сярэдняй вышыні. На захадзе ляжыць пагорыстая Багемская катлавіна, што дрэнуеца рэкамі Лаба (Эльба) і Влтава і якую аблямоўваюць горы: на захадзе — [[Чэшскі лес]], на паўднёвым захадзе — [[Шумава]], на паўночным захадзе — [[Рудныя горы]] (Крушнэ-Горы), па поўначы — [[Судэты]]. Менавіта ў Судэтах, на мяжы з Польшчай, у іх самай высокай частцы, вядомай як Крконашы, знаходзіцца найвышэйшая гара Чэхіі — [[Снежка]] (1603 або 1602 м). На ўсход ад Багеміі ляжыць Чэшска-Мараўскае ўзвышша, што займае геаграфічны цэнтр краіны. На паўднёвым захадзе — таксама пагорыстая і ў атачэнні невысокіх гор — ляжыць другая катлавіна — Мараўская. Нетры Чэхіі ўтрымліваюць значныя запасы бурага і каменнага вугалю, а таксама — [[графіт]]у. Маюцца паклады руд чорных і каляровых металаў (аб чым сведчыць і назва «Рудныя горы»), зрэшты, амаль што вычарпаныя за доўгую гісторыю распрацоўкі. [[Выява:Smrk a rameno Šance 1.jpg|thumb|left|[[Вадасховішча Шанцэ]]. [[Мараўска-Сілезскія Бяскіды]]]] [[Клімат]] Чэхіі [[умераны клімат|ўмераны]] з цёплым летам і халоднай, пахмурнай, вільготнай зімой, вызначаецца змешваннем марскога і кантынентальнага ўплыву. Апошні абумоўлены наяўнасцю горных ланцугоў, што, хоць і невысокія, ствараюць пэўную перашкоду на шляху атлантычных паветраных мас, робячы лета больш спякотным, а зіму — маразнейшай, чым у той жа [[Баварыя|Баварыі]]. Улетку сярэдняя тэмпература паветра да +20 °C, узімку — да −5 °C. Ападкаў выпадае больш за 600 мм, большая частка прыпадае на лета, калі цыклоны прыносяць магутныя залевы, што выклікаюць бурлівыя паводкі. У гарах тэмпературы даволі сур’ёзна паніжаюцца, колькасць ападкаў таксама адрозніваецца, звычайна ў большы бок. [[File:CHKO+NP Czechia map (2011).png|thumb|Прыродаахоўныя тэрыторыі]] Па тэрыторыі Чэхіі праходзіць галоўны еўрапейскі водападзел: рэкі краіны нясуць свае воды у тры моры: [[Чорнае мора|Чорнае]] (Марава), [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]] (Одра) і [[Паўночнае мора|Паўночнае]] [[Мора|моры]] (Эльба). Па землях Багеміі цякуць рэкі [[Эльба]] (чэшская назва — Лаба) і яе прыток [[Влтава]]. На берагах Влтавы раскінулася Прага. Найбуйнейшая рака Маравіі — [[Морава (верхні прыток Дуная)|Марава]], вялікі прыток Дуная. На паўночных схілах Усходніх Судэт бярэ пачатак рака Одра, што мае ў Чэхіі 112 км свайго верхняга цячэння. Лясы займаюць болей за трэцюю частку плошчы краіны і добра захаваліся ў гарах: ніжэй ў складзе парод пераважаюць дубы і букі, вышэй — елкі і піхты. Ахове прыроды ў Чэхіі надаецца вялікая ўвага. Створаны 4 нацыянальныя паркі (усе ў гарах — гэта Крконашы, Шумава, Падыйі, і Багемская Швейцарыя) і 25 ахоўных ландшафтных зонаў. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Чэхіі}} Першыя людзі жылі на тэрыторыі сучаснае Чэхіі ў эпоху [[неаліт]]а. У [[Антычнасць|Антычнасці]], у [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], праз гэтую тэрыторыю ішла міграцыя [[кельты|кельтаў]], а пазней, у [[I стагоддзе|I ст. н.э.]], тут жылі германскія плямёны маркамані і куадзі. Калі пачалося [[Вялікае перасяленне народаў]], германскія плямёны рушылі на захад, а іхняе месца занялі [[славяне]], што прыйшлі ад узбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і з [[Карпаты|Карпацкіх гор]]. У [[VII стагоддзе|VII ст.]] франкскі гандляр [[Само]] падтрымаў тутэйшых славян у барацьбе супраць [[Авары|авараў]] і зрабіўся кіраўніком першай цэнтральнаеўрапейскай дзяржавы. У [[VIII стагоддзе|VIII ст.]] сталец захапіў мясцовы маравец, ад яго кіравання бярэ пачатак гісторыя [[Вялікая Маравія|Вялікае Маравіі]]. У канцы [[IX стагоддзе|IX ст.]] у складзе Вялікай Маравіі з’явілася княства [[Чэшскае княства|Багемія]], пад уладай дынастыі [[Пржамысловічы|Пржамысловічаў]]. Напачатку X стагоддзя [[Вялікая Маравія]] [[Бітва пры Прэсбургу|была знішчана]] [[мадзьяры|мадзьярамі]], аднак чэшскія князі, браты [[Спытыгнеў I]] і [[Ураціслаў I]] паспяхова адбілі мадзьярскае нашэсце. У 1002 годзе Багемія на правах аўтаномнага суб’екта ўвайшла ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай Імперыі]], у 1198 княства было пераўтворана ў каралеўства. Залатым векам [[Каралеўства Багемія|Багеміі]] стала XIV стагоддзе, калі яе кароль [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] атрымаў уладу над усёй імперыяй і заснаваў рэзідэнцыю ў [[Градчаны|Градчанах]]. У 1402 пражскі багаслоў [[Ян Гус]] распачаў пратэстанцкую рэфармацыю, у выніку чаго разгарнуліся [[Гусіцкія войны]] (1419—1434), якія прынеслі землям сучаснае Чэхіі вялікія спусташэнні. [[File:Defenestration-prague-1618.jpg|thumb|[[Пражскія дэфенестрацыі|Пражская дэфенестрацыя]] 1618, з якой пачалася [[Трыццацігадовая вайна]]. Дэфенестрацыя — выкідванне ненавісных чыноўнікаў у вокны — чэшскі гістарычны феномен]] У 1526 Багемія пачала пераходзіць пад уладу аўстрыйскіх [[Габсбургі|Габсбургаў]]. У 1618 годзе чэхі ўзнялі антыфеадальнае і антыгабсбургскае паўстанне, якое дало пачатак [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайне]]. У 1620 20-тысячнае паўстанцкае войска было разбіта ў [[Бітва на Белай Гары|Бітве на Белай Гары]], пасля чаго паўстанне было жорстка задушана. У 1621 лідары паўстання былі пакараны смерцю. [[Габсбургі]] канчаткова ўключылі Багемію ў склад Аўстрыйскай імперыі, і для чэшскага народа пачаліся цёмныя часы анямечвання і акаталічвання: у сярэдзіне ХІХ стагоддзя па-чэшску размаўлялі ўсяго 15 % насельніцтва краіны (якое, дарэчы, скарацілася на траціну). З распадам Свяшчэннай Рымскай імперыі (1806) Багемія афіцыйна стала часткай Аўстрыйскай імперыі, і ў Чэхіі пачынаецца перыяд [[чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]] — так званага «[[рамантычны нацыяналізм|рамантычнага нацыяналізму]]». У канцы ХІХ стагоддзя — калі Аўстрыйская імперыя трансфармавалася ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]] — землі Багеміі і Славакіі сталі прамысловым сэрцам шматнацыянальнай дзяржавы. На франтах Першай сусветнай вайны ваявала каля 1,4 млн чэшскіх жаўнераў. За габсбургскую манархію землякі [[Прыгоды ўдалага ваякі Швейка ў сусветную вайну|ўдалага ваякі Швейка]] паміралі вельмі неахвотна, затое каля 90 000 чэхаў з вялікім энтузіязмам змагаліся ў арміях дзяржаў [[Антанта|Антанты]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] была ўтворана незалежная [[Чэхаславакія]] — адзіная дэмакратыя ў Цэнтральнай Еўропе паміж дзвюма сусветнымі войнамі. Самай значнай фігурай на палітычным небасхіле таго часу быў [[Томаш Гарыг Масарык|Томаш Масарык]] — першы прэзідэнт краіны (1918—1935). У спадчыну ад Габсбургаў маладая дзяржава атрымала значны прамысловы комплекс, які паспяхова выкарыстоўвала, мадэрнізавала і развівала, у 1920-х-1930-х з’яўляючыся адной з найбольш прамыслова развітых краін свету. [[File:Czechoslovakia II.png|thumb|left|Першая Чэхаславакія (1918—1938)]] У новай рэспубліцы жыло шмат [[Немцы|немцаў]], [[Венгры|венграў]] і [[Палякі|палякаў]]. Для іх у Чэхаславакіі адчыняліся школы, дзе [[Адукацыя|адукацыю]] дзіця атрымлівала на сваёй роднай мове. Але далей за школы палітыка падтрымкі [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцяў]] не пайшла, што выклікала незадаволенасць. Гэтую сітуацыю скарыстаў дзеля дасягнення сваіх мэтаў [[Адольф Гітлер]] — праз [[Мюнхенскае пагадненне]] ён далучыў да Германіі [[Судзеты]] — правінцыю, дзе большасць насельніцтва складалі немцы. Польшча, у сваю чаргу, ненадоўга далучыла да сябе т.зв. [[Чэшскі Цешын]] — тэрыторыю з польскім насельніцтвам. Працэс дэцэнтралізацыі прывёў да усталявання Другой рэспублікі, калі Славакія і Падарпацкая Русь дасягнулі ў складзе Чэхаславакіі значнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і запатрабавалі, каб Чэхаславакія пісалася праз злучок: Чэха-Славакія. Нягледзячы на больш за мільённую мабілізацыю і пагадненне аб узаемнай дапамозе з Францыяй, у сакавіку 1939 аслабелая дзяржава не аказала супраціву нямецкім войскам і распалася на марыянеткавы [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]] пад кантролем Германіі, [[Першая Славацкая рэспубліка|незалежную Славакію]] і [[Карпацкая Украіна|Карпацкую Украіну]], якая адразу ж была анексавана [[Венгрыя]]й. За перыяд акупацыі на тэрыторыі Чэхіі было забіта каля 125,000 чалавек, з якіх 83,000 — [[яўрэі]]. Чэхія была вызвалена ад гітлераўцаў адной з апошніх — стрэлы ў Празе гучалі нават 9 траўня 1945 года. У [[1945]]—[[1946]] гг. нямецкая меншасць была выгнаная па-за межы Чэхіі. [[File:10 Soviet Invasion of Czechoslovakia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|thumb|Вуліца Прагі, жнівень 1968. [[Пражская вясна]] скончылася з уварваннем войскаў дзяржаў Варшаўскага дагавору ў Чэхію]] Пасля вайны Чэхаславакія паспрабавала зрабіцца «мастом» паміж Захадам і Усходам, але [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|Камуністычная партыя]], што дэмакратычным шляхам перамагла на выбарах 1946 года, узмацнілася і [[пераварот у Чэхаславакіі, 1948|ў лютым 1948 усталявала сацыялістычны рэжым]]. Чэхаславакія далучылася да Савецкага блока. У [[1968]] кіраўнікі краіны вырашылі ўзяць курс на пабудову «сацыялізму з чалавечым тварам» — рэформы атрымалі назву «[[Пражская вясна|Пражскае вясны]]». Аднак войскі Арганізацыі Варшаўскага дагавора прыпынілі гэтыя спробы — жніўнем таго ж года арміі СССР і яго саюзнікаў акупавалі Чэхію; следам распачаліся палітычныя рэпрэсіі. У [[1989]] годзе ў Чэхаславакіі здарылася бяскроўная «[[аксамітная рэвалюцыя]]», што паклала канец кіраванню [[Камунізм|камуністаў]]. А ў [[1993]] годзе краіна падзялілася на незалежныя Чэхію і Славакію («аксамітны развод»). У [[1999]] годзе Чэхія далучылася да [[НАТА]], у [[2004]] годзе — да [[Еўрасаюз]]а, у 2007 стала часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны.]] == Дзяржаўны лад == Чэхія — [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкая]] [[Дэмакратыя|дэмакратычная]] краіна, дзе функцыі [[Выканаўчая ўлада|выканаўчае ўлады]] ляжаць на [[Урад|ўрадзе]], а функцыі [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчае ўлады]] — на ўрадзе і [[Парламент|парламенце]]. Пасля парламенцкіх выбараў 2010 года [[Чэшская сацыял-дэмакратычная партыя]] мае 56 дэпутатаў у ніжняй палаце парламента, [[Грамадзянская дэмакратычная партыя]] — 53, кансерватыўная партыя [[TOP 09]] — 41, [[Камуністычная партыя Чэхіі і Маравіі]] — 26, правацэнтрысцкая партыя «[[Грамадскія справы]]» — 24. === Знешняя палітыка === Найбольш блізкімі сябрамі Чэхіі з’яўляюцца Польшча, Венгрыя і Славакія. Учацвярох яны утвараюць т.зв. [[Вышаградская група|Вышаградскую групу]]. ==== Беларуска-чэшскія адносіны ==== {{main|Беларуска-чэшскія адносіны}} Беларусь і Чэхію звязвае даўняя гісторыя адносін. У [[1517]] годзе беларускі першадрукар [[Францыск Скарына|Францішак Скарына]] надрукаваў у [[Прага|Празе]] сваю першую кнігу «Псалтыр», а таксама [[Біблія|Біблію]] і шэраг іншых. У 1923—1943 у Празе знаходзілася Рада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні. У Празе знаходзілі прытулак такія знакавыя постаці беларускай культуры як [[Ларыса Геніюш]] і [[Васіль Быкаў]]. [[5 студзеня]] [[1993]] года Рэспубліка Беларусь і Чэшская Рэспубліка ўстанавілі дыпламатычныя адносіны. У Празе і [[Мінск]]у з’явіліся пасольствы. У жніўні [[2001]] года ў Празе пабывала дэлегацыя [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь. == Адміністрацыйны падзел == [[Сталіца]] — [[Прага]]. Краіна падзяляецца на 14 адміністрацыйных адзінак — краёў, кожны з якіх падзяляецца на акрэсы. Спіс краёў: * [[Прага]] * [[Сярэднячэшскі край]] * [[Паўднёвачэшскі край]] * [[Пльзенскі край]] * [[Карлаварскі край]] * [[Усцецкі край]] * [[Ліберацкі край]] * [[Кралавеградзецкі край]] * [[Пардубіцкі край]] * [[Оламаўцкі край]] * [[Мараўскасілезскі край]] * [[Паўднёвамараўскі край]] * [[Злінскі край]] * [[Край Высачына]] == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Чэхіі}} [[File:Czech rep. population graf.png|thumb|Дынаміка колькасці насельніцтва Чэхіі (1960—2016)]] Па колькасці насельніцтва сярод краін [[Еўропа|Еўропы]] Чэхія суседнічае з [[Грэцыя]]й, [[Венгрыя]]й, [[Партугалія]]й. Да 1980-х насельніцтва краіны хутка павялічвалася, у 1980-х прырост запаволіўся, а у 1990-х стаў нулявым, (ў асобныя гады — адмоўным). Найгоршая дэмаграфічная сітуацыя назіралася ў пачатку 2000-х, а вось з 2005 колькасць жыхароў Чэхіі пачала рашуча ўзрастаць. Варта адзначыць, што станоўчая дынаміка ў вялікай ступені вынікае з фактару міграцыйнага прытоку, які выкліканы эканамічнымі поспехамі краіны. Нараджальнасць жа ў 2018 была меншай за смяротнасць (9,2 супраць 10,5 на 1000 чалавек), а [[сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] складаў усяго 1,46. Як і паўсюль у Еўропе, насельніцтва Чэхіі старэе: доля асоб старэйшых за 65 гадоў амаль дасягнула 20 %, сярэднестатыстынаму чэху ў 2018 было 42,5 гадоў.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200730092452/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html |date=30 ліпеня 2020 }}</ref> [[File:Praha - X. Národopisná slavnost v Kinského zahradě 068.jpg|thumb|left|Чэхі ў заходнебагемскіх народных строях]] Паколькі пункт «нацыянальнасць» у чэшскім перапісным бланку неабавязковы, 26 % насельніцтва вырашыла не дзяліцца са статыстыкай гэтай інфармацыяй. Тым не менш відавочна, што большасць насельніцтва складаюць [[чэхі]]. Каля 5 % жыхароў Чэхіі ідэнтыфікуюць сябе як [[маравы]] — этнічна блізкая да чэхаў група, што насяляе землі Маравіі. Сярод карэнных [[Нацыянальная меншасць|меншасцяў]] — [[славакі]] (каля 2 %), [[цыганы]] (паводле накаторых ацэнак — да 250 тысяч)<ref>http://romove.radio.cz/en/article/18158</ref>, [[палякі]], [[яўрэі ў Чэхіі|яўрэі]]. [[File:Výhled ze Staré radnice na Petrov.jpg|thumb|[[Брно]] — другі па памерах горад Чэхіі. Стары горад]] Пастаянны міграцыйны прыток робіць нацыянальны склад усё болей стракатым. Станам на 2016 год у Чэхіі налічвалася каля паўмільёна замежнікаў, палова з якіх прыходзілася на [[украінцы|ўкраінцаў]] і славакаў, а вось трэцяя дыяспара нечаканая: у Чэхіі жыве каля 40 тыс. в’етнамцаў (0,4 % насельніцтва) — в’етнамскія працаўнікі з’явіліся тут яшчэ ў сацыялістычныя для Усходняй Еўропы часы, большасць з іх асела на новай радзіме.<ref>https://www.radio.cz/en/section/talking/is-the-czech-republics-vietnamese-community-finally-starting-to-feel-at-home</ref> З іншага боку, шмат чэхаў раскідана па ўсім свеце: у адных [[ЗША]] паўтара мільёны чалавек маюць чэшскія карані, а [[Чыкага]] на пачатку ХХ ст. па колькасці чэшскамоўных жыхароў саступаў толькі [[Прага|Празе]] і [[Вена|Вене]].<ref>http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/153.html</ref> Каля 95 % жыхароў Чэхіі размаўляюць [[Чэшская мова|па-чэшску]], у тым ліку і маравы, частка якіх размаўляе на [[Мараўскія гаворкі|мараўскіх гаворках]] чэшскай мовы (а хто-ніхто разглядае мараўскую як самастойную заходнеславянскую мову). [[File:Cathedral of Saint Wenceslas.jpg|thumb|left|Каталіцкі [[Сабор Святога Вацлава (Оламаўц)]]. Большасць веруючых чэхаў (якіх меншасць) — каталікі]] Большасць насельніцтва Чэхіі не вызнаюць ніякай рэлігіі, з іх 30 % пераканана называюць сябе атэістамі (больш толькі ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Японія|Японіі]]), яшчэ каля 45 % не атаясамлівае сябе ні з якой рэлігіяй.<ref>https://secularpolicyinstitute.net/survey/global-index-of-religion-and-atheism/</ref> Гэта тэндэнцыя не толькі апошніх дзесяцігоддзяў і камуністычнага мінулага — гістарычна чэхі вядомы як адзін з самых талерантных і рэлігійна індыферэнтных народаў. Ці не таму менавіта тут у пачатку XIV стагоддзя адбылася [[Гусіты|першая вялікая спроба рэфармацыі]] каталіцкай царквы. Тым не менш, каталіцтва на чэшскіх землях адстаяла свае пазіцыі і сёння большасць вернікаў (якіх усяго 20-25 %) — [[Каталіцтва|каталікі]], меншасць — [[Пратэстантызм|пратэстанты]]. Насельніцтва размешчана па тэрыторыі Чэхіі даволі раўнамерна. Сярэдняя шчыльнасць складае сярэднія па еўрапейскіх мерках 134 чал/км². 73,5 % жыхароў краіны з’яўляюцца гараджанамі (2018), найбольшая канцэнтрацыя гарадскіх паселішчаў на поўначы і на ўсходзе краіны.<ref name="cia.gov"/> У сталіцы жыве 1,3 млн чалавек, у пражскай агламерацыі — каля 2,3 млн. Далей ідуць [[Брно]] (377 тыс.), [[Острава]] (294), [[Пльзень]] (169), [[Ліберац]] (102), [[Оламаўц]] (100 тыс.чал). == Эканоміка == {{main|Эканоміка Чэхіі}} [[File:Praha Nusle Pikrtova 1a.jpg|thumb|Штаб-кватэра кампаніі Avast, аднаго з гульцоў на рынку камп’ютарнай бяспекі, [[Прага]]]] Сучасная Чэхія — сацыяльна-арыентаваная [[рыначная эканоміка]], адна з найбольш развітых і стабільных сярод краін былога сацыялістычнага блока. Мае вельмі высокі ІЧР (0,891 у 2018), а з улікам няроўнасці паводле гэтага вызначальнага паказчыка Чэхія 13-я ў свеце. Сусветны банк адносіць Чэхію да краін з высокім прыбыткам. Большая частка ВУП ствараецца ў сферы паслуг (61 %), прамысловасць складае 37 % аб’ёму эканомікі — адзін з найвышэйшых паказчыкаў у свеце — і мае выключнае экспартнае значэнне.<ref name="cia.gov"/> Абедзве вядучыя галіны гаспадаркі носяць інавацыйны характар. Чэхія ўваходзіць у Еўрапейскі саюз, аднак на еўра пераходзіць не спяшаецца, захоўваючы вернасць сваёй [[Чэшская крона|кроне]]. ВУП на душу насельніцтва складае 91 % ад сярэдняга па ЕС і з’яўляецца адным з самых высокіх у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, тым больш відавочна знайсці Чэхію ў шэрагах [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. У 2019 [[The Guardian]] ахарактарызавала Чэхію як адну з найбольш квітнеючых еўрапейскіх эканомік.<ref>https://www.theguardian.com/world/2019/jan/06/czech-democracy-threat-debt-crisis</ref> Да галоўных праблем эканомікі адносіцца [[Хабаніцтва|хабарніцтва]], якое і дагэтуль трымаецца на адным з найбольш высокіх узроўняў у ЕС. Рост ВУП у [[2015]], 2016, 2017 гадах склаў 5,4 %, 2,5 % і 4,3 % адпаведна; [[інфляцыя]] — 2,4 % (2017), 0,7 % (2016).<ref name="cia.gov"/> Рост [[ВУП]] у [[2000]]—[[2001]] гг. быў выкліканы зніжэннем на мытных пошлін з боку [[Еўрасаюз]]а, а таксама замежнымі [[інвестыцыя]]мі, у першую чаргу нямецкімі. == Зброя і войска == Чэшскае войска складаецца з наземных і паветраных войскаў. На ўзбраенне штогод выдаткоўваюць 1,8 % ВУП. == Гл. таксама == * [[Роберт Герсуні]] * [[Бенеціцэ|Вёска Бенеціцэ]] * [[Жан Батыст Гаспар Дэбюро]] * [[Летаград|Горад Летаград]] * [[Табар (горад)|Горад Табар]] * [[Крупка (Чэхія)|Горад Крупка]] * [[Алімпійскі камітэт Чэхіі]] * [[Плешнэ возера]] * [[Алаіс Ірасек]] * [[Фрыдлант-на-Остравіцы|Горад Фрыдлант-на-Остравіцы]] * [[Іглава (рака)|Рака Йіглава]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=308 Пілігрымка па месцах Святых Кірыла і Мяфодзія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111109021437/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=308 |date=9 лістапада 2011 }} {{ВС}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Чэхія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] myirynyhlyxhj8ks7irdkt4l6e1304a 0 7781 5180457 4953466 2026-08-13T12:51:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180457 wikitext text/x-wiki {{Пра|самаабвешчаную дзяржаву|тэрытарыяльнае ўтварэнне Малдовы|Прыднястроўе (аўтаномія)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка |Арыгінальная назва = Република Молдовеняскэ Нистрянэ <br/> Приднестровская Молдавская Республика <br/> Придністровська Молдавська Республіка |Родны склон = Прыднястроўя |Сцяг = Flag of Transnistria (state).svg |Герб = Transnistria-coa.svg |Назва гімна = Мы славим тебя, Приднестровье |Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |На карце = Transnistria_in_Europe_(zoomed).svg |Мовы = [[Руская мова|Руская]], [[малдаўская мова|малдаўская]] (кірыліца), [[украінская мова|украінская]] |Спрэчны статус = так |Дата заснавання = [[2 верасня]] [[1990]] |Абвяшчэнне незалежнасці = [[25 жніўня]] [[1991]] |Дыпламатычнае прызнанне = {{Сцяг Абхазіі}} [[Рэспубліка Абхазія|Абхазія]] <br/> {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} [[Паўднёвая Асеція]] |Незалежнасць ад = [[Малдова|Малдовы]] |Сталіца = [[Ціраспаль]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Ціраспаль]], [[Бендэр]], [[Рыбніца]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Прэзідэнт]] <br/> [[Старшыня Урада Прыднястроўя|Старшыня Урада]] |Кіраўнікі = [[Вадзім Мікалаевіч Краснасельскі|Вадзім Краснасельскі]] <br/> [[Аляксандр Мікалаевіч Разенберг|Аляксандр Разенберг]] |Плошча = 4.163 |Працэнт вады = 2,35 |Насельніцтва = 517.963 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = 475 373 |Год перапісу = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва = }} '''Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка''' (ПМР) або '''Прыднястроўе''' ({{lang-mo|Нистрения}}, {{lang-ru|Приднестровье}}, {{lang-uk|Придністров’я}}) — самаабвешчанае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі былой [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўскай ССР]]. Статус Прыднястроўя не ўрэгуляваны, самаабвешчаная рэспубліка не прызнана міжнароднай супольнасцю, якая лічыць яе часткай [[Малдова|Малдовы]]. З захаду Прыднястроўе мяжуе з самой Малдовай, на ўсходзе — з [[Украіна]]й. Асноўная частка тэрыторыі (за выключэннем горада [[Бендэр]]ы і часткі [[Слабадзейскі раён|Слабадзейскага раёна]]) размешчана на левым беразе ракі [[Днестр]]. Плошча Прыднястроўя — 4 163 км². Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ціраспаль]]<ref name="крыніца1">[https://tass.ru/info/20107045 История и статус Приднестровья]{{ref-ru}}</ref>. [[Афіцыйная мова|Афіцыйныя мовы]] — [[Руская мова|руская]], [[Малдаўская мова|малдаўская]], [[Украінская мова|украінская]]. Грашовая адзінка — [[прыднястроўскі рубель]]<ref name="крыніца2">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/3166536 Приднестровская Молдавская Республика]{{ref-ru}}</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі}} Тэрыторыя Прыднястроўя падзяляецца 5 адміністрацыйных раёнаў і 2 горада рэспубліканскага падпарадкавання<ref name="крыніца2" />. == Насельніцтва == Паводле дадзеных [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] 2015 года, колькасць насельніцтва рэгіёна складала 475 373 чалавекі, з іх рускіх — 29,1 %, малдаванаў — 28,6 %, украінцаў — 22,9 %<ref name="крыніца1" />. == Гісторыя ПМР == === Прыднястроўскі канфлікт === {{Асноўны артыкул|Прыднястроўскі канфлікт}} У 1989 годзе да ўлады прыйшло новае кіраўніцтва Малдаўскай ССР, якое абвясціла курс на выхад са складу СССР і аб’яднанне з Румыніяй. 31 жніўня 1989 года быў прыняты закон, паводле якога [[малдаўская мова]] цяпер атрымала статус дзяржаўнай. Насельніцтва левабярэжжа [[Днестр|Днястра]] і [[Гагаузія|Гагаузіі]] расцаніла гэта, як ушчамленне правоў немалдаўскага насельніцтва. 23 чэрвеня 1990 года Вярхоўны Савет МССР прыняў [[Дэкларацыя аб незалежнасці Рэспублікі Малдова|Дэкларацыю незалежнасці Малдовы]]. 2 верасня 1990 года ''2-гі З’езд народных дэпутатаў усіх узроўняў Левабярэжжа Малдавіі'' абвясціў стварэнне ''Прыднястроўскай Малдаўскай ССР'' (ПМССР) са сталіцай у Ціраспалі. Акрамя ўласна левабярэжнай тэрыторыі ў яе былі ўключаны горад Бяндэры і яшчэ некалькі населеных пунктаў на правым беразе. Вярхоўны Савет Малдавіі прызнаў гэтае рашэнне неканстытуцыйным, і ва ўльтыматыўнай форме запатрабаваў яго адмены. Вайна законаў суправаджалася ўзаемнымі эканамічнымі санкцыямі, дыверсіямі, што прывяло да перарастання канфлікту ва ўзброенае супрацьстаянне. ==== Страты ==== Падчас баёў (па некаторых дадзеных) узброеныя фармаванні Малдавіі страцілі забітымі 195 чалавек, параненымі — 1 250 чал. Загінулі таксама 125 чалавек і атрымалі раненні 41 чалавек цывільнага насельніцтва. Узброеныя фармаванні Прыднястроўя страцілі 264 чалавек забітымі. Загінулі 410, былі паранены 1140 мірных жыхароў. Колькасць бежанцаў з ПМР склала каля 100 тысяч чалавек<ref>[https://ria.ru/20201102/pridnestrove-1582252490.html Приднестровский вооруженный конфликт]{{ref-ru}}</ref>. === Пасля заканчэння канфлікту === [[17 верасня]] [[2006]] года ў Прыднястроўі быў праведзены [[Рэферэндум у Прыднястроўі (2006)|рэферэндум]], на якім, згодна з афіцыйнымі данымі Цэнтральнай выбарчай Камісіі ПМР, 97,1 % удзельнікаў рэферэндума прагаласавала за незалежнасць з далучэннем у будучыні да [[Расія|Расіі]], 2,3 % — за далучэнне да [[Малдова|Малдовы]]. == Дзяржаўны лад Прыднястроўя == Дзеючая [[Канстытуцыя Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Канстытуцыя]] прынята на рэферэндуме 24 снежня 1995 года. Па форме праўлення ПМР — [[прэзідэнцкая рэспубліка]] (да канстытуцыйнай рэформы 2000 года — рэспубліка змешанага тыпу)<ref name="лад">[https://helpiks.org/5-58070.html Государственное устройство. Приднестровская Молдавская Республика — унитарное государство]{{ref-ru}}</ref>. === Прэзідэнт === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі}} Прэзідэнт — кіраўнік дзяржавы, галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Прыднястроўя|Узброенымі Сіламі]]. Абіраецца на прамых выбарах тэрмінам на пяць гадоў. Да студзеня 2012 года прэзідэнт аднаасобна ўзначальваў [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую ўладу]], фармаваў Кабінет Міністраў<ref name="новылад">[https://materik.ru/analitika/o-politicheskom-i-gosudarstvennom-ustroystve-pridnestrovya-vchera-i-segodnya/ О политическом и государственном устройстве Приднестровья (вчера и сегодня)]{{ref-ru}}</ref>. === Вярхоўны Савет === Вярхоўны Савет ПМР — вышэйшы заканадаўчы і прадстаўнічы орган — 33 дэпутаты, якія абіраюцца па аднамандатных акругах тэрмінам на пяць гадоў<ref name="rbc">[https://www.rbc.ru/base/09/01/2025/677e06f39a794709aef8beb2 Что такое Приднестровье]{{ref-ru}}</ref>. === Урад === [[Сацыяльны інстытут|Інстытут]] урада і пасада прэм’ер-міністра Прыднястроўя ўпершыню ўведзены з 1 студзеня 2012 года ў адпаведнасці з папраўкамі, унесенымі раней у канстытуцыю Прыднястроўя. Да гэтага часу ў ПМР не было прэм’ер-міністра — кіраўніком выканаўчай улады быў прэзідэнт, які кіраваў кабінетам міністраў<ref name="новылад" /><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/1853557 Премьер-министром Приднестровья утвержден Петр Степанов]{{ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Размешчана на крайнім паўднёвым захадзе Усходне-Еўрапейскай раўніны, займае вузкую паласу левабярэжжа Днястра ў яго сярэднім і ніжнім цячэнні, а таксама асобныя тэрыторыі (г. Бендэр і бліжэйшыя населеныя пункты) на правым беразе Днястра. Не мае выхаду да мора, але адносіцца да прычарнаморскага рэгіёна. Для тэрыторыі характэрны раўнінны рэльеф з рэдкімі лагчынамі. Больш за 80 % зямельных угоддзяў — [[чарназём]]ы. Расліннасць стэпавая, у поймах рэк — лугавая. Асноўная частка тэрыторыі ўзарана. Лясныя масівы пакрываюць 10 %. Клімат умерана-кантынентальны. Колькасць ападкаў сведчыць пра зону недастатковога ўвільгатнення. Зіма кароткая, мяккая (сярэдняя тэмпература студзеня −3,9&nbsp;°C). Ранняя з інтэнсіўным праграваннем глебы і паветра вясна. Працяглае спякотнае лета (сярэдняя тэмпература ліпеня +21&nbsp;°C). Цёплая, працяглая восень. [[Ландшафт]] падзяляецца на дзве вобласці па даліне Ягарлыка. Паўночная вобласць — лесастэпавая раўніна, утвораная тэрасамі Днястра і адгор’ямі Падольскага ўзвышша, разбітая глыбокімі (да 150 м) каньёнападобнымі далінамі прытокаў Днястра. Лясы ў асноўным захаваліся на крутых схілах Днестра, ёсць некалькі невялікіх рэчак, большасць з іх малаводныя і летам перасыхаюць. З карысных выкапняў ёсць радовішчы будаўнічага вапняку, гравія, шкляных пяскоў, керамічных глін і суглінкаў. Жывёльны свет дастаткова разнастайны, але шмат відаў занесена ў Чырвоную кнігу праз пагрозу знікнення. Сустракаюцца касуля, дзік, трус, курапатка, лісіца, выдра. Значныя запасы рыбных рэсурсаў, у тым ліку асятровыя. == Эканоміка == Эканоміка ПМР мае індустрыяльна-аграрны характар. На гэтай тэрыторыі засталося шмат прамысловых прадпрыемстваў былой МССР, сярод найбуйнейшых — Малдаўскі металургічны завод ([[Рыбніца]]), а таксама [[Малдаўская ДРЭС]] ([[Днястроўск]]), баваўняны камбінат «Ціротэкс» і вінна-каньячны завод KVINT (абодва — у Ціраспалі). ПМР экспартуе метал, электраэнергію, тэкстыль, харчовыя тавары і абутак, большая частка імпарту прыпадае на паліва. Колькасць эканамічна актыўнага насельніцтва — 126,9 тыс. чалавек (станам на 1 студзеня 2024 года)<ref name="rbc" />. === Прамысловасць Прыднястроўя === Асноўныя віды прадукцыі прамысловых прадпрыемстваў ПМР — сталь, пракат і трубы, электраэнергія, ліцейныя машыны, нізкавольтная апаратура, кабелі, электрамашыны і помпы, рухавікі, цэмент, шклапластык, мэбля, абутак, баваўняныя тканіны, лікёра-гарэлачныя вырабы. Каля 90 працэнтаў усіх тавараў экспартуецца. З 2022 года, пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварванне Расіі ва Украіну]], аб’ём прамысловай вытворчасці Прыднястроўя ўпаў на 21,3 %. Па выніках 2023 года яму ўдалося вырасці толькі на 1,9 % за кошт электраэнергетыкі і галін, арыентаваных на ўнутраны рынак<ref name="rbc" />. === Сельская гаспадарка Прыднястроўя === Плошча зямель сельскагаспадарчага прызначэння складае 281 тыс. га. Вырошчваюцца пшаніца, сланечнік, кукуруза, бабовыя, бульба і іншая гародніна, бахчавыя, вінаград, плады і ягады, тытунь<ref name="rbc" />. === Энергетыка Прыднястроўя === Аснову энергетычнай галіны Прыднястроўя складаюць Малдаўская ДРЭС (уваходзіць у расійскі холдынг «Интер РАО») і Дубасарская ГЭС (пад кантролем уладаў ПМР). Малдаўская ДРЭС працуе на газе, вугалі і мазуце і забяспечвае да 80 працэнтаў патрэбаў Малдовы ў электраэнергіі, яе даступная магутнасць — 1,72 тыс. МВт. Магутнасць Дубасарскай ГЭС — 46 МВт, яна выкарыстоўвае энергію ракі Днестр<ref name="rbc" />. == Адукацыя == [[Файл:Shevchenko Transnistria State University.jpg|thumb|250px|right|Галоўны корпус [[Прыднястроўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Прыднястроўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]]] Сістэма адукацыі рэспублікі налічвае (станам на 2022 год): 155 дашкольных устаноў, 158 адукацыйных і 12 спецыяльных школ, 22 сярэднія прафесійныя і вышэйшыя навучальныя ўстановы<ref>[https://pridnestrovie-daily.net/perspektiva-modernizaczii-prosveshheniya/ Перспектива модернизации просвещения]{{ref-ru}}</ref>. Вядучая навучальная ўстанова — [[Прыднястроўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]]. == Сродкі масавай інфармацыі == Дзяржаўнае інфармацыйнае агенства — «Новости Приднестровья»<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomosti.md/news/Olviyapress_Pereimenovali_V_Novosti_Pridnestrovya_ |title=«Ольвія-прэс» перайменавалі ў «Навіны Прыднястроўя» |access-date=5 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705191809/http://www.vedomosti.md/news/Olviyapress_Pereimenovali_V_Novosti_Pridnestrovya_ |archivedate=5 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Дзейнічае дзяржаўны тэлерадыёцэнтр. Рэспубліканскія газеты — «Приднестровье» (на [[руская мова|рускай мове]]), «Гомін» (на [[украінская мова|украінскай мове]]), «Адевэрул Нистрян» — ''Днястроўская праўда'' (на [[малдаўская мова|малдаўскай мове]] кірыліцай). «Радыё 1» — 104.1 FM. == Дзяржаўныя сімвалы == Гісторыя сімвалаў Прыднястроўя пачалася яшчэ да ўтварэння ПМССР. 30 красавіка 1990 года на пазачарговай сэсіях рады Ціраспаля і Бендэраў пастанавілі не выкарыстоўваць ухвалены за некалькі дзён да гэтага Вярхоўным Саветам [[Малдова|Малдовы]] сцяг, аналагічны [[Сцяг Румыніі|сцягу Румыніі]]. Замест яго вырашылі надалей ужываць [[сцяг Малдаўскай ССР]]. 2 верасня 1991 года ўрад Прыднястроўя зацвердзіў сцяг, адпаведны сцягу Малдаўскай ССР 1952 года, і герб, аналагічны гербу МССР, але дапоўнены блакітнымі і белымі хвалістымі рыскамі над чырвонай стужкаю і надпісам «ПМРСР. РССНМ. ПМССР.» Затым з перайменаваннем ПМССР у ПМР надпіс быў зменены на «ПМР. РМН. ПМР» Да 2000 года выкарыстоўваўся выключна чырвнона-зялёна-чырвоны сцяг без сярпа і молата (таксама і ў дзяржаўных установах). У 2000 годзе быў прыняты закон «Аб дзяржаўнай сімволіцы ПМР», які замацаваў [[серп і молат]] з [[Чырвоная зорка|зоркай]] у верхняй левай частцы сцяга. У 2017 годзе Вярхоўны Савет ПМР прыняў закон, які дазваляе выкарыстанне дзяржаўнага [[Сцяг Расіі|сцяга Расіі]] нароўні з дзяржаўным сцягам ПМР. Сцяг Расіі размяшчаецца на будынках і ў памяшканнях дзяржаўных органаў і органаў мясцовага самакіравання, а таксама пры правядзенні афіцыйных мерапрыемстваў. Пры адначасовым узняцці сцяг ПМР знаходзіцца з левага боку будынка, а расійскі трыкалор — з правага<ref>[https://ria.ru/20170412/1492102043.html В ПМР российский флаг разрешили использовать наравне с государственным]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://topwar.ru/113333-v-pmr-rossiyskiy-trikolor-stal-vtorym-gosudarstvennym-flagom.html В ПМР российский триколор стал вторым государственным флагом]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Transnistria}} * https://president.gospmr.org/ Сайт Прэзідэнта ПМР * https://novostipmr.com/ru/novosti {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250126041532/https://novostipmr.com/ru/novosti |date=26 студзеня 2025 }} Інфармацыйнае агенцтва «Навіны Прыднястроўя» * https://mer.gospmr.org/ Міністэрства эканамічнага развіцця ПМР * http://www.cbpmr.net/ Прыднястроўскі Рэспубліканскі Банк * http://www.tiras.ru/ Інфармацыйнае агенцтва «Тирас» * http://www.vspmr.org/ Вярхоўны Савет ПМР {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Малдова]] [[Катэгорыя:Непрызнаныя дзяржавы]] egt09fw5m9jo00zbynyh1wyrxfyzsl4 5180569 5180457 2026-08-13T14:29:27Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: &nbsp; → (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180569 wikitext text/x-wiki {{Пра|самаабвешчаную дзяржаву|тэрытарыяльнае ўтварэнне Малдовы|Прыднястроўе (аўтаномія)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка |Арыгінальная назва = Република Молдовеняскэ Нистрянэ <br/> Приднестровская Молдавская Республика <br/> Придністровська Молдавська Республіка |Родны склон = Прыднястроўя |Сцяг = Flag of Transnistria (state).svg |Герб = Transnistria-coa.svg |Назва гімна = Мы славим тебя, Приднестровье |Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |На карце = Transnistria_in_Europe_(zoomed).svg |Мовы = [[Руская мова|Руская]], [[малдаўская мова|малдаўская]] (кірыліца), [[украінская мова|украінская]] |Спрэчны статус = так |Дата заснавання = [[2 верасня]] [[1990]] |Абвяшчэнне незалежнасці = [[25 жніўня]] [[1991]] |Дыпламатычнае прызнанне = {{Сцяг Абхазіі}} [[Рэспубліка Абхазія|Абхазія]] <br/> {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} [[Паўднёвая Асеція]] |Незалежнасць ад = [[Малдова|Малдовы]] |Сталіца = [[Ціраспаль]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Ціраспаль]], [[Бендэр]], [[Рыбніца]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Прэзідэнт]] <br/> [[Старшыня Урада Прыднястроўя|Старшыня Урада]] |Кіраўнікі = [[Вадзім Мікалаевіч Краснасельскі|Вадзім Краснасельскі]] <br/> [[Аляксандр Мікалаевіч Разенберг|Аляксандр Разенберг]] |Плошча = 4.163 |Працэнт вады = 2,35 |Насельніцтва = 517.963 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = 475 373 |Год перапісу = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва = }} '''Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка''' (ПМР) або '''Прыднястроўе''' ({{lang-mo|Нистрения}}, {{lang-ru|Приднестровье}}, {{lang-uk|Придністров’я}}) — самаабвешчанае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі былой [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўскай ССР]]. Статус Прыднястроўя не ўрэгуляваны, самаабвешчаная рэспубліка не прызнана міжнароднай супольнасцю, якая лічыць яе часткай [[Малдова|Малдовы]]. З захаду Прыднястроўе мяжуе з самой Малдовай, на ўсходзе — з [[Украіна]]й. Асноўная частка тэрыторыі (за выключэннем горада [[Бендэр]]ы і часткі [[Слабадзейскі раён|Слабадзейскага раёна]]) размешчана на левым беразе ракі [[Днестр]]. Плошча Прыднястроўя — 4 163 км². Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ціраспаль]]<ref name="крыніца1">[https://tass.ru/info/20107045 История и статус Приднестровья]{{ref-ru}}</ref>. [[Афіцыйная мова|Афіцыйныя мовы]] — [[Руская мова|руская]], [[Малдаўская мова|малдаўская]], [[Украінская мова|украінская]]. Грашовая адзінка — [[прыднястроўскі рубель]]<ref name="крыніца2">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/3166536 Приднестровская Молдавская Республика]{{ref-ru}}</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі}} Тэрыторыя Прыднястроўя падзяляецца 5 адміністрацыйных раёнаў і 2 горада рэспубліканскага падпарадкавання<ref name="крыніца2" />. == Насельніцтва == Паводле дадзеных [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] 2015 года, колькасць насельніцтва рэгіёна складала 475 373 чалавекі, з іх рускіх — 29,1 %, малдаванаў — 28,6 %, украінцаў — 22,9 %<ref name="крыніца1" />. == Гісторыя ПМР == === Прыднястроўскі канфлікт === {{Асноўны артыкул|Прыднястроўскі канфлікт}} У 1989 годзе да ўлады прыйшло новае кіраўніцтва Малдаўскай ССР, якое абвясціла курс на выхад са складу СССР і аб’яднанне з Румыніяй. 31 жніўня 1989 года быў прыняты закон, паводле якога [[малдаўская мова]] цяпер атрымала статус дзяржаўнай. Насельніцтва левабярэжжа [[Днестр|Днястра]] і [[Гагаузія|Гагаузіі]] расцаніла гэта, як ушчамленне правоў немалдаўскага насельніцтва. 23 чэрвеня 1990 года Вярхоўны Савет МССР прыняў [[Дэкларацыя аб незалежнасці Рэспублікі Малдова|Дэкларацыю незалежнасці Малдовы]]. 2 верасня 1990 года ''2-гі З’езд народных дэпутатаў усіх узроўняў Левабярэжжа Малдавіі'' абвясціў стварэнне ''Прыднястроўскай Малдаўскай ССР'' (ПМССР) са сталіцай у Ціраспалі. Акрамя ўласна левабярэжнай тэрыторыі ў яе былі ўключаны горад Бяндэры і яшчэ некалькі населеных пунктаў на правым беразе. Вярхоўны Савет Малдавіі прызнаў гэтае рашэнне неканстытуцыйным, і ва ўльтыматыўнай форме запатрабаваў яго адмены. Вайна законаў суправаджалася ўзаемнымі эканамічнымі санкцыямі, дыверсіямі, што прывяло да перарастання канфлікту ва ўзброенае супрацьстаянне. ==== Страты ==== Падчас баёў (па некаторых дадзеных) узброеныя фармаванні Малдавіі страцілі забітымі 195 чалавек, параненымі — 1 250 чал. Загінулі таксама 125 чалавек і атрымалі раненні 41 чалавек цывільнага насельніцтва. Узброеныя фармаванні Прыднястроўя страцілі 264 чалавек забітымі. Загінулі 410, былі паранены 1140 мірных жыхароў. Колькасць бежанцаў з ПМР склала каля 100 тысяч чалавек<ref>[https://ria.ru/20201102/pridnestrove-1582252490.html Приднестровский вооруженный конфликт]{{ref-ru}}</ref>. === Пасля заканчэння канфлікту === [[17 верасня]] [[2006]] года ў Прыднястроўі быў праведзены [[Рэферэндум у Прыднястроўі (2006)|рэферэндум]], на якім, згодна з афіцыйнымі данымі Цэнтральнай выбарчай Камісіі ПМР, 97,1 % удзельнікаў рэферэндума прагаласавала за незалежнасць з далучэннем у будучыні да [[Расія|Расіі]], 2,3 % — за далучэнне да [[Малдова|Малдовы]]. == Дзяржаўны лад Прыднястроўя == Дзеючая [[Канстытуцыя Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Канстытуцыя]] прынята на рэферэндуме 24 снежня 1995 года. Па форме праўлення ПМР — [[прэзідэнцкая рэспубліка]] (да канстытуцыйнай рэформы 2000 года — рэспубліка змешанага тыпу)<ref name="лад">[https://helpiks.org/5-58070.html Государственное устройство. Приднестровская Молдавская Республика — унитарное государство]{{ref-ru}}</ref>. === Прэзідэнт === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі}} Прэзідэнт — кіраўнік дзяржавы, галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Прыднястроўя|Узброенымі Сіламі]]. Абіраецца на прамых выбарах тэрмінам на пяць гадоў. Да студзеня 2012 года прэзідэнт аднаасобна ўзначальваў [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую ўладу]], фармаваў Кабінет Міністраў<ref name="новылад">[https://materik.ru/analitika/o-politicheskom-i-gosudarstvennom-ustroystve-pridnestrovya-vchera-i-segodnya/ О политическом и государственном устройстве Приднестровья (вчера и сегодня)]{{ref-ru}}</ref>. === Вярхоўны Савет === Вярхоўны Савет ПМР — вышэйшы заканадаўчы і прадстаўнічы орган — 33 дэпутаты, якія абіраюцца па аднамандатных акругах тэрмінам на пяць гадоў<ref name="rbc">[https://www.rbc.ru/base/09/01/2025/677e06f39a794709aef8beb2 Что такое Приднестровье]{{ref-ru}}</ref>. === Урад === [[Сацыяльны інстытут|Інстытут]] урада і пасада прэм’ер-міністра Прыднястроўя ўпершыню ўведзены з 1 студзеня 2012 года ў адпаведнасці з папраўкамі, унесенымі раней у канстытуцыю Прыднястроўя. Да гэтага часу ў ПМР не было прэм’ер-міністра — кіраўніком выканаўчай улады быў прэзідэнт, які кіраваў кабінетам міністраў<ref name="новылад" /><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/1853557 Премьер-министром Приднестровья утвержден Петр Степанов]{{ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Размешчана на крайнім паўднёвым захадзе Усходне-Еўрапейскай раўніны, займае вузкую паласу левабярэжжа Днястра ў яго сярэднім і ніжнім цячэнні, а таксама асобныя тэрыторыі (г. Бендэр і бліжэйшыя населеныя пункты) на правым беразе Днястра. Не мае выхаду да мора, але адносіцца да прычарнаморскага рэгіёна. Для тэрыторыі характэрны раўнінны рэльеф з рэдкімі лагчынамі. Больш за 80 % зямельных угоддзяў — [[чарназём]]ы. Расліннасць стэпавая, у поймах рэк — лугавая. Асноўная частка тэрыторыі ўзарана. Лясныя масівы пакрываюць 10 %. Клімат умерана-кантынентальны. Колькасць ападкаў сведчыць пра зону недастатковога ўвільгатнення. Зіма кароткая, мяккая (сярэдняя тэмпература студзеня −3,9 °C). Ранняя з інтэнсіўным праграваннем глебы і паветра вясна. Працяглае спякотнае лета (сярэдняя тэмпература ліпеня +21 °C). Цёплая, працяглая восень. [[Ландшафт]] падзяляецца на дзве вобласці па даліне Ягарлыка. Паўночная вобласць — лесастэпавая раўніна, утвораная тэрасамі Днястра і адгор’ямі Падольскага ўзвышша, разбітая глыбокімі (да 150 м) каньёнападобнымі далінамі прытокаў Днястра. Лясы ў асноўным захаваліся на крутых схілах Днестра, ёсць некалькі невялікіх рэчак, большасць з іх малаводныя і летам перасыхаюць. З карысных выкапняў ёсць радовішчы будаўнічага вапняку, гравія, шкляных пяскоў, керамічных глін і суглінкаў. Жывёльны свет дастаткова разнастайны, але шмат відаў занесена ў Чырвоную кнігу праз пагрозу знікнення. Сустракаюцца касуля, дзік, трус, курапатка, лісіца, выдра. Значныя запасы рыбных рэсурсаў, у тым ліку асятровыя. == Эканоміка == Эканоміка ПМР мае індустрыяльна-аграрны характар. На гэтай тэрыторыі засталося шмат прамысловых прадпрыемстваў былой МССР, сярод найбуйнейшых — Малдаўскі металургічны завод ([[Рыбніца]]), а таксама [[Малдаўская ДРЭС]] ([[Днястроўск]]), баваўняны камбінат «Ціротэкс» і вінна-каньячны завод KVINT (абодва — у Ціраспалі). ПМР экспартуе метал, электраэнергію, тэкстыль, харчовыя тавары і абутак, большая частка імпарту прыпадае на паліва. Колькасць эканамічна актыўнага насельніцтва — 126,9 тыс. чалавек (станам на 1 студзеня 2024 года)<ref name="rbc" />. === Прамысловасць Прыднястроўя === Асноўныя віды прадукцыі прамысловых прадпрыемстваў ПМР — сталь, пракат і трубы, электраэнергія, ліцейныя машыны, нізкавольтная апаратура, кабелі, электрамашыны і помпы, рухавікі, цэмент, шклапластык, мэбля, абутак, баваўняныя тканіны, лікёра-гарэлачныя вырабы. Каля 90 працэнтаў усіх тавараў экспартуецца. З 2022 года, пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварванне Расіі ва Украіну]], аб’ём прамысловай вытворчасці Прыднястроўя ўпаў на 21,3 %. Па выніках 2023 года яму ўдалося вырасці толькі на 1,9 % за кошт электраэнергетыкі і галін, арыентаваных на ўнутраны рынак<ref name="rbc" />. === Сельская гаспадарка Прыднястроўя === Плошча зямель сельскагаспадарчага прызначэння складае 281 тыс. га. Вырошчваюцца пшаніца, сланечнік, кукуруза, бабовыя, бульба і іншая гародніна, бахчавыя, вінаград, плады і ягады, тытунь<ref name="rbc" />. === Энергетыка Прыднястроўя === Аснову энергетычнай галіны Прыднястроўя складаюць Малдаўская ДРЭС (уваходзіць у расійскі холдынг «Интер РАО») і Дубасарская ГЭС (пад кантролем уладаў ПМР). Малдаўская ДРЭС працуе на газе, вугалі і мазуце і забяспечвае да 80 працэнтаў патрэбаў Малдовы ў электраэнергіі, яе даступная магутнасць — 1,72 тыс. МВт. Магутнасць Дубасарскай ГЭС — 46 МВт, яна выкарыстоўвае энергію ракі Днестр<ref name="rbc" />. == Адукацыя == [[Файл:Shevchenko Transnistria State University.jpg|thumb|250px|right|Галоўны корпус [[Прыднястроўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Прыднястроўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]]] Сістэма адукацыі рэспублікі налічвае (станам на 2022 год): 155 дашкольных устаноў, 158 адукацыйных і 12 спецыяльных школ, 22 сярэднія прафесійныя і вышэйшыя навучальныя ўстановы<ref>[https://pridnestrovie-daily.net/perspektiva-modernizaczii-prosveshheniya/ Перспектива модернизации просвещения]{{ref-ru}}</ref>. Вядучая навучальная ўстанова — [[Прыднястроўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]]. == Сродкі масавай інфармацыі == Дзяржаўнае інфармацыйнае агенства — «Новости Приднестровья»<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomosti.md/news/Olviyapress_Pereimenovali_V_Novosti_Pridnestrovya_ |title=«Ольвія-прэс» перайменавалі ў «Навіны Прыднястроўя» |access-date=5 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705191809/http://www.vedomosti.md/news/Olviyapress_Pereimenovali_V_Novosti_Pridnestrovya_ |archivedate=5 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Дзейнічае дзяржаўны тэлерадыёцэнтр. Рэспубліканскія газеты — «Приднестровье» (на [[руская мова|рускай мове]]), «Гомін» (на [[украінская мова|украінскай мове]]), «Адевэрул Нистрян» — ''Днястроўская праўда'' (на [[малдаўская мова|малдаўскай мове]] кірыліцай). «Радыё 1» — 104.1 FM. == Дзяржаўныя сімвалы == Гісторыя сімвалаў Прыднястроўя пачалася яшчэ да ўтварэння ПМССР. 30 красавіка 1990 года на пазачарговай сэсіях рады Ціраспаля і Бендэраў пастанавілі не выкарыстоўваць ухвалены за некалькі дзён да гэтага Вярхоўным Саветам [[Малдова|Малдовы]] сцяг, аналагічны [[Сцяг Румыніі|сцягу Румыніі]]. Замест яго вырашылі надалей ужываць [[сцяг Малдаўскай ССР]]. 2 верасня 1991 года ўрад Прыднястроўя зацвердзіў сцяг, адпаведны сцягу Малдаўскай ССР 1952 года, і герб, аналагічны гербу МССР, але дапоўнены блакітнымі і белымі хвалістымі рыскамі над чырвонай стужкаю і надпісам «ПМРСР. РССНМ. ПМССР.» Затым з перайменаваннем ПМССР у ПМР надпіс быў зменены на «ПМР. РМН. ПМР» Да 2000 года выкарыстоўваўся выключна чырвнона-зялёна-чырвоны сцяг без сярпа і молата (таксама і ў дзяржаўных установах). У 2000 годзе быў прыняты закон «Аб дзяржаўнай сімволіцы ПМР», які замацаваў [[серп і молат]] з [[Чырвоная зорка|зоркай]] у верхняй левай частцы сцяга. У 2017 годзе Вярхоўны Савет ПМР прыняў закон, які дазваляе выкарыстанне дзяржаўнага [[Сцяг Расіі|сцяга Расіі]] нароўні з дзяржаўным сцягам ПМР. Сцяг Расіі размяшчаецца на будынках і ў памяшканнях дзяржаўных органаў і органаў мясцовага самакіравання, а таксама пры правядзенні афіцыйных мерапрыемстваў. Пры адначасовым узняцці сцяг ПМР знаходзіцца з левага боку будынка, а расійскі трыкалор — з правага<ref>[https://ria.ru/20170412/1492102043.html В ПМР российский флаг разрешили использовать наравне с государственным]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://topwar.ru/113333-v-pmr-rossiyskiy-trikolor-stal-vtorym-gosudarstvennym-flagom.html В ПМР российский триколор стал вторым государственным флагом]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Transnistria}} * https://president.gospmr.org/ Сайт Прэзідэнта ПМР * https://novostipmr.com/ru/novosti {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250126041532/https://novostipmr.com/ru/novosti |date=26 студзеня 2025 }} Інфармацыйнае агенцтва «Навіны Прыднястроўя» * https://mer.gospmr.org/ Міністэрства эканамічнага развіцця ПМР * http://www.cbpmr.net/ Прыднястроўскі Рэспубліканскі Банк * http://www.tiras.ru/ Інфармацыйнае агенцтва «Тирас» * http://www.vspmr.org/ Вярхоўны Савет ПМР {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Малдова]] [[Катэгорыя:Непрызнаныя дзяржавы]] k7icwvsb5xrw3jgd6sqy928jqtsphkf 0 9198 5180556 5115643 2026-08-13T14:21:37Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5180556 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=1984 (значэнні)}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Macintosh,_Google_NY_office_computer_museum_cropped.png|thumb|Капмп’ютар «Macintosh 128K».]] * [[5 студзеня]]: У [[Мінск]]у заснаваны [[Дом-музей Ваньковічаў]]. * [[24 студзеня]]: Кампанія «[[Apple]]» прадставіла першы [[персанальны камп’ютар]] з [[графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам]] і [[камп’ютарная мыш|мышшу]], які стаў камерцыйна паспяховым. * [[7 лютага]]: Амерыканскі астранаўт [[Брус Мак-Кэндлес]] здзейсніў першы выхад у адкрыты космас без страхоўкі. * [[13 лютага]]: [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] заступіў на пасаду генеральнага сакратара ЦК КПСС. * [[29 красавіка]]: [[Фаніпаль|Фаніпалю]] нададзены статус [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|гарадскога пасёлка]]. * [[7 мая]]: [[Стыў Дэвіс]] другі раз запар выйграў [[Чэмпіянат свету па снукеры 1984|чэмпіянат свету]] па [[снукер]]ы. * [[6 чэрвеня]]: Савецкім праграмістам [[Аляксей Пажытнаў|Аляксеем Пажытнавым]] створана камп’ютарная гульня «[[Тэтрыс]]». * [[29 чэрвеня]]: Уведзена ў эксплуатацыю 1-я лінія [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. * [[28 ліпеня]]: У [[Лос-Анджэлес]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1984]]. * [[4 жніўня]]: Афрыканская краіна Верхняя Вольта змяніла назву на [[Буркіна-Фасо]]. * [[11 жніўня]]: Адкрыта [[Салціўская лінія|Салтаўская лінія]] [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]]. * [[14 верасня]]: Першы ў свеце пералёт праз [[Атлантычны акіян]] на паветраным шары выкананы амерыканцам Джо Кітынджэрам. * [[31 кастрычніка]]: Забіта Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Індзіра Гандзі]]. * [[8 лістапада]]: Заснаванне расійскай рок-групы «[[Гражданская оборона]]». * [[20 лістапада]]: [[McDonald’s]] зрабіў 50-мільярдны [[гамбургер]]. * [[3 снежня]]: Здарылася [[Бхапальская катастрофа]] ў [[Індыя|Індыі]], найбуйнейшая па колькасці ахвяр тэхнагенная катастрофа ў гісторыі. * [[19 снежня]]: Падпісана кітайска-брытанская дэкларацыя аб вяртанні [[Ганконг]]а пад юрысдыкцыю [[КНР]] у 1997 годзе. == Нарадзіліся == * [[11 лістапада]]: [[Марка Хук]], нямецкі баксёр * [[22 снежня]]: [[Basshunter]], шведскі спявак, музычны прадзюсар і дыджэй == Памерлі == * [[7 студзеня]]: [[Альфрэд Кастлер]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[9 лютага]]: [[Юрый Андропаў]], савецкі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генеральны сакратар ЦК КПСС (нар. 1914) * [[12 лютага]]: [[Хуліа Картасар]], аргенцінскі пісьменнік * [[1 сакавіка]]: [[Джэкі Куган]], амерыканскі кінаакцёр * [[25 ліпеня]]: [[Уладзімір Караткевіч]], беларускі пісьменнік, публіцыст (нар. 26.11.1930) * [[19 кастрычніка]]: [[Ежы Папялушка]], польскі каталіцкі святар (нар. 14.9.1947) {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1984| ]] etw4xe63eoe2gqca7bh8odale2o8d89 0 10711 5180620 4923642 2026-08-13T16:11:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180620 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Асацыяваная Вольная Дзяржава Пуэрта-Рыка <br/> Садружнасць Пуэрта-Рыка |Арыгінальная назва = Estado Libre Asociado de Puerto Rico <br/> Commonwealth of Puerto Rico |Частка = [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] |Родны склон = Пуэрта-Рыка |Сцяг = Flag of Puerto Rico.svg |Герб =Coat_of_arms_of_Puerto_Rico.svg |Замест герба = |Дэвіз = [[Ioannes Est Nomen Eius]] |Назва гімна = La Borinqueña |Аўдыё = United States Navy Band - La Borinqueña.ogg |Форма кіравання = [[Асацыяваная дзяржава|Асацыяваная]] [[рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Puerto_Rico_(orthographic_projection).png |На карце2 = |Мовы = [[Іспанская мова|Іспанская]], [[англійская мова|англійская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = [[Сан-Хуан (Пуэрта-Рыка)|Сан-Хуан]] |Найбуйнейшыя гарады = |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]] <br/> [[Губернатар Пуэрта-Рыка|Губернатар]] |Кіраўнікі = [[Дональд Трамп]] <br/> [[Луіс Фартуньё]] |Месца па плошчы = 169 |Плошча = 9.104 |Працэнт вады = 1,6 |Этнахаронім = [[Пуэрта-рыканцы]] |Месца па насельніцтву = 130 |Насельніцтва = 3.706.690 |Год ацэнкі = 2011 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 418 |Месца па шчыльнасці = 29 |ВУП (ППЗ) = 108,441 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2009 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 27.384,27 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = 98,76 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2011 |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 26.588 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,867 |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[Долар ЗША]] |Дамен = [[.pr]] |ISO = PR |Тэлефонны код = 1 |Часавы пояс = -4 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Пуэрта-Рыка''' (Puerto Rico), Свабодна асацыяваная дзяржава Пуэрта-Рыка ({{lang-es|Estado Libre Asociado de Puerto Rico}}, {{lang-en|Commonwealth of Puerto Rico}}) — [[Тэрыторыі ЗША|неінкарпараваная тэрыторыя ЗША]] ў [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], на аднайменным востраве і прылеглых невялікіх астравах (Мона, Вьекес, Кулебра, Десечео, Каха-дэ-Муэртас і інш.) [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікіх Антыльскіх астравоў]]. На поўначы абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], на поўдні — [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]]. Плошча — 9 104 км². Насельніцтва — 3,6 млн. чал. (2014 год). Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Сан-Хуан (Пуэрта-Рыка)|Сан-Хуан]]. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел: 78 муніцыпалітэтаў<ref name="крыніца1">[https://old.bigenc.ru/geography/text/3485555 Пуэрто-Рико]{{ref-ru}}</ref>. == Палітычны лад == Пуэрта-Рыка знаходзіцца пад кіраваннем ЗША, мае з імі агульныя [[грамадзянства]], валюту ([[долар ЗША]]), знешнюю і абаронную палітыку. Вярхоўная ўлада ў Пуэрта-Рыка належыць [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]], але дзеянне [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] на тэрыторыі Пуэрта-Рыка абмежавана. Пуэрта-Рыка мае ўласную Канстытуцыю (1952 год), сістэму самакіравання, заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўладу. У Кангрэсе ЗША Пуэрта-Рыка прадстаўлена камісарам-рэзідэнтам. Ён мае права ініцыятывы, але не мае права голаса пры галасаванні. Заканадаўчая ўлада ў Пуэрта-Рыка належыць Заканадаўчай асамблеі, якая складаецца з 2 палат — Сената (28 членаў) і Палаты прадстаўнікоў (51 дэпутат), якія абіраюцца на 4 гады прамым галасаваннем . Выканаўчую ўладу ажыццяўляе губернатар, які выбіраецца з 1947 года насельніцтвам Пуэрта-Рыка прамым галасаваннем на 4 гады. Ён узначальвае Кансультацыйны савет з прызначаных ім міністраў і адказвае за выкананне законаў. Абарона Пуэрта-Рыка ўскладзена на [[Узброеныя Сілы ЗША]]. Пуэрта-Рыка не мае ўласнага войска, а мае толькі падраздзяленні ваенізаванай аховы і паліцэйскія сілы<ref name="крыніца1" />. == Гісторыя == {{Змест злева}} === Дакалумбавы час === Гісторыя Пуэрта-Рыка ў перыяд, папярэдні прыбыццю на гэту зямлю [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]], да канца не вывучаны. Усё, што вядома аб ім, вядома з археалагічных раскопак і вусных аповедаў першых іспанскіх падарожнікаў. Першая кніга, якая ўсебакова апісвае гісторыю Пуэрта-Рыка, была напісаная ''Фраем Іньіга Ласіерай'' ({{lang-es|Fray Inigo Abbad y Lasierra}}) у [[1786]] годзе, праз 293 гады пасля першага наведвання гэтага вострава іспанцамі<ref>Inigo Abbad y Lasierra. Historia Geografica, Civil y Natural de la Isla de San Juan Bautista de Puerto Rico.</ref>. Першымі насельнікамі Пуэрта-Рыка былі ''артаіроіды'' ({{lang-en|Ortoiroid}}), прадстаўнікі старажытнай культуры. Раскопкі, зробленыя ў [[1990]] годзе, знайшлі астаткі першабытнага чалавека, узрост якога датаваўся прыблізна 2000 годам да н.э. (4000 гадоў таму). Рэшткі назвалі «''чалавек Пуэрта Фера''» ({{lang-en|Puerto Ferro man}}) <ref>[http://www.canada.com/edmontonjournal/news/travel/story.html?id=eb3c0119-8328-4b52-96ed-4a63763160f7 Vieques Island — What lies beneath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011092855/http://canada.com/edmontonjournal/news/travel/story.html?id=eb3c0119-8328-4b52-96ed-4a63763160f7 |date=11 кастрычніка 2007 }}.</ref>. Паміж 120 і 400 гадамі нашай эры на востраў прыбылі прадстаўнікі індзейскага племя [[іньеры]] ({{lang-en|Igneri}}) з раёна ракі [[Арынока]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] <ref>[http://iprac.aspira.org/PDF%27s/Chronology%20of%20Puerto%20Rico.pdf Brief Chronology of Puerto Rico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060217233951/http://iprac.aspira.org/PDF%27s/Chronology%20of%20Puerto%20Rico.pdf |date=17 лютага 2006 }}.</ref>. Паміж VII і XI стагоддзямі востраў сталі засяляць прадстаўнікі [[Аравакі|аравакскіх плямёнаў]], якія заснавалі [[Таіна|культуру таіна]], і прыкладна ад [[1000]] года гэтая культура стала дамінаваць на востраве, аж да прыбыцця Калумба ў [[1493]] годзе. === Іспанскі каланіяльны час === Калі Хрыстафор Калумб з'явіўся на востраве [[19 лістапада]] [[1493]] года ў выніку свайго другога падарожжа да берагоў [[Амерыка|Амерыкі]], востраў быў заселены [[Індзейцы|індзейцамі]], якія звалі сябе ''таіна''. Таіна звалі востраў «''Барыкен''» ({{lang-es|Boriken}}), што пасля было вытлумачана іспанцамі як «''Барынкен''» ({{lang-es|Borinquen}}){{заўвага|Presently, Puerto Ricans are also known as Boricuas, or people from Borinquen.}}. Першапачаткова іспанцы назвалі востраў ''Сан-Хуан-Баўтыста'' у гонар [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]], але нарэшце востраў атрымаў імя Пуэрта-Рыка, што ў перакладзе азначае «''багаты порт''». Каланізацыя іспанцамі пачалася ў [[1508]] г., калі з [[Санта-Дамінга]] (востраў [[Гаіці]]) прыбыў з атрадам канкістадораў ''[[Хуан Понсэ дэ Леон]]'' ({{lang-es|Juan Ponce de Leon}}), які заснаваў горад [[Горад Капара|Капара]]. Адміністрацыйным цэнтрам вострава з часам стаў перанесены ў [[1521]] г. на новае месца Капара — порт ''Пуэрта-Рыка''. Імя ''Сан-Хуан'' перайшло да сталіцы тэрыторыі і да невялікага вострава «''Стары Сан-Хуан''» ({{lang-en|Old San Juan}}), які цяпер з'яўляецца часткай сталіцы. У [[1508]] годзе іспанскі канкістадор ''Хуан Понсэ дэ Леон'' ({{lang-es|Juan Ponce de Leon}}) стаў першым губернатарам вострава{{заўвага|Вісентэ Ян'ес Пінсан быў прызначаны першым губернатарам, але на востраў так і не прыбыў.}}. З назвай дзяржавы і яго сталіцай звязаны геаграфічны кур'ёз. Востраў першапачаткова быў названы ў традыцыях іспанскіх каланізатараў ''Сан-Хуан'' у гонар хрысціянскага святога. Сталіца, адпаведна, атрымала імя ''Пуэрта-Рыка'' (Багаты Порт), але пасля картографы «пераблыталі» назвы. [[Image:Garita morro s.jpg|thumb|300px|Форт Сан Феліпэ дэль Мора]] Востраў неўзабаве быў каланізаваны [[Іспанцы|іспанцамі]]. [[Афрыка]]нскія рабы былі ўвезеныя на востраў у якасці [[працоўная сіла|працоўнай сілы]] наўзамен індзейскага насельніцтва, якое хутка змяншалася, змушанае працаваць на іспанцаў. Нарэшце, таіна поўнасцю вымерлі ў выніку хвароб, якія прынеслі іспанцы і афрыканцы, а таксама ад цяжкіх умоў, у якіх яны змушаныя былі жыць. Пуэрта-Рыка хутка стаў важнай крэпасцю і портам Іспанскай імперыі ў Карыбскім моры. Аднак у канцы [[XVII ст.|XVII]]—[[XVIII ст.]] асноўным напрамкам каланізацыі сталі тэрыторыі мацерыка дзе яна мела большы поспех, чым на востраве, збяднелым ад скарачэння насельніцтва. Дзеля абароны ад пагроз еўрапейскіх ворагаў Іспаніі на востраве паступова з'явіліся розныя фарты і крэпасці, такія як ''Ла Фарталеза'' ({{lang-es|La Fortaleza}}), ''Фуэртэ Сан Філіпэ дэль Мора'' ({{lang-es|Fuerte San Felipe del Morro}}) і ''Сан Крыстобаль'' ({{lang-es|Fuerte San Cristobal}}). [[Французы]], [[Нідэрландцы|галандцы]] і [[англічане]] неаднаразова рабілі спробы захапіць Пуэрта-Рыка, але цярпелі паразы. У [[1809]] годзе, у момант, калі войскі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] акупіравалі вялікую частку [[Іберыйскі паўвостраў|Іберыйскага паўвострава]] і была ў разгары [[Першая іспанская рэвалюцыя]], сход папулістаў з іспанскага [[горада Кадыс]] абвясціла Пуэрта-Рыка заморскай правінцыяй Іспаніі з правам прадстаўніцтва пры іспанскім двары<ref name=»Puerto_rico_history»>[http://www.topuertorico.org/history3.shtml Гісторыя Пуэрта-Рыка]</ref>. Першы прадстаўнік вострава ў [[Кадыскія картэсы]] ''Рамон Повер і Хіральт'' ({{lang-es|Ramon Power y Giralt}}) памёр неўзабаве пасля прыбыцця ў Іспанію. З прыняццем [[Кадыская канстытуцыя|Кадыскай канстытуцыі]] ў [[1812]] годзе, калі іспанскія тэрыторыі былі падзеленыя на правінцыі, пуэртарыканцам было нададзена ўмоўнае грамадзянства. [[Image:Real Cédula de Gracia.jpg|200px|thumb|left|Каралеўскі Дэкрэт 1815 года, які дазволіў замежнікам сяліцца ў Пуэрта-Рыка]] [[10 жніўня]] [[1815]] года ў Іспаніі быў выдадзены каралеўскі дэкрэт, які заахвочваў іспанцаў і іншых еўрапейцаў неіспанскага паходжання, лаяльных да іспанскай кароны і рымска-каталіцкай царквы, пасяляцца на востраве, што адчыніла Пуэрта-Рыка шлях да гандлёвых адносін з іншымі краінамі. Гэта было пачаткам росту аграрнай эканомікі вострава, дзе [[цукар]], [[тытунь]] і [[кава]] сталі асноўнымі прадуктамі экспарту. Востраў стаў напаўняцца імігрантамі з [[Германія|Германіі]], [[Корсіка|Корсікі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]], якія ратаваліся ад цяжкіх эканамічных часоў у [[Еўропа|Еўропе]] і прывабленыя вольным уездам на востраў. Аднак, гэтыя невялікія паслабленні і правы былі неўзабаве скасаваныя. Пасля звяржэння Напалеона I, у Іспанію вярнулася абсалютная манархія, якая адмяніла Кадыскую канстытуцыю і вярнула Пуэрта-Рыка статус калоніі, знак бязмежнай улады іспанскай манархіі. [[25 чэрвеня]] [[1835]] годзе жонка іспанскага караля [[Фердынанд VII|Фердынанда VII]] [[Марыя Крысціна дэ БУРБОН|Марыя Крысціна]], якая была ў гэты момант рэгенткай Іспаніі (1833—1840), адмяніла гандаль рабамі ў іспанскіх калоніях. У [[1851]] годзе губернатар вострава ''Хуан дэ ла Песуэла Севальас'' ({{lang-es|Juan de la Pezuela Cevallos}}) заснаваў на востраве ''Каралеўскую акадэмію вытанчаных мастацтваў'', якая давала адукацыю школьным настаўнікам, сфармулявала метады навучання, і наладжвала літаратурныя конкурсы, якія прасоўвалі інтэлектуальны і літаратурны прагрэс вострава. У [[1858]] годзе [[Сэмюэл Фінлі Брыз МОРЗЭ|Сэмюэл Морзэ]] ўсталяваў у горадзе ''Аройа'' ({{lang-es|Arroyo}}) першы на востраве [[Тэлеграф|тэлеграфны апарат]]. Жыццё ў Пуэрта-Рыка ў другой палове [[XIX]] стагоддзя адбывалася на фоне барацьбы за аўтаномію. Перапіс [[1860]] года паказаў, што насельніцтва вострава склала 583,308 чалавек. З іх 300,406 (51.5 %) чалавек складала белае насельніцтва, астатняе належала да іншых расаў<ref>Grose, Howard B.,''Advance in the Antilles'' ASIN B00085O1E8</ref>. З іх пераважная большасць (83.7 %) належала да бедных пластоў. Аграрнае развіццё вострава тармазілася недахопам дарог, прымітыўнымі прыладамі працы і стыхійнымі бедствамі, такімі як [[ураган]]ы і [[засуха]]. Эканоміка таксама пакутавала ад высокіх тарыфаў і падаткаў, усталяваных іспанскай каралеўскай уладай. [[23 верасня]] [[1868]] года ў горадзе ''Ларэс'' ({{lang-es|Lares}}) успыхнула паўстанне за незалежнасць, вядомае як «''El Grito de Lares''», якое неўзабаве было падушана. лідары гэтага паўстання ''Рамон Эметэрыё Бетансэс'' ({{lang-es|Ramon Emeterio Betances}}) і ''Сегунда Руіс Белвіс'' ({{lang-es|Segundo Ruiz Belvis}}) у сучасным Пуэрта-Рыка разглядаюцца як бацькі пуэрта-рыканскай нацыі. Пазней, паўстаў палітычны рух за незалежнасць пад кіраўніцтвам ''Рамона Бальдарыоці дэ Кастра'' ({{lang-es|Roman Baldorioty de Castro}}), а ў канцы стагоддзя рух пад кіраўніцтвам ''Луіса Муньаса Рыверы'' ({{lang-es|Luis Munoz Rivera}}). У [[1897]] годзе Муньас Рывера з паплечнікамі выступілі перад ліберальным іспанскім урадам за наданне аўтаноміі для [[Куба|Кубы]] і Пуэрта-Рыка. У наступным, [[1898]] годзе, на кароткі час быў абвешчаны аўтаномны ўрад. Хартыя аўтаноміі была падсправаздачная губернатару вострава, які прызначаўся Іспаніяй. Губернатар меў права ануляваць любое рашэнне мясцовай улады і ўдзельнічаў у выбарах парламента. === Час кіравання ЗША === [[25 ліпеня]] [[1898]] года падчас [[Іспана-амерыканская вайна|Іспана-амерыканскай вайны]] ў Пуэрта-Рыка ўварваліся амерыканскія войскі, высадзіўшыся ў муніцыпалітэце ''Гуаніка'' ({{lang-es|Guanica}}). У выніку вайны Іспанія была змушаная саступіць Пуэрта-Рыка, а таксама [[Куба|Кубу]], [[Філіпіны]] і востраў [[Гуам]] па Парыжскаму дагавору [[1898]] года.<ref>[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/diplomacy/spain/sp1898.htm Treaty of Paris (1898)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071106085941/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/diplomacy/spain/sp1898.htm |date=6 лістапада 2007 }}</ref> Пуэрта-Рыка ўступіла ў [[XX]] стагоддзе пад ваенным кіраваннем ЗША, уключаючы губернатара, які прызначаўся прэзідэнтам ЗША. У [[1917]] годзе паводле ''Акта Джонса-Шафрата'' ({{lang-en|Jones-Shafroth Act}}) жыхарам Пуэрта-Рыка было нададзена грамадзянства ЗША, і гэты статус сапраўдны дагэтуль. Пачынаючы з [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]], шматлікія пуэртарыканцы служаць у войску ЗША. Прыродныя катаклізмы і перыяд [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] пагоршылі жыццё на востраве. Некаторыя палітычныя дзеячы, такія як лідар пуэрта-рыканскай ''Нацыяналістычнай Партыі'' ''Педра Альбісу Кампас'' ({{lang-es|Pedro Albizu Campos}}), выступаў за незалежнасць вострава. Ён быў двойчы арыштаваны і пасаджаны ў турму за падрыўную дзейнасць супраць амерыканскай адміністрацыі на востраве.<ref>[http://www.nl.edu/academics/cas/ace/resources/campos.cfm Dr. Pedro Albizu Campos // National-Louis University. April 28. 2006.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051224214401/http://www3.nl.edu/academics/cas/ace/resources/campos.cfm |date=24 снежня 2005 }}</ref> Першы дэмакратычна абраны губернатар Пуэрта-Рыка ''Луіс Муньаз Марын'' ({{lang-es|Luis Munoz Marin}}) таксама спачатку выступаў за незалежнасць тэрыторыі, але, назіраючы сур'ёзны спад эканомікі, які суправаджаецца ростам злачыннасці і народнай незадаволенасцю, абраў статус асацыяванай тэрыторыі як прамежкавы этап на шляху да незалежнасці. Падчас кіравання адміністрацый [[Франклін Дэлана Рузвельт|Рузвельта]] — [[Гары Трумэн|Трумэна]] ва ўнутраным кіраванні тэрыторыяй адбыліся змены, як вынік кампрамісу паміж рознымі палітычнымі сіламі. Кульмінацыяй гэтых перамен стала прызначэнне ў [[1946]] годзе прэзідэнтам Гары Трумэнам першага народжанага ў Пуэрта-Рыка губернатара ''Хесуса Т. Піньера'' ({{lang-es|Jesus Toribio Pinero Jimenez}}). У [[1947]] годзе амерыканцы надалі Пуэрта-Рыка права самастойна выбіраць свайго губернатара. У [[1948]] годзе Луіс Муньас Марын у выніку дэмакратычных выбараў быў абраны на пост губернатара Пуэрта-Рыка, праслужыўшы на гэтым пасту 16 гадоў, да [[1964]] года. З гэтага моманту вялікая колькасць імігрантаў з вострава перабралася на асноўную тэрыторыю ЗША ў пошуках лепшага жыцця. Калі ў [[1945]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у пражывала каля 13 000 пуэртарыканцаў, то ў [[1955]] годзе іх колькасць складала ўжо каля 700 000 чалавек, а ў сярэдзіне 1960-х іх лік перабольшыў мільён. [[1 лістапада]] [[1950]] года пуэрта-рыканскія нацыяналісты ''Грыселіа Тарэсола'' ({{lang-es|Griselio Torresola}}) і ''Оскар Кальяса'' ({{lang-es|Oscar Collazo}}) здзейснілі спробу замаху на прэзідэнта Трумэна. Следствам гэтага здарэння стала згоду Трумэна на правядзенне рэферэндуму на востраве па ўласнай канстытуцыі Пуэрта-Рыка.<ref>Act of July 3, 1950, Ch. 446, 64 Stat. 319.</ref> У выніку ўхваленай канстытуцыі [[25 ліпеня]] [[1952]] года Пуэрта-Рыка і атрымала свой бягучы статус асацыяванай тэрыторыі.<ref>[http://www.lexjuris.com/lexprcont.htm Constitution of the Commonwealth of Puerto Rico — in Spanish (original)].</ref><ref>[http://topuertorico.org/constitu.shtml Constitution of the Commonwealth of Puerto Rico — in English (translation)].</ref> У [[1950-я]] гады на востраве назіраўся хуткі рост прамысловай вытворчасці, што дазволіла пераўтварыць эканоміку Пуэрта-Рыка з аграрнай у прамыслова развітую. У цяперашні час Пуэрта-Рыка стала буйным турыстычным цэнтрам з развітой вытворчай эканомікай. Палітычны статус па ранейшым да канца не вызначаны, у сувязі з чым у апошнія гады на востраве праходзяць розныя плебісцыты. == Геаграфія == [[Выява:Puerto-Rico-be.svg|thumb|250px|left|Карта Пуэрта-Рыка]] Пуэрта-Рыка складаецца з асноўнага вострава Пуэрта-Рыка і мноства драбнейшых астравоў і рыфаў, уключаючы ''[[Востраў Мона|Мона]]'' (Isla de Mona), ''[[востраў В'екес|В'екес]]'' (Vieques), ''[[востраў Кулебра|Кулебра]]'' (Culebra), ''Дэсечэа'' (Desecheo) і ''Каха дэ Муэртас'' (Caja de Muertos). З апошніх пяці астравоў, толькі В'екес і Кулебра населеныя на працягу ўсяго года. На востраве Мона жывуць толькі супрацоўнікі пуэрта-рыканскага міністэрства нацыянальных рэсурсаў. [[Image:PuertoRico Mountainside.jpg|thumb|200px|Горы ў Пуэрта-Рыка]] Асноўны востраў мае 170 км у даўжыню і 60 км у шырыню, у большасці гарысты з вялікімі ўзбярэжнымі тэрыторыямі ў паўночнай і паўднёвай частцы. Асноўны горны хрыбет вострава завецца «''La Cordillera Central''», што азначае «цэнтральны хрыбет», у ім таксама находзіцца самая высокая кропка Пуэрта-Рыка — гара ''Сера дэ Пунта'' (Cerro de Punta), вышыня 1338 м над узроўнем мора. Іншы важны пік, гара ''Эль Юнкэ'' (El Yunque), 1065 м над узроўнем мора, находзіцца ў ''Карыбскім нацыянальным лесе'' у муніцыпалітэце ''С'ера дэ Лукільа'' (Sierra de Luquillo). Сталіца вострава [[Сан-Хуан (Пуэрта-Рыка)|горад Сан-Хуан]] находзіцца на паўночным узбярэжжы вострава. Клімат Пуэрта-Рыка марской [[Тропікі|трапічны]], мяккі з невялікімі сезоннымі ваганнямі тэмператур: у паўднёвай частцы тэмпература трохі вышэй, чым у паўночнай, а ў цэнтральнай горнай — заўсёды прахаладней, чым на астатнім востраве. Сярэдняя гадавая тэмпература +28C. Сезон [[ураган]]аў доўжыцца паміж чэрвенем і лістападам. У Пуэрта-Рыка маецца 17 [[Возера|азёр]], не адно з якіх не з'яўляецца натуральным <ref>[http://www.gobierno.pr/DRNA/ReservasNaturales/LagosRiosLagunas/Lagos/Lagos_I.htm Los Lagos de Puerto Rico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041225032628/http://www.gobierno.pr/DRNA/ReservasNaturales/LagosRiosLagunas/Lagos/Lagos_I.htm |date=25 снежня 2004 }}</ref> і больш 50 [[Рака|рэк]], большасць з якіх цякуць з галоўнага горнага хрыбта. У паўночнай частцы вострава рэкі шырэйшыя і больш паўнаводныя, чым у паўднёвай. Нацыянальны Пячорны парк Рыа Камай — карставая вобласць на паўночным усходзе Пуэрта-Рыка. Гэтая мясцовасць славіцца сваім цалкам ірэальнымі вапняковымі фармаваннямі, таксама гэта адно з лепшых месцаў у свеце для спелеалогіі. Больш за 200 пячор былі выяўленыя ў гэтым рэгіёне, некаторыя з іх маюць каласальны ўнутраны аб'ём, а рака Камай — адна з самых вялікіх падземных рэк у свеце == Флора і фаўна == [[Image:Coqui.JPG|thumb|250px|Малюсенькая жаба (Eleutherdactylus coqui)]] Па дадзеных [[1998]] года, [[флора]] Пуэрта-Рыка складала 239 розных відаў [[Расліны|раслін]], у фаўне заўважана 16 відаў [[Птушкі|птушак]] і 39 відаў [[Земнаводныя|земнаводных]] і [[Рэптыліі|рэптылій]] [[эндэмік]]аў.<ref>[http://islands.unep.ch/ISV.htm#459 Island Directory] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060907000405/http://islands.unep.ch/ISV.htm#459 |date=7 верасня 2006 }}.</ref> Жабы«Рыка», якія жывуць тут жабы вядомыя як [[Малюсенькая жаба|«кокі»]] (Eleutherdactylus coqui), з'яўляюцца ўлюблёным сімвалам вострава, хоць іх прысутнасць можна адчуць толькі па гуку і мала хто з турыстаў можа іх убачыць — самая вялікая [[Малюсенькая жаба|«кокі»]] не больш 5 сантыметраў у даўжыню. Гэтыя невялікія істоты прымудраюцца выдаваць настолькі гучныя гукі «ко-кіі» (адкуль і пайшла іх назва), што нават невялікая калонія жаб здольная аглушыць чалавека. У мясцовых жыхароў для гэтага ёсць нават свой тэрмін — «пякельнае скандаванне». [[Вільготныя трапічныя лясы|Вільготны трапічны]] ''Карыбскі нацыянальны лес'', вядомы таксама пад імем «''El Yunque''», з'яўляецца асноўным месцам пасялення гэтых жаб. == Геалагічная будова == Геалагічная будова вострава складаецца з [[Вулканічная парода|вулканічных]] і [[магма]]тычных парод, якія сфармаваліся ў перыяд паміж [[Мелавы перыяд|мелавым перыядам]] і [[Эацэн|эацэнавай эпохай]] [[Палеагенавы перыяд|палеагенавага перыяду]], зверху пакрытых пазнейшымі пародамі [[Алігацэнавая эпоха|алігацэнавай эпохі]], а яшчэ пазней [[карбанат]]амі і [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавымі горнымі пародамі]]. Узрост самых старых горных парод ацэньваецца прыблізна ў 190 млн гадоў ([[Юрскі перыяд]]) і размешчаныя ў муніцыпалітэце ''Сіера Бермеха'' (Sierra Bermeja) у паўднёва-заходняй частцы вострава. Гэтыя пароды могуць уяўляць з сябе часткі [[Акіянічная кара|акіянічнай кары]], і відаць яны з [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Пуэрта-Рыка знаходзіцца на мяжы [[Карыбская пліта|Карыбскай]] і [[Поўнача-Амерыканская пліта|Поўнача-Амерыканскай]] пліт і ў цяперашні час [[Тэктоніка пліт|тэктанічна]] дэфармуецца пад дзеяннем гэтых пліт. Такая трансфармацыя можа выклікаць [[землетрасенне]] і [[цунамі]], якія ў сукупнасці з [[Апоўзень|апоўзнямі]], уяўляюць найбольшую геалагічную небяспеку на востраве і паўночным усходзе Карыбскага мора. Апошняе буйное землетрасенне ў Пуэрта-Рыка адбылося [[11 кастрычніка]] [[1918]] года, ацэньваецца прыблізна ў 7.5 бала па [[Шкала Рыхтэра|шкале Рыхтэра]]. Эпіцэнтр землетрасення знаходзіўся на дне мора ля ўзбярэжжа муніцыпалітэта ''Агуадзілья'' (Aguadilla), што выклікала цунамі. [[Жолаб Пуэрта-Рыка]], змешчаны ў 120 км да поўначы ад вострава, з'яўляецца самай вялікай і глыбокай акіянічнай упадзінай у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]. Ён размешчаны на мяжы Карыбскай і Паўночнаамерыканскай пліт. Даўжыня жолаба складае 1,754 км, шырыня каля 97 км, найбольшая глыбіня складае 8,380 м. == Дэмаграфія == [[Image:Porto-Rico-demography.png|thumb|300px|right|Рост насельніцтва ў Пуэрта-Рыка]] Часам гавораць, што Пуэрта-Рыка мае еўрапейскую (іспанскую) большасць, амаль зніклую папуляцыю амерыканскіх індзейцаў, папуляцыю змяшаных расаў, афрыканцаў і маленькую азіяцкую меншасць. Аналіз крыві і пратэінаў<!-- якіх пратэінаў менавіта? --> паказаў, што склад насельніцтва на 45 % складаецца з еўрапейскай расы, 37 % афрыканскай і 18 % індзейскай.<ref>Hanis, C. L., et. al 1991. Origins of the United States Hispanics—Implications for diabetes. ''Diabetes Care'' 14:618-627.</ref> Пазнейшы аналіз [[Мітахандрыяльная ДНК|Мітахандрыяльнай ДНК (мтднк)]], узяты ў 800 чалавек, выявіў мтднк амерыканскіх індзейцаў у 61.1 % жыхароў, мтднк афрыканцаў у 26.4 % жыхароў і мтднк белай расы ў 12.5 % жыхароў Пуэрта-Рыка.<ref name=Ancestry>Martinez Cruzado, Juan C. (2002). The Use of Mitochondrial DNA to Discover Pre-Columbian Migrations to the Caribbean:Results for Puerto Rico and Expectations for the Dominican Republic. KACIKE: The Journal of Caribbean Amerindian History and Anthropology On-line Journal, Special Issue, Lynne Guitar, Ed. Available at: http://www.kacike.org/MartinezEnglish.pdf Date of access: 25 September, 2006</ref> У [[1800-я]] гады сотні [[Карсіканцы|карсіканцаў]], [[Французы|французаў]], [[Ліванцы|ліванцаў]], [[Кітайцы|кітайцаў]] і [[Партугальцы|партугальцаў]], нараўне з вялікай колькасцю імігрантаў з Іспаніі, Канарскіх астравоў і іншых іспанскіх калоній у Паўднёвай Амерыцы пераехалі ў Пуэрта-Рыка. Пасля ''Дэкрэту 1815'' годзе, які дазволіў замежнікам сяліцца ў Пуэрта-Рыка, у краіну прыбылі тысячы імігрантаў са ўсёй Еўропы. Масавая іміграцыя ў [[XIX]] стагоддзі прывяла да таго, што насельніцтва вострава павялічылася з 155,000 у [[1800]] годзе да амаль мільёна ў канцы стагоддзя. Перапіс насельніцтва, якая праводзіўся ў адпаведнасці з каралеўскім дэкрэтам [[30 верасня]] [[1858]] года, дае наступны статыстычны зрэз насельніцтва таго часу: белае насельніцтва — 300,430 чалавек, свабоднае каляровае насельніцтва — 341,015, рабы — 41,736, нявызначанае — 127 чалавек. Пазней Пуэрта-Рыка стала сталым домам для больш 100,000 імігрантаў, якія прыехалі не толькі з Іспаніі, але таксама з краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. У краіну заехалі выхадцы з [[Аргенціна|Аргенціны]], [[Куба|Кубы]], [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспублікі]], [[Калумбія|Калумбіі]] і [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Вялікая разнастайнасць прозвішчаў таксама дае ўяўленне аб розным паходжанні. Эміграцыя з краіны таксама стала неад'емнай часткай нядаўняй гісторыі Пуэрта-Рыка. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] з прычыны беднаты, танных авіябілетаў і падтрымцы ўрада вострава, хвалі эміграцыі рушылі ў ЗША, асабліва ў [[Нью-Ёрк]], [[Чыкага]], [[Бостан]], [[Арланда (Фларыда)|Арланда]], [[Тампа|Тампу]] і [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфард]]. Эміграцыя працягвалася нават пасля таго, як эканоміка палепшылася, а нараджальнасць знізілася. Яна працягваецца і ў цяперашні час, і ў сукупнасці з падзеннем нараджальнасці, у бліжэйшыя 20 гадоў можа прывесці да хуткага старэння насельніцтва і яго памяншэнню. У [[2000]] годзе адбыўся перапіс насельніцтва, у якой пуэртарыканцаў пыталі, да якой расы яны прылічаюць самі сябе. 95.8 % назвалі толькі адну расу: 80.5 % прылічылі сябе да белых, 8 % да чорных і 0.4 % апісалі сябе як прадстаўнікоў індзейскай расы.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=04000US72&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U Puerto Rico DP-1. Profile of General Demographic Characteristics: 2000] {{Архівавана|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090403025722/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=04000US72&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U |date=3 красавіка 2009 }}.</ref> Адной з праблем сучаснага Пуэрта-Рыка з'яўляецца высокі ўзровень [[Бедната|беднаты]] — 50 % насельніцтва жыве па-за яе рысай. == Адукацыя == Адукацыя ў Пуэрта-Рыка чатырохузроўневая і падзелена на пачатковую, сярэднюю і старэйшую [[Школа|школы]], а таксама на ўстановы [[вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыі]]. Школа можа быць як дзяржаўнай, так і прыватнай. Паводле апытання [[2000]] года, 60,0% насельніцтва атрымалі атэстат аб заканчэнні старэйшай школы (аналаг поўнай [[Сярэдняя адукацыя|сярэдняй адукацыі]] ў [[Беларусь|Беларусі]]) і вышэй, а 18,3% маюць як мінімум ступень [[бакалаўр]]а. Гэтыя паказчыкі на шостым месцы з канца ў параўнанні з асноўнай тэрыторыяй ЗША, дзе сярэдні нацыянальны ўзровень складае 80.4 % і 24,4 % адпаведна.<ref>[http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-24.pdf Census 2000 Educational Attainment Data]</ref> Станам [[2002]] года, узровень [[Пісьменнасць|пісьменнасці]] сярод насельніцтва на востраве складае 94,1 %, прычым узровень пісьменнасці ў жанчын ледзь лепш у параўнанні з узроўнем у мужчын. Прыватныя школы кіруюцца рознымі недзяржаўнымі арганізацыямі, большай часткай [[Рымска-каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквой]]. Двума буйнымі дзяржаўнымі вышэйшымі адукацыйнымі ўстановамі з'яўляюцца ''Універсітэт Пуэрта-Рыка'' ({{lang-es|Universidad de Puerto Rico}}) і ''Універсітэт Сан-Хуан'' ({{lang-es|Colegio Universitario de San Juan}}). Буйнымі прыватнымі ўніверсітэтамі на востраве з'яўляюцца ''Універсітэт Ана Г. Мендэс'' ({{lang-es|Sistema Universitario Ana G. Mendez}}), ''Міжамерыканскі ўніверсітэт'' ({{lang-es|Universidad Interamericana de Puerto Rico}}), ''Каталіцкі ўніверсітэт'' ({{lang-es|Pontificia Universidad Catolica de Puerto Rico}}) і ''Універсітэт Святых сэрцаў'' ({{lang-es|Universidad del Sagrado Corazon}}). Штогод прыкладна 100 000 навучэнцаў наведваюць 1500 школ. Міністэрства адукацыі, якое мае ў штаце 45 тысяч настаўнікаў, з'яўляецца самым буйным працадаўцам на востраве. ''Федэрацыя настаўнікаў Пуэрта-Рыка'' ({{lang-es|Federacion de Maestros de Puerto Rico}}) з'яўляецца самым вялікім [[прафсаюз]]ам, які аб'ядноўвае ўсіх стала працуючых настаўнікаў у дзяржаўным сектары. == Мовы == Дзяржаўнымі мовамі ў Пуэрта-Рыка з'яўляюцца [[Іспанская мова|іспанская]] і [[Англійская мова|англійская]]. Іспанская мова з'яўляецца асноўнай у дзяржаўных установах, хоць англійская мова з'яўляецца абавязковым прадметам навучання, пачынаючы з пачатковай школы і канчаючы другім курсам інстытута. Па дадзеных [[2006]] года, прыкладна 3 860 120 чалавек выкарыстаюць іспанскую ў якасці асноўнай мовы і 82 000 — англійскую. Хоць адносна невялікая частка астраўлян лічаць англійскую сваёй асноўнай мовай, вялікая частка насельніцтва ў буйных гарадах гаворыць на абодвух мовах, або прынамсі разумее англійскую і выкарыстоўвае яе ў пэўных сітуацыях. У [[1991]] годзе губернатар вострава ''Рафаэль Эрнандэс Калон'' ({{lang-es|Rafael Hernandez Colon}}) падпісаў закон, які дэкларуе іспанскую як адзіную афіцыйную мова ў дзяржаўных установах Пуэрта-Рыка. Хоць большасць палітыкаў падтрымала такое рашэнне, прыхільнікі ўваходжання ў ЗША на правах штата ўбачылі ў гэтым пагрозу сваім імкненням. Закон таксама прывітала насельніцтва Пуэрта-Рыка, што стала вынікам атрымання ў [[1991]] годзе прэстыжнай ''Прэміі Прынца Астурыйскага'' ({{lang-es|Premio Principe de Asturias}}) па літаратуры, якая надаецца штогод за ўкладанне ў літаратуру на іспанскай мове. У [[1993]] годзе новы губернатар ''Педра Расельо'' ({{lang-es|Pedro Rossello}}) падпісаў іншы закон, вярнуўшы англійскаму статут дзяржаўнага. Гэта шмат кім разглядалася як крок да збліжэння з ЗША. == Рэлігія == [[Рымска-каталіцкая царква]] гістарычна дамінуе сярод рэлігійных суполак вострава, хоць з пераходам пад суверэнітэт ЗША з'явіліся паслядоўнікі [[Сведкі Іеговы|Сведак Іеговы]], [[мармоны]] і іншыя [[Пратэстантызм|пратэстанцкія]] суполкі. Пратэстантызм падвяргаўся ганенням у часы іспанскага кіравання. Напрыклад, першая англіканская Царква Св. Тройцы ў Пончэ зазваніла ў свае званы толькі ў [[1898]] годзе, з высадкай амерыканскіх войскаў на востраве. Таксама маецца невялікая [[Іўдаізм|яўрэйская]] суполка ў горадзе Сан-Хуан і ў яго наваколлях, якая ўбірае ўсе галіны іўдаізму. Маецца [[Іслам|мусульманская]] суполка з малельнымі дамамі па ўсім востраве. Тры асноўныя мячэці размешчаныя ў Рыа-Педрас, Пончэ і Мега Альта. Дзякуючы некалькім рупліўцам былі ўзнаулёныя рэлігійныя абрады [[Таіна, народ|таіна]]. == Адміністрацыйнае дзяленне == [[Image:Map of the 78 municipalities of Puerto Rico.png|thumb|right|250px|Муніцыпалітэты Пуэрта-Рыка]] Пуэрта-Рыка падзелены на 78 муніцыпалітэтаў, якія ў сваю чаргу дзеляцца на раёны, а тыя на сектары ([[востраў Мона]] ўваходзіць у склад муніцыпалітэта ''Майягуес'' ({{lang-es|Mayaguez}})) Кожны муніцыпалітэт мае свайго мэра, абіранага на 4-гадовы тэрмін. Першы муніцыпалітэт (перш вядомы як «горад»), ''Сан-Хуан'', быў створаны ў [[1521]] годзе. У XVI стагоддзі былі створаныя яшчэ два муніцыпалітэта, ''Коама'' (Coamo) і ''Сан-Герман'' (San German), абодва ў [[1570]] годзе. У XVII стагоддзі з'явіліся яшчэ тры муніцыпалітэта — ''Арэсиба'' (Arecibo), [[1614]]; ''Агуада'' (Aguada), [[1692]] і'Пончэ'' (Ponce). У [[XVIII]]—[[XIX]] стагоддзях насельніцтва вострава хутка павялічвалася, што прывяло да стварэння 30 муніцыпалітэтаў у XVIII і яшчэ 34 у XIX стагоддзях. У XX стагоддзі было заснавана толькі 6 муніцыпалітэтаў, апошнім з якіх стаў ''Фларыда'' (Florida), створаны ў [[1971]] годзе.<ref>[http://www.linktopr.com/fundacion.html LinktoPR.com - Fundacion de los Pueblos].</ref> == Эканоміка == У пачатку 1900-х гадоў эканоміка Пуэрта-Рыка была пераважна аграрнай, і яе асноўным таварам з'яўляўся [[цукар]]. У канцы 1940-х гадоў былі запушчаныя некалькі праектаў пад назвай «''Operation Bootstrap''», сутнасць якіх складалася ў вызваленні ад падаткаў і будаўніцтве фабрык. У выніку, прамысловая вытворчасць стала асноўнай індустрыяй вострава. У часы [[Вялікая Дэпрэсія|Вялікай Дэпрэсіі]] эканамічныя ўмовы ў Пуэрта-Рыка прыкметна палепшыліся з-за знешніх інвестыцый у капіталаёмістыя галіны прамысловасці, такія як [[нафтахімія]] і [[фармацэўтыка]]. Дзякуючы амерыканскім падатковым паслабленням мясцовыя галіны прамысловасці сёння могуць канкурэнтаваць з краінамі, дзе зарплата значна ніжэй амерыканскіх стандартаў. У апошнія гады шматлікія амерыканскія і замежныя вытворцы перабраліся ў нізкааплатныя краіны [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[Азія|Азіі]]. Пуэрта-Рыка прытрымліваецца працоўнага заканадаўства ЗША і яго абмежаванням. [[Турызм]] з'яўляецца важным кампанентам пуэрта-рыканскай эканомікі і прыносіць прыкладна $1.8 млрд у год. У [[1999]] годзе каля 5 млн турыстаў наведала востраў, большай часткай з ЗША. Прыблізна траціну з іх складаюць пасажыры круізных лайнераў. Стала павялічваецца колькасць рэгістрацый у гатэлях (статыстыка з [[1998]] года), будуюцца новыя гатэлі і іншыя цэнтры турызму, што гаворыць аб добрым стане індустрыі турызму. [[Валавы ўнутраны прадукт]] (ВУП) вострава ў [[2004]] годзе склаў $17,700 у год на душу насельніцтва<ref name="wfb">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rq.html CIA - The World Factbook - Puerto Rico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226001756/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rq.html |date=26 снежня 2018 }}.</ref>, што дэманструе значны прырост у параўнанні з [[2002]] годом ($14,412).<ref>[http://www.prldef.org/ PRLDEF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061004080433/http://www.prldef.org/ |date=4 кастрычніка 2006 }}.</ref> Аднак калі параўноўваць гэта значэнне з асноўнай тэрыторыяй ЗША, то паводле амерыканскай статыстыкі самы бедны штат ЗША [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] ў 2002-04 гадах меў ВУП $21,587 у год на душу насельніцтва, што значна вышэй пуэрта-рыканскіх паказчыкаў.<ref>[http://www.census.gov/hhes/www/income/medincsizeandstate.html U.S. Census - Median Family Income].</ref> Пачынаючы з [[1952]] года розніца ў ВУП на душу насельніцтва паміж Пуэрта-Рыка і асноўнай тэрыторыяй ЗША заставалася нязменнай — востраў мае прыкладна траціну ад сярэдняга значэння па ЗША. [[1 мая]] [[2006]] года бюджэт Пуэрта-Рыка сутыкнуўся з рэзкім недахопам грашовай наяўнасці, што прывяло да закрыцця мясцовага міністэрства адукацыі і 42-ух іншых урадавых устаноў. Усё 1,536 дзяржаўных школы былі зачыненыя, і 95762 чалавек упершыню ў гісторыі вострава сутыкнуліся з частковым прыпыненнем дзяржаўнага кіравання.<ref>[http://www.endi.com/XStatic/endi/espanol/index.aspx Rodriguez, Magdalys. No hubo acuerdo y el gobierno amanecio cerrado]</ref> [[10 мая]] [[2006]] года бюджэтны крызіс быў вырашаны новым падатковым дагаворам, так што ўсе дзяржслужачыя змаглі вярнуцца на працу. == Культура і спорт == [[Image:Kapok tree Honolulu.jpg|thumb|right|200px|Баваўнянае дрэва]] Нацыянальнымі сімваламі Пуэрта-Рыка лічацца невялікая птушачка сямейства танагравых {{bt-bellat||Spindalis portoricensis}}, кветка {{bt-bellat||Thespesia grandiflora}} і {{bt-bellat||Ceiba pentandra}}. Неафіцыйнай нацыянальнай жывёлай з'яўляецца {{bt-bellat||Eleutherdactylus coqui}}. Прадстаўніцы Пуэрта-Рыка стала ўдзельнічаюць у конкурсах прыгажосці [[Міс Свету]] і [[Міс Сусвет]]. На конкурсу ''Міс Сусвет'' пуэртарыканкі перамагалі 5 разоў (1970, 1985, 1993, 2001, 2006), па колькасці намінацый саступаючы толькі ЗША, а аднойчы перамаглі ў конкурсу Міс Свету (1975). На гэтым конкурсе ў [[2005]] годзе прадстаўніца Пуэрта-Рыка заняла другое месца. Пуэрта-Рыка мае сваю алімпійскую каманду на [[Летнія Алімпійскія гульні|летніх]] і [[Зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых]] алімпійскіх гульнях, а таксама ўдзельнічае ў іншых буйных міжнародных спаборніцтвах, такіх як [[Панамерыканскія гульні]] ({{lang-en|Pan American Games}}), [[Цэнтральна-Амерыканскія і Карыбскія гульні]] ({{lang-en|Central American and Caribbean Games}}), і ''Карыбскі кубак па бейсболе'' ({{lang-en|Caribbean World Series}}). На алімпійскіх гульнях пуэрта-рыканскія спартсмены выйгралі 6 медалёў (1 срэбны і 5 бронзавых), пачынаючы з [[1948]] годзе, калі ''Хуан Эвангеліста Венегас'' (Juan Evangelista Venegas) выйграў [[бронзавы медаль]] у боксе. Хоць на востраве вядомыя [[бокс]], [[баскетбол]], [[валейбол]] і [[бейсбол]], апошні традыцыйна лічыўся найбольш папулярным відам спорту, пакуль у апошнія гады не ўзрасло колькасць гуляючых у баскетбол. Востраў мае ўласную прафесійную бейсбольную лігу. Пуэрта-Рыка ўдзельнічае ў Чэмпіянаце свету па бейсболе і мае ў сваёй скарбонцы 1 залатую ([[1951]]), 4 срэбныя і 4 бронзавыя ўзнагароды. [[8 жніўня]] [[2004]] года стала знамянальнай вяхой дзеля пуэрта-рыканскай алімпійскай каманды, калі на Алімпіядзе ў Афінах нацыянальная зборная па баскетболе перамагла каманду ЗША.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympics_2004/basketball/3567344.stm BBC Sports — Olympics 2004].</ref> == Транспарт == На востраве добра развітая сетка дарог, уключаючы і хуткасныя магістралі, якія знаходзяцца пад кантролем мясцовага ''Кіраўніцтва дарог і транспарта'' ({{lang-en|Roads and Transportation Authority}}). У сталічнай агламерацыі маецца аўтобусная сувязь і метро, званае тут «Tren Urbano». Асноўны аэрапорт «''Міжнародны аэрапорт Луіс Муньас Марын''» ({{lang-es|Aeropuerto Internacional Luis Munoz Marin}}) размешчаны ў муніцыпалітэце Караліна (Carolina), асноўны порт вострава — ''Порт Сан-Хуан'' ({{lang-en|San Juan Port}}). == Гл. таксама == * [[Партыя незалежнасці Пуэрта-Рыка]] * [[Абсерваторыя Арэсіба]] * [[Lito y Polaco]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.icp.gobierno.pr Інстытут пуэрта-рыканскай культуры] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Паўночная Амерыка}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} [[Катэгорыя:Пуэрта-Рыка| ]] [[Катэгорыя:ЗША]] 9xu0or1v2vria2dn5fqka6bk6yww0n5 0 11779 5181003 5164738 2026-08-14T10:34:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181003 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яновіч}} {{Пісьменнік | Імя = Сакрат Яновіч | Арыгінал імя = Sokrat Janowicz | Фота = | Месца нараджэння = | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[перакладчык]] | Мова твораў= беларуская, польская }} '''Сакрат Яно́віч''' ({{ДН|4|9|1936}}, {{МН|Крынкі|у Крынках}}, [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] — {{ДС|17|2|2013}}, Крынкі<ref name="pam">[http://nn.by/?c=ar&i=105106 Памёр пісьменнік Сакрат Яновіч (Крынкі, Падляшша)], [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] (18.02.2013)</ref>) — польскі беларускі пісьменнік, аўтар 30 кніг. Член [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]] і [[Саюз польскіх пісьменнікаў|Саюза польскіх пісьменнікаў]] (з 1971), старшыня Клубу Саюза польскіх пісьменнікаў у [[Беласток]]у (1976—1981). {{змест злева}} == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і шаўца. Скончыў Беластоцкі электратэхнікум (1955). Працаваў брыгадзірам электраманцёраў на баваўняным камбінаце пад Беластокам. Перакладчык, потым журналіст у газеце [[Ніва (1956)|«Ніва»]] (з 1956). Загадчык арганізацыйнага аддзела Галоўнага праўлення [[БГКТ|Беларускага грамадска‑культурнага таварыства]] (1959—1962). У 1960 скончыў завочнае аддзяленне беларускай філалогіі Настаўніцкага інстытута ў Беластоку. У 1958—1970 супрацоўнічаў са Службай бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]], назіраючы за асяродкам газеты «Ніва», а таксама Беларускага грамадска-культурнага таварыства (у 2007 прызнаўся пра гэта ў [[люстрацыя|люстрацыйнай анкеце]]).<ref>{{Cite web |url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |title=Польскае радыё для замежжа: Сакрат Яновіч — агент спецслужбаў ПНР |access-date=18 мая 2007 |archive-date=29 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929104942/http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |url-status=dead }}</ref> Калі ён разарваў супрацоўніцтва са спецслужбамі, у [[1970]] яго звольнілі з «Нівы» нібыта «за беларускі нацыяналізм»<ref name="pam"/>, застаўся беспрацоўным, нейкі час рабіў грузчыкам, тэхнікам бяспекі працы. Скончыў завочны факультэт польскай і славянскай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] ([[1973]]). Інструктар-метадыст Беластоцкага гарадскога Дому культуры (2-я пал. 1970-х), тэхнічны рэдактар «Нівы» (1-я пал. 1980‑х). Старшыня [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускага дэмакратычнага аб’яднання]] (утворана на пач. 1990). Напачатку [[XXI стагоддзе|XXI ст.]] займаўся актыўнай літарганізатарскай дзейнасцю, у яго Villa Socrates праходзілі шматлікія беларускія і міжнародныя інтэлектуальныя спатканні. == Творчасць == Дэбютаваў апавяданнем у 1956 («Ніва», Беласток). Пісаў на беларускай і польскай мовах. Аўтар зборнікаў апавяданняў і мініяцюр. Сакрат Яновіч напісаў каля 30 кніг. Яго польскамоўнае эсэ «Беларусь, Беларусь» (1987) называюць публікацыяй найбольш вядомай польскаму чытачу, літартуразнаўца [[Альжбета Дамбровіч]] заўважае, што гэта антыпольскі твор, які быў напісаны з гледзішча штораз меншай нацыянальнай меншасці, якая працягвае раставаць, і аўтар яго ішоў на свядомую правакацыю. У кнізе «Доўгая смерць Крынак» (1993) Сакрат Яновіч прарочыць смерць сваёй малой радзімы, апакаліпсіс невялікага мястэчка, якое прытулілася да польска-беларускай мяжы, мае доўгую і пакручастую гісторыю. Пераклаў на польскую мову «Вітражы» [[Янка Брыль|Я. Брыля]] (Варшава, 1979), п’есу [[Я. Шабан]]а «Шрамы» (для Драматычнага тэатра імя Я. Вянгеркі ў Беластоку). == Узнагароды == [[Крыж заслугі|Сярэбраны Крыж заслугі]]. == Бібліяграфія == * «Загоны», апавяданні (Беласток, 1969); * «Wielkie miasto Białystok» («Вялікі горад Беласток»), мініяцюры (1973); * «Не пашанцавала» (Беласток, 1978); * «Zapomnieliska» («Забыцці»), мініяцюры (Вроцлаў, 1978); * «Сярэбраны яздок», проза (Мінск, 1978); * «Ściana» («Сцяна»), аповесць (Ольштын, 1979); * «Małe dni» («Малыя дні»), мініяцюры (Варшава, 1981); * «Samosiej» («Самасей»), аповесць (Варшава, 1981); * «Trzecia pora» («Трэцяя пара»), мініяцюры (Варшава-Беласток, 1983); * «Miniatures» («Мініяцюры»), мініяцюры (бел., англ.; Лондан, 1984); * «Srebrny jeździec» («Сярэбраны яздок»), гістарычнае апавяданне (Варшава, 1984); * «Białoruś, Białoruś» («Беларусь, Беларусь»), эсэ (1987); * «Terra Incognita: Białoruś» («Terra Incognita: Беларусь»), эсэ (1993); * «Dolina pełna losu» («Даліна, поўная лёсу»), аповесці (1994); * «Nasze tysiąc lat» («Нашая тысяча гадоў»), размовы з Юр’ем Хмялеўскім (2000); * «Ojczystość. Białoruskie ślady i znaki» («Айчына. Беларускія сляды і знакі»), зборнік эсэ (2001); * «[[Хатняе стагоддзе]]», аповесць (Крынкі, 2008)<ref>''Яновіч С.'' [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 Хатняе стагоддзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172050/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 |date=16 ліпеня 2019 }} / Рэд. Ю.Хмялеўскі, маст.рэд. П. Грэсь — Крынкі: Villa Sokrates, 2008. — 161 с., іл., 21 см — ISBN 978-83-913706-6-6-0</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Яновіч Сакрат}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Яновіч Сакрат}} * Sokrat Janowicz Pisarz transgraniczny; Studia, wspomnienia, materiały. — Białystok: Trans Humana, 2014. — 520 s. — ISBN 978-83-64817-03-8 == Спасылкі == * [http://knihi.com/janovic/ Выбраныя творы] С. Яновіча — Эл.рэсурс knihi.com {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Яновіч Сакрат}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] mk7323357ose228dr2z183ohb6em2cz 0 15251 5180668 5165238 2026-08-13T19:01:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180668 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Пінск |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |унутранае дзяленне =Мікрараёны: Бяляўшчына, Верасы, Загорскі, Жамчужны, Заходні, Казляковічы, Калонія, Крайновічы, Красічын, Лугі, Паўночны, Саломінка, Цэнтральны, Альбрэхтава, Каралін, Лешчы, перабор, Сонечны, Стары горад |першае згадванне =1097 |ранейшыя імёны =Піньск, Пінеск |этнахаронім =пінчукі, пінчук, пінчанка }} '''Пінск'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Pinsk}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], каля зліцця рэк [[Піна]] і [[Прыпяць]]. За 180 км на ўсход ад [[Брэст]]а. [[Пінск (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі Брэст — [[Лунінец]]. Вузел аўтадарог на [[Іванава]] ({{таблічка-by|М|10}}), [[Івацэвічы]] і [[Столін]] ({{таблічка-by|Р|6}}), [[Лунінец]] ({{таблічка-by|Р|8}}). Рачны порт. Пінск называюць сталіцай [[Палессе|Палесся]], тут знаходзяцца 44 гістарычна-культурныя помнікі, якія ахоўваюцца Рэспублікай Беларусь. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Пінска}} === У Сярэднявеччы === Назва Пінска ўтворана ад ракі [[Піна|Піны]]. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Пиньск''<ref name="PSRL" />, ''Пинеск''<ref name="Cichamiraŭ" />. Першы згадка Пінска («''Пінеск''») у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» датуецца 1097 годам<ref name="pinskhistory" />. Узнікненне горада ў XI стагоддзі пацвярджаюць археалагічныя звесткі. Да XII стагоддзя ён уваходзіў у склад [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. У 1174 годзе Пінск стаў сталіцай [[Пінскае княства|удзельнага княства]]. У летапісах згадваюцца князі пінскія: [[Яраслаў Юр’евіч|Яраслаў]] (1183) і [[Яраполк Юр’евіч|Яраполк]] (1190). На той час горад меў гандлёвыя сувязі з [[Валынь|Валынню]], Сярэднім Падняпроўем і Паўночным Прычарнамор’ем<ref name="pinskhistory"/>. У XIII стагоддзі Пінск стаў цэнтрам [[Пінска-Тураўская епархія|Пінска-Тураўскай епархіі]]<ref name="evkl"/>. Пад 1263 годам упершыню ўпамінаецца праваслаўны храм пры манастыры ў прадмесці Лешча — рэлігійным і асветніцкім цэнтры Піншчыны. У пачатку XIV стагоддзя Пінскае княства далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Неўзабаве ў самім горадзе збудавалі замак. З 1320 года тут княжыў [[Нарымунт Гедзімінавіч]], які ў 1348 годзе загінуў у [[Бітва на Стрэве (1348)|бітве з крыжакамі на рацэ Стрэве]]. У 1396 годзе будучы князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] заснаваў у Пінску касцёл [[Францысканцы|францысканцаў]]<ref name="evkl-2"/>. Станам на 1471 год у горадзе валадарыла княгіня Марыя — удава князя [[Сямён Алелькавіч|Сямёна Алелькавіча]]. У вялікай колькасці яе дароўных грамат упершыню згадваюцца многія вёскі Піншчыны<ref name="ehb-1"/>. У 1521 годзе вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] перадаў Пінск сваёй жонцы вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боне]], якая пачала актыўна праводзіць аграрныя пераўтварэнні на [[Палессе|Палессі]]. У 1527 годзе сцены [[Пінскі замак|Пінскага замка]] спынілі апошні набег татар на Літву. З 1539 года горад стаў цэнтрам [[Пінскае староства|староства]]. У сярэдзіне XVI стагоддзя ў Пінску было 27 вуліц і 800 двароў, а таксама магутная сістэма ўмацаванняў<ref name="evkl"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад стаў сталіцай [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. <center><gallery caption="Сімволіка [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Піншчыны]]" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Fiodar Pinski, Pahonia. Фёдар Пінскі, Пагоня (1515).jpg|Пячатка князя пінскага Ф. Яраславіча, XVI ст. Выява:Pinsk. Пінск (XVII).png|Пячатка магістрата з [[Герб Пінска|гербам горада]], XVII ст. Выява:Pinsk, Pahonia. Пінск, Пагоня (1674).png|Пячатка Пінскага земскага суда Выява:Pinsk, Pahonia. Пінск, Пагоня (1733).png|Пячатка канцылярыі земскай каптуровай Пінскага павета </gallery></center> === У Рэчы Паспалітай === [[12 студзеня]] [[1581]] года [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Стэфан Баторый]] надаў Пінску [[магдэбургскае права]] (пацвярджалася ў 1589, 1633, 1650, 1785 гадах) і герб: ''«у чырвоным полі шчыта залаты лук са стралой і нацягнутай цецівой»''<ref name="HBH"/>. Неўзабаве тут збудавалі [[Пінская ратуша|ратушу]]. Пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] (1596) утварылася [[Турава-Пінская грэка-каталіцкая епархія]]. У 1636—1675 гадах у горадзе ўзвялі мураваныя езуіцкія касцёл і калегіум<ref name="evkl-3"/>. У 1648 годзе на [[Запарожская Сеч|Запарожжы]] пачалося [[паўстанне Хмяльніцкага]], якое набыла характар рэлігійнай вайны. Хваляванні дайшлі і да Пінска, але іх удзельнікаў разам з казакамі разбіў [[Гетман польны літоўскі|гетман польны]] [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]]. У сярэдзіне XVII стагоддзя горад быў важным цэнтрам гандлю, тут праходзіў шлях з [[Балтыя|Балтыі]] да паўднёвых гарадоў [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) 5 кастрычніка 1655 года маскоўскі ваявода Валконскі заняў Пінск, разрабаваў яго і спаліў разам з навакольнымі слабодамі<ref name="ehb"/>. Пазней у 1660—1664 гадах горад неаднаразова трымаў аблогу казацкіх і маскоўскіх загонаў, якія 25 чэрвеня 1660 года зноў узялі яго штурмам<ref name="evkl"/>. У 1705 годзе князь [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхал Вішнявецкі]] і яго жонка Кацярына заснавалі ў Пінску кляштар [[Цыстэрцыяны|бернардзінцаў]] (праіснаваў да 1832 года). У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] ў 1706 годзе кароль [[Швецыя|Швецыі]] [[Карл XII]] заняў горад, разрабаваў і спаліў яго. Разбурэнні спазнаў і [[Каралінскі замак|бастыённы замак]] у прадмесці [[Каралін (прадмесце)|Каралін]], збудаваны спярша для [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалка вялікага]] і перададзены пазней князям [[Вішнявецкія|Вішнявецкім]]. У 1710 годзе ў Пінску, [[Парахонск]]у, [[Плешчыцы (Пінскі раён)|Плешчыцах]], [[Марозавічы (Пінскі раён)|Марозавічах]], [[Лапаціна (Пінскі раён)|Лапаціне]], [[Калбы|Калбах]] спыняўся [[Васіль Тацішчаў]] — аўтар пяцітомнай «Гісторыі Расійскай», навуковец, дыпламат, асветнік, падарожнік, дзяржаўны дзеяч XVIII стагоддзя. Таго ж года на Піншчыне па загаду цара маскоўскага [[Пётр I|Пятра I]] ён зладзіў вытворчасць 30 гармат і 7 суднаў. У 1729—1746 гадах пры Пінскім езуіцкім калегіуме працавала друкарня. У 1750—1782 гадах на паўночна-ўсходняй ускраіне прадмесця Каралін айцы-[[камуністы]] збудавалі мураваны касцёл, вядомы цяпер пад тытулам Карла Барамея. У 1784 годзе ў Пінску спыняўся [[Кароль польскі|кароль]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які прысутнічаў на цырымоніі закладкі [[Палац Бутрымовічаў|Палаца Бутрымовічаў]] і наведаў таксама вёскі Лапаціна, [[Горнава (Пінскі раён)|Горнава]] і [[Альбрэхтова]]. У 1787 годзе пачалося будаўніцтва мураванага касцёла пры кляштары дамініканцаў. 1 ліпеня 1791 года пачала працу [[Пінская генеральная кангрэгацыя (1791)|Пінская генеральная кангрэгацыя]], чыёю мэтай было ўтварэнне аўтакефальнай праваслаўнай царквы Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. Аднак другі і трэці падзелы Рэчы Паспалітай не дазволілі здзейсніцца гэтым планам<ref name="evkl-4"/>. <center><gallery caption="Старыя выявы горада" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Pinsk. Пінск (J. I. Krašeŭski, XIX).jpg|Панарама, каля 1860 Выява:Pinsk 1863 197.jpg|Краявід з берагу Піны, 1863 Выява:Pinsk, Stary Rynak, Katedra-Jezuicki. Пінск, Стары Рынак, Катэдра-Езуіцкі (XIX).jpg|Касцёл і калегіум езуітаў, XIX ст. Выява:Pinsk, Katedra-Jezuicki. Пінск, Катэдра-Езуіцкі (1800).jpg|Калегіум езуітаў, абмерны [[чарцёж]], 1800 Выява:Pinsk. Пінск (W. Zamarajew, XIX).jpg|Калегіум езуітаў з боку ракі, 1886 Выява:Pinsk. Пінск (1861).jpg|Крыж перад францысканскім касцёлам, 1861 Выява:Lešča. Лешча (XIX).jpg|Лешча, царква, XIX ст. Выява:Pinščyna. Піншчына (1886).jpg|Места і ваколіцы, 1886 </gallery></center> === У Расійскай Імперыі === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пінск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе з 1795 года атрымаў статус павятовага горада [[Мінскае намесніцтва|Мінскага намесніцтва]]. У 1804 годзе на землях памешчыка Рыдзеўскага знайшлі [[Пінскі манетны скарб|вялікі манетны скарб]]. У сяряэдзіне XIX стагоддзя Пінск стаў буйным цэнтрам гандлю, тут працавалі 2 гарбарні, завод апрацоўкі медзі, піваварня, тытунёвая фабрыка, млын. У 1857 годзе ў горадзе адкрылася гімназія, пераўтвораная ў 1878 годзе ў [[Пінскае рэальнае вучылішча|рэальнае вучылішча]]. У 1865 годзе муж і жонка Фляросы заснавалі ў Пінску бальніцу. У 1882 годзе праз горад прайшла паўднёвая лінія [[Палескія чыгункі|Палескіх чыгунак]]<ref name="ehb"/>. У 1885 годзе пачалі працаваць суднарамонтны і механічны завод, у 1892 годзе — запалкавая фабрыка «Прагрэс — Вулкан». У пачатку XX стагоддзя ў Пінску было 5 бальніц, 3 аптэкі, 3 царквы, мужчынскі манастыр, 2 касцёлы, 2 сінагогі, паштова-тэлеграфная кантора, турэмны замак, 22 фабрыкі і заводы з 1100 рабочымі. Станцыя Палескай чыгункі, суднаходства па Прыпяці. Акрамя грузавой прыстані, мелася параходная пасажырская з лініямі Пінск — [[Кіеў]], Пінск — [[Любяшоў]], Пінск — [[Целяханы]]. У горадзе працавалі Азова-Данскі камерцыйны банк, рэстарацыя, тэатр, [[Пінскае рэальнае вучылішча|рэальнае вучылішча]], жаночая гімназія, 6 прыходскіх школ, 2 пачатковыя вучэльні, 2 прыватныя гімназіі, 3 прыватныя пачатковыя навучальныя ўстановы, мужчынская духоўнае вучылішча, кнігарні, фатаграфіі, крамы і розныя адміністрацыйныя ўстановы<ref name="cel"/>. У сакавіку 1904 года ў Пінску з’явілася тэлефонная сетка (станам на 1910 год яе паслугамі карысталіся 196 абанентаў). У лістападзе 1911 года ў горадзе пачаліся першыя сеансы [[кінематограф]]а. У 1912—1914 гадах тут жыў і працаваў народны паэт Беларусі [[Якуб Колас]]. <center><gallery caption="Пінск: работы [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 2-я пал. XIX ст." widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Pinsk. Пінск (N. Orda, 1868).jpg|Панарама Выява:Karalin. Каралін (N. Orda, 1868).jpg|Прадмесце Каралін Выява:Pinsk-Karalin, Napaleon Orda.jpg|Руіны замка ў Караліне Выява:Vojšałk Monastery in Lešča (Pinsk), N. Orda.jpg|Лешчанскі манастыр </gallery></center> === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 15 верасня 1915 года Пінск занялі нямецкія войскі. 4 сакавіка 1918 года ўрад [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] III Устаноўчай граматай ад лістапада 1917 года абвясціў горад часткай украінскай дзяржавы, адначасова з 25 сакавіка таго ж года Пінск уключаны ў склад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Тэрыторыя [[Палессе|Палесся]] была прадметам перагавораў паміж БНР і УНР<ref name="Liebiedzieva"/>. Пад канец 1918 года германскія войскі зышлі з Палесся. 1 студзеня 1919 года Пінск занялі бальшавікі, якія, у адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]], далучылі яго да [[БССР]] як цэнтр павета («падраёна») Брэсцкага раёна<ref name="at"/>. 22 студзеня 1919 года войскі [[УНР]] пакінулі Пінск. 5 сакавіка 1919 года адбылася бітва за Пінск паміж Палескай групай войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і бальшавікамі, у выніку якой палякі здабылі горад, а таксама цягнікі, ваенныя склады, калону пантонаў і ўзялі ў палон некалькі дзясяткаў салдат<ref name="Wyszczelski"/>. У жніўні 1920 года Пінск зноў занялі бальшавікі, якія ўтрымлівалі горад да 26 верасня 1920 года, але вымушаны былі адступіць. [[Файл:Old Bazar2.jpg|thumb|Рыначная плошча каля 1930 года]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Пінск апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў сталіцай павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У міжваенны перыяд Пінск быў адным з найзначнейшых у Польшчы цэнтраў пасялення расійскай эміграцыі (гл. [[Рускае дабрачыннае таварыства, Польшча|Рускае дабрачыннае таварыства]], [[Рускае таварыства моладзі, Польшча|Рускае таварыства моладзі]]), а таксама самы «яўрэйскі» горад на [[Усходнія Крэсы|Усходніх Крэсах]]<ref name="Zienkiewicz"/>. 7 верасня 1921 года здарыўся вялікі пажар: агонь знішчыў практычна ўсю цэнтральную частку горада. У 1924 годзе ў Пінску заснавалі краязнаўчы музей (адкрыўся ў 1926 годзе). Увосень 1934 года Пінск і сучасны [[Пінскі раён]] з навуковай экспедыцыяй наведала сусветна вядомая амерыканская даследчыца [[Луіза Арнер Бойд]]. У 1936 годзе ў гарадскім парку «Лешча» прайшла вялікая сельскагаспадарчая выстаўка, напярэдадні якой выйшаў «Informator m. Pinska»<ref name="informator"/>. [[Файл:Вид Пинска. Иван Димич, масло. Музей Белорусского Полесья.jpg|злева|thumb|Краявід Пінска, [[Іван Дзіміч]]. [[Музей Беларускага Палесся]]]] У 1939 годзе Пінск увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], у кастрычніку таго ж года савецкія карныя органы расстралялі ці вывезлі ў [[Катынь (сяло)|Катынь]] больш за 500 палякаў і беларусаў. [[Васіль Корж]] і яго паплечнікі з [[НКВД]] бралі ўдзел у забойстве людзей. [[4 снежня]] [[1939]] года горад стаў цэнтрам [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] (існавала да [[1 жніўня]] [[1954]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[4 ліпеня]] [[1941]] да [[14 ліпеня]] [[1944]] года Пінск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. [[10 жніўня]] [[1946]] года распачаўся рух на першым аўтобусным маршруце. У [[1953]] у Пінску ўсталявалі першыя чатыры [[тэлефоны-аўтаматы]]. У [[1956]] годзе пры рэканструкцыі горада быў знішчаны помнік архітэктуры барока — [[Касцёл Святога Станіслава (Пінск)|Касцёл Св. Станіслава]], Рыначная плошча з [[Гандлёвыя рады (Пінск)|гандлёвымі радамі]], а таксама рэнесансная [[Вялікая сінагога, Пінск|Вялікая сінагога]]. 30 ліпеня 1958 года ў межы горада ўвайшлі вёскі [[Альбрэхтава (Пінскі раён)|Альбрэхтава]], [[Казлякевічы (Пінскі раён)|Казлякевічы]], [[Калонія (Пінскі раён)|Калонія]] і пасёлак пяньковага завода<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Пінска рада населеных пунктаў Пінскага раёна ад 30 ліпеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 7.</ref>. У [[1960]] годзе пачалася будова аўтамабільнай трасы Пінск — Столін, у [[1965]] годзе — камбіната верхняга трыкатажу, вядомага цяпер як ААТ «Палессе». [[17 студзеня]] [[1987]] года ў Пінску адкрыўся новы будынак аўтавакзала, [[5 красавіка]] таго ж года да новага Пінскага порта прычаліла першае судна. [[7 лістапада]] [[1989]] года ў горадзе адкрыўся новы будынак Цэнтральнай [[бібліятэка|бібліятэкі]]. [[15 жніўня]] [[1992]] ода выйшла першая тэлепраграма пінскага тэлеканала «[[Вараг (тэлеканал)|Вараг]]». === Рэспубліка Беларусь === [[25 кастрычніка]] [[2010]] года на заводзе «[[Пінскдрэў]]» [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» (2010)|адбыліся выбух і пажар]], у выніку якіх загінула 14 чалавек. [[9 жніўня|9]] і [[10 жніўня]] [[2020]] года ў Пінску адбываліся жорсткія сутыкненні паміж супрацоўнікамі МУС і пратэстоўцамі: людзі заблакавалі будынак [[Пінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Пінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] і сталі патрабаваць сумленнага падліку галасоў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. Як кажуць сведкі тых падзей, жыхары Пінска накіраваліся да выбарчых участкаў дазнацца вынікі галасавання на прэзідэнцкіх выбарах, але іх накіроўвалі ў выканкам, маўляў, усе вынікі перадалі туды. Такім чынам людзі і пазбіраліся пад будынкам выканаўчага камітэта. На прапанову ўладаў, пяць прадстаўнікоў грамадзян пайшлі ў будынак «паразмаўляць», астатнія мірна чакалі, пляскалі ў ладкі, смяяліся, нават перакідваліся словамі з міліцыянтамі, сярод якіх было шмат знаёмых. А ў гэты час мясцовыя ўлады пільна сцягвалі дадатковыя сілы праваахоўнікаў, пасля чаго людзей узялі ў кола, а людзі спрабавалі вырвацца з гэтага ачаплення, баронячыся ад узброеных сілавікоў. У выніку супрацьстаяння ўладамі была распачата «[[Пінская справа]]». <center><gallery caption="Места на старых фатаздымках" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Pinsk. Пінск (XX).jpg|Набярэжная Піны і кляштар францысканцаў, 1930-я Выява:Pinsk-Rynak.jpg|Рынак, 1930-я Выява:Pinsk, Rynak, Katedra. Пінск, Рынак, Катэдра (1919-39).jpg|Касцёл Св. Станіслава, каля 1939 Выява:Pinsk, Stary Rynak. Пінск, Стары Рынак (1930).jpg|Капліца на Рынку, каля 1931 Выява:Pinsk, Daminikanski. Пінск, Дамініканскі (1919-39).jpg|Касцёл Св. Дамініка, каля 1939 Выява:Pinsk, Kamunistaŭski. Пінск, Камуністаўскі (1901-39) (2).jpg|Касцёл Св. Карла Барамея, каля 1939 Выява:Synagogue in Pinsk.jpg|Сінагога Вялікая, (год ?) Выява:Pinsk, Vialikaja-Rynak. Пінск, Вялікая-Рынак (1930-39).jpg|Галоўная вуліца, 1930-я </gallery></center> == Геаграфія == [[Файл:Пинск. Река Пина..JPG|thumb|Рака Піна]] Пінск стаіць у вусці ракі [[Піна|Піны]] ля месца яе ўпадзення ў [[Прыпяць]], якая аддзяляе горад ад прылеглых балот. У старажытнасці балоты, якія лічыліся дном міфічнага «[[Герадотава мора]]», былі адзінай прыроднай абаронай ад захопнікаў. Раней Піна і Струмень (так [[палешукі]] называюць Прыпяць у верхнім цячэнні), зліваліся насупраць [[Стары замак, Пінск|старога замка]]. Рэчышча ракі ў межах Пінска зрэзанае, шырыня складае 35—55 метраў<ref name="narod"/>. Пінск знаходзіцца ў [[часавы пояс|часавым поясе]], які пазначаецца па міжнародным стандарце як Eastern European Time ([[Усходнееўрапейскі час]]), EET ([[UTC+2]]). Улетку ў [[Беларусь|Беларусі]] выкарыстоўваецца [[усходнееўрапейскі летні час|ўсходнееўрапейскі летні час]] ([[UTC+3]]). === Прырода === Горад атачае лесапаркавая зона «Лугі». На тэрыторыі Пінска знаходзіцца некалькі паркаў (у тым ліку [[парк культуры і адпачынку, Пінск|парк культуры і адпачынку]], дзіцячы гарадок на вул. Заслонава) і сквераў. Ландшафт навакольных тэрыторый галоўным чынам антрапагенны — сельскагаспадарчыя ўгоддзі, дачныя пасёлкі, сустракаюцца асобныя лясныя масівы ([[сасна]], [[бяроза]] і г.д.). Пінск — цэнтр [[Меліярацыя Палессі|меліярацыі Палесся]] на некалькі дзесяцігоддзяў. У наш час у горадзе працягвае сваю працу РУП «Палессегіправадхаз». === Клімат === Пінск размяшчаецца ў зоне [[кантынентальны клімат|ўмерана кантынентальнага клімату]]<ref name="Prakapovič-1"/>. Праз уплыў марскіх паветраных мас тут мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. [[Цыклон]]ы, якія з’яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] з захаду на ўсход. Сярэдняя [[тэмпература паветра]] ў студзені складае −4,5&nbsp;°C, у ліпені +18,5&nbsp;°C. 29 чэрвеня 2026 года ў Пінску слупкі тэрмометраў паказалі +40,4 °C, такім чынам быў зафіксіраваны самы спякотны дзень за ўсю гісторыю метэаназіранняў у Беларусі<ref>[https://zviazda.by/news/tak-goracha-belarusi-yashche-ne-bylo-u-pinsku-slupki-termometra-pakazali-40-4-s/ zviazda.by]</ref>. Гадавая колькасць ападкаў — каля 630 мм. Колькасць дзён з тэмпературай, вышэйшай за нуль, складае 253. У сярэднім назіраецца 165 дзён з ападкамі<ref name="Prakapovič-2"/>. {{Клімат мясцовасці | Горад_род = Пінска | Крыніца = {{Спасылка | url = http://www.hmn.ru/index.php?index=76&value=33019 | загаловак = Клімат Пінску | назва праекта = [http://www.hmn.ru/ Метеоновости] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru }}, [https://meteolabs.by/бел/клімат/пінск/ Пінск Надвор'е і клімат] (Абсалютны максімум, Сярэдні максімум, Сярэдні мінімум, Абсалютны мінімум) <!-- сярэдняя тэмпература --> | Сту_сяр = −4.5 | Лют_сяр = −3 | Сак_сяр = 1.5 | Кра_сяр = 8 | Май_сяр = 14 | Чэр_сяр = 17 | Ліп_сяр = 18.5 | Жні_сяр = 17.5 | Вер_сяр = 13.5 | Кас_сяр = 8 | Ліс_сяр = 2.5 | Сне_сяр = −1.5 <!-- колькасць ападкаў --> | Сту_сяр_апад = 40 | Лют_сяр_апад = 30 | Сак_сяр_апад = 30 | Кра_сяр_апад = 40 | Май_сяр_апад = 60 | Чэр_сяр_апад = 70 | Ліп_сяр_апад = 80 | Жні_сяр_апад = 75 | Вер_сяр_апад = 50 | Кас_сяр_апад = 40 | Ліс_сяр_апад = 50 | Сне_сяр_апад = 45 |Сту_а_макс = 11.2 |Лют_а_макс = 16.4 |Сак_а_макс = 21.2 |Кра_а_макс = 30.2 |Май_а_макс = 31.8 |Чэр_а_макс = 34.0 |Ліп_а_макс = 35.8 |Жні_а_макс = 35.8 |Вер_а_макс = 35.5 |Кас_а_макс = 29.5 |Ліс_а_макс = 20.3 |Сне_а_макс = 18.0 |Жыл__а_макс = 35.8 |Сту_а_мін = -30.6 |Лют_а_мін = -28.1 |Сак_а_мін = -24.2 |Кра_а_мін = -6.3 |Май_а_мін = -7.0 |Чэр_а_мін = 1.0 |Ліп_а_мін = 1.4 |Жні_а_мін = 2.9 |Вер_а_мін = -4.5 |Кас_а_мін = -8.6 |Ліс_а_мін = -18.1 |Сне_а_мін = -26.6 |Жыл__а_мін = -30.6 |Сту_сяр_макс = -1.3 |Лют_сяр_макс = 0.3 |Сак_сяр_макс = 5.8 |Кра_сяр_макс = 13.7 |Май_сяр_макс = 20.0 |Чэр_сяр_макс = 22.5 |Ліп_сяр_макс = 24.7 |Жні_сяр_макс = 24.0 |Вер_сяр_макс = 18.4 |Кас_сяр_макс = 12.0 |Ліс_сяр_макс = 5.0 |Сне_сяр_макс = 0.4 |Жыл__сяр_макс = 12.1 |Сту_сяр_мін = -6.7 |Лют_сяр_мін = -6.0 |Сак_сяр_мін = -2.3 |Кра_сяр_мін = 3.5 |Май_сяр_мін = 8.6 |Чэр_сяр_мін = 11.8 |Ліп_сяр_мін = 13.9 |Жні_сяр_мін = 12.8 |Вер_сяр_мін = 8.4 |Кас_сяр_мін = 3.6 |Ліс_сяр_мін = -0.5 |Сне_сяр_мін = -4.4 |Жыл__сяр_мін = 3.6 }} == Насельніцтва == <div style="float:right" caption="Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Пінска (XVI—ХХI стагоддзі)" > {{Graph:Chart|width=500|height=180|xAxisTitle=Год|yAxisTitle=Колькасць насельніцтва|yAxisMin=0|type=line|y=3500,5000,30000,10000,3716,4200,6800,8600,11300,18000,22967,28028,36409,23500,33500,35900,41500,77100,112600,123000,130000,130000,132600,129900,131000,130800,130355,138415,138202|x=1550,1600,1625,1650,1794,1825,1841,1860,1861,1870,1887,1897,1910,1921,1931,1939,1959,1974,1986,1993,1995,1996,2000,2006,2007,2008,2009,2016,2017}} </div> * '''XVI стагоддзе''': сяр. 1550 — каля 3,5 тыс. чал.<ref name="evkl"/>, 1600 — каля 5 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1625 — каля 30 тыс. чал.<ref name="sg"/>, 1650 — каля 10 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XVIII стагоддзе''': 1794 — 3&nbsp;716 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1825 — 4,2 тыс. чал.; 1841 — 6,8 тыс. чал.; 1860 — 8,6 тыс. чал.<ref name="sg"/>; 1861 — 11,3 тыс. чал.; 1870 — 18 тыс. чал.<ref name="sg"/>; 1887 — 22&nbsp;967 чал. (11&nbsp;847 муж. і 11&nbsp;120 жан.), у тым ліку паводле стану: шляхты — 266 муж. і 275 жан., духоўнікаў праваслаўных — 49 муж. і 37 жан., духоўнікаў каталіцкіх — 3 чал., купцоў і ганаровых грамадзян — 208 муж. і 224 жан., мяшчан і цэхавых — 10&nbsp;806 муж., 10&nbsp;439 жан., вайскоўцаў — 325 муж., сялян — 190 муж. і 145 жан.; паводле веры: 2&nbsp;848 праваслаўных, 1&nbsp;082 каталікоў, 20 евангелістаў, 19&nbsp;017 іўдзеяў<ref name="sg"/>; 1897 — 28&nbsp;028 чал. (13&nbsp;649 муж. і 14&nbsp;379 жан.)<ref name="academic"/>; 1900 — 29,5 тыс. чал. [[Файл:Kac 1924-10-19 Pinsk jews reading mishnah colored.jpg|thumb|Пінскія яўрэі чытаюць [[Мішна|Мішну]]. Фрагмент фотаработы «Пінскія партрэты»]] * '''XX стагоддзе''': 1907 — 34&nbsp;756 чал.<ref name="DLB"/>; 1910 — 36&nbsp;409 чал., у тым ліку 26&nbsp;626 яўрэяў<ref name="Pinsk-900"/>; 1921 — 23,5 тыс. чал.; 1931 — 33,5 тыс. чал., з іх 73,5 % складалі яўрэі, да 10 % — «рускія»; палякі складалі некалькі працэнтаў і былі ў асноўным прыбылым элементам — ваенныя, ксяндзы, служачыя, настаўнікі<ref name="Zienkiewicz"/>; 1939 — 35,9 тыс. чал.; 1959 — 41,5 тыс. чал.; 1974 — 77,1 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1986—112,6 тыс. чал.; 1993—123 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1995—130 тыс. чал.<ref name="HSB"/>; 1996—130 тыс. чал.; 1998—132,6 тыс. чал.<ref name="ehb-3"/>.; 2000—132,6 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2006—129,9 тыс. чал.; 2007—131,0 тыс. чал.; 2008—130,8 тыс. чал.; 2009—131,2 тыс. чал.<ref name="nn-dem"/>; 2009—130&nbsp;355 (перапіс), у тым ліку больш за 85 % беларусаў, каля 9 % рускіх, каля 3,5 % украінцаў, каля 1 % палякаў, каля 0,15 % яўрэяў<ref name="belstat2009"/><ref name="Prakapovič-3"/><ref name="belstat"/>; 2016—138&nbsp;415 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017—138&nbsp;202 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == [[Файл:Пинск. Спичечная фабрика..JPG|thumb|злева|Запалкавая фабрыка ЗАТ «Пінскдрэў»]] Прадпрыемствы машынабудаўнічай, лёгкай, дрэваапрацоўчай, харчовай, мікрабіялагічнай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Пінск — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы «Аэліта», «Прыпяць», «Спорт». У 1836—1910 гадах працаваў [[Альбрэхтаўскі стэарынавы і мылаварны купецкі завод]]. == Транспарт == [[Файл:Пинск. Автобусный парк..jpg|thumb|злева|Аўтобусны парк]] Пінск — значны [[чыгунка|чыгуначны]], аўтамабільны, рачны транспартны вузел. Працуюць два аўтапаркі (пасажырскі і грузавы), некалькі аўтамабільных баз. Эксплуатацыяй ракі [[Піна|Піны]] займаецца РУЭСП «Дняпроўска-Бугскі водны шлях». У сферы чыгуначнага транспарту працуе «Даследчы завод шляхавых машынаў». Грамадскі транспарт у Пінску прадстаўлены [[аўтобус]]амі. Аўтобусная сетка Пінска адкрылася [[10 жніўня]] [[1946]] і налічвае цяпер больш за 40 маршрутаў<ref name="pinskap-1" />. Рухомы састаў — галоўным чынам аўтобусы [[МАЗ-103]], [[МАЗ-105]] і [[МАЗ-107]]. Прыгарадныя і міжгародныя аўтобусныя рэйсы ажыццяўляюцца з аўтавакзала. Аўтобусныя маршруты злучаюць Пінск з [[Брэст]]ам, [[Гродна]], [[Мінск]]ам і іншымі гарадамі [[Беларусь|Беларусі]], а таксама з [[Варшава]]й, [[Вільня]]й, [[Масква|Масквой]], [[Чарнаўцы|Чарнаўцамі]]<ref name="pinskap-2"/>. [[Файл:Пинск. Речной вокзал..JPG|thumb|Рачны вакзал]] Чыгуначная станцыя «Пінск» адкрылася ў [[1884]] годзе. Чыгуначныя маршруты злучаюць Пінск з многімі гарадамі Беларусі, [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]. Цягнікі далёкага руху ходзяць праз Пінск да Мінска, [[Смаленск]]а, [[Масква|Масквы]], [[Гомель|Гомеля]], [[Віцебск]]а, [[Кіеў|Кіева]], [[Сімферопаль|Сімферопаля]]. Праз горад праходзяць маршруты прыгарадных цягнікоў: [[Брэст]] — [[Лунінец]], [[Драгічын]] — [[Лунінец]] і іншыя. == Культура == [[Файл:Theater, Pinsk.JPG|thumb|Палескі драматычны тэатр]] У Пінску дзейнічаюць гарадскі Дом культуры, Палац культуры «Трыкатажнік», Дом культуры ЗАТ «[[Пінскдрэў]]», дзяржаўны [[Музей Беларускага Палесся]], гарадскі парк культуры і адпачынку, [[Палескі драматычны тэатр]], гарадская кінавідэасетка (кінатэатр «Перамога», відэатэка), кінавідэапракат, гарадская канцэртная зала. У горадзе працуюць [[тэатр-студыя «Дыяген»]] і [[народны моладзевы тэатр «Візаві»]]. [[Файл:Library, Pinsk.JPG|міні|Гарадская цэнтральная бібліятэка]] Дзейнічае цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма, у якую ўваходзяць: цэнтральная [[бібліятэка]] для дарослых, дзіцячая бібліятэка і 7 філіялаў з агульным кніжным фондам у 600 тысяч асобнікаў. У [[1986]] адкрылася дзіцячая бібліятэка, у фондах якой больш за 100 тысяч кніг<ref name="epinsk"/>. У горадзе налічваецца больш за 100 калектываў мастацкай самадзейнасці: харавыя, харэаграфічныя, тэатральныя, інструментальныя, вакальныя, эстрадна-цыркавыя. 34 калектывы маюць званне «народны» і «ўзорны». Дзейнічае 5 навучальных устаноў, дзе навучаецца больш за 1,5 тысячы навучэнцаў, вучэльня мастацтваў, дзіцячыя музычныя школы № 1, № 2, дзіцячая харэаграфічная школа, дзіцячая школа выяўленчага мастацтва<ref name="Пінскі гарадскі партал"/>. Раз у два-тры гады ў канцы вясны — пачатку лета ў Пінску праходзіць Міжнародны фестываль фальклору «Палескі карагод». У апошні месяц зімы ў горадзе традыцыйна праходзяць творчыя сустрэчы пад агульнай назвай «Лютаўскія музычныя вечары». Раз у два гады ў красавіку праходзіць традыцыйнае свята гітарнай музыкі «Каралеўская фіеста». Таксама раз у два гады ў маі праходзіць музычнае свята «Віват, баян!» Летам ці ў пачатку восені ў наваколлях Пінска праходзіць міжнародны мотафестываль «Пінск»<ref name="інтэрфакс"/>. == Адукацыя == [[Файл:Пинск. Университет..JPG|thumb|Галоўны корпус Палескага дзяржаўнага ўніверсітэта]] У Пінску працуе 33 дзіцячых дашкольных устаноў; 15 сярэдніх школ; 3 [[гімназія|гімназіі]]; ПУА «Сярэдняя школа „Бейс-Агарон“»; ліцэй УА «Палескі дзяржаўны ўніверсітэт»; цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі; сацыяльна-педагагічны цэнтр; цэнтр сучасных сродкаў навучання; цэнтр тэхнічнай і мастацкай творчасці дзяцей і моладзі<ref name="edu"/>. У горадзе працуюць 2 музычныя школы, дзіцячая харэаграфічная школа, школа выяўленчага мастацтва. Атрыманне прафесійна-тэхнічнай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі забяспечваюць: * Пінскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя А. Я. Кляшчова (раней — сельскагаспадарчы тэхнікум, гідрамеліярацыйны тэхнікум імя А. Я. Кляшчова) * Пінскі дзяржаўны аграрны тэхналагічны каледж (раней — тэхналагічны тэхнікум, тэхнікум мясной і малочнай прамысловасці, каледж мясной і малочнай прамысловасці) * Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж (раней — ПТВ № 137 машынабудавання, прафесійны ліцэй машынабудавання, прафесійна-тэхнічны каледж машынабудавання) * Пінскі дзяржаўны каледж будаўнікоў (раней — ПТВ № 88 будаўнікоў, прафесійны ліцэй будаўнікоў) * Пінскі дзяржаўны каледж мастацтваў (раней — вучылішча мастацтваў) * Пінскі дзяржаўны медыцынскі каледж (раней — фельчарска-акушэрская школа, медыцынскае вучылішча) * Пінскі дзяржаўны каледж тэхнікі і тэхналогій' (раней — ПТВ № 108 трыкатажнікаў, вышэйшае прафесійнае вучылішча лёгкай прамысловасці, прафесійна-тэхнічны каледж лёгкай прамысловасці) * Пінскі каледж УА "Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна (раней — педагагічнае вучылішча імя А. С. Пушкіна, педагагічны каледж імя А. С. Пушкіна) * Пінскі індустрыяльна-педагагічны каледж (раней — індустрыяльны тэхнікум, індустрыяльна-педагагічны тэхнікум, індустрыяльна-педагагічны каледж) Атрыманне вышэйшай адукацыі забяспечвае [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт]] і Пінскі філіял [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. 12 верасня 2001 года ў Пінску адбылося адкрыццё [[Міждыяцэзіяльная вышэйшая духоўная семінарыя імя Святога Тамаша Аквінскага|Міждыяцэзіяльнай вышэйшай духоўнай семінарыі імя Святога Тамаша Аквінскага]]. == Спорт == [[Файл:Chess Club, Pinsk.JPG|thumb|Былы шахматна-шашачны клуб]] Пінск — адзін з самых спартыўных гарадоў Беларусі, у [[2009]] годзе ён заняў 2 месца ў гэтай намінацыі. У Пінску размяшчаецца Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву ў вяслярных відах спорту, выхаванцы якой — алімпійскія чэмпіёнкі 1996 года [[Тамара Давыдзенка]], [[Яраслава Паўловіч]]. Тры чэмпіянаты Еўропы па мотаболе прымаў за апошнія паўтара дзесяцігоддзі спартыўны комплекс БЕЛАСТТ. Станам на 1 студзеня 2003 года ў Пінску было 128 спартыўных збудаванняў, у тым ліку 3 стадыёны з трыбунамі, 50 спартыўных зал, 2 басейны, 11 міні-басейнаў, 38 прыстасаваных памяшканняў. У спартыўных школах горада займалася каля 30 тысяч юных спартсменаў па 15 відах спорту. Апроч таго, у горадзе працуе шахматна-шашачны клуб. === Спарткомплекс «Хваля» === Універсальны [[спартыўны комплекс «Хваля»]], які займае плошчу 32.740 м², аб’ядноўвае ў сабе футбольны стадыён з трыбунамі, медыцынска-аднаўленчы цэнтр, лядовую арэну, басейны і ўніверсальную спартыўную залю. Адначасова наведваць яго могуць больш за 5000 чалавек. Спартыўнае збудаванне ўяўляе сабой 2-3-павярховы комплекс з аб’ёмаў розных форм і памераў. Увод у эксплуатацыю лядовай арэны «Хваля» адбыўся 29 снежня 2007 года. Унікальнасць яе ў тым, што тут упершыню ў Беларусі выкарыстоўваюцца гнута-клееныя драўляныя аркі пад дахам. Асноўныя параметры арэны адпавядаюць еўрапейскім стандартам: шырыня лядовага пакрыцця — 29 м, даўжыня — 60 м, агульная плошча — 8450 м², колькасць гледачоў — звыш 600 чалавек. Басейны прызначаюцца не толькі для студэнцкіх заняткаў, але і для ўсіх жыхароў Пінска. Пры неабходнасці спаборніцтва могуць глядзець каля 500 чалавек. Стадыён мае сучаснае інжынернае абсталяванне, яго трыбуны разлічаны на больш чым 3000 гледачоў. === ФК «Хваля-Пінск» === У Пінску ёсць уласны футбольны клуб «Хваля», заснаваны ў [[1987]] годзе, зваўся «Камунальнік» (1989—1996), «Пінск-900» (1997—2005). Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «Хваля» (умяшчальнасцю 3100 месцаў). Срэбны прызёр чэмпіянату Беларусі ў першай лізе, а таксама 4-разовы бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі. За 18 сезонаў, праведзеных у чэмпіянатах і Кубках Беларусі, «Хваля» згуляла 497 матчаў: 238 перамогаў, 94 нічыі, 165 паразаў, розніца мячоў 806:597 (станам на 1 студзеня 2009). === «Аўтамабіліст» === Найбольш тытулаваны клуб [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], заснаваны ў [[1979]] годзе. 17-разовы чэмпіён [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], 6-разовы срэбны прызёр, 16 разоў здабываў кубак [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], срэбны прызёр чэмпіянату Усходне-Еўрапейскай лігі 2007 года, бронзавы прызёр 2006 года. == Медыцына == Медыцынскія паслугі насельніцтву Пінска аказвае шэраг спецыялізаваных устаноў аховы здароўя. У горадзе дзейнічае УАЗ «Пінская цэнтральная паліклініка» (1 філіял), УАЗ «Пінская цэнтральная бальніца» (1 філіял), УАЗ «Дзіцячая бальніца» (1 філіял), УАЗ «Міжраённы радзільны дом» (2 філіяла), УАЗ «Стаматалагічная паліклініка» (1 філіял). У горадзе ёсць філіялы наступных устаноў: «Міжраённы скурна-венералагічны дыспансэр», «Міжраённы псіханеўралагічны дыспансэр», «Міжраённы супрацьсухотны дыспансэр», «Міжраённы наркалагічны дыспансэр», «Станцыя пералівання крыві», «Спецыялізаваны дом дзіцяці», «Станцыя хуткай медыцынскай дапамогі» Дзяржаўны санітарны нагляд у забеспячэнні санітарна-эпідэмічнага дабрабыту насельніцтва ажыццяўляе ДУ «Пінскі занальны цэнтр гігіены і эпідэміялогіі». == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Цэнтр Пінска 12.jpg|thumb|Калегіум езуітаў]] Пінск — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння<ref name="TEB"/>. У колішнім кляштары езуітаў працуе [[Музей Беларускага Палесся]]. Гатэлі: «Аэліта», «Прыпяць», «Спорт», «Хваля», «Пінскі дворык». Пінск з’яўляецца другім па колькасці захаваных помнікаў архітэктуры ў Беларусі горадам пасля [[Гродна]]. На працягу стагоддзяў у Пінску ўзводзіліся грамадзянскія і сакральныя збудаванні, у якіх не толькі захоўваліся мясцовыя традыцыі і рысы Палескага [[дойлідства]] папярэдніх эпох, але і выкарыстоўваліся дасягненні еўрапейскай архітэктуры. == Архітэктура Пінска == Архітэктурнае аблічча Пінска складвалася з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]]: у гэты час існавалі Траецкі мост, 2 брамы, 14 цэркваў, 3 праваслаўныя манастыры ([[Пінскі Ляшчынскі манастыр|Лешчанскі]], Варварынскі і Богаяўленскі) і 2 каталіцкія кляштары (францысканцаў і дамініканцаў). Цягам [[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. сфарміраваўся архітэктурны цэнтр горада: тут збудавалі мураваныя езуіцкі касцёл і калегіум, дамініканскі і кармеліцкі кляштары, [[Пінская ратуша|ратушу]], [[палац Бутрымовічаў]], кляштар бернардзінцаў, у прадмесці [[Каралін (прадмесце)|Каралін]] — [[Каралінскі замак|замак]], [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)|касцёл Карла Барамея]]. Аснову планіроўкі Пінска склалі гарадскія вуліцы, крыніцамі назваў якіх служылі асабістыя імёны князёў і мяшчан, геаграфічныя назвы, прыродныя ўмовы мясцовасці, рамесныя заняткі часткі мяшчан, нацыянальная прыналежнасць жыхароў. Яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] згадваюцца асобныя пінскія вуліцы: Вялікая Спаская, Замкавая, Вароўская і іншыя. Вуліцы масціліся лесам, што было асабліва важна ва ўмовах вялікай забалочанасці гарадской тэрыторыі. Брукоўка на цэнтральных вуліцах Пінска з’явіліся ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Да нашага часу ў горадзе захавалася частка яго даўняй радыяльна-паўкольцавай планіроўкі. <gallery align="center" widths="150px" perrow="5" caption="Забудова"> Image:Пинск. Новый квартал..JPG|Новая забудова ў цэнтры горада Image:Пинск. Корпус Полесского университета..JPG|Корпус Палескага ўніверсітэта Image:Пинск. Сталинка..JPG|Будынак савецкага часу пабудовы </gallery> == Славутасці == [[Файл:Пiнск,Касцёл.JPG|thumb|злева|180пкс|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі пры кляштары францысканцаў]] [[Файл:Палац Бутрымовіча 3.jpg|thumb|Палац Бутрымовічаў]] * Гарадзішча (XI—XIII стст.) — {{ГККРБ 4|113В000532}} * Гістарычная забудова (XIX—XX стст.) — {{ГККРБ 4|112Е000529}} * [[Пінскі езуіцкі калегіум|Калегіум езуітаў]] (1635—1675) — {{ГККРБ 4|112Г000536}} * Капліца (XVII ст.) * [[Свята-Варварынскі сабор (Пінск)|Касцёл (1786; цяпер царква Святой Варвары)]] і кляштар бернардзінцаў — {{ГККРБ 4|112Г000544}} * [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)|Касцёл ордэна камуністаў (барталамітаў) Святога Карла Барамея]] (1770—1782) — {{ГККРБ 4|112Г000534}} * [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1712—1730) і кляштар францысканцаў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|111Г000538}} * [[Палац Бутрымовічаў]] (1784—1790) — {{ГККРБ 4|112Г000539}} * Парк Лешчанскі (XVIII ст.) * [[Сінагога, Пінск|Сінагога]] (1900) — {{ГККРБ 4|113Г000736}} * Сядзіба Асмалоўскіх (XIX—XX стст.) * [[Свята-Фёдараўскі сабор (Пінск)|Свята-Фёдараўскі сабор]] === Страчаная спадчына === [[Файл:Pinsk, Nabiarežnaja-Rynak. Пінск, Набярэжная-Рынак (1920).jpg|thumb|Касцёлы Св. Дамініка і Св Станіслава, знішчаныя бальшавікамі]] * Капліца Святога Георгія (пач. XX ст.) * Касцёл Маці Божай Балеснай (1820) * Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1635) * Касцёл Святога Дамініка (1787) * Кляштар бернардзінцаў (XVIII ст.) * Кляштар кармелітаў (1734) * Кляштар марыявітак (XVIII ст.) * Манастыр і царква Яўлення Гасподняга (1596) * Сінагога Вялікая (1506) * Царква Святога Хведара (XII ст.) * Царква Святога Мікалая (1823) == Вядомыя асобы == [[Файл:Ryszard Kapuściński Birthplace.JPG|thumb|Будынак, у якім нарадзіўся [[Рышард Капусцінскі]]]] {{main|Вядомыя асобы Пінска|Ганаровыя грамадзяне Пінска}} * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст * [[Ігнацій Іздэбскі]], дзеяч каталіцкай царквы. * [[Хаім Вейцман]], яўрэйскі палітык * [[Іван Пятровіч Доўбня]] (1853—1912) — рускі [[матэматык]], доктар фізіка-матэматычных навук<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 187.</ref> * князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1919), гаспадарчы і палітычны дзеяч, [[пісьменнік]] * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]], беларускі і расійскі [[архітэктар]] * [[Рышард Капусцінскі]] (1932—2007), польскі [[журналіст]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] (1908—1944), удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Мікалай Лагодзіч]] (1928—2009), іншадумца, палітычны вязень у БССР * [[Голда Меір]], яўрэйскі палітык * [[Эдуард Баляслававіч Нордман]], (1922—2006), ганаровы грамадзянін Пінска, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Палессі * [[Барыс Міронавіч Фельдман]], савецкі военачальнік * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін|Яўген Шатохін]] (1947—2012), мастак * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] * [[Святлана Кудзеліч]] * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] * [[Міхаіл Давыдавіч Шыла]] (1920—1998), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза == Гарады-пабрацімы == # {{сцяг Германіі}} [[Альтэна]], [[Германія]] # {{сцяг Балгарыі}} [[Добрыч]], [[Балгарыя]] # {{сцяг Польшчы}} [[Чэнстахова]], [[Польшча]] # {{сцяг Расіі}} [[Істра]], [[Расія]] # {{сцяг Расіі}} [[Балахна]], [[Расія]] === Былыя гарады-пабрацімы === # {{сцяг Украіны}} [[Ковель]], [[Украіна]] (2003—2022)<ref>{{Cite web |url=https://kowelrada.gov.ua/vidbulas-dvadczyat-persha-sesiya-miskoyi-rady/ |title=Відбулась двадцять перша сесія міської ради |accessdate=28 красавіка 2022 |archive-date=3 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503105759/https://kowelrada.gov.ua/vidbulas-dvadczyat-persha-sesiya-miskoyi-rady/ }}</ref> == Гл. таксама == * [[Мацей Бутрымовіч]] * [[Спіс вуліц Пінска]] * [[Пінская разня]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т.1. — М., 1962. С. 258.</ref> <ref name="Cichamiraŭ">М. Н. Тихомиров. Список русских городов дальних и ближних // Исторические записки. Т. 40. — М., 1952.</ref> <ref name="pinskhistory">{{Спасылка |url = http://www.pinsk-history.ru/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=78:history&id=205:2010-12-11-16-29-16&Itemid=34 |загаловак = Згадкі пра Пінск у летапісе |выданне = [http://www.pinsk-history.ru/ Гісторыя Пінска] |дата = 14 кастрычніка 2011 |мова = ru |title = Архіўная копія |access-date = 11 лютага 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120119100519/http://www.pinsk-history.ru/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=78:history&id=205:2010-12-11-16-29-16&Itemid=34 |archive-date = 19 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=432|артыкул=Пінск|аўтар=}}</ref> <ref name="evkl-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=436|артыкул=Пінскі кляштар францысканцаў|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="ehb-1">Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 508.</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/pinsk.html Пінск] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="evkl-3">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=435|артыкул=Пінскі езуіцкі калегіум|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="ehb">[[Юлія Гаева]]. [[Пётр Лысенка]]. Пінск // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 495.</ref> <ref name="evkl-4">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=434|артыкул=Пінская кангрэгацыя|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="cel">Пінск // Целеш, В. Гарады Беларусі на старых паштоўках. — Мн.: Беларусь, 2001. С. 209.</ref> <ref name="Liebiedzieva">Валянціна Лебедзева. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm |date=19 лістапада 2008 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 15.</ref> <ref name="at">[http://knihi.com/pytanni/108.html У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР?] // {{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}}</ref> <ref name="Wyszczelski">Lech Wyszczelski. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. S. 65.</ref> <ref name="Zienkiewicz">Tadeusz Zienkiewicz. Rosyjskie zycie kulturalno-literackie w Pinsku 1918—1939 // Acta Polono-Ruthenica XII, 2007. Uniwersytet Warminsko-Mazurski w Olsztynie. ISSN 1427-549X. С.8.</ref> <ref name="informator">Informator m. Pinska. Rok 1936.</ref> <ref name="narod">{{Спасылка | url = http://fishermenfrompinsk.narod.ru/Index2-2/pina.htm | загаловак = Апісанне ракі Піна| назва праекта = [http://fishermenfrompinsk.narod.ru/ FisherMenFromPinsk] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова =ru }}</ref> <ref name="Prakapovič-1">Т. М. Прокопович, Атлас географии Беларуси. — РУП «Белкартография», Минск, 2004. С. 14.</ref> <ref name="Prakapovič-2">Т. М. Прокопович. Атлас географии Беларуси. — РУП «Белкартография», Минск, 2004. С. 16.</ref> <ref name="sg">Pińsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. 174.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/79788/Пинск Пинск] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> <ref name="DLB">[http://pawet.net/book/przewodnik/p.html Pińsk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127114946/http://pawet.net/book/przewodnik/p.html |date=27 студзеня 2012 }} // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="Pinsk-900">Наш Пинск исторический. — Пинск: Пинск-900, 1997.</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/120527/Пинск Пинск] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/233970 Пинск] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="HSB">Pinsk // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 172.</ref> <ref name="ehb-3">[[Юлія Гаева]]. [[Пётр Лысенка]]. Пінск // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 494.</ref> <ref name="nn-dem">[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=24919 У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[26 сакавіка]] [[2009]] г.</ref> <ref name="Prakapovič-3">Т. М. Прокопович. Атлас географии Беларуси. — Минск: РУП «Белкартография», 2004. С. 32.</ref> <ref name="belstat">https://web.archive.org/web/20111011125310/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/1_Brest/03.pdf</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="pinskap-1">{{Cite web |url=http://pinskap.by/content/traffic/urban_transport/ |title=Расписание движения городских автобусов // ОАО «Пинский автобусный парк» |access-date=31 сакавіка 2016 |archive-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331140810/http://pinskap.by/content/traffic/urban_transport/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="pinskap-2">{{Cite web |url=http://pinskap.by/content/traffic/pinsk.php |title=Отправления автобусов от АВ «Пинск» // ОАО «Пинский автобусный парк» |access-date=31 сакавіка 2016 |archive-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331201815/http://pinskap.by/content/traffic/pinsk.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="epinsk">{{Спасылка | url = http://epinsk.net/dlyachel.html | загаловак = Пинск — город для человека | назва праекта = [http://epinsk.net Epinsk.net] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru | access-date = 11 лютага 2013 | archive-date = 6 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106235749/http://epinsk.net/dlyachel.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="Пінскі гарадскі партал">{{Спасылка | url = http://pinsk-city.info/index.php?name=Pages&op=page&pid=20 | загаловак = Пинск. Культура и искусство | назва праекта = [http://pinsk-city.info Pinsk-city.info] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 11 лютага 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130311001616/http://pinsk-city.info/index.php?name=Pages&op=page&pid=20 | archive-date = 11 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref> <ref name="інтэрфакс">{{Спасылка | url = http://www.interfax.by/article/14565 | загаловак = Столица Белорусского Полесья | назва праекту = [http://%20interfax.by Interfax.by] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 11 лютага 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110427222838/http://www.interfax.by/article/14565 | archive-date = 27 красавіка 2011 | url-status = dead }}</ref> <ref name="edu">{{Cite web |url=http://goo.pinsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=2681 |title=Образовательное пространство города Пинска // Отдел образования, спорта и туризма Пинского городского исполнительного комитета |access-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402041838/http://goo.pinsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=2681 |archive-date=2 красавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name="TEB">Пинск // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * Pińsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/167 167]—183. * Наш Пинск исторический. — Пинск: «Пинск-900», 1997. — 48 с. * ''[[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]]''. Падарожжа па вуліцах Пінска // Беларусь: палітыка, эканоміка, культура. Штомесячны часопіс. — Мн., № 1, 2008 == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Pinsk|Пінск}} {{OSM relation|1749248|Пінск}} * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1339&lg=8 Будынак езуіцкага каледжа] * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1333&lg=8 Царква Св. Барбары ў г. Пінск] * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1315&lg=8 Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі ў Пінску] * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1269&lg=8 Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі ў Пінску] * [http://pinsk.by Афіцыйная старонка Пінскага гарвыканкама] * [http://pinsk-history.ru «Гісторыя Пінска»] * [http://brestobl.com/16pinsk/st1.htm Інфармацыя на старонцы BrestObl.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301113947/http://brestobl.com/16pinsk/st1.htm |date=1 сакавіка 2012 }} * [http://pinsk-city.info Неафіцыйная старонка горада Пінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130620110000/http://pinsk-city.info/ |date=20 чэрвеня 2013 }} * [http://www.mypinsk.com Неафіцыйная старонка горада Пінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180827190510/http://mypinsk.com/ |date=27 жніўня 2018 }} * [https://ldd.by/pinsk-history/ История Пинска на LDD.by. Пинск — столица Полесья — город, в котором я живу!] {{Славутасці Пінска}} {{Пінскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Пінск| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] j2zfjtn79xbbs50ng1fohnlryshnjzl 0 15338 5180460 5127631 2026-08-13T12:52:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180460 wikitext text/x-wiki '''Пры́казка''' — [[жанр]] народнай [[Паэзія|паэтычнай]] творчасці, кароткае народнае выслоўе павучальнага зместу, народны [[афарызм]]<ref>{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|Прыказка}}</ref>. Паводле формы і функцыі гэты тып [[устойлівая адзінка|ўстойлівай адзінкі]] аналагічны [[сказ]]у — валодае сэнсавай, структурнай і інтанацыйнай завершанасцю. Прыклад: ''Адной рукой і вузла не завяжаш''. Вывучэннем прыказак з [[мовазнаўства|мовазнаўчых]] пазіцый займаецца [[фразеалогія]]. == Гісторыя == Першыя запісы прыказак прыпісваюць [[Арыстоцель|Арыстоцелю]]. Зборнік антычных прыказак у 1500 годзе склаў [[Эразм Ратэрдамскі]]. На [[Беларусь|Беларусі]] самае даўняе выданне прыказак — зборнік [[Саламон Рысінскі|С. Рысінскага]] ([[Любча]], 1618)<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Прыказка|том=13|старонкі=67}}</ref>. У 1840 годзе [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|А. Рыпінскі]] ў кнізе «Беларусь» апублікаваў 50 беларускіх прыказак. У XIX стагоддзі зборнікі і падборкі прыказак друкавалі [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], [[Ян Чачот|Я. Чачот]], [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Я. Тышкевіч]], [[Павел Васілевіч Шэйн|П. Шэйн]], [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіч]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Нікіфароўскі]], [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. Ляцкі]] і іншыя. Дзейнасць у гэтым кірунку працягвалася і ў XX стагоддзі выданнямі [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Ф. Янкоўскага]], [[Таццяна Піліпаўна Сцяшковіч|Т. Сцяшковіч]], [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]] і іншых. На аснове ўсіх папярэдніх выданняў быў створаны акадэмічны навуковы сістэматызаваны звод «Прыказкі і прымаўкі» (1976). У 2011 годзе выйшла праца «Тлумачальны слоўнік прыказак» [[Іван Якаўлевіч Лепешаў|І. Лепешава]] і [[Марыя Антонаўна Якалцэвіч|М. Якалцэвіч]]<ref>{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=207—208|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. == Характарыстыка == Тэматычна прыказкі вельмі разнастайныя, у іх адлюстраваліся жыццё і сямейны побыт чалавека, ацэнка яго маральных якасцей, трапныя назіранні, а таксама разважанні і павучанні. Генетычна вельмі блізкія да [[Прымаўка|прымаўкі]]<ref name="БелЭн" />. Прыказка нараджаецца ў канкрэтнай жыццёвай сітуацыі, самастойна не бытуе, выкарыстоўваецца ў маўленні ў патрэбны момант. Прыказка канкрэтызуе сітуацыю, засяроджвае на ёй увагу і ў той жа час абагульняе ў канкрэтных высновах: ''Хто ілжэ, той і крадзе'' або ''Хто дбае, той і мае''. У некаторых прыказках у некалькіх словах заключаецца дзеянне і вынік: ''Баба з воза — каню лягчэй''<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Прыказка|том=6|старонкі=227}}</ref>. Па структуры прыказкі звычайна двухчленныя. Вялікую ролю ў прыказках адыгрываюць [[рыфма]], [[Рытміка (літаратура)|рытміка]], багаты арсенал паэтычных сродкаў ([[Параўнанне (літаратуразнаўства)|параўнанні]], [[метафара]], [[Гіпербала (рыторыка)|гіпербала]], [[сінекдаха]], [[метанімія]], [[эпітэт]], [[алегорыя]] і інш.): ''Так і жылі: хто схлусіць, той вып’е і закусіць, а хто праўду скажа, той і так спаць ляжа; Як пасцелешся, так і выспішся; Хто працуе, той святкуе''. Вельмі шырока ўжываецца ў прыказках метафара, так званае схаванае параўнанне: ''Бацька нажываў горбам, а дзеткі пражылі горлам''. Многія прыказкі пабудаваны па прынцыпе [[Антытэза|антытэзы]]: ''Паны балююць, а мужыкі гаруюць''. Часта ў прыказках ужываецца сінтаксічны адначасткавы і двухчасткавы [[Паралелізм (літаратура)|паралелізм]]: ''Пры сонейку цёпла, пры матачцы добра; Пакуль жаніцца — загаіцца, пакуль шлюб браць — нічога не знаць''<ref name="Культура Беларусі" />. Прыказка — «фальклорны мікратэкст»:<ref>Mихневич А. Е. Идиоматика // Белорусский и другие славянские языки: семантика и прагматика: Материалы Междунар. конференции Вторые Супруновские чтения (28-29 сент. 2001 г., Минск) / В авт. редакции. — Мн.: БГУ, 2002. с.89-95. С.94</ref> у ім філасофскі змест спалучаецца з дасканаласцю формы, якая ўдасканальваецца даволі часта на працягу стагоддзяў. Яе кампаненты часта звязваюцца ўнутранай [[рыфма]]й: ''Сем разоў адмервай, а раз адрэзвай''. Прыказкі свабодна ўключаюцца ў тэкст, бо іх выкарыстанне не абумоўлена заканамернасцямі лексіка-граматычнай спалучальнасці са словамі свабоднага ўжывання. Нават дыскурсіўная залежнасць прыказак меншая супроць [[прымаўка|прымавак]]. Лаканічнасць і трапнасць думкі, мастацкая выразнасць абумоўліваюць шырокае бытаванне прыказак у жывой [[Гутарковая мова|гутарковай мове]], у творах [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]<ref name="БелЭн" />. == Гл. таксама == * [[Прымаўка]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прыказка|Фядосік А. С.|67}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікіцытатнік=Катэгорыя:Прыказкі}} * [http://dumki.org/author/49 Беларускія народныя прыказкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151118054122/http://dumki.org/author/49 |date=18 лістапада 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя жанры]] [[Катэгорыя:Жанры фальклору]] [[Катэгорыя:Парэміялогія]] dohzxofqvje1mgaokxijtqbh5omzk9a 0 15554 5180590 5179545 2026-08-13T15:01:00Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180590 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ната́лля Арсе́ннева''', у шлюбе '''Ку́шаль''' ({{lang-be-lat|Natalla Arsieńnieva|1}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская паэтка, перакладчыца, драматург. == Біяграфія == {{падвойная выява|лева|Бацька Наталлі Арсенневай. Вільня, 1910.jpg|150|Маці Наталлі Арсенневай. Вільня, 1910.jpg|150|Бацькі Наталлі Арсенневай. 1910}} Нарадзілася 20 верасня 1903 года ў сям’і начальніка Бакінскай мытнай акругі Аляксея Арсеннева і былой настаўніцы Клаўдзіі з Грыгароўскіх у [[Баку]]. У 1905 годзе бацьку Наталлі перавялі спачатку на [[Валынь]], а пасля ў [[Вільня|Вільню]]. Радавод яе бацькі ўзыходзіць да роду маці [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|Міхаіла Лермантава]]<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19230 Арсеннева (Кушаль) Наталля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210615074304/https://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19230 |date=15 чэрвеня 2021 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref>. Паводле літаратуразнаўцы [[Мікалай Іванавіч Мішчанчук|Мікалая Мішчанчука]], {{нп5|род Арсенневых||ru|Арсеньевы}} — генеалагічная лінія бабулі расійскага літаратурнага класіка<ref>{{кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «…Між берагамі…» Лёс і творчасць Наталлі Арсенневай|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|том = |старонкі = 130|старонак = 334|серыя = |isbn = 985-03-0204-6|тыраж = }}</ref>, {{нп5|Лізавета Аляксееўна Арсеннева|Лізаветы Аляксееўны Арсенневай|ru|Арсеньева, Елизавета Алексеевна}} (1773—1845). === Дзяцінства === Сям’я Арсенневых складалася з трох сясцёр і аднаго брата. Іхняя маці, былая настаўніца, дала Наталлі добрую хатнюю адукацыю, рыхтуючы дачку адразу ў сярэднюю школу<ref name=publ1>{{артыкул|аўтар=Арсеннева, Н.|загаловак=«Я не палітык, ніколі ім не была…»|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1993|выпуск=|том=|нумар=1|старонкі=17—21|isbn=}}</ref>. У дзяцінстве захаплялася [[Малюнак|маляваннем]]. У дзесяць гадоў, будучая паэтка з адзнакаю здала ўступныя экзамены і паступіла адразу ў другі клас Віленскай Марыінскай гімназіі. Тут яна правучылася толькі два гады праз пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У 1914 годзе сям’я Арсенневых эвакуявалася ў [[Яраслаўль]]. Юная Наталля працягвала вучобу ў Кацярынінскай жаночай гімназіі, дзе дадаткова наведвала літаратурны гурток. У 1917 годзе рабіла ілюстрацыі мастацка-літаратурнага часопіса, які выдаваўся гуртком. Тут яна ў чатырнаццаць гадоў напісала свой першы верш на [[Руская мова|рускай мове]] «Облако»<ref name=auto463>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 463|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. З пачаткам антыбальшавіцкага паўстання ўлетку 1918, сям’я Арсенневых пакрысе адпраўляецца ў Вільню, да якой дабіраліся этапамі больш за год праз [[Вялікія Лукі]] [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]] і [[Верхнядзвінск|Дрысу]]. У часе пераезду, усе дзеці перахварэлі на «[[Іспанскі грып|іспанку]]». Сястра Наталлі Галіна ў выніку хваробы памерла<ref name="knih7"/>. === Вяртанне ў Вільню === [[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|250пкс|Група 2-га выпуску Віленскай беларускай гімназіі, 1921 г. Наталля Арсеннева стаіць у трэцім шэрагу крайняя справа|злева]] У 1920 годзе сям’я вярнулася ў Вільню. За час [[бежанства]] ўся віленская маёмасць Арсенневых была раскрадзеная, а ў іх кватэры жылі чужыя людзі. У Вільні 16-гадовая Наталля давала ўрокі [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай]] моў, каб дапамагчы сям’і. Тут яна паступіла ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], дзе настаўнічалі [[Максім Гарэцкі]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]] і іншыя дзеячы беларускага [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]]<ref name=mishch131>{{кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «…Між берагамі…» Лёс і творчасць Наталлі Арсенневай|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі… |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|том = |старонкі = 131|старонак = 334|серыя = |isbn = 985-03-0204-6|тыраж = }}</ref>. Наталля Арсеннева пазней адзначала: ''«па праўдзе, я стала беларускай паэткай толькі ўвосень 1920 года»''<ref>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 465|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. У гімназіі прымала ўдзел у пастаноўцы паводле «[[Паўлінка|Паўлінкі]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. У чэрвені 1921 годзе атрымала атэстат аб сярэдняй адукацыі — «матуру». Ужо ў верасні пачала настаўнічаць у адной з сямі беларускіх школ у Вільні. Адначасова паступіла на гуманістычны факультэт [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і друкавалася ў розных заходнебеларускіх часопісах і газетах<ref name=knih7>{{кніга|аўтар = Сямёнава, А.|частка = На шляху сусветаў|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 7|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. На яе паэтычныя здольнасці звярнуў увагу асабіста [[Максім Гарэцкі]]<ref name=marakou/>. === Міжваенны перыяд === [[Файл:Natalla Arsieńnieva1935.jpg|thumb|170px|Наталля Арсеннева, 1935]] 28 верасня 1922 года Наталля Арсеннева выйшла замуж за [[Францішак Кушаль|Францішка Кушаля]] — сябра [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], а пасля жаўнера [[Узброеныя сілы Польшчы|польскага войска]]. Ад яго яна мела двух сыноў: Яраслава (1923—1943) і Уладзіміра. Першыя паўтара года пасля шлюбу пражылі ў [[Слонім]]е. Тут Наталля Арсеннева моцна пасябравала з [[Гальяш Леўчык|Гальяшом Леўчыкам]]<ref name=auto471/>. Улетку 1923 года Францішак Кушаль адправіў гасцяваць Наталлю да свайго дзеда Вінцука Кушаля ў вёску [[Доры]] ў [[Валожынскі павет|Валожынскім павеце]]. Тут яна правяла амаль тры месяцы і пазней ездзіла сюды кожнае лета. Гэтыя гасцяванні паэтка апісала наступным чынам: {{Цытата|Тут, у чыста беларускім сялянскім асяроддзі, я цесна зжылася з Беларуссю, калі можна так сказаць, ужо не ў тэорыі, а на практыцы, зжылася з найчысцейшаю беларускаю моваю, з беларускім жыццём і прыродаю. Мужавы бацька — стары Кушаль — быў найшчырэйшым беларускім патрыётам, хоць палітыкай ніколі не займаўся і ў жыцці сваім ніколі нікуда не выязджаў далей за [[Валожын]], [[Івянец]], [[Ракаў]] ці [[Маладзечна]]<ref name=publ1/>.}} [[Файл:Natalla Arsieńnieva i Maksim Tank1937.jpg|thumb|Наталля Арсеннева і [[Максім Танк]], Вільня, 1936 г.]] У 1924 годзе мужа Наталлі Арсенневай перавялі на [[Балтыйскае Памор’е|Памор’е]], дзе яны пражылі 13 гадоў у [[Хэлмна|Хэлмне]] і год у [[Равіч (горад)|Равічы]], на самой граніцы з [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]]<ref name=auto472>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 472|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1927 годзе Наталля Арсеннева надаўжэй прыехала ў Вільню і падрыхтавала да друку свой першы зборнік «Пад сінім небам». Адначасова яна займалася перакладам «[[Дзяды (паэма)|Дзядоў]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]: пераклала 1-ю, 2-ю і пачала чацвёртую часткі. Пераклад быў ацэнены станоўча і частка яго была надрукавана ў адным з віленскіх беларускіх часопісаў, аднак цэласць недзе загінула, а ў друкароў ці рэдактараў яе пазней знайсці не ўдалося<ref name=auto471>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 471|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1935 годзе ўпершыню наведала Вільню ўзімку, дзе чытала свае вершы і пазнаёмілася з [[Максім Танк|Максімам Танкам]], творчасць якога зрабіла на яе моцнае ўражанне<ref name=auto473>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 473|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. === Другая сусветная вайна === На пачатку [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]] муж Наталлі Арсенневай аказаўся ў савецкім палоне — Старабельскім лагеры<ref name=auto476>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 476|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Баючыся быць адрэзанай ад дзяцей, якія былі ў [[Доры|Дорах]], паэтка пайшла туды з Вільні, ноччу, праз [[Ліпаўка (Ашмянскі раён)|Ліпаўку]] на [[Ашмяны]]. Пад [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневам]], як падазроная асоба арыштавана савецкай дзяржбяспекай, адвезена ў пастарунак [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] у [[Валожын]]е і адпушчана адтуль праз пяць дзён. Дабраўшыся да Дораў, праз цяжкае матэрыяльнае становішча Наталля Арсеннева вырашыла ехаць з дзецьмі назад у Вільню, але [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускі камітэт]] там нічым ёй не дапамог<ref name=auto474>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 474|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Тады Арсеннева вырашае падаць заяўку ў савецкую рэпатрыяцыйную камісію па дазвол уезду на тэрыторыю [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Дазвол быў атрыманы і 31 снежня 1939 года яна чарговы раз пакінула Вільню, асела ў [[Вілейка|Вілейцы]], дзе жыў брат яе братавай. Апрача таго, у Вілейцы тым часам жыў Максім Танк, які ўладкаваў Наталлю Арсенневу стылістам у абласную [[Віленская праўда|«Сялянскую газету»]]<ref name=auto475>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 475|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. На пачатку сакавіка 1940 года [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] запрасіў Наталлю Арсенневу і Максіма Танка ў [[Мінск]]. Там паэтка пазнаёмілася з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулям]] і іншымі. Аднаго вечара, калі Танк, Арсеннева і беларускі крытык і драматург [[Алесь Кучар]] ішлі па Савецкай вуліцы, Танк голасна гаварыў па-беларуску, на што атрымаў спалоханую заўвагу Алеся Кучара: {{Цытата|Ведаеце, не гаварыце так голасна па-беларуску, у нас гэта не прынята<ref name=auto475/>.}} 13 красавіка 1940 года на золку Наталля Арсеннева разам з сынамі была арыштавана органамі НКУС і без афіцыйнага абвінавачвання сасланая ў [[ГУЛАГ]] у [[Казахстан]]е. У лютым 1941 года атрымала выклік у [[Масква|Маскву]]. Дабраўшыся цягніком да [[Лубянка|Лубянкі]], Наталлю Арсенневу беспаспяхова спрабавалі намовіць падпісаць развод з сваім мужам, які ў той час знаходзіўся побач на Лубянцы. Пасля чарговага вяртання ў Казахстан, паэтцы разам з двума дзецьмі было дазволена вярнуцца на ранейшае месца жыхарства. У траўні 1941 года Наталля Арсеннева была ўжо ў Дорах. Праз некалькі дзён ёй прыйшоў загад ехаць у [[Беласток]], дзе яна адшукала Максіма Танка і той уладкаваў яе на кватэру і працу ў рэдакцыю газеты, дзе паэтка працавала да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|савецка-германскай вайны]]<ref name=auto483>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 483|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Пасля нападу нацыстаў на СССР Наталля Арсеннева праз [[Ліда|Ліду]], [[Багданаў (Валожынскі раён)|Багданава]] і [[Валожын]] дабралася з Беластока ў Доры, адкуль з малодшым мужавым братам адправілася ў зруйнаваны Мінск. Пазней яна з мужам атрымала кватэру на былой [[Ленінградская вуліца (Мінск)|Ленінградскай вуліцы]]. Дагэтуль вызвалены з Лубянкі Францішак Кушаль жыў на адной кватэры з [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антонам Адамовічам]], а пасля пераезду з жонкай на Ленінградскую вуліцу прапанаваў ёй пайсці на працу ў рэдакцыю «[[Беларуская газета (1941)|Беларускай газеты]]»<ref name=auto486>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 486|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Перакладала [[лібрэта]] да опер «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» і «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]». У гэты час да Наталлі Арсенневай звярнуліся па напісанне лібрэта да новай оперы, за сюжэт якой паэтка ўзяла верш «Лясное возера» з цыкла «Зачараваны вугал» са зборніка «Пад сінім небам». Напісанне музыкі было даручана кампазітару [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|Міколу Шчаглову]]. Апроч гэтага, паэтка напявала мелодыі шматлікіх песень, пачутых ёю яшчэ ў Дорах. Тэксты іншых народных песень, якія пазней увайшлі ў оперу Наталля Арсеннева ўзяла з фальклорнага зборніка [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]<ref name=auto488>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 488|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Пасля прэм’еры «Ляснога возера» Арсеннева зрабіла пераклад «Затанулага звана» [[Герхарт Гаўптман|Герхарта Гаўптмана]]. У другой палове 1942 года Наталля Арсеннева атрымала ліст ад свайго брата Сяргея, які ў 1940 годзе ўцёк у [[Трэці рэйх|Германію]] і праз цяжкую хваробу прасіў узяць апеку над сваёй сям’ёй. Паэтка парупілася пра атрыманне дазволу на пераезд і спачатку выехала ў [[Берлін]], а затым у [[Лейпцыг]], дзе яе брат ляжаў у санаторыі «Reisengebirge». У часе яе знаходжання ў Лейпцыгу Сяргей Арсеннеў памёр у санаторыі, і Наталля праз сканчэнне тэрміну пропуска вымушана была вяртацца ў Мінск<ref name=auto489>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 489|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Па вяртанні ў Мінск Наталля Арсеннева распачала працы над перакладамі «Цыганскага барона» [[Іаган Штраус (сын)|Ёгана Штрауса]], «Разбітага кубка» [[Генрых фон Клейст|Гайнрыха фон Кляйста]], «[[Чароўная флейта (опера)|Чароўнай флейты]]» [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] і «[[Вольны стралок|Вольнага стральца]]» [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вебера]]. 22 чэрвеня 1943 ад міны, што [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)|ўзарвалася]] ў [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскім гарадскім тэатры]] загінуў сын Яраслаў. Яго пахаванне адбылося на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. Па смерці сына кампазітар Мікола Шчаглоў папрасіў Наталлю напісаць арыю для кнігі Праксады для 3-га акта оперы «Усяслаў Чарадзей». Калі лібрэта да оперы было скончана, найлепшыя ўверцюры і арыі былі выкананыя спевакамі і поўным аркестрам у студыі Мінскага радыё<ref name=auto491>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 491|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. У гэты час у рэдакцыю «Беларускай газеты» заходзіў вядомы беларускі драматург [[Францішак Аляхновіч]]. Пасля [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]] сустрэлася з [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысай Геніюш]], якая прыехала з [[Прага|Прагі]]. З пачаткам наступлення савецкіх войск на [[Мінск]], Наталля Арсеннева разам з дзеячамі [[Беларуская цэнтральная рада|Цэнтральнай беларускай рады]] эвакуюецца праз [[Беласток]], [[Варшава|Варшаву]] ў [[Калінінград|Кёнігсберг]], затым у горад [[Форст]] у зямлі Брандэнбург, дзе з сынам правяла каля месяца, і адкуль пераехалі ў Берлін. Тут паэтка ўладкавалася на працу ў беларускую газету «[[Раніца (газета, 1939)|Раніца]]». Тут яна напісала большую частку вершаў, якія пазней увайшлі ў зборнік «Не астыць нам»<ref name=auto498>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 498|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. 3 лютага 1945 года праз няспынныя бамбардзіроўкі Берліна Наталля Арсеннева разам з сям’ёй Шчагловых і Каханоўскіх пераехала ў мястэчка [[Амберг]], паблізу чэшскай мяжы, дзе цярпелі цяжкую харчовую і фінансавую нястачу. Далейшыя гады паэтка са сваім мужам правяла ў лагерах для гэтак званых «перамешчаных асоб». Увосень 1945 года Арсеннева разам з мужам перабралася ў [[Рэгенсбург]], дзе знайшлася магчымасць весці культурную працу пры [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускім камітэце]]<ref name=auto498/> і выкладаць у [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] французскую і нямецкую мовы. Друкавалася на старонках шматлікай эміграцыйнай перыёдыкі<ref name="grsu">[https://elib.grsu.by/katalog/184123-423023.pdf Петрушкевіч, А. М. Наталля Арсеннева : Шлях да Беларусі : манаграфія / Ала Мікалаеўна Петрушкевіч; прадм. і рэд. А. М. Пяткевіча. — Мінск : Кнігазбор, 2013. — 180 с.] ISBN 978-985-7057-44-3</ref>. Пазней, у 1946<ref name="grsu"/> годзе, Наталлю Арсенневу перавезлі ў лагер у [[Міхельсдорф]]е, потым — у [[Віндышбергердорф|Віндышбергердорфе]], дзе Наталля Арсеннева разам з беларускай грамадой ставіла канцэрты<ref name=auto500>{{кніга|аўтар = Арсеннева, Н.|частка = Аўтабіяграфічная нататка|загаловак = Арсеннева Н. Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 500|старонак = 592|серыя = Беларускі кнігазбор|isbn = |тыраж = }}</ref>. Да свайго ад’езду ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Арсеннева паспела пабываць у [[Розенгайм]]е. === ЗША === У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] Наталля Арсеннева пераехала 15 чэрвеня 1950 года (спачатку ў [[Нью-Ёрк]], пазней — у [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]]), дзе ёй напачатку давялося працаваць упакавальніцай агуркоў на фабрыцы кансерваў. Праз некалькі тыдняў паэтка разам з мужам ужо займелі сваю невялікую кватэру<ref name=publ1/>. Удзельнічала ў заснаванні [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-Амерыканскага Задзіночання]], дзе была культурна-асветным рэферэнтам (1951—1953) і сакратаром (1959—1967) Галоўнай управы<ref name="grsu"/>. У 1952—1954 гадах Працавала рэдактарам у эмігранцкай газеце «[[Беларус (газета)|Беларус]]», на [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]], у [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускім інстытуце навукі і мастацтва]] ў Нью-Ёрку. У 1967 годзе ў сувязі са смерцю пасля цяжкае хваробы (ва ўзросце 38 гадоў) нявесткі Наталлі Кушаль (у дзявоцтве Куліковіч) пераехала да сына Уладзіміра ў [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]] ([[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) даглядаць унукаў Пятра і Наталлю<ref name="grsu"/>. У 1970—1980-я гады адышла ад актыўнага ўдзелу ў палітычным жыцці [[Беларуская дыяспара|беларускай эміграцыі]]. 25 ліпеня 1997 года Наталля Арсеннева памерла ў горадзе Рочэстэр (штат Нью-Ёрк). Пахавана на мясцовых могілках<ref name="Могілкі">{{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}}</ref> ({{#statements:P119}}), побач са сваім мужам [[Францішак Кушаль|Францішкам Кушалем]]<ref>[https://naviny.by/rubrics/society/2013/01/31/ic_articles_116_180694 Пантэон Беларусі. Наталля Арсеннева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190707153102/https://naviny.by/rubrics/society/2013/01/31/ic_articles_116_180694 |date=7 ліпеня 2019 }}</ref>. == Творчасць == Друкуецца з 1920 года. Яе талент заўважыў і падтрымаў [[Максім Гарэцкі]]. Ранняя лірыка, якую яна змяшчала ў перыядычных выданнях [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], пераважна прыродаапісальная, [[Інтымная лірыка|інтымная]]. Яна імкнулася перадаць імгненныя ўражанні, пачуцці, адлюстраваць зменлівы стан душы, плынь унутранага быцця. Творчасць Наталлі Арсенневай 1920—30-х гадоў стала значнай з’явай заходнебеларускай літаратуры. Кніга лірыкі «Пад сінім небам» (Вільня, 1927) узбагаціла беларускую паэзію глыбокім пранікненнем у сферу чалавечых пачуццяў, свежасцю лірычных інтанацый, багаццем вобразнай палітры. [[Максім Танк]] у сваіх «Лістках календара» пісаў пра паэтку: «Трэба прызнаць, што са сваіх інтымных пачуццяў яна ўмее вязаць прыгожыя карункі»<ref>Танк М. Лісткі календара. Мн., 1970. С. 123</ref>. Гэтыя асаблівасці лірыкі Арсенневай уласцівыя і кнізе «Жоўтая восень», што рыхтавалася да друку яшчэ ў 1935—36 гадах, але апублікаваная цалкам толькі ў кнізе выбранага як асобны раздзел. Вершы, створаныя ў акупаваным Мінску, склалі зборнік «Сягоння» (1944). Талент паэткі раскрыўся ў бок філасофскага, гуманістычнага асэнсавання гістарычных падзей, узмацніліся грамадзянскія, трагічна афарбаваныя ноты. Вайна ўспрымаецца ёю як вялікая трагедыя еўрапейскіх народаў. Зруйнаваны, пакрыты папялішчамі свет выклікаў адчай і адчуванне ўласнага бяссілля: «''За ўсё гэта, за ўсё — не наплачацца нават паэт''». У ваенных вершах Наталля Арсеннева не імкнулася быць суддзёй падзей, не падзяляла ўдзельнікаў вайны на «сваіх і чужых», ёй аднолькава шкада ўсіх загінуўшых — як сына [[Дняпро|Дняпра]], так і сына [[Рэйн]]а. Яна абрала пазіцыю нейкага «надсусветнага» назіральніка<ref>[[І. Багдановіч]] (1993)</ref>. Скразны матыў ваеннай лірыкі — матыў непасільнасці выказаць і аб’яднаць смуткам і тугою аднаго чалавека, нават калі ён паэт, сусветны смутак і жаль, што апанаваў чалавецтва, кінутае ў вір вайны. Побач з тэмай «жыцця… ў жалобнай раме», асуджэння вайны, смутку сярод руін і ахвяр, у творах моцна гучала нацыянальна-патрыятычная тэма Бацькаўшчыны (вершы «Песня каліноўцаў», «Жыве Беларусь», «Малітва», «Прысяга», «Краіне», «Зняволены сцягам»), сцвярджалася ідэя вольнасці і моцы Беларусі, выказвалася вера ў той момант, калі Беларусь акрыяе ў змаганні і плён яе ніў будуць збіраць не чужынцы. Напісала лібрэта да опер [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|Мікалая Шчаглова]] «Лясное возера», «Усяслаў Чарадзей» і аперэты «З выраю». Пераклала на беларускую мову некалькі п’ес, якія ставіліся ў менскім гарадскім тэатры, сярод іх «Затонуты звон» Герхарта Гаўптмана, «Вяселле Фігаро» і «Чарадзейная жалейка» Моцарта, «Кармэн» Жоржа Бізэ і «Цыганскі барон» Ёгана Штрауса. Супрацоўнічала з [[Антон Мітрафанавіч Кецка|Антонам Кецкам]] у падрыхтоўцы зборніка «Эвангельскі хрысьціянскі сьпеўнік». У творчасці эміграцыйнага перыяду нацыянальныя і гісторыка-патрыятычныя матывы паглыбіліся, набылі настальгічную афарбоўку. Пастаяннай прыхільнасцю паэтэсы карыстаецца беларуская нацыянальная сімволіка (цыклы вершаў «Не астыць нам», «Брамы», «На ростанях»). Асобныя творы прысвечаны [[Францыск Скарына|Францішку Скарыну]] («У гасподзе Падуанскай»), [[Дзень Волі|дню абвяшчэння незалежнасці Беларусі]] («25 сакавіка», «Ён граць не сціхне»), [[Слуцкае паўстанне|Слуцкаму паўстанню]] («На Слуцкія ўгодкі», «Косы», «Сыны і маці»). Само імя Беларусі для паэткі, аддзеленай ад Бацькаўшчыны не толькі геаграфічнай, але і палітычнай адлегласцю, становіцца «пякучым сымбалем болю», аднак толькі з ім яна адчувае сябе нястрачаным чалавекам. З сярэдзіны 1980-х гадоў яе творы зноў робяцца вядомымі і папулярнымі ў Беларусі. == Сям’я == У шлюбе з [[Францішак Кушаль|Францішкам Кушалем]] мела двух сыноў — Яраслава (1923—1943) і Уладзіміра (1924—?). Яраслаў загінуў ад выбуху закладзенай савецкімі партызанамі бомбы, у мінскім тэатры ў часе прадстаўлення. Уладзімір ажаніўся з Наталляй Куліковіч (1928—1967), дачкой [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|Мікалая Шчаглова-Куліковіча]], ад якой меў двух дзяцей — Пятра і Наталлю, якіх пасля смерці жонкі дапамагалі даглядаць ягоныя бацькі<ref name="Юрэвіч">[[Л. Юрэвіч|Юрэвіч, Л.]] [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=20132-1.pdf Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Лявон Юрэвіч. — Мінск : ??, 2012. — 6 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 20)]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Памяць == У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] творы Наталлі Арсенневай былі забароненыя. Дагэтуль творы паэткі не ўключаныя ў школьную праграму па беларускай літаратуры ў сярэдніх школах. З сярэдзіны 1980 гадоў творы Наталлі Арсенневай становяцца вядомымі і папулярнымі, асабліва верш «Малітва», які будучы пакладзеным на музыку кампазітарам [[Мікола Равенскі|Міколам Равенскім]] стаў гімнам «[[Магутны Божа]]», у гонар якога названы [[Магутны Божа (фестываль)|фестываль духоўнай музыкі]]; у 1995 годзе гэтую песню прапаноўвалі зрабіць [[Дзяржаўны гімн Беларусі|дзяржаўным гімнам Беларусі]]. У 2003 годзе ў яе гонар быў усталяваны помнік у мястэчку [[Старыя Дарогі]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] на тэрыторыі музея-сядзібы<ref>[http://www.svaboda.org/a/24851491.html У СТАРЫХ ДАРОГАХ УСТАЛЯВАНЫ ПОМНІК НАТАЛЬЛІ АРСЕннЕВАЙ]</ref>. У лістападзе 2022 года стала вядома, што з мемарыяльнай зоны перад будынкам музея быў выдалены партрэт Наталлі Арсенневай<ref>{{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/32133583.html|title=Прапагандыстка Бондарава накінулася на музэй Белага ў Старых Дарогах: зьніклі бюсты і барэльефы Арсеньневай, Геніюш, Каліноўскага|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2022-11-17|access-date=2024-10-11}}</ref>. == Бібліяграфія == * Пад сінім небам: вершы (1921—1925 г.) / Наталля Арсеннева. — Вільня: Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна, 1927. — 140 с., [1] л. партр. * Сягоння: Вершы 1941—1943. — Мн.: Выд-ва падручнікаў і літаратуры для моладзі, 1944. — 127 с., 1 л. партр. * Сіротка Гануля: Сцэнічны абразок у 1-й дзеі. — [Рэгенсбург — Міхельсдорф], 1946. — 8 с.<ref>Манускрыпт перапісваўся для патрэб вучнёўскіх паказаў. Каля 20 асобнікаў аддрукавалі скаўты для сваіх драматычных гурткоў</ref>. * Выбраныя вершы: Зборнік вершаў. — Ватэнштэт, 1947. — 31 с. * Між берагамі = Between the shores: выбар паэзіі Н. Арсенневай, 1920―1970 / [уступны артыкул А. Адамовіча]. — Нью Йорк — Таронта: Беларускі інстытут навукі і мастацтва, 1979. — XXXIX, 350 с. * Пад сінім небам: вершы (1921―1925) / Наталля Арсеннева. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1991. — 141 с., [1] л. партр. * Яшчэ адна вясна: Выбраныя вершы / Наталля Арсеннева; Уклад. і прадм. А. І. Сямёнавай. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1996. — 271 с. — (Галасы беларускага замежжа). — ISBN 985-02-0086-3 * Выбраныя творы / Наталля Арсеннева; [Уклад. і камент. Л. Савік; Прадм. А. Сямёнавай]. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2002. — 589 с., [4] л. іл. — (Беларускі кнігазбор; Серыя 1. Мастацкая літаратура). — ISBN 985-6638-55-0 == Гл. таксама == * [[Магутны Божа]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Арнольд Мак-Мілін|McMillin, A.]]'' Home thoughts from abroad: three Belarusian poets in emigration // Canadian-American Slavic Studie. — 1999. — № 2 — 4. — P. 253—263. * ''[[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік, Г.]]'' Наталля Арсеннева / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2003. — 21 с. * ''[[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]'' Аб творчасці Наталлі Арсеньевай // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. 1927, № 8. * ''[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка Б.]]'' Сняцца сны аб Беларусі… Мн., 1990. С. 43—48. * [[Мікалай Іванавіч Мішчанчук|Мішчанчук М.]] «Між берагамі» // Культура беларускага замежжа. Кн. 1. Мн., 1993. * ''[[Любоў Тарасюк|Тарасюк Л.]]'' Праз акіян забыцця // [[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]. 1993, 5 лют. * ''Тарасюк Л.'' Пад небам паэзіі // Полымя. 1995, № 6. * ''[[А. Сямёнава|Сямёнава А.]]'' Лёс — і над лёсам // Голас Радзімы. 1993, 30 верас. * ''[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І.]]'' Арсеннева Наталля // ЭГБ у 6 т. Т. 1. Мн., 1993. * ''[[У. Калеснік|Калеснік У.]]'' Наталля Арсеннева // ЛіМ. 1994, 9 снеж. * {{Крыніцы/БП|1}} * ''[[Лідзія Савік|Савік Л.]]'' Жывём Айчынай мы…// Пакліканыя. Літаратура Беларускага Замежжа. Мн., 2001. * ''[[Юры Туронак|Туронак Ю.]]'' Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). Мн., 2002. * {{Крыніцы/Маракоў|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.svaboda.org/a/29498463.html Паэтка, якая марыла, каб беларусы ператварыліся ў вікінгаў і скінулі зь сябе панаваньне Масквы] // сайт «Радыё Свабода» 20 верасня 2018 * ''[[Марыя Бераснева|Бераснева М.]]'' [http://www.rh.by/by/73/250/1791/ Творчасць Наталлі Арсенневай — набытак Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618104727/http://www.rh.by/by/73/250/1791/ |date=18 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051b/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html Арсеньнева Натальля. Аўтабіяграфічны нарыс // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Нью-Ёрк, 1999. С. 145—185.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Арсеннева Наталля}} [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты-эмігранты]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Германіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] 1ervknbskyozfyvvl55puywr0xckrz3 0 17013 5180506 5098736 2026-08-13T13:20:39Z Autumndancer 168015 5180506 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Усуры́йск''' ({{lang-ru|Уссурийск}}), да 1957 года - '''Варашылаў''' — [[горад]] у [[Прыморскі край|Прыморскім краі]]. Насельніцтва — 155 тыс. жыхароў (2006), трэці найбуйнейшы горад у Прыморскім краі пасля [[Уладзівасток]]а і [[Находка|Находкі]], але ён знаходзіцца не на ўзбярэжжы [[мора]], а ў Раздольна-Ханкайскай (Прыханкайскай) нізіне, каля 100 км на поўнач ад Уладзівастока. Цераз горад цячэ [[Ракоўка (прыток Камароўкі)|рака Ракоўка]]. [[Клімат]] рэзка кантынентальны. == Гісторыя == Першае пасяленне на месцы сучаснага Усурыйска заснавалі ў [[1866]] годзе ([[сяло]] Нікольскае). З 1898 года — горад Нікольск. У 1926 годзе горад перайменавалі ў Нікольск-Усурыйскі. У 1935—1957 гадах — горад Варашылаў. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Іванаўна Астапюк]] (нар. 1970) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Дворнікаў]] (нар. 1961) — рускі генерал. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ussuriisk.ru/ Афіцыйны сайт Усурыйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060826072943/http://ussuriisk.ru/ |date=26 жніўня 2006 }} * [http://www.fegi.ru/PRIMORYE/GEOGR/ussur.htm Артыкул аб Усурыйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070808114144/http://www.fegi.ru/PRIMORYE/GEOGR/ussur.htm |date=8 жніўня 2007 }} {{Прыморскі край}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Прыморскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1866 годзе]] 3puyu2p2e2pn5opvlxchc21gg3qalaz 5180507 5180506 2026-08-13T13:21:37Z Autumndancer 168015 5180507 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Усуры́йск''' ({{lang-ru|Уссурийск}}), да 1957 года — '''Варашылаў''' — [[горад]] у [[Прыморскі край|Прыморскім краі]]. Насельніцтва — 155 тыс. жыхароў (2006), трэці найбуйнейшы горад у Прыморскім краі пасля [[Уладзівасток]]а і [[Находка|Находкі]], але ён знаходзіцца не на ўзбярэжжы [[мора]], а ў Раздольна-Ханкайскай (Прыханкайскай) нізіне, каля 100 км на поўнач ад Уладзівастока. Цераз горад цячэ [[Ракоўка (прыток Камароўкі)|рака Ракоўка]]. [[Клімат]] рэзка кантынентальны. == Гісторыя == Першае пасяленне на месцы сучаснага Усурыйска заснавалі ў [[1866]] годзе ([[сяло]] Нікольскае). З 1898 года — горад Нікольск. У 1926 годзе горад перайменавалі ў Нікольск-Усурыйскі. У 1935—1957 гадах — горад Варашылаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Іванаўна Астапюк]] (нар. 1970) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Дворнікаў]] (нар. 1961) — рускі генерал. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ussuriisk.ru/ Афіцыйны сайт Усурыйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060826072943/http://ussuriisk.ru/ |date=26 жніўня 2006 }} * [http://www.fegi.ru/PRIMORYE/GEOGR/ussur.htm Артыкул аб Усурыйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070808114144/http://www.fegi.ru/PRIMORYE/GEOGR/ussur.htm |date=8 жніўня 2007 }} {{Прыморскі край}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Прыморскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1866 годзе]] mglv3d8s5ysellla5isgn5k08ezeb6w 5180509 5180507 2026-08-13T13:22:52Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5180509 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Усуры́йск''' ({{lang-ru|Уссурийск}}), да 1957 года — '''Варашылаў''' — [[горад]] у [[Прыморскі край|Прыморскім краі]]. Насельніцтва — 155 тыс. жыхароў (2006), трэці найбуйнейшы горад у Прыморскім краі пасля [[Уладзівасток]]а і [[Находка|Находкі]], але ён знаходзіцца не на ўзбярэжжы [[мора]], а ў Раздольна-Ханкайскай (Прыханкайскай) нізіне, каля 100 км на поўнач ад Уладзівастока. Цераз горад цячэ [[Ракоўка (прыток Камароўкі)|рака Ракоўка]]. [[Клімат]] рэзка кантынентальны. == Гісторыя == Першае пасяленне на месцы сучаснага Усурыйска заснавалі ў [[1866]] годзе ([[сяло]] Нікольскае). З 1898 года — горад Нікольск. У 1926 годзе горад перайменавалі ў Нікольск-Усурыйскі. У 1935—1957 гадах — горад Варашылаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Іванаўна Астапюк]] (нар. 1970) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Дворнікаў]] (нар. 1961) — расійскі генерал. * [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі]] — расійскі акцёр. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ussuriisk.ru/ Афіцыйны сайт Усурыйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060826072943/http://ussuriisk.ru/ |date=26 жніўня 2006 }} * [http://www.fegi.ru/PRIMORYE/GEOGR/ussur.htm Артыкул аб Усурыйску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070808114144/http://www.fegi.ru/PRIMORYE/GEOGR/ussur.htm |date=8 жніўня 2007 }} {{Прыморскі край}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Прыморскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1866 годзе]] 8emmtr7r3rctmor7w29lospia1u09fv 0 17697 5180946 5174413 2026-08-14T08:02:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180946 wikitext text/x-wiki {{Змест злева}} == Партыйныя чысткі ў 1921 годзе == «Чысткі» ва [[УКП(б)]] (1921) былі праведзены ў час пераходу да «мірнага будаўніцтва». З партыі выключаны агулам каля 170 тысяч чалавек (каля 25 % колькаснага складу). У рамках агульнасавецкіх партыйных «чыстак» былі праведзены і «чысткі» ў КП(б)Б (15.8—25.10.1921), з партыі выключаны 1495 сяброў (каля 25 % колькаснага складу). == Партыйныя чысткі 1929—1931 гадоў == «Чысткі» ва УКП(б) (1929—1931) пачаліся з пастановы XVI партканферэнцыі (23—29.4.1929, [[Масква]]) і фактычна былі скіраваны супраць прыхільнікаў былых лідараў «правай апазіцыі» [[М. Бухарын]]а і [[А. Рыкаў|А. Рыкава]], супраць праціўнікаў фарсіраванай [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і [[калектывізацыя|калектывізацыі]], якіх было шмат у партыйным і савецкім кіраўніцтве, у тым ліку Беларусі і Украіны. Апроч гэтага, чысткі былі падштурхнуты наспелымі ў кіраўніцтве УКП(б) зменамі погляду на нацыянальнае пытанне і на тагачасныя спосабы яго развязання ў СССР. У Беларусі з восені 1929 года была пачата палітычная кампанія, скіраваная супраць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] як «авангарда антысавецкіх сіл» і беларускіх некамуністычных дзеячаў у Польшчы, наогул супраць «беларускіх [[нацыянал-дэмакрат]]аў (нацдэмаў)» за іх меркаванае імкненне да рэстаўрацыі [[капіталізм]]у ў БССР. На працягу 1930 года арганізоўваліся дэманстрацыйныя працэсы супраць меркаваных контррэвалюцыйных арганізацый, звязаных з Польшчай: ва Украіне — «Спілка визволення України» (працэс адбыўся ў сакавіку 1930 года), у Беларусі — «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]]» (арышты адбываліся з чэрвеня 1930 года, працэс не адбыўся, але абвінавачаныя і без суда былі рэпрэсаваны, а некаторыя і [[смяротнае пакаранне|пакараныя смерцю]]). Адзначана, што тых, хто трапляў пад партыйную чыстку 1921 года, не пераследавалі. Галоўнымі аб’ектамі партыйных рэпрэсій 1929—1931 гадоў у БССР былі кадры [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы]], які кіраваў усёй асветнай і культурнай дзейнасцю ў БССР. У выніку гэтых «чыстак» прафесура ВНУ БССР стала складацца з беларусаў толькі на 15 %, а праца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства]] была практычна спынена з-за таго, што ўстанова засталася практычна без кадраў (6 чалавек у лютым 1931 года<ref>С. М. Запрудскі. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=44021-1.pdf Гісторыя беларускага мовазнаўства (1918—1941): дапаможнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231101172733/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=44021-1.pdf |date=1 лістапада 2023 }}. — Мн.: БДУ, 2015. — С. 105.</ref>), выкарыстанне прац рэпрэсаваных мовазнаўцаў было забаронена. == «Раскулачванне» == {{planned}} == «Чысткі» ва УКП(б) 1933—1934 == {{planned}} == «Чысткі» ва УКП(б) 1936—1938 == {{planned}} == Рэпрэсіі ў Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне 1939—1941 гадоў == Рэпрэсіі супраць «класавых ворагаў» (кастрычнік 1939 года — чэрвень 1941 года) ажыццяўляліся ў рамках савецкай праграмы грамадска-палітычных і сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў (нацыяналізацыя, калектывізацыя і інш.) на землях [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і Заходняй Украіны пасля іх інкарпарацыі ў верасні 1939 года. Наогул, рэпрэсіі супраць былых польскіх грамадзян адбываліся незалежна ад нацыянальнасці, але, у адпаведнасці з сацыяльным складам насельніцтва гэтых земляў да 1939 года, большасць рэпрэсаваных склалі [[палякі]]. Стаўленне і дзейнасць кожнага асобнага чалавека звычайна не бралася пад увагу, арышты і дэпартацыі распаўсюджваліся на ўсіх грамадзян, якія падазраваліся ў нелаяльнасці да савецкай улады. === Масавыя арышты === Адным з першых рэпрэсіўных крокаў на былых польскіх тэрыторыях сталі масавыя арышты «сацыяльна небяспечнага элемента». Паводле сучасных даных, з верасня 1939 года па чэрвень 1941 года ў заходніх абласцях [[БССР]] і УССР было арыштавана 107140 чалавек. Асобы беларускай нацыянальнасці складалі ў гэтай групе 8091 чал. (7,4 %), найбольшая колькасць беларусаў была арыштавана на працягу 1940 года, агулам дасягнуўшы 4580 (6 %). === Смяротныя пакаранні === Адной з катэгорый былых польскіх грамадзян, якія былі на асаблівай увазе савецкіх уладаў, былі афіцэры [[Войска Польскае|Войска Польскага]] і паліцыянты. Так, пастанова ЦК УКП(б) ад 3.12.1939 прадугледжвала арышт і ўзяцце на ўлік усіх кадравых польскіх афіцэраў. У выніку толькі на сакавік 1940 года ў турмах заходніх абласцей БССР і УССР знаходзіліся 18632 былыя афіцэры і паліцыянты; з іх 10685 вязняў былі запісаны палякамі, а рэшта — беларусамі, яўрэямі, украінцамі і інш. На прапанову [[Л. Берыя|Л. Берыі]] і згодна з рашэннем Палітбюро ЦК УКП(б), 11 тысяч чалавек з гэтай катэгорыі падлягалі расстрэлу. Паводле савецкіх даных, на працягу красавіка — мая 1940 года былі забіты 7305 чалавек. Колькасць беларусаў сярод іх невядомая, паводле некаторых меркаванняў, магла даходзіць да 15 %. [[7 красавіка]] [[1935]] года [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Калінін]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатаў]] выдалі ўказ, згодна з якім дазваляўся расстрэл непаўналетніх, пачынаючы з 12-гадовага ўзросту<ref>[https://nashaniva.com/147333 80 год таму ў СССР дазволілі расстрэльваць з 12-гадовага ўзросту] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 07.04.2015.</ref>. === Дэпартацыі === Адным са сродкаў рэпрэсій у Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне былі дэпартацыі насельніцтва ў аддаленыя рэгіёны Савецкага Саюза (Сібір і інш.). Гэтыя дэпартацыі, якія праводзіліся ў 1940—1941 гадах, закраналі людзей усіх нацыянальнасцей, у тым ліку і беларусаў, дакладную колькасць якіх вызначыць немагчыма. Розныя ацэнкі вагаюцца ад 6 % беларусаў і 4 % «палешукоў»<ref name="fn1">Даныя польскага пасольства ў СССР (1942).</ref> да 7—8 %<ref name="fn2">Нататка Л. Берыі да I. Сталіна (15.1.1943), польскі гісторык Д. Бацькоўскі.</ref> і нават 13,4 % беларусаў ад агульнай колькасці дэпартаваных з заходніх абласцей БССР і УССР. ==== Дэпартацыі ў Заходняй Беларусі ==== У Заходняй Беларусі дэпартацыі адбываліся ў чатыры этапы. Першая дэпартацыя была здзейсненая 23 лютага 1940 года, калі былі вывезены 33749 асаднікаў і 17561 службовец лясной варты. Агульная колькасць леснікоў-беларусаў складала 1540 чалавек (8,1 %), а паводле даных савецкіх крыніц, сярод цывільных асаднікаў Заходняй Беларусі беларусы налічвалі 4,9 % (на люты 1940). Другая дэпартацыя была здзейсненая 13 красавіка 1940 года, калі былі вывезены 26777 чалавек, галоўным чынам — паліцыянты, ураднікі, настаўнікі, святары, удзельнікі антысавецкага руху і сябры некамуністычных партый. Большасць дэпартаваных складалі палякі па нацыянальнасці. Трэцяя дэпартацыя (29 чэрвеня 1940 года) распаўсюджвалася на ўцекачоў з цэнтральных ваяводстваў Польшчы (22879 чалавек). Пераважную большасць сярод іх складалі асобы яўрэйскага паходжання, беларусаў было 1703 чалавекі. Чацвёртая дэпартацыя адбывалася ў чэрвені 1941 года, вывезена 22353 чалавекі. == Рэпрэсіі і дэпартацыі пасля Вялікай Айчыннай вайны == Пасля таго, як летам 1944 года Чырвоная армія заняла ўсю тэрыторыю Беларусі, у Заходняй Беларусі, Заходняй Украіне, краінах [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] пачалася партызанская вайна супраць савецкай улады. Яна працягвалася да сярэдзіны 1950-х гадоў. Асобныя акцыі супрацьдзеяння савецкай уладзе, у тым ліку і тэрарыстычныя акты, адбываліся і пазней. Гэта супрацьстаянне прывяло да новай хвалі рэпрэсій. З Беларусі, Украіны і Прыбалтыкі ў Сібір пачалі актыўна дэпартаваць сем’і так званых «лясных братоў», іх суседзей, якіх падазравалі ў спачуванні ўдзельнікам узброенных фарміраванняў (Украінская паўстанчая армія, не склаўшыя зброю атрады польскай Арміі Краёвай і г.д.), таксама заможных сялян (да іх нярэдка адносілі тых, хто не далучаўся да калгасаў) і прадстаўнікоў рэлігійных меншасцей: сапраўдна-праваслаўных хрысціян, інакенцьеўцаў, адвентыстаў-рэфармістаў і Сведкаў Іеговы. Напрыклад, Міністр дзяржбяспекі СССР [[В. С. Абакумаў]] у распараджэнні ад 19 лютага 1951 года пісаў аб планах выселіць з тэрыторыі Беларусі, Украіны, Малдавіі, Літвы, Латвіі і Эстоніі Сведкаў Іеговы і членаў іх сямей.<ref>Архіў Прэзідэнта РФ, Фонд 3, вопіс 58, дакум. 180, арк. 52-53.</ref> Гэтыя планы ажыццявіліся 11 сакавіка 1952 года падчас правядзення [[Аперацыя «Поўнач»|аперацыі «Поўнач»]]. У 1960—1980-я гады аб’ектамі рэпрэсій у СССР былі [[дысідэнт]]ы (тыя, хто не згаджаўся з афіцыйнай палітыкай савецкага ўрада), прадстаўнікі рэлігійных меншасцей і святары традыцыйных рэлігій, а таксама індывідуальныя прадпрымальнікі (так званыя «фірмачы»), бо дзейнасць апошніх была забаронена ў Савецкім Саюзе. Рэпрэсіі звычайна прымалі форму абмежавання ў правах, высылкі з пэўнай мясцовасці альбо нават з СССР, турэмнага зняволення і ў некаторых выпадках расстрэлу. == Ацэнка маштабу рэпрэсій == [[Файл:Мікалай Максімец. Даведка аб рэабілітацыі. 1956.jpg|250px|міні|Даведка аб рэабілітацыі, выдадзеная сваякам архітэктара [[Мікалай Аляксандравіч Максімец|Мікалая Максімца]] ў 1956 годзе. М. Максімец памёр 15 красавіка 1956, паседжанне аб рэабілітацыі адбылося 14 жніўня таго ж года.]] Даследчык сталінскага перыяду гісторыі СССР А. В. Шубін, спасылаючыся на звесткі [[КДБ СССР]], піша, што колькасць ахвяр сталінскага тэрору за 1930—1953 гады склала крыху больш за 3,77 млн арыштаваных, з якіх 786098 чалавек былі расстраляны, а астатнія накіраваны ў лагеры<ref>''А. В. Шубин''. Сталин И. В. // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия (на компакт-диске), 2005{{ref-ru}}</ref>. Тэлеканал «Еўраньюс» 30 кастрычніка 2007 года паведаміў, што, паводле інфармацыі праваабарончых арганізацый, у 1920—1950-я гг. было асуджана 4 млн чалавек па палітычных матывах, 800 тысяч з іх было асуджана да расстрэлу. 1,5 млн асуджаных былі рэабілітаваны (некаторыя пасмяротна) падчас хрушчоўскай «адлігі»<ref>Рэпартаж «Еўраньюс» аб святкаванні дня памяці ахвяр палітычных рэпрэсій у Расіі. 30 кастрычніка 2007 г.</ref>. Аднак гэта інфармацыя не ўлічвае тых, хто рана памёр пасля доўгатэрміновага турэмнага альбо лагернага зняволення ці перасялення ў мясцовасць з горшым кліматам і ўмовамі жыцця, хто скончыў жыццё самагубствам па прычыне ціску і цкавання, хто быў тайна забіты агентамі спецслужбаў. Таксама гэтыя лічбы не ўключаюць тых, хто быў арыштаваны і зняволены ці расстраляны ў выніку рэпрэсій у пост-сталінскі перыяд гісторыі СССР. Да таго ж цяжка вызначыць адназначна, хто быў ахвярай палітычных рэпрэсій, а хто — пакараным злачынцам. Таму падлічыць дакладную колькасць ахвяр рэпрэсій практычна не ўяўляецца магчымым. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Нікалас Вакар. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/vakar/вакар_н._ліквідацыя_беларускага_нацыяналізму.html Ліквідацыя беларускага нацыяналізму] // Спадчына, 1992, № 6. С. 12-20. * Юрый Грыбоўскі. [https://web.archive.org/web/20200203170433/http://jivebelarus.net/history/new-history/soviet-repressions-in-western-belarus-at-1939-1941-years.html Савецкія рэпрэсіі ў Заходняй Беларусі (кастрычнік 1939 — чэрвень 1941 гг.)] // Homo Liber, 2007. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР| ]] 7xq195xvoekvxr9plin8svtv4sojp1e 0 17767 5180782 5128270 2026-08-14T06:35:09Z Emilia Noah 155537 /* Літаратура */ 5180782 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Эстонія (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Эстонская Рэспубліка |Арыгінальная назва = {{lang-et|Eesti Vabariik}} |Родны склон = Эстоніі |Назва гімна = Mu isamaa, mu õnn ja rõõm <br/> (Мая Айчына, маё шчасце і радасць) |Аўдыё = US Navy band - National anthem of Estonia.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir =N |lat_deg =58 |lat_min =50 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =38 |lon_sec = 0 |region = EE |CoordScale = 2000000 |Дата незалежнасці = [[20 жніўня]] [[1991]] |Незалежнасць ад = [[СССР]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Талін]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Кохтла-Ярвэ]], [[Пярну]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Эстоніі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Эстоніі|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Рыйгікогу]] |Кіраўнікі = [[Алар Карыс]] <br/> [[Крыстэн Міхал]] <br/> [[Юры Ратас]] |Этнахаронім = [[Эстонцы]] |Месца па насельніцтву = 154 |Насельніцтва = 1.313.271<ref>[http://www.stat.ee/34277 Statistics Estonia - Population] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160404162352/http://www.stat.ee/34277 |date=4 красавіка 2016 }} {{ref-en}}</ref> |Год ацэнкі = 2015 |Насельніцтва па перапісу = 1.294.486<ref>[http://www.stat.ee/phc2011 Population and Housing Census] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161010065115/http://www.stat.ee/phc2011 |date=10 кастрычніка 2016 }} {{ref-en}}</ref> |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 28 |Месца па шчыльнасці = 181 |ВУП (ППЗ) = 39,431 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=2&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=939&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF - Estonia] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2016 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 30.038<ref name="IMF" /> |ВУП (намінал) = 24,224 млрд<ref name="IMF" /> |Год разліку ВУП (намінал) = 2016 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 18.453<ref name="IMF" /> |ІРЧП = {{рост}}0,861<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf UNDP - Human Development Report 2015 Work for Human Development] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2014 |Месца па ІРЧП = 30 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> }} '''Эсто́нія''' ({{Lang-et|Eesti}}), афіцыйная назва — '''Эсто́нская Рэспу́бліка''' ({{Lang-et|Eesti Vabariik}}) — [[дзяржава]] ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], на паўночна-ўсходнім узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], абмываецца водамі [[Фінскі заліў|Фінскага]] і [[Рыжскі заліў|Рыжскага заліваў]]. На ўсходзе мяжуе з [[Расія]]й (працягласць мяжы 294 км), на поўдні з [[Латвія]]й (339 км). На поўначы, у Фінскім заліве, праходзіць марская мяжа з [[Фінляндыя]]й. Член [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], [[Еўразона|Еўразоны]], [[НАТА]] і ўдзельнік [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]]. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Эстоніі}} У старажытныя часы Эстонія была заселена плямёнамі [[фіна-ўгорскія народы|фіна-уграў]]. [[Хрысціянства]] прыйшло на эстонскую зямлю, калі нямецкія [[Лівонскі ордэн|крыжакі]] і [[Данія|датчане]] заваявалі краіну ў [[1227]] годзе. Буйнейшае выступленне эстаў супраць іншаземцаў вядомае пад назвай [[Паўстанне Юр’евай ночы]] (1343—1345). За сваю гісторыю Эстонія знаходзілася пад уладай розных замежных захопнікаў: крыжакоў, [[Данія|Даніі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], і ўрэшце рэшт [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]]. Да [[1918]] года пануючым класам заставаліся [[остзейскія немцы]], рэшткі якіх з'ехалі ў Германію пасля [[Другая Сусветная Вайна|Другой Сусветнай Вайны]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917]] і [[распад Расійскай імперыі|распаду Расійскай імперыі]], Эстонія [[24 лютага]] [[1918]] года абвясціла незалежнасць. У чэрвені [[1940]] года краіна была гвалтоўна інкарпараваная ў Савецкі Саюз згода з савецка-германскім дагаворам. З [[1941]] па [[1944]] год Эстонія была пад нямецкай акупацыяй, потым — зноў у складзе СССР. Незалежнасць Эстонія аднавіла [[20 жніўня]] [[1991]] года. Пасля канчатковага вываду расійскіх войск [[31 жніўня]] [[1994]] года Эстонія змагла развіваць актыўныя сувязі з Заходняй Еўропай. [[29 сакавіка]] [[2004]] года Эстонія далучылася да [[НАТА]], а [[1 мая]] [[2004]] года — да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. == Палітыка і дзяржаўны лад == Эстонія — [[унітарная дзяржава|унітарная]] дэмакратычная рэспубліка. [[Прэзідэнт Эстоніі]] абіраецца [[Рыйгікогу|аднапалатным парламентам]] на пяць гадоў. [[Выканаўчая ўлада]] ажыццяўляецца [[урад|ўрадам]], які фарміруецца прызначаным прэзідэнтам прэм'ер-міністрам і складаецца з 14 міністраў. Урад прызначаецца прэзідэнтам са згоды парламента. [[Заканадаўчая ўлада]] належыць аднапалатнаму [[Рыйгікогу]] («Дзяржаўная Асамблея»), які складаецца са 101 дэпутата і абіраецца на 4 гады. [[Судовая ўлада]] прадстаўлена [[Вярхоўны Суд Эстонскай Рэспублікі|Вярхоўным Судом]] ([[эстонская мова|эст.]]: ''Riigikohus''), які складаецца з 19 судзей. Старшыня Вярхоўнага Суда пажыццёва прызначаецца парламентам з намінацыі Прэзідэнта. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Эстоніі}} [[Выява:Estonia, administrative divisions - de - colored 2017.svg|thumb|300px|Адміністрацыйны падзел Эстоніі]] Эстонія мае ў сваім складзе 15 адміністрацыйных адзінак — паветаў (эст.: маакондаў). == Геаграфія == {{main|Геаграфія Эстоніі}} [[Файл:Estonia be-Mapa.png|thumb|Карта]] Эстонія знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] на паўночна-ўсходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]], паміж 57,3 і 59,5° паўночнай шыраты; і 21,5 і 28,1° заходняй даўгаты. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 50 метраў. Прыродныя рэсурсы Эстоніі: [[гаручыя сланцы]] (або кукерсіт) і [[вапняк]], а таксама [[лес|лясы]], якія займаюць 47 % тэрыторыі краіны. Эстонія мае больш 1400 азёр (самае вялікае — [[Чудска-Пскоўскае возера]], плошча — 3555 км²), шмат балот, і ўзбярэжжа даўжынёй 3 794 км са шматлікімі залівамі, пралівамі, бухтамі. Прыкладна 1500 астравоў, самыя вялікія (якія таксама з’яўляюцца асобнымі акругамі) — [[Востраў Саарэмаа|Саарэмаа]] і [[Востраў Хіюмаа|Хіюмаа]]. Самая доўгая рака Эстоніі — [[Выханду]]. Найвышэйшы пункт Эстоніі — [[Суур Мунамягі]] на паўднёвым усходзе краіны (318 м). == Эканоміка == Эстонія — член [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], буйнейшай у свеце эканамічнай зоны. Пасля аднаўлення незалежнасці краіны ў [[1991]] годзе адбылася [[прыватызацыя]] большасці энергетыкі, тэлекамунікацый, чыгункі і іншых прадпрыемстваў. Эстонія стала адной з найбольш дынамічных эканомік усходняй Еўропы і свету. Яна першай з былых рэспублік [[СССР]] выйшла на ўзровень вытворчасці [[1990]] года і перавысіла яго. Самым цяжкім з эканамічнага пункту гледжання годам для краіны быў [[1999]], пад уплывам фінансавага крызісу ў Расіі [[17 жніўня]] [[1998]]. Эстонія стала другой балтыйскай краінай, якая далучылася да [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]] (у лістападзе [[1999]] года). Да канца [[2002]] года Эстонія выканала большасць патрабаванняў для членства ў Еўрапейскім Саюзе, і [[1 мая]] [[2004]] года стала членам ЕС. У [[1994]] годзе Эстонія стала першай у свеце краінай, якая перайшла на плоскую шкалу падаткаў, пры якой прыбытак любога памеру абкладаецца па адзіным тарыфе (26 %). У студзені [[2005]] года падатак на даходы фізічных асоб быў зменшаны да 24 %. Важная прычына росту эканомікі Эстоніі — інвестыцыі [[Фінляндыя|фінляндскіх]] прадпрыемстваў, што пераносяць шмат вытворчасці на тэрыторыю краіны. Валавы ўнутраны прадукт на асобу складае $18.453 і з'яўляецца найвышэйшым сярод краін Балтыі. Моцна развіты сектар інфармацыйных тэхналогій. Эстонія займае першыя месцы ў свеце па карыстанні Інтэрнэтам і выкарыстанні найноўшых сродкаў сувязі. Лічбавае рэзідэнцтва Эстоніі, запушчанае ў 2014 годзе, дае замежным грамадзянам абаронены доступ да электронных паслугаў краіны. Як гаворыцца ў інфармацыі на партале па рэгістрацыі электронных рэзідэнтаў, з электронным эстонскім ID можна падпісваць дакументы лічбавым подпісам. E-рэзідэнт Эстоніі можа праз інтэрнэт засноўваць у краіне камерцыйнае аб'яднанне, дыстанцыйна ўдзельнічаць у яго кіраванні без прызначэння дырэктарам грамадзяніна краіны, рабіць анлайн-плацяжы, і, у адрозненне ад іншых замежнікаў, весці спрошчаны дакументаабарот і дэклараваць выплачаныя ў краіне падаткі. 10% эстонскіх электронных рэзідэнтаў — грамадзяне Фінляндыі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=216522 nashaniva.by]</ref>. Буйныя кампаніі: [[BLRT Grupp]], [[Eesti Energia]], [[Eesti Gaas]], [[Eesti Telekom]]. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Эстоніі}} Амаль семдзесят працэнтаў насельніцтва складаюць этнічныя [[эстонцы]], астатнія — пераважна [[рускія]], якія жывуць галоўным чынам у прамысловым паўночным рэгіёне краіны ці ў сталіцы Таліне. {| class="wikitable" |- ! Нацыянальнасць !! Колькасць, чал. !! Адсотак |- | [[Эстонцы]] || 907.937 || 69,14 % |- | [[Рускія Эстоніі|Рускія]] || 330.258 || 25,15 % |- | [[Украінцы Эстоніі|Украінцы]] || 22.562 || 1,72 % |- | [[Беларусы Эстоніі|Беларусы]] || 12.215 || 0,93 % |- | [[Фіны Эстоніі|Фіны]] || 7.321 || 0,56 % |- | [[Яўрэі Эстоніі|Яўрэі]] || 2.042 || 0,16 % |- | [[Татары Эстоніі|Татары]] || 1.982 || 0,15 % |- | [[Латышы Эстоніі|Латышы]] || 1.840 || 0,14 % |- | [[Літоўцы Эстоніі|Літоўцы]] || 1.757 || 0,13 % |- | [[Палякі Эстоніі|Палякі]] || 1.643 || 0,13 % |- | [[Балтыйскія немцы|Немцы]] || 1.552 || 0,12 % |- | Іншыя || 10.844 || 0,83 %<ref>[http://www.stat.ee/34278 Population by ethnic nationality] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190107090524/https://www.stat.ee/34278 |date=7 студзеня 2019 }} {{ref-en}}</ref> |} == Рэлігія == Як і ў [[Латвія|Латвіі]], вернікамі сябе вызначае даволі малая частка насельніцтва Эстоніі (каля 1/3). Большасць вернікаў Эстоніі належаць да [[лютэранства|лютэранскай]] канфесіі. Руская мяншыня спаведуе [[праваслаўе]]. Пры гэтым традыцыйна высокая пашана аддаецца [[паганства|традыцыйным паганскім]] вераванням. Прыкладна 32 % насельніцтва залічвае сябе да пэўнае рэлігіі: * 14,8 % [[Эстонская Евангелічная Лютэранская Царква]] * 13,9 % [[Праваслаўе|праваслаўныя]] * прыкладна 6 000 [[Баптызм|баптысты]] * прыкладна 6 000 [[Каталіцтва|каталікі]] Таксама маюцца больш дробныя групы [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] і [[іўдаізм|іўдзейскіх]] вернікаў. == Сродкі масавай інфармацыі == [[Файл:Tallinn, uus Raadiomaja Gonsiori 21, 1972.jpg|thumb|left|[[Eesti Rahvusringhääling]]]] У 2002 годзе ў Эстоніі выдавалася 127 [[газета|газет]], у тым ліку 16 агульнанацывянальных. Найбольш тыражныя «[[Postimees]]» (з 1857), «[[Õhtuleht]]» (з 1944), «[[Eesti Ekspress]]» (з 1989), «[[Maaleht]]» (з 1987), «[[Eesti Päevaleht]]» (з 1995). Найбуйнейшае інфармацыйнае агенцтва — Эстонскае бюро [[Baltic News Service|Балтыйскай службы навін]] (з 1991). Радыёвяшчанне з 1926 года. Дзейнічаюць 30 радыёстанцый. Грамадская радыёвяшчальная арганізацыя «[[Эстонскае радыё]]» працавала самастойна з 1990 па 2007 год, потым аб’ядналася з Эстонскім тэлебачаннем у кампанію «[[Eesti Rahvusringhääling]]». Тэлебачанне з 1955 года. Агульнанацыянальныя вядуць 4 кампаніі: грамадская «Эстонскае тэлебачанне», прыватныя ТБ-1, канал-2, ТБ-3. Дзейнасць грамадскага тэлерадыёвяшчання кантралюе Савет па тэлерадыёвяшчанні, прыватныя ўстановы ліцэнзуе [[Міністэрства культуры Эстоніі|міністэрства культуры]]. У 1991 годзе створаны Савет грамадскай інфармацыі для абароны правоў сродкаў масавай інфармацыі і ўрэгулявання скаргаў. == Музыка == У старажытнай эстонскай народнай музыцы пераважалі аднагалосыя [[рунічная песня|рунічныя песні]] (працоўнцыя, каляндарна- і сямейна-абрадавыя, лірычныя, ліра-эпічныя). Нацыянальныя музычныя інструменты 5-7-струнны [[канель]] (род гусляў), 3-4-струнны хіюканель, кар’япасун, сарв, вілепіль, [[тарупіль]] (эстонская валынка). З 2-й паловы 18 стагоддзя развівалася аматарскае музыцыраванне, харавыя спевы. У 2-й палове 19 стагоддзя на музычнае развіццё паўплывалі выданне нацыянальнага паэтычнага эспасу «[[Калевіпаэг]]», збіранне [[фальклор]]у, традыцыйныя пеўчыя святы (з 1869 года ў [[Тарту]], з 1896 года ў [[Талін]]е). Асновай развіцця харавых спеваў і прафесійнай музыкі стала пеўча-тэатральнае [[Эстонія (таварыства)|таварыства «Эстонія»]] (заснавана ў 1865 годзе). На мяжы 19-20 стагоддзя арганізаваны першы аматарскі сімфанічны аркестр (1900, Тарту), напісаны першыя нацыянальная опера («Дачка Лембіту» [[Артур Лемба|Артура Лембы]], пастаноўка 1908 года), музычныя творы буйной формы ([[Рудольф Тобіяс]]). Сярод эстонскіх кампазітараў другой паловы 19 стагоддзя [[Аляксандр Кунілейд]], [[Аляксандэр Томсан]] і іншыя. Оперныя спектаклі выконваліся ў Таліне (з 1918 года), Тарту (з 1933 года). Першы нацыянальны балет «[[Дамавік (балет)|Дамавік]]» [[Эдуард Тубін|Эдуарда Тубіна]]. У 1920-30-я гады развіваліся сімфанічныя жанры, у 1940-50-я гады зарадзіліся вакальна-сімфанічная музыка для выканання на пеўчых святах ([[Эўген Кап]], [[Густаў Эрнесакс]]), створаны оперы на гістарычныя сюжэты ([[Артур Кап]], Эрнесакс). У 1926 годзе заснаваны сімфанічны аркестр. У 1972 годзе створаны ансамбль [[Hortus Musicus]]. == Літаратура == [[Файл:Lydia_Koidula_portrait.jpg|thumb|left|150px|Лідзія Койдула]] {{main|Эстонская літаратура}} Вытокі эстонскай літаратуры ў фальклоры ([[рунічная песня|рунічныя песні]], казкі, прыказкі). Першая кніга, частка на [[эстонская мова|эстонскай мове]], выйшла ў 1525 годзе (не збераглася). Захаваліся фрагменты лютэранскага катэхізіса 1535 года. У 16-18 стагоддзях друкаваліся народныя календары і мастацка-павучальныя творы, у канцы 18 — пачтаку 19 стагоддзя — свецкія дыдактычныя кнігі. У сярэдзіне 19 стагоддзя зарадзілася нацыянальная мастацкая літаратура. Першы эстонскі паэт — [[Крысцьян Яак Петэрсан]]. У традыцыях народнага фальклору працавалі асветнкі [[Фрыдрых Роберт Фельман]] і [[Фрыдрых Крэйцвальд]] (на аснове народных паданняў стварыў нацыянальны эпас «[[Калевіпаэг]]»). Літаратура перыяду нацыянальнага руху (2-я палова 19-га стагоддзя) пераважна рамантычная (паэзія [[Лідзія Койдула|Лідзіі Койдула]], проза [[Эдуард Борнхёэ|Эдуарда Борнхёэ]]). У 1890-я гады развіваўся крытычны рэалізм (проза [[Эдуард Вільдэ|Эдуарда Вільдэ]], [[Оскар Лутс|Оскара Лутса]], [[Карл Эрнст Сяргава|Карла Эрнста Сяргавы]], паэзія [[Юхан Лійв|Юхана Лійва]], [[Ганна Хаава|Ганны Хаава]], драматургія [[Аўгуст Кіцберг|Аўгуста Кіцберга]]). Напярэдадні і ў час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] сфарміраваўся культурна-літаратурны рух «[[Маладая Эстонія]]», узніклі неарамантычныя кірункі (у паэзіі [[Вілем Грунтал-Рыдал|Вілема Грунтал-Рыдала]], [[Густаў Суйтс|Густава Суйтса]], у прозе [[Фрыдэберт Туглас|Фрыдэберта Тугласа]]). == Беларуска-эстонскія адносіны == {{main|Беларуска-эстонскія адносіны}} Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[6 красавіка]] [[1992]] года<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-04-04-1.html Матэрыялы брыфінга прэс-сакратара МЗС Беларусі Паўла Латушкі, праведзенага для прадстаўнікоў СМІ 4 красавіка б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[4 красавіка]] [[2002]]</ref>. У сакавіку 1994 года было афіцыйна адкрыта Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у [[Талін]]е, якое ў чэрвені 2010 года было рэарганізавана ў Пасольства Рэспублікі Беларусь у Эстонскай Рэспубліцы (пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 21 красавіка 2010 г. № 599). Генеральнае консульства Эстонскай Рэспублікі ў [[Мінск]]у было адкрыта ў ліпені 1995 года, а пасля ў кастрычніку 2009 года было пераўтворана ў Пасольства Эстонскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь. Атрымала развіццё міжрэгіянальнае супрацоўніцтва. У прыватнасці такія сувязі ўстаноўлены паміж такімі гарадамі / рэгіёнамі Беларусі і Эстоніі: [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі раён г. Мінска]] — горад [[Маарду]], [[Барысаў]] — горад [[Нарва]], [[Пастаўскі раён]] — Йыхвіская воласць, [[Салігорск]] — [[Кохтла-Ярвэ]], [[Мсціслаў]] — [[Сілламяэ]], [[Браслаўскі раён]] — [[павет Рапла]], [[Валожынскі раён]] — [[павет Йыгева]]. Беларуская літаратура прадстаўлена ў Эстоніі дзякуючы дзейнасці перакладчыка [[Олеў Йыгі|Олева Йыгі]]. == Гл. таксама == * [[Паліцыя Эстоніі]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1}} * ''Плаканс, А.'' Краткая история стран Балтии: [перевод с английского] / А. Плаканс. — Москва : Весь Мир, 2016. — 478 с. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Краіны ў Балтыйскага мора}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Эстонія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 1h79xm4awe7waqjdohug8mwho49jzx3 0 18083 5180568 5164596 2026-08-13T14:29:16Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: &nbsp; → (6) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180568 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва= Партугальская Рэспубліка |Арыгінальная назва= {{lang-pt|República Portuguesa}} |Родны склон= Партугаліі |Сцяг= Flag_of_Portugal.svg |Герб= Coat_of_arms_of_Portugal.svg <!-- |Замест герба=--> <!-- |Дэвіз= --> |Назва гімна=A Portuguesa <!-- |Аўдыё= --> |Дата незалежнасці= [[5 кастрычніка]] [[1143]] |Незалежнасць ад= [[Каралеўства Леон]] |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =47 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =8 |lon_min =4 |lon_sec =0 |region = |CoordScale = 2000000 |На карце= EU-Portugal with islands circled.svg |подпіс да карты = Размяшчэнне '''Партугаліі''' (цёмна-зялёны):<br />— у [[Еўропа|Еўропе]] (светла-зялёны і цёмна-шэры)<br />— у [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскім саюзе]] (светла-зялёны) |Мова= [[Партугальская мова|Партугальская]]<ref>[[Мірандская мова|мірандская]] — [[рэгіянальная мова]]</ref> |Сталіца= [[Лісабон]] |Дзяржаўны лад= [[Парламенцкая рэспубліка]] |Найбуйнейшыя гарады= [[Лісабон]], [[Порту]] |Форма праўлення= [[Парламенцкая рэспубліка]] |Пасады кіраўнікоў= [[Спіс прэзідэнтаў Партугаліі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Партугаліі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі= [[Антоніу Жазэ Сегуру]]<br />[[Луіш Мантэнегру]] |Месца па тэрыторыі= 109 |Тэрыторыя= 92 391 |Працэнт вады= 0,5 |Месца па насельніцтву = 77 |Насельніцтва = 10 707 924 |Год перапісу = 2009 |Шчыльнасць насельніцтва = 114 |Этнахаронім = партугалец, партугалка, партугальцы |ВУП = 236,049 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=90&pr.y=14|title=Portugal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180904072208/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006|archivedate=4 верасня 2018|url-status=dead}}</ref> |Год разліку ВУП = 2008 |Месца па ВУП = 46 |ВУП на душу насельніцтва = 22 232<ref name="imf2" /> |Валюта= [[Еўра]] (EUR, €)&nbsp;<ref>Да [[2002]]&nbsp;— [[Партугальскі эскуда]].</ref>,<br />[[Партугальскія манеты еўра]] |Дамен= [[.pt]]&nbsp;<ref>Таксама [[.eu]], як член [[Еўрапейскі саюз|ЕС]].</ref> |Тэлефонны код = 351 |Часавы пояс= +0, улетку +1 |Заўвагі= <references/> }} '''Партуга́лія''' ({{lang-pt|Portugal}}), '''Партуга́льская Рэспу́бліка''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) — дзяржава, размешчаная на паўднёвым захадзе [[Еўропа|Еўропы]], на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]]. Партугалія самая заходняя краіна Еўропы, якая да таго ж мяжуе з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] на захадзе і поўдні і [[Іспанія]]й на поўначы і ўсходзе. Атлантычныя архіпелагі [[Азорскія астравы|Азорскіх астравоў]] і [[Мадэйра|Мадэйры]] з’яўляюцца часткай Партугаліі. Краіна названа ў гонар яе другога па велічыні горада, [[Порту]]<ref>[http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf «Leite de Vasconcelos, José. Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V — Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080301090400/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf |date=1 сакавіка 2008 }}</ref>. Землі сучаснай Партугаліі стала былі заселены з дагістарычных часоў, тут пражывалі [[кельцкія плямёны]], якія пазней былі інтэграваны ў [[Старажытны Рым|Рымскую рэспубліку]], а затым землі сталі месцам пасялення [[германцы|германскіх народаў]], як то [[свевы|свеваў]], [[швабы|швабаў]], [[вандалы|вандалаў]] і [[вестготы|вестготаў]]. У [[VIII стагоддзе|VIII стагоддзі]] большая частка Пірэнейскага паўвострава была заваявана [[маўры]]танскімі захопнікамі, якія вызнавалі [[іслам]], а пасля былі выгнаны [[тампліеры|тампліерамі]]. Падчас [[хрысціянства|хрысціянскай]] [[Рэканкіста|Рэканкісты]], Партугалія зацвердзілася як незалежная ад [[Каралеўства Леон|Леона]] каралеўства ў [[1139]] годзе, з’яўляючыся, такім чынам, адной з найстарэйшых еўрапейскіх нацыянальных дзяржаў<ref>Brian Jenkins, Spyros A. Sofos, [http://books.google.com/books?id=LNRyNG9NNkcC&lpg=1 «Nation and identity in contemporary Europe»], p.145 Routledge, 1996, ISBN 0-415-12313-5</ref>. У XV і XVI стагоддзях, у выніку дзейнасці мясцовых піянераў эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]], Партугалія пашырыла ўплыў у свеце і стварыла глабальную імперыю, якая ўключала ўладанні ў [[Афрыка|Афрыцы]], [[Азія|Азіі]], [[Акіянія|Акіяніі]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], стаўшы буйным эканамічным, палітычным і ваенным цэнтрамі ў свеце. Партугальская імперыя была першай глабальнай імперыяй у гісторыі<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>, а таксама самым доўгай еўрапейскай каланіяльнай імперыяй, якая праіснавала амаль 600 гадоў, пачынаючы з захопу [[Сеўта|Сеўты]] ў 1415 годзе, да перадачы [[Макаа]] да [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Тым не менш, міжнародны статус краіны, быў значна зніжаны ў XIX стагоддзі, асабліва пасля абвяшчэння незалежнасці [[Бразілія|Бразіліі]] і іншых найбуйнейшых калоній. Пасля рэвалюцыі ў 1910 годзе [[манархія]] была зрынута, але няўстойлівая дэмакратычная партугальская Першая Рэспубліка была заменена ў хуткім часе [[аўтарытарны рэжым|аўтарытарным рэжымам]]. Дэмакратыя была адноўлена пасля партугальскіх каланіяльных войн і рэвалюцыі гваздзікаў у 1974 годзе, пасля чаго Партугалія страціла свае заморскія правінцыі, як [[Ангола|Анголу]], [[Мазамбік]] і іншыя. Апошняя заморская тэрыторыя, [[Макаа]], была перададзена [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Партугалія з’яўляецца развітой краінай з вельмі высокім [[індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксам развіцця чалавечага патэнцыялу]]. Краіна размяшчаецца на 19 месцы ў свеце паводле паказчыку якасці жыцця, а таксама дзякуючы моцнай сістэме аховы [[здароўе|здароўя]]. Партугалія з’яўляецца адной з найбольш глабалізаваных і мірных краін свету<ref>[http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf Global Peace Index] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016173707/http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf |date=16 кастрычніка 2011 }}. Institute for Economics and Peace.</ref>, членам [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], а таксама членам-заснавальнікам [[Арганізацыя Ібера-амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі Ібера-амерыканскіх дзяржаў]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСіР]], [[НАТА]], [[Садружнасць партугаламоўных краін|Садружнасці партугаламоўных краін]], [[еўразона|Еўразоны]] і [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Партугаліі}} === Ранняя гісторыя === [[Файл:Evora-RomanTemple edit.jpg|thumb|240px|Старажытны рымскі храм у [[Эвара|Эвары]]]] Ранняя гісторыя Партугаліі сумесна звязана з астатняй часткай [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. Назва Партугалія паходзіць ад рымскай назвы ''Порт Кале'' ({{lang-la|Portus Cale}}). Рэгіён быў заселены папярэдне дакельцкімі і [[кельцкія плямёны|кельцкімі плямёнамі]], які надалі паходжанне народам, як [[галекі]], [[лузітаны]], [[кельтыкі]] і [[кінеты]]. Тэрыторыя сучаснай Партугаліі зведала прыход [[фінікійцы|фінікійцаў]] і [[карфаген]]янаў, а потым увайшла ў склад [[Старажытны Рым|Рымскай рэспубліцы]] як вобласць [[Лузітанія]] і частка вобласці [[Галецыя]]. Пасля падзення Рыму з 409 года ў рэгіёне пасяліліся [[германцы|германскія плямёны]], як [[свевы]], [[буры, германскае племя|буры]] і [[вестготы]]. Таксама на тэрыторыі сучаснай Партугліі ў [[V стагоддзе|V стагоддзі]] пражывалі іранамоўныя [[аланы]], якія прыйшлі сюды з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], рэшткі іх паселішчаў былі знойдзены ў [[Аленкер]]ы, [[Каімбра|Каімбры]], і нават у [[Лісабон]]е<ref>Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&visual=16&rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&visual=16&rss=0 |date=1 студзеня 2016 }}. Rádio e Televisão de Portugal</ref>. У 711 годзе краіну захапілі [[маўры]], Партугалія стала часткай [[Кордаўскі халіфат|Кордаўскага халіфата]], дынастыі [[Альмаравіды|Альмаравідаў]]. === Рэканкіста === [[Файл:Castelo de Guimaraes.jpg|thumb|300px|злева|Замак у [[Гімарайнш]], вядомага як калыска партугальскай дзяржаўнасці]] У перыяд [[Рэканкіста|Рэканкісты]] [[хрысціяне]] адваявалі Пірэнейскі паўвостраў ад мусульманскага і маўрытанскага валадарства. У 868 годзе паўстала першае княства Партугалія. Партугальскія графы прымалі актыўны ўдзел у Рэканкісце і ў мяцежах супраць каралеўскай улады. Найвышэйшага ўплыву графства дасягнула пры [[Мененда II Гансалес, граф Партугаліі|Менда II Гансальвешы]], які стаў рэгентам пры каралю [[Альфонса V Высакародны|Альфонса V]], але пазней графства прыйшло ў заняпад і было перададзена [[Галісія|Галісіі]]. У 1093 годзе графства было адноўлена і перададзена ў валоданне [[Генрых Бургундскі (граф Партугаліі)|Генрыху Бургундскаму]] [[Альфонса VI Храбры|Альфонсам VI]] за яго ролю ў Рэканкісце, цэнтрам зноў створанай дзяржавы стаў горад [[Брага (горад)|Брага]]. 24 чэрвеня 1128 года ў [[бітва пры Сан Мамадэ|бітве пры Сан Мамадэ]] [[Афонсу Энрыкіш]], граф Партугаліі сын Генрыха Бургундскага, перамог сваю маці [[Тэрэза Партугальская|графіню Тэрэзу]] і яе каханка [[Фернан Перэш|Фернана Перэша]], тым самым стаўшы аднаасобным лідарам. Афонсу I Вялікі афіцыйна абвясціў пра незалежнасць Партугаліі, 25 ліпеня 1139 года пасля бітвы пры Оўрыкі. Перамогу над мусульманамі ў [[бітва пры Оўрыке|бітве пры Оўрыке]] ў 1139 годзе традыцыйна прынята лічыць момантам, калі графства Партугалія, якое на той момант з’яўлялася ленам [[Каралеўства Леон]]а, было ператворана ў незалежнае [[Каралеўства Партугалія|Каралеўства Партугаліі]]. Незалежнасць была прызнана ў 1143 годзе [[Альфонса VII Імператар|Альфонса VII]], каралём [[Кастылія і Леон|Леона і Кастыліі]], а ў 1179 годзе Папам [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандрам III]]. Афонсу I Вялікі і яго пераемнікі, абапіраючыся на ваенную моц [[манаскі ордэн|манаскіх ордэнаў]], працягваў войны з маўрамі, але памёр калі тэрыторыя яго каралеўства складала палову ад тэрыторыі сучаснай Партугаліі. У [[1249]] годзе Рэканкіста для Партугаліі завяршылася ўзяццем каралеўствам тэрыторыі [[Алгарві]]. У [[1348]] і [[1349]] гадах, як і ў астатняй [[Еўропа|Еўропе]], у Партугаліі прайшла эпідэмія [[Чорная смерць|Чорнай смерці]]<ref>[http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm?site=science/greatmomentsinscience Black Death]. Great Moments in Science, ABC Science</ref>. У [[1373]] годзе Партугалія склала саюз з [[Англія]]й, які з’яўляецца самым працяглым альянсам у свеце. У 1383 годзе, кароль [[Кастылія|Кастыліі]] [[Хуан I Кастыльскі|Хуан I]], які быў мужам дачкі партугальскага караля, які памёр без нашчадкаў мужчынскага полу, захапіў партугальскі трон. Наступнае народнае паўстанне прывяло да крызісу 1383—1385 гадоў. Фракцыя дробнай шляхты і простых людзей на чале з [[Жуан I|Жуанам Авіскім]], якая была падтрымана генералам [[Нуну Альварэш Перэйра|Нуну Альварэшам Перэйрам]], нанесла паражэнне Кастыліі ў [[бітва пры Алжубароце|бітве пры Алжубароце]]. Гэтая знакамітая бітва ўсё яшчэ з’яўляецца сімвалам славы і змагання за незалежнасць Партугаліі ад суседняй [[Іспанія|Іспаніі]]. === Каланізацыя і міжнародны гандаль === [[Файл:AfonsoI-P.jpg|thumb|160px|злева|[[Афонсу I Вялікі]], заснавальнік і першы кароль Партугаліі]] [[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|160px|[[Васка да Гама]] прыбывае ў [[Індыя|Індыю]]]] У наступныя дзесяцігоддзі Партугалія ўзначаліла даследаванне свету і ўзяла на сябе ролю лідара эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. Інфант Дон [[Генрых Мараплавец]], сын караля [[Жуан I|Жуана I]], стаў галоўным спонсарам і заступнікам гэтай працы. У 1415 годзе Партугалія атрымала першую сваю заморскую калонію шляхам заваёвы мусульманскай [[Сеўта|Сеўты]]. Гэта быў квітнеючы ісламскі цэнтр гандлю ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Пасля гэтага рушылі адкрыцці ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]: востраў [[Мадэйра]] і [[Азорскія астравы]], што прывяло да першых рухаў каланізацыі. На працягу [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]], партугальскія даследчыкі адплывалі ад берага [[Афрыка|Афрыкі]], усталёўвалі гандлёвыя пасты для некалькіх распаўсюджаных тыпаў тавараў у той час, пачынаючы ад рабоў і сканчваючы спецыямі, якія яны шукалі ў [[Індыя|Індыі]]. [[Тардэсільяскі дагавор]], які быў прызначаны для вырашэння спрэчкі, якая была створана пасля вяртання [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]], быў падпісаны 7 чэрвеня 1494 года, падзяліў зноў адкрытыя землі па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] паміж Партугаліяй і [[Іспанія]]й па мерыдыяне 370 ліг на захад ад [[Каба-Вердэ]], ля заходняга ўзбярэжжа Афрыкі. У 1498 годзе [[Васка да Гама]], нарэшце, дасягнуў Індыі і прынёс эканамічны росквіт Партугаліі і яе насельніцтву, якое на той час складала 1,7 млн жыхароў. У 1500 годзе [[Педру Кабрал]] дасягнуў узбярэжжа [[Бразілія|Бразіліі]] і абвясціў адкрытыя землі тэрыторыяй Партугальскага каралеўства. Праз дзесяць гадоў [[Афонсу ды Албукеркі]] заваяваў востраў [[Гоа]] ў Індыі, востраў [[Армуз]] у [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] і [[Малака (горад)|Малаку]], якая ў цяперашні час належыць [[Малайзія|Малайзіі]]. Такім чынам, Партугальская імперыя атрымала ўладу над гандлем у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] і паўднёвай частцы Атлантычнага акіяна. Партугальскія маракі мелі намер дасягнуць [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], плаваючы на ўсход ад Еўропы ў такіх месцы, як [[Тайвань]], [[Японія]], востраў [[Тымор]], яны былі першымі еўрапейцамі, якія выявілі [[Аўстралія|Аўстралію]] і нават [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]]<ref>[http://www.reuters.com/article/topNews/idUSSYD3449720070321 Map proves Portuguese discovered Australia]: new book, in Reuters</ref>. 22 красавіка 1529 года быў складзены [[Сарагоскі дагавор]] паміж Партугаліяй і Іспаніяй, які дапаўняў папярэдні дагавор [[антымерыдыян]]ам адносна лініі [[Тардэсільяскі дагавор|Тардэсільяскага дагавора]]. Усё гэта зрабіла Партугалію сур’ёзным эканамічным, ваенным і палітычным цэнтрам у свеце з XV стагоддзя да пачатку XVI стагоддзя. === Рэспубліка === У 1910 годзе манархія была зрынута, а ў 1974 годзе Партугалія збавілася ад дыктатарскага ўрада, які быў усталяваны ў 1926 годзе. Прынятая ў 1976 годзе канстытуцыя абвясціла парламенцкую рэспубліку. == Геаграфія == [[Файл:Lagoa das Sete Cidades, Miradouro da vista do Rei, Sete Cidades, Ponta Delgada, ilha de São Miguel, Açores.JPG|thumb|220px|злева|Лагуна на воставе [[Востраў Сан-Марцін|Сан-Марцін]] на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]]]] [[Файл:Alentejo oak on wheat field.jpg|thumb|220px|[[Коркавы дуб]] на пшанічным полі з’яўляецца знакавым сімвалам [[Алентэжу]]]] [[Файл:Dona Ana beach, Lagos.jpg|thumb|220px|Тыповыя для [[Алгарві]] камяністыя пляжы]] Тэрыторыя Партугаліі ўключае ў свой склад акрамя мацерыковай частцы яшчэ і два [[архіпелаг]]і ў Атлантычным акіяне, як [[Мадэйра]] і [[Азорскія астравы]]. Мацерыковая частка Партугаліі падзяляецца на дзве частцы сваёй галоўнай ракой [[Тэжу]], якая цячэ з [[Іспанія|Іспаніі]] і ўпадае ў [[Атлантычны акіян]] паблізу [[Лісабон]]а. Паўночная частка краіны гарыстая і парэзаная далінамі рэк, у той час як поўдзень краіны, як [[Алгарві]] і [[Алентэжу]], характарызуецца раўнінным тыпам мясцовасці. Самая высокая вяршыня ў Партугаліі — [[Гара Піку|аднайменная гара]] на востраве [[Востраў Піку|Піку]] на Азорскіх астравах, гэта старажытны [[вулкан]] вышынёй 2 351 метраў, знакавы сімвал Азорскіх астравоў. На мацерыковай частцы самая высокая гара і важны цэнтр прыцягнення для лыжнікаў і аматараў зімовых відаў спорту — [[Сера-да-Эштрэла]], якая мае вышыню 1 991 метраў над узроўнем мора. На тэрыторыі Партугаліі выразна вылучаюцца даліны рэк [[Дуэра|Дару]] і [[Тэжу]]. У верхніх плынях яны вузкія і глыбока ўрэзаныя, ніжэй па плыні пашыраюцца і каля берага Атлантычнага акіяна пераходзяць у плоскія нізіны. Па гэтых рэках праходзяць натуральныя межы пяці з шасці геаграфічных абласцей краіны. Сярод іншых рэк варта адзначыць раку [[Аві|Авэ]]. === Клімат === Партугалія мае [[міжземнаморскі клімат]] у адпаведнасці з кліматычнай класіфікацыяй Кёпена і з’яўляецца адной з самых цёплых краін Еўропы, бо сярэдняя гадавая [[тэмпература]] ў мацерыковай Партугаліі вагаецца ад 12 °C у горнай поўначы і больш за 18 °C на поўдні краіны. Рэгіён [[Алгарві]] мае клімат падобны на клімат паўднёвых прыбярэжных раёнаў [[Іспанія|Іспаніі]] ці [[Паўднёвая Каліфорнія|Паўднёвай Каліфорніі]]. Сярэднегадавая колькасць ападкаў на мацерыку вагаецца ад ледзь больш за 3000 мм у паўночнай частцы да менш чым 300 мм у раёне ўздоўж [[Дуэра|ракі Дору]]. [[Піку (гара)|Гара Піку]] атрымліваюць найбольшую колькасць ападкаў, гэта значыць больш за 6250 мм у год, у адпаведнасці з дадзенымі Партугальскага інстытута метэаралогіі<ref>[http://www.meteo.pt/ «Instituto de Meteorologia, IP Portugal»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118172641/http://www.meteo.pt/ |date=18 студзеня 2013 }}. Meteo.pt.</ref>. У некаторых раёнах краіны сярэднегадавая тэмпература можа дасягаць 20 °C, а летам тэмпература можа дасягаць 45 °C. Рэкордна высокі ўзровень тэмпературы склаў 47,4 °C, ён быў зафіксаваны ў [[Амарэлежа|Амарэлежы]], аднак гэты раён не з’яўляецца самым гарачым месцам у летні час, паводле дадзеных спадарожнікавых вымярэнняў. Снегапады адбываюцца рэгулярна на поўначы і ў цэнтральнай частцы краіны, у прыватнасці, у раёнах [[Віла-Рэал]], [[Браганса (Партугалія)|Браганса]], [[Візеу]] і [[Гуарда]]. Узімку тэмпература можа апускацца ніжэй за −10 °C. У паўднёвай частцы Партугаліі [[снег]] можа назірацца ў любы час з [[кастрычнік]]а па [[май]], але ён з’яўляецца даволі рэдкай з’явай, асабліва на раўніных участках. == Дзяржаўны лад == {{main|Палітычная структура Партугаліі}} ''Партугалія'' — [[Спіс Прэзідэнтаў Партугаліі|парламенцкая]]{{крыніца?}} [[рэспубліка]]. [[Прэзідэнт]] абіраецца [[усеагульнае галасаванне|усеагульным галасаваннем]] на 5 гадоў. * [[Урад]] узначальвае [[Спіс прэм’ер-міністраў Партугаліі|прэм’ер-міністр]], які, як правіла, з’яўляецца лідарам партыі, што перамагае на парламенцкіх выбарах. Прэм’ер-міністр фарміруе склад свайго кабінета. * [[Парламент]] (Сход Рэспублікі) абіраецца па партыйных спісах на 4 гады. Ён складаецца з 230 [[дэпутат]]аў. Урад Партугаліі — Старшынства міністраў, у ліку якога 14 міністраў: # замежных спраў, # сельскай гаспадаркі, вясковага развіцця і рыбалоўства, # грамадскіх інстытутаў, транспарту і камунікацый, # фінансаў і грамадскага кіравання, # працы і грамадскай салідарнасці, # аховы здароўя, # нацыянальнай бяспекі, # адукацыі, # унутранага кіравання, # юстыцыі, # навукі, тэхналогіі і вышэйшай адукацыі, # культуры, # аховы навакольнага асяроддзя, тэрытарыяльнага парадку і мясцовага развіцця, # эканомікі і новаўвядзенняў.<ref name="portugal">Portal do Governo: http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Governos/Governos_Constitucionais/GC17/Ministerios/</ref> У Партугаліі дзейнічае [[шматпартыйная сістэма]]. Аднак асноўнае палітычнае дужанне адбываецца паміж дзвюма партыямі: [[Сацыялістычная партыя Партугаліі|сацыялістычнай]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Партугаліі|сацыял-дэмакратычнай]]. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Партугаліі}} Да [[1976]] тэрыторыя ''Партугаліі'' была падзелена на правінцыі. Пасля адміністрацыйнай рэформы тэрыторыя кантынентальнай Партугаліі падзеленая на 18 акругаў. Астраўныя землі ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]) маюць стан аўтаномных абласцей. Гл. гэтак жа [[Муніцыпалітэты Партугаліі]]. === Сталіца === * [[Лісабон]] Размешчаная на ўзбярэжжы р. Тэжу. Плошча сталіцы складае — 84 км.кв. Насельніцтва — 556 797 чалавек. Вялікі Лісабон (горад з прадмесцямі) — 2.750 км.кв. і насельніцтвам у 2,1 млн чалавек. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Партугаліі}} '''Колькасць''' * [[1961]] г. — 9,1 млн чал. * [[1976]] г. — 9,7 млн чал. * [[1986]] г. — 10,3 млн чал. * [[1998]] г. — 9,8 млн чал.{{крыніца?}} * [[2007]] г. — 10,6 млн чал. Узроставы склад: да 14 гадоў : 16,4 % (м.р. — 912,995 / ж.р. — 835,715) 15-64 гадоў : 66,2 % (м.р. — 3,514,905 / ж.р. — 3,555,097) больш за 65 гадоў : 17,4 % (м.р. — 764,443 / ж.р. — 1,093,755)<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html - The World Fact Book] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200519213218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |date=19 мая 2020 }} — Дадзеныя сайта ЦРУ па рэгіёнах і краінах свету</ref> Сярэдні век — 39,1 год. (для мужчын — 37 гадоў; для жанчын — 41,3 г.). Гадавы прырост 0,305 %. Нараджальнасць — 10,45 (на тысячу чалавек). Смяротнасць — 10,62 (на тысячу чалавек)<ref name="cia"/> == Культура == === Літаратура === {{main|Літаратура Партугаліі}} Партугалію называюць краінай [[паэт]]аў. У партугальскай літаратуры [[паэзія]] заўсёды мела значна большы ўплыў за [[проза|прозу]]. У эпоху [[Сярэднявечча]] — калі ўтварылася партугальская [[нацыя]] — на паўднёвым усходзе Іберыйскага паўвострава паэзія была вельмі распаўсюджанай. У гэты час узніклі адметныя эпічныя і лірычныя творы. Самымі вядомымі класічнымі паэтамі Партугаліі з’яўляюцца [[Луіс дэ Камоэнс]] і [[Фернанда Песоа]]. Існуе шэраг іншых, менш вядомых мастакоў слова, якія таксама аказалі значны ўплыў на станаўленне сучаснай партугальскай літаратуры. == Эканоміка == [[Файл:Régua Douro 4.JPG|thumb|220px|Вінаградныя плантацыі]] Пасля [[Рэвалюцыя гваздзікоў|рэвалюцыі гваздзікоў]] у [[1974]] годзе, якая завяршылася заканчэннем аднаго з самых прыкметных фаз эканамічнага ўздыму, які пачаўся ў [[1960-я|1960-х]] гадоў<ref>Fundação da SEDES. [http://www.sedes.pt/conteudo.aspx?args=1,2 As primeiras motivações] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319193720/http://www.sedes.pt/conteudo.aspx?args=1,2 |date=19 сакавіка 2012 }}</ref>, адбыліся істотныя змены ў штогадовым эканамічным росце краіны. Партугалія спрабавала адаптавацца да зменлівай сучаснай глабальнай эканомікі. З [[1990]] года мадэль эканамічнага развіцця Партугаліі павольна адышла ад асновы народнага спажывання і стала накіравана на [[экспарт]], прыватныя [[інвестыцыі]] і развіццё сектара [[высокія тэхналогіі|высокіх тэхналогій]]. [[Бізнес]]-паслугі абагналі больш традыцыйныя галіны, як [[тэкстыльная вытворчасць|тэкстыльную вытворчасць]], вытворчасць [[адзенне|адзення]], [[абутак|абутку]] і [[корак|коркі]]<ref>Grande Enciclopédia Universal, p. 10543, «Portugal», para. 4</ref>, а таксама вырабаў з [[дрэва]] і напоі<ref>[http://www.ft.com/reports/investportugal2008 Investing in Portugal Report]. Financial Times</ref>. Таксама ў Партугаліі пашыраны [[чорная металургія|чорная]] і [[каляровая металургія]], [[машынабудаванне]], развіваецца [[хімічная прамысловасць|хімічная]], [[нафтаперапрацоўчая прамысловасць|нафтаперапрацоўчая]] і [[нафтахімічная прамысловасць|нафтахімічная]], цэментная, шкло-керамічная прамысловасці. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] пераважае [[земляробства]]. Каля паловы апрацоўваемых зямель занята [[ралля|раллёй]], [[вінаградарства]]м, [[пладаводства]]м, аліўкавымі насаджэннямі. У жывёлагадоўлі пераважае развядзенне буйной рагатай жывёлы, [[авечкагадоўля]], [[свінагадоўля]]. Асноўнымі знешнегандлёвыя партнёрамі з’яўляюцца краіны [[Еўрапейская супольнасць|Еўрапейскай супольнасці]]. Большасць прамысловых прадпрыемстваў, [[бізнес]] і [[фінансы]] сканцэнтраваны ў [[Лісабон]]е і [[Порту]], найбуйнейшых мегаполісах Партугаліі. Раёны [[Авейру]], [[Брага (горад)|Брага]], [[Каімбра|Каімбры]], [[Лейрыя|Лейрыі]] з’яўляюцца найбуйнейшымі эканамічнымі цэнтрамі па-за межамі гэтых двух галоўных сталічных абласцей. Партугалія карыстаецца [[еўра]], як нацыянальнай валютай, эканоміка краіны знаходзіцца ў галіне еўразоны з моманту яе запуску. Цэнтральны банк Партугаліі з’яўляецца неад’емнай часткай еўрапейскай сістэмы цэнтральных банкаў. == Некаторыя рэкі == * [[Аві|Рака Авэ]] * [[Каваду|Рака Каваду]] * [[Ліма (рака)|Рака Ліма]] * [[Тамега|Рака Тамега]] == Гл. таксама == * [[Брага (горад)|Горад Брага]] * [[Мыс Рока]] * [[Абрантыш|Горад Абрантыш]] * [[Карташу|Горад Карташу]] * [[Палац Жабуру]] * [[Палац Сінтра]] * [[Шавіш|Горад Шавіш]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Governos/Governos_Constitucionais/GC17/Ministerios/ Portal do Governo] — Сайт партугальскага ўрада * [http://www.presidencia.pt/ Presidência da República Portuguesa] — Афіцыйны сайт Прэзідэнта Партугаліі * [http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp Exercito Portugues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513233750/http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp |date=13 мая 2008 }} — Сайт Узброеных сіл Партугаліі * [http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 Camara Municipal da Lisboa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=15 мая 2008 }} — Сайт мэрыі Лісабона {{Вонкавыя спасылкі}} {{краіна ў тэмах |краіна = Партугалія |краіны = Партугаліі |краіне = Партугаліі |выява = {{сцяг Партугаліі|35px}} }} {{Еўропа}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{НАТА}} {{АЭСР}} {{CPLP}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Партугалія| ]] [[Катэгорыя:Партугаламоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] mbveu0hmueu000lzt6llfbmywp8137u 0 18619 5180777 5179822 2026-08-14T06:21:48Z 5180777 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}}{{вучоны}} '''Алякса́ндр Уладзі́міравіч Мілінке́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і [[палітык]]. == Біяграфія == Скончыў фізіка-матэматычны факультэт [[Гродзенскі педагагічны інстытут|Гродзенскага педінстытута]]. Працаваў настаўнікам (Гродна). Пасля сканчэння аспірантуры [[Інстытут фізікі АН БССР|Інстытута фізікі АН БССР]] (1972) працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам. У 1976—1978 гадах працаваў інжынерам і старшым выкладчыкам Гродзенскага педінстытута. Стажыраваўся ва ўніверсітэце Манпелье ([[Францыя]], [[1980]]) і [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскім універсітэце]] ([[ЗША]], 1998), прайшоў курс навучання ў Еўрапейскім цэнтры даследавання праблем бяспекі ў Гарміш-Партэнкірхене ([[ФРГ]], 2000). Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976). У 1980—1984 гадах загадваў кафедрай Сеціфскага ўніверсітэта ([[Алжыр]]), быў дацэнтам [[Гродзенскі ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага ўніверсітэта]] (1978—1980, 1984—2000). Заснавальнік і кіраўнік грамадскай арганізацыі «Ратуша». Кіраўнік праграм «Фонду спрыяння лакальнаму развіццю». У 1996—1997 гадах — прэзідэнт баскетбольнага клуба «[[Гродна-93]]». Кандыдатура Мілінкевіча ў 2014—2015 годзе разглядалася на пасаду рэктара [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]]<ref>''Пілецкі А.'' [http://euroradio.fm/u-yakasci-magchymaga-rektara-egu-abmyarkouvaecca-kandydatura-milinkevicha У якасці магчымага рэктара ЕГУ абмяркоўваецца кандыдатура Мілінкевіча?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711192557/http://euroradio.fm/u-yakasci-magchymaga-rektara-egu-abmyarkouvaecca-kandydatura-milinkevicha |date=11 ліпеня 2015 }} — euroradio.fm, 10.11.2014, 17:02</ref>. У красавіку 2015 года Мілінкевіч прайграў выбары рэктара амерыканцу Дэвіду Поліку, пасля чаго заявіў, што гэты ўніверсітэт «больш не будзе служыць Беларусі»<ref>{{Cite web |url=https://eurobelarus.info/news/society/2015/04/15/alexandr-milinkevich-egu-bol-she-ne-budet-sluzhit-belarusi.html |title=Архіўная копія |access-date=22 студзеня 2019 |archive-date=18 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818150613/https://eurobelarus.info/news/society/2015/04/15/alexandr-milinkevich-egu-bol-she-ne-budet-sluzhit-belarusi.html |url-status=dead }}</ref>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Намеснік старшыні Гродзенскага гарвыканкама (1990—1996) па пытаннях адукацыі, культуры, аховы здароўя, моладзі, спорту, СМІ, рэлігіі, міжнародных зносін і аховы гістарычнай спадчыны. Падчас кампаніі па выбарах прэзідэнта Беларусі ў 2001 годзе быў кіраўніком перадвыбарчага штаба [[Сямён Домаш|Сямёна Домаша]]. У 1996—2003 гадах — старшыня гродзенскага абласнога грамадскага аб’яднання «Ратуша», ліквідаванага ўладамі. У 1999—2005 гадах — старшыня Беларускай Асацыяцыі Рэсурсных Цэнтраў. У 2003—2005 гадах — старшыня гродзенскага «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства Беларускай Школы]]». Увосень 2004 года Мілінкевіч быў кандыдатам на парламенцкіх выбарах у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — прайграў аднаму з памочнікаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>https://belisrael.info/?p=5280</ref>. У кастрычніку 2005 года на Кангрэсе дэмакратычных сіл быў абраны «адзіным кандыдатам ад дэмакратычных сіл». Удзельнічаў у [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|выбарах прэзідэнта Беларусі]] ў 2006 годзе; паводле афіцыйных звестак, набраў 6 % галасоў выбаршчыкаў і заняў 2-е месца пасля Лукашэнкі. [[Файл:Alexander Milinkevich 03.JPG|thumb|left|Аляксандр Мілінкевіч у [[Варшава|Варшаве]], 5 ліпеня 2006]] У 2005—2007 гадах — старшыня Рады Аб’яднаных дэмакратычных сіл. У сакавіку 2007 года, незадоўга да новага Кангрэса дэмакратычных сіл, на якім быў адхілены з пасады старшыні, называў сябе «прэзідэнтам дэмакратычнай часткі грамадства»<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=7334</ref>. У 2012 годзе не быў зарэгістраваны ў якасці кандыдата на парламенцкіх выбарах<ref>http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=publications&layout=entry&id=66102{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2006—2016 гадах узначальваў [[За Свабоду (рух)|Рух «За Свабоду»]], у 2008 годзе Рух быў зарэгістраваны беларускімі ўладамі ў якасці праваабарончага грамадска-асветніцкага аб’яднання<ref>http://pyx.by/bel/ruh/dakumanty {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150320010357/http://pyx.by/bel/ruh/dakumanty |date=20 сакавіка 2015 }}</ref>. Заяўляў пра свой магчымы ўдзел у прэзідэнцкіх выбарах 2015 года<ref>http://news.tut.by/politics/420546.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141226174042/http://news.tut.by/politics/420546.html |date=26 снежня 2014 }}</ref>, хаця раней казаў пра тое, што на выбары павінен пайсці малады палітык<ref>http://news.tut.by/politics/373950.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705235456/http://news.tut.by/politics/373950.html |date=5 ліпеня 2015 }}</ref>. Урэшце не выставіў сваю кандыдатуру і не падтрымаў ніводнага з кандыдатаў. У 2007 годзе ў Еўрапарламенце казаў: «усё, магчыма, зараз будзе анексія Беларусі»<ref name=":0">https://novychas.by/palityka/aljaksandr-milinkevicz-kali-budze-intervencyja</ref>. У лістападзе 2010 года Мілінкевіч прагназаваў, што расійскае кіраўніцтва ў 2011—2012 прыкладзе намаганні, каб адхіліць Лукашэнку ад улады ў Беларусі: маўляў, Маскве патрэбны чалавек, які «цалкам аддасць Беларусь пад кантроль Расіі» і «спыніць любое збліжэнне з Еўропай»: «статус-кво не можа захавацца»<ref>https://news.tut.by/politics/204615.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020203146/https://news.tut.by/politics/204615.html |date=20 кастрычніка 2020 }}</ref>. У студзені 2019 года, ужо як «канцлер Вольнага беларускага ўніверсітэта», разважаў аб тым, што «падчас кожных выбараў прэзідэнта Беларусі былі расійскія правакацыі»<ref name=":0" />. У верасні 2023 года прызначаны пазаштатным дарадцам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] па пытаннях еўрапейскага выбару Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/eurapeyski-vybar-ci-gatovyya-da-yago-belarusy-efir-z-milinkevicham|title=Еўрапейскі выбар: ці гатовыя да яго беларусы — эфір з Мілінкевічам {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-09-21}}</ref>. == Навуковая і даследчыцкая дзейнасць == Кандыдацкая дысертацыя па тэме «Механізм генерацыі звышмагутных лазерных імпульсаў» (1976). Аўтар 65 навуковых прац і манаграфій па [[квантавая электроніка|квантавай электроніцы]], лазернай тэхніцы, гісторыі, культуры, адукацыі, архітэктуры Беларусі. Краязнавец. У канцы 1980-х знайшоў пахаванне апошняга караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў [[Воўчын]]е, за што ўзнагароджаны ордэнам «За заслугі перад польскай культурай», напісаў пра гэта ўспаміны. Арганізаваў рэстаўрацыю старажытнага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя#Вежавы гадзіннік|вежавага гадзінніка]] на [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Фарным касцёле]] ў [[Гродна|Гродне]]<ref>{{Cite web |url=http://vybary.belsat.eu/wp-content/themes/belsat_theme/assets/candidate_description.php?ID=907 |title=belsat.eu |access-date=27 лістапада 2016 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327114013/http://vybary.belsat.eu/wp-content/themes/belsat_theme/assets/candidate_description.php?ID=907 |url-status=dead }}</ref>. == Ацэнкі == Паводле [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святланы Алексіевіч]], Аляксандр Мілінкевіч — прыклад «''беларуска-польскага інтэлігента»''<ref>{{Кніга|аўтар = пад рэд. [[Валер Булгакаў|Валера Булгакава]]|загаловак = Беларусь: ні Эўропа, ні Расея. Меркаваньні беларускіх эліт|спасылка = http://kamunikat.org/?pubid=1750|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = Выдавецтва ARCHE|год = 2006|старонкі = 124-125|старонак = 258|isbn = 83-89406-77-2|archive-date = 17 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190717220855/http://kamunikat.org/?pubid=1750}}</ref>. [[Мікола Бугай]] адзначае, што спакойны, інтэлігентны палітычны стыль Мілінкевіча кантраставаў з папулізмам многіх постсавецкіх палітыкаў. == Прэміі і ўзнагароды == 26 кастрычніка 2006 года ўзнагароджаны [[Еўрапарламент]]ам [[прэмія імя Андрэя Сахарава|прэміяй імя Андрэя Сахарава]] «За свабоду думкі». Лаўрэат польскай прэміі «Рыцар свабоды», якую арганізуе Фонд імя Казіміра Пулаўскага (2007)<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31489300.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211002124935/https://svb1234.azureedge.net/a/31489300.html |date=2 кастрычніка 2021 }}</ref>. Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belarusprofile.com/be/profile/milinkevich-alyaksandr-uladzimiravich/ Старонка на праекце BelarusProfile.] {{Прэмія Сахарава}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2006)]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] nnsb5kpnrain29qwsl4zetfdkl4u9zj 0 22748 5180982 4553682 2026-08-14T09:29:17Z Voūk12 159072 5180982 wikitext text/x-wiki '''Імперыя''' ({{lang-la|imperium}} — [[улада]], [[дзяржава]]) — гістарычная форма дзяржаўна-палітычнага ўтварэння. Ёсць некалькі як сучасных, так і састарэлых азначэнняў гэтага паняцця. 1) У [[Старажытны Рым|рымлянаў]] найвышэйшая [[дзяржаўная ўлада]], гэтаксама як maiestas належала [[народ]]у, які выяўляў яе ў [[Выбары|выбарах]], [[Заканадаўства|заканадаўстве]], [[суд]]зе, вырашэнні пытанняў [[Вайна|вайны]] і [[мір]]у. Адсюль выцякае Імперыюм, як найвышэйшыя паўнамоцтвы [[магістрат|магістратаў,]]аў спачатку [[цар]]оў, у [[Рымская рэспубліка|рэспубліканскі]] час — [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Імперыюм надавалася [[народ]]ам праз [[выбары]] або прызначаўся спецыяльным [[Закон (права)|законам]]. Як выключэнне [[народ]] мог надаць Імперыюм асобам, якія не належалі да [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Дзеля таго, што асобы, якім надавалася Імперыюм не мелі роўных паўнамоцтваў, пачалі адрозніваць вялікую і меншую Імперыю, найвышэйшая ступень — summum Imperium — надавалася [[дыктатар]]у. [[Консул (Старажытны Рым)|Консул]] атрымліваў ваенны - militis Іmperium, [[прэтар]] - цывільны імперыюм. Найважнейшым правам імператараў - палкаводцаў, было права жыцця і смерці над падуладнымі жаўнерамі. Уласна апёртая на вайсковай дысцыпліне і сіле дыктатарская ўлада ўдалавага правадыра [[Гай Юлій Цэзар|Гая Юлія Цэзара]] і [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] стала ўзорам для панавання [[Спіс рымскіх імператараў|рымскіх імператараў.]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.etymonline.com/word/emperor|загаловак=Harper, Douglas. "emperor". Online Etymology Dictionary. Retrieved 30 August 2010 праверана 12 жніўня 2026}}</ref> Тэарэтычна Імперыя [[народ]]у існавала і пасля падзення [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]], але цалкам перайшла да [[імператар]]а (глядзі [[Прынцыпат]]), і пазней надавалася [[імператар]]у [[Закон (права)|законам]] (г.зв. lex de imperio), надаваўшым вярхоўную ваенную Імперыю пажыццёва наўсёй тэрыторыі [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] разам з іншымі шырокімі паўнамоцтвамі, якія ў апошнія гады [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]] былі далучаныя да надзвычайнай Імперыі, якая надавалася некаторым палкаводцам. Наданне Імперыі суправаджалі знешнія адзнакі, перш за ўсё — [[ліктар]]ы. 2) Тэрыторыя, на якую распаўсюджваецца вярхоўная [[Улада|ўлада]], нададзеная Імперыі ў сэнсе 1) і абапертыя на бюракратыі, ваенным і культурным панаванні тытульнага народу. Нееўрапейскія звышдзяржавы кшталту Персіі, Індыі, Кітая і інш<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110731590-002/html|загаловак=Malinowski, Gościwit (2022). "Imperator-Huangdi: The Idea of the Highest Universal Divine Ruler in the West and China". In Balbo, Andrea; Ahn, Jaewon; Kim, Kihoon (eds.). Empire and Politics in the Eastern and Western Civilisations. De Gruyter. pp. 16–19. doi:10.1515/9783110731590-002. ISBN 978-3-11-073159-0. праверана 12.08.2026}}</ref>. 3) Найменне еўрапейскіх [[манарх]]ічных [[дзяржава]]ў, галавой якіх з’яўляецца [[імператар]]. Гэта звычайна [[Звышдзяржава|вялікія дзяржавы]], якія склаліся з некалькіх [[народ]]аў ці [[дзяржава]]ў. Крыніцай вярхоўнай улады [[Гаспадар (тытул)|гаспадара]] быў кантроль над войскам і саюз з царквой. У выпадку Старажытнага Рыма імператар абвяшчаўся богам, у выпадку хрысціянскіх імперый улада санкцыянавалася вышэйшымі царкоўнымі іерархамі (папай або патрыярхам). Палітычным народам у Сярэднявеччы лічылася [[шляхта]], якая паводле фунцыі ў грамадстве была ваярамі-войскам (milites, equitis), таму імператар будучы вярхоўным правадыром войска і "выдаваў" васалам уласнасць у "кармленне" і панаваў над рыцарскай карпарацыяй. Імперыяй называлася [[Рымская імперыя|Рымская дзяржава]] пасля ўсталявання ў канцы [[1 ст. да н.э.]], пры [[Аўгуст|Аўгусце]] [[Манархія|аднаасобнай улады]] [[імператар]]а. [[Адаакр]] адаслаў знакі імператарскай ўлады ў Канстанцінопаль, на чым спынілася існаванне [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй імперыі]], але на [[Усходняя Рымская імперыя|Усходзе]] яна працягвала існаваць у рамеяў да [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|1453 г.]] Паколькі гэта было прэстыжна, пазней імператарамі абвяшчалі сябе не толькі ўладары [[Візантыя|Візантыі]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/immortalemperorl0000nico/mode/2up|загаловак=Nicol, Donald MacGillivray (1992). The immortal emperor : the life and legend of Constantine Palaiologos, last emperor of the Romans. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-41456-2.}}</ref>. [[Карл Вялікі]] дамогся такога статусу ад рымскага папы дзеля [[Дзяржава франкаў|Дзяржавы франкаў]] пасля [[800]] г., нямецкія ўладары для [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і пазней, паводле крыві ўладара статус распаўсюджваўся на ўладанні [[Габсбургі|Габсбургаў]]<ref>{{Кніга|загаловак="The Holy Roman Empire". Archived from the original on 29 December 2017. праверана 12 жніўня 2026}}</ref>. [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскія ўладары]] з 1547 г. самазвана абвесцілі сябе [[Цар|царамі]] (кесарамі), а пры [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятры І]] - [[Расійская імперыя|Расійскімі мператарамі]], [[Францыя]] пры [[Напалеон I|Напалеоне I]] і [[Напалеон III|Напалеоне III]], [[Аўстрыя]] — з [[1804]] г. (з [[1868]] г. — [[Аўстра-Венгрыя]]) да [[1918]] г., [[Германія]] — з [[1871]] да [[1918]] г. Брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] прыняла тытул імператрыцы ў 1876 г., "адзядзічыўшы" яго ад імператараў Індыі і ўраўнашыся, такім чынам, у прэстыжы кароны з іншымі манархамі свайго часу.<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/emperor-title|загаловак=emperor / Britanica (eng)}}</ref> 4) Вялікія [[Дзяржава|дзяржавы]], са значнымі [[Залежная тэрыторыя|залежнымі тэрыторыямі]]. У адрозненні ад старажытнасці тут імперыю ўтварае [[Метраполія (дзяржава)|метраполія]] і яе [[Калонія|калоніі]] і [[дамініён]]ы (напрыклад, [[Брытанская імперыя]]). З 19 ст., апроч ваеннай моцы, еўрапейцы апіралі свае панаванне не столькі на засяленні чужых тэрыторый сваім насельніцтвам, колькі на нерапраўных дамовах з падуладнымі мясцовымі элітамі, бюракратыі, ваенізаванай рангавай іерархіі грамадства і дзяржавы, на моцы эканоміцы і культуры. == Спасылкі == <references responsive="1"></references> {{Няма крыніц|дата=06.08.2023}} {{Перакласці|en|Empire}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржава]] hfijpzgenvbost4jp25siy6er25x7yq 5180984 5180982 2026-08-14T09:42:13Z Voūk12 159072 5180984 wikitext text/x-wiki '''Імперыя''' ({{lang-la|imperium}} — [[улада]], [[дзяржава]]) — гістарычная форма дзяржаўна-палітычнага ўтварэння. Ёсць некалькі як сучасных, так і састарэлых азначэнняў гэтага паняцця. 1) У [[Старажытны Рым|рымлянаў]] найвышэйшая [[дзяржаўная ўлада]], гэтак сама як maiestas належала [[народ]]у, які выяўляў яе ў [[Выбары|выбарах]], [[Заканадаўства|заканадаўстве]], [[суд]]зе, вырашэнні пытанняў [[Вайна|вайны]] і [[мір]]у, жыцця і смерці. Адсюль выцякае Імперыя, як найвышэйшыя паўнамоцтвы [[магістрат]]аў спачатку [[цар]]оў, у [[Рымская рэспубліка|рэспубліканскі]] час — [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Імперыя надавалася [[народ]]ам праз [[выбары]] або прызначаўся спецыяльным [[Закон (права)|законам]]. Як выключэнне [[народ]] мог надаць Імперыюм асобам, якія не належалі да [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Дзеля таго, што асобы, якім надавалася Імперыюм не мелі роўных паўнамоцтваў, пачалі адрозніваць вялікую і меншую Імперыю, найвышэйшая ступень — summum Imperium — надавалася [[дыктатар]]у. [[Консул (Старажытны Рым)|Консул]] атрымліваў ваенны - militis Іmperium, [[прэтар]] - цывільны імперыюм. Найважнейшым правам імператараў - палкаводцаў, было права жыцця і смерці над падуладнымі жаўнерамі ў баявой сітуацыі і ў выпадку падтрымання дысцыпліны. Уласна апёртая на вайсковай дысцыпліне і сіле простая дыктатарская ўлада ўдалавага правадыра [[Гай Юлій Цэзар|Гая Юлія Цэзара]] і [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] стала ўзорам для вызначэння зместу панавання [[Спіс рымскіх імператараў|рымскіх імператараў.]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.etymonline.com/word/emperor|загаловак=Harper, Douglas. "emperor". Online Etymology Dictionary. Retrieved 30 August 2010 праверана 12 жніўня 2026}}</ref> Тэарэтычна Імперыя [[народ]]у існавала і пасля падзення [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]], але цалкам перайшла да [[імператар]]а (глядзі [[Прынцыпат]]), і пазней надавалася [[імператар]]у [[Закон (права)|законам]] (г.зв. lex de imperio), надаваўшым вярхоўную ваенную Імперыю пажыццёва наўсёй тэрыторыі [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] разам з іншымі шырокімі паўнамоцтвамі, якія ў апошнія гады [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]] былі далучаныя да надзвычайнай Імперыі, якая надавалася некаторым палкаводцам. Наданне Імперыі суправаджалі знешнія адзнакі, перш за ўсё — [[ліктар]]ы. 2) Тэрыторыя, на якую распаўсюджваецца вярхоўная [[Улада|ўлада]], нададзеная Імперыі ў сэнсе 1) і абапертыя на бюракратыі, ваенным і культурным панаванні тытульнага народу. Нееўрапейскія звышдзяржавы кшталту Персіі, Індыі, Кітая і інш<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110731590-002/html|загаловак=Malinowski, Gościwit (2022). "Imperator-Huangdi: The Idea of the Highest Universal Divine Ruler in the West and China". In Balbo, Andrea; Ahn, Jaewon; Kim, Kihoon (eds.). Empire and Politics in the Eastern and Western Civilisations. De Gruyter. pp. 16–19. doi:10.1515/9783110731590-002. ISBN 978-3-11-073159-0. праверана 12.08.2026}}</ref>. 3) Найменне еўрапейскіх [[манарх]]ічных [[дзяржава]]ў, галавой якіх з’яўляецца [[імператар]]. Гэта звычайна [[Звышдзяржава|вялікія дзяржавы]], якія склаліся з некалькіх [[народ]]аў ці [[дзяржава]]ў. Крыніцай вярхоўнай улады [[Гаспадар (тытул)|гаспадара]] быў кантроль над войскам і саюз з царквой. У выпадку Старажытнага Рыма імператар абвяшчаўся богам, у выпадку хрысціянскіх імперый улада санкцыянавалася вышэйшымі царкоўнымі іерархамі (папай або патрыярхам). Палітычным народам у Сярэднявеччы лічылася [[шляхта]], якая паводле фунцыі ў грамадстве была ваярамі-войскам (milites, equitis), таму імператар будучы вярхоўным правадыром войска і "выдаваў" васалам уласнасць у "кармленне", панаваў над рыцарскай карпарацыяй, праз якую кантраляваў "зямлю" - дзяржаву. Імперыяй называлася [[Рымская імперыя|Рымская дзяржава]] пасля ўсталявання ў канцы [[1 ст. да н.э.]], пры [[Аўгуст|Аўгусце]] [[Манархія|аднаасобнай улады]] [[імператар]]а. [[Адаакр]] адаслаў знакі імператарскай ўлады ў Канстанцінопаль, на чым спынілася існаванне [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй імперыі]], але на [[Усходняя Рымская імперыя|Усходзе]] яна працягвала існаваць у рамеяў да [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|1453 г.]] Паколькі гэта было прэстыжна, пазней імператарамі абвяшчалі сябе не толькі ўладары [[Візантыя|Візантыі]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/immortalemperorl0000nico/mode/2up|загаловак=Nicol, Donald MacGillivray (1992). The immortal emperor : the life and legend of Constantine Palaiologos, last emperor of the Romans. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-41456-2.}}</ref>. [[Карл Вялікі]] дамогся такога статусу ад рымскага папы дзеля [[Дзяржава франкаў|Дзяржавы франкаў]] пасля [[800]] г., нямецкія ўладары для [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і пазней, паводле крыві ўладара статус распаўсюджваўся на ўладанні [[Габсбургі|Габсбургаў]]<ref>{{Кніга|загаловак="The Holy Roman Empire". Archived from the original on 29 December 2017. праверана 12 жніўня 2026}}</ref>. [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскія ўладары]] з 1547 г. самазвана абвесцілі сябе [[Цар|царамі]] (кесарамі), а пры [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятры І]] - [[Расійская імперыя|Расійскімі мператарамі]], [[Францыя]] пры [[Напалеон I|Напалеоне I]] і [[Напалеон III|Напалеоне III]], [[Аўстрыя]] — з [[1804]] г. (з [[1868]] г. — [[Аўстра-Венгрыя]]) да [[1918]] г., [[Германія]] — з [[1871]] да [[1918]] г. Брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] прыняла тытул імператрыцы ў 1876 г., "адзядзічыўшы" яго ад імператараў Індыі і ўраўнашыся, такім чынам, у прэстыжы кароны з іншымі манархамі свайго часу.<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/emperor-title|загаловак=emperor / Britanica (eng)}}</ref> 4) Вялікія [[Дзяржава|дзяржавы]], са значнымі [[Залежная тэрыторыя|залежнымі тэрыторыямі]]. У адрозненні ад старажытнасці тут імперыю ўтварае [[Метраполія (дзяржава)|метраполія]] і яе [[Калонія|калоніі]] і [[дамініён]]ы (напрыклад, [[Брытанская імперыя]]). З 19 ст., апроч простай ваеннай моцы, еўрапейцы апіралі свае панаванне не столькі на засяленні чужых тэрыторый сваім насельніцтвам, колькі на нерапраўных дамовах з мясцовымі элітамі, падуладнай сетцы бюракратыі, ваенізаванай рангавай іерархіі грамадства і дзяржавы, на моцы эканомікі і культуры. == Спасылкі == <references responsive="1"></references> {{Няма крыніц|дата=06.08.2023}} {{Перакласці|en|Empire}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржава]] dvfoxzjjotym0eyx3ahmzhyj2y96wva 0 22991 5180645 5138626 2026-08-13T17:29:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180645 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сталыпін}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Пётр Аркадзьевіч Сталыпін |арыгінал імя = {{lang-ru|Пётр Аркадьевич Столыпин}} |выява = Pyotr Stolypin LOC 07327.jpg |шырыня = 250px |пасада = {{нп5|Кіраўнікі ўрадаў Расіі і СССР|Старшыня Савета міністраў Расійскай імперыі|ru|Главы правительств России и СССР}} |сцяг = Flag of Russia.svg |перыядпачатак = 8 ліпеня 1906 |перыядканец = 5 верасня 1911 |папярэднік = [[Іван Логінавіч Гарамыкін]] |пераемнік = [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў]] |пасада_2 = {{нп5|Міністры ўнутраных спраў Расіі|Міністр унутраных спраў Расійскай імперыі|ru|Министры внутренних дел России}} |сцяг_2 = Flag of Russia.svg |перыядпачатак_2 = 26 красавіка 1906 |перыядканец_2 = 5 верасня 1911 |папярэднік_2 = [[Пётр Мікалаевіч Дурнаво]] |пераемнік_2 = [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў]] |пасада_3 = [[Саратаўская губерня|Саратаўскі губернатар]] |сцяг_3 = Coat of Arms of Saratov gubernia (Russian empire).png |сцяг2_3 = Flag of Russia.svg |перыядпачатак_3 = 15 лютага 1903 |перыядканец_3 = 26 красавіка 1906 |папярэднік_3 = {{s|{{нп5|Аляксандр Платонавіч Энгельгарт|Аляксандр Платонавіч Энгельгарт|ru|Энгельгардт, Александр Платонович}}}} |пераемнік_3 = {{нп5|Сяргей Сяргеевіч Тацішчаў|Сяргей Сяргеевіч Тацішчаў|ru|Татищев, Сергей Сергеевич}} |пасада_4 = [[Гродзенская губерня|Гродзенскі губернатар]] |сцяг_4 = Coat of arms of Grodno Governorate 1878.svg |сцяг2_4 = Flag of Russia.svg |перыядпачатак_4 = 30 мая 1902 |перыядканец_4 = 15 февраля 1903 |папярэднік_4 = {{s|{{нп5|Мікалай Пятровіч Урусаў|Мікалай Пятровіч Урусаў|ru|Урусов, Николай Петрович}}}} |пераемнік_4 = {{нп5|Міхаіл Міхайлавіч Асаргін, 1861|Міхаіл Міхайлавіч Асаргін|ru|Осоргин, Михаил Михайлович (1861)}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |жонка = |дзеці = |манарх = [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] |веравызнанне = [[праваслаўе]] |пахаваны = |бацька = |маці = |адукацыя = |вучоная ступень = кандыдат фізіка-матэматычнага факультэта, натуральнага аддзялення, дысертацыя па эканамічнай статыстыцы |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}}{{!!}}{{Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа}}{{!!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}}{{!!}}{{Ордэн Узыходнага сонца 1 класа}} {{!}}- {{!}}{{Каралеўскі Віктарыянскі ордэн|грамадзянскі|GCVO}}{{!!}}{{Ордэн Серафімаў}}{{!!}}{{Ордэн Князя Данііла I 1-й ступені}} {{!}}}{{Ордэн Белага арла (Сербія)}} }} '''Пё́тр Арка́дзьевіч Сталы́пін''' ({{lang-ru|Пётр Аркадьевич Столыпин}}) ({{СС2|14|красавіка|1862|2}}<ref>Дата нараджэння паводле: ''Д. Н.&nbsp;Шилов.'' Государственные деятели Российской империи. — {{СПб.}}, 2002. — С. 690.</ref>, [[Дрэздэн]], [[Каралеўства Саксонія|Саксонія]], [[Германскі саюз]] — {{СС2|18|верасня|1911|5}}, [[Кіеў]], [[Расійская імперыя]]) — дзяржаўны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У розныя гады займаў пасты [[Павятовы правадыр дваранства|павятовага правадыра дваранства]] ў [[Каўнас|Коўне]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскага]] і [[Саратаўская губерня|Саратаўскага]] губернатара, [[Міністры ўнутраных спраў Расіі|міністра ўнутраных спраў]], [[Прэм'ер-міністры Расіі|прэм’ер-міністра]]. У расійскай гісторыі пачатку XX стагоддзя вядомы перадусім як рэфарматар і дзяржаўны дзеяч, які адыграў значную ролю ў падаўленні [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]]<ref name="oldru"/><ref name="Фонд"/><ref name="3 июня"/>. У красавіку [[1906]] года імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] прапанаваў Сталыпіну пост міністра ўнутраных спраў Расіі. Неўзабаве пасля гэтага ўрад быў распушчаны разам з {{нп5|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Дзяржаўнай думай I склікання|ru|Государственная дума Российской империи I созыва}}, а Сталыпін быў прызначаны новым прэм’ер-міністрам. На новай пасадзе, якую ён займаў да сваёй гібелі, Сталыпін правёў цэлы шэраг законапраектаў, якія ўвайшлі ў гісторыю як [[сталыпінская аграрная рэформа]], галоўным здабыткам якой было ўвядзенне прыватнай сялянскай зямельнай уласнасці. Прыняты ўрадам закон пра {{нп5|ваенна-палявы суд|ваенна-палявыя суды|ru|Военно-полевой суд}} ўзмацняў жорсткасць пакарання за здзяйсненне цяжкіх злачынстваў. Пазней Сталыпіна рэзка крытыкавалі за жорсткасць мер, якія ён праводзіў. Сярод іншых мерапрыемстваў Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра асаблівае значэнне маюць увядзенне {{нп5|Закон пра земства ў заходніх губернях|земстваў у заходніх губернях|ru|Закон о земстве в западных губерниях}}, абмежаванне аўтаноміі [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага княства Фінляндскага]], {{нп5|Выбарчая сістэма 1907 года|змена выбарчага заканадаўства|ru|Избирательная система 1907 года}} і [[Трэццячэрвеньскі пераварот|роспуск]] {{нп5|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|II Думы|ru|Государственная дума Российской империи II созыва}}, якія паклалі канец рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. Падчас выступаў перад дэпутатамі Дзяржаўнай думы выявіліся прамоўніцкія здольнасці Сталыпіна. Яго фразы «{{comment|Не запалохаеце!|Не запугаете!}}», «{{comment|Спачатку заспакаенне, потым рэформы|Сначала успокоение, потом реформы}}» і «{{comment|Ім патрэбныя вялікія ўзрушэнні, нам патрэбна вялікая Расія|Им нужны великие потрясения, нам нужна великая Россия}}» сталі крылатымі. З асабістых рыс характару сучаснікамі асабліва вылучалася яго адвага<ref name="Глава 3"/><ref name="Казарезов"/><ref name="Бок"/>^:150. На Сталыпіна планаваліся і былі здзейсненыя 11 замахаў. Падчас апошняга, здзейсненага ў Кіеве {{нп5|Дзмітрый Рыгоравіч Багроў|Дзмітрыем Багровым|ru|Богров, Дмитрий Григорьевич}}, Сталыпін атрымаў раненне, ад якога праз некалькі дзён памёр. {{TOChidden}} == Біяграфія == === Паходжанне і раннія гады === [[Файл:Stolypin v10 p31.png|thumb|left|150px|Радавы герб Сталыпіных.]] Пётр Аркадзьевіч паходзіў з [[Дваране|дваранскага роду]], які існаваў ужо ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]]. Родапачынальнікам {{нп5|Род Сталыпіных|Сталыпіных|ru|Столыпины}} з’яўляўся Рыгор Сталыпін. Яго сын Апанас і ўнук Сільвестр былі [[мурам]]скімі гарадскімі дваранамі. Сільвестр Апанасавіч браў удзел у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайне]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] у другой палове [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]]. За заслугі быў узнагароджаны маёнткам у {{нп5|Мурамскі павет|Мурамскім павеце|ru|Муромский уезд}}<ref name="Аксаков">{{кніга |аўтар = Аксаков А. П. |загаловак = Высший подвиг |спасылка = http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_02.htm |месца = {{СПб.}} |выдавецтва = Изд-во Всерос. нац. клуба |год = 1912 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050121170504/http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_02.htm |archive-date = 21 студзеня 2005 }}</ref>. Унук Емяльян Сямёнавіч меў два сыны — Дзмітрый і Аляксей. У Аляксея, прадзеда будучага прэм’ер-міністра, ад шлюбу з Марыяй Апанасаўнай Мешчарынавай нарадзіліся шасцёра сыноў і пяць дачок. Адзін з сыноў, Аляксандр, быў [[ад'ютант]]ам [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Суворава]], іншы — {{нп5|Аркадзь Аляксеевіч Сталыпін|Аркадзь|ru|Столыпин, Аркадий Алексеевич}} — стаў [[Урадаўнічы сенат|сенатарам]], двое, {{нп5|Мікалай Аляксеевіч Сталыпін|Мікалай|ru|Столыпин, Николай Алексеевич}} і Дзмітрый, даслужыліся да генералаў. Адна з пяці сясцёр дзеда Пятра Сталыпіна выйшла замуж за Міхаіла Васільевіча Арсеньева. Іх дачка Марыя стала маці вялікага рускага паэта, драматурга і празаіка [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|М. Ю. Лермантава]]. Такім чынам, Пётр Аркадзьевіч даводзіўся Лермантаву траюрадным братам<ref name="Аксаков"/>. Пры гэтым у сям’і Сталыпіных стаўленне да свайго знакамітага сваяка было стрыманым. Так, дачка Пятра Аркадзьевіча Сталыпіна, Марыя, у сваіх успамінах піша: {{quote|Лермантаў, бабуля якога была Сталыпіна, пакінуў па сабе шмат успамінаў у нашай сям'і. Родныя яго не любілі за невыносны характар. Асабліва адна цётачка майго бацькі гэтак яго не цярпела, што так да смерці і не пагадзілася з тым, што з-пад пяра гэтага «невыноснага хлапчука» магло выйсці штосьці талковае<ref name="Бок">{{кніга |аўтар = Бок М. П. |загаловак = Воспоминания о моем отце П. А. Столыпине |спасылка = http://ldn-knigi.lib.ru/Rusknig.htm |месца = Нью-Йорк |выдавецтва = Изд-во им. Чехова |год = 1953 }}</ref>^:51—52.}} Бацька будучага рэфарматара, генерал-ад-артылерыі [[Аркадзь Дзмітрыевіч Сталыпін]], вылучыўся ў час [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]], па сканчэнні якой быў прызначаны губернатарам [[Румелія|Усходняй Румеліі]] і Адрыянопальскага санджака<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Столыпин, Аркадий Дмитриевич}}</ref>. Ад яго шлюбу з Наталляй Міхайлаўнай {{нп5|Род Гарчаковых|Гарчаковай|ru|Горчаковы}}, чый род узыходзіць да [[Рурык]]а, нарадзіўся ў [[1862]] годзе сын Пётр<ref name="Аксаков"/>. '''Радаводнае дрэва Сталыпіных:''' {{Сталыпіны}} Пётр Сталыпін нарадзіўся [[14 красавіка|2 (14) красавіка]] [[1862]] года ў сталіцы Саксоніі [[Дрэздэн]]е, куды ездзіла да родных яго маці<ref>{{cite web |url = http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html |title = Усадьба Середниково — Столыпин Петр Аркадьевич |access-date = 2012-01-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090112225701/http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html |archive-date = 12 студзеня 2009 |publisher = сайт Национального Лермонтовского Центра в Середниково |url-status = dead }}</ref>. Праз паўтара месяца — 24 мая — быў хрышчаны ў {{нп5|Царква Прападобнага Сімяона Дзівоснагорца, Дрэздэн|дрэздэнскай праваслаўнай царкве|ru|Церковь Преподобного Симеона Дивногорца (Дрезден)}}. Дзяцінства правёў спачатку ў сядзібе {{нп5|Сярэднікава|Сярэднікава|ru|Середниково}} [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]] (да [[1869]] года), потым у маёнтку {{нп5|Калнабержэ||lt|Kalnaberžė}}<ref>{{cite web |url = http://vseportrety.ru/info-stolypin.html |title = Биография Столыпина |publisher = сайт vseportrety.ru |access-date = 2011-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130722010816/http://vseportrety.ru/info-stolypin.html |archive-date = 22 ліпеня 2013 |url-status = dead }}</ref> [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Сям’я выязджала таксама ў Швейцарыю. [[Файл:serednikovo glavny dom.jpg|thumb|left|200px|Від на галоўны дом і флігелі сядзібы Сярэднікава.]] [[Файл:Kalnaberžės dvaras1.JPG|thumb|left|200px|Маёнтак Калнабержэ, у якім Сталыпін правёў дзяцінства (фатаграфія 2011 года).]] Калі прыйшоў час скіраваць дзяцей у гімназію, Аркадзь Дзмітрыевіч купіў дом у суседняй [[Вільнюс|Вільні]]. Двухпавярховы дом з вялікім садам быў размешчаны на Стэфанаўскай вуліцы (цяпер вуліца Швянта Сцяпона)<ref>{{cite web|url=http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Gene_2.html|title=Виленские воспоминания|last=Гене|first=Алексей.|date=29.06.2009 (1914)|work=Балтийский архив|publisher=Русские творческие ресурсы Балтии|description=Электронная републикация воспоминаний А. Гене из «Русской старины» (1914)|access-date=2009-12-26|archive-url=https://www.webcitation.org/60qS1m8RA?url=http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Gene_2.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У [[1874]] годзе 12-гадовы Пётр быў залічаны ў другі клас Віленскай гімназіі, дзе правучыўся да шостага класа. [[Файл:Stolypin 1876.jpg|thumb|200px|Вучань Віленскай гімназіі П. А. Сталыпін. 1876 год.]] У верасні [[1879]] года 9-ы ваенны корпус пад камандаваннем бацькі быў [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|вернуты з Балгарыі]] ў горад [[Арол (горад)|Арол]]. Пётр і яго брат Аляксандр былі пераведзеныя ў Арлоўскую мужчынскую гімназію<ref name="Глава I">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава I. Родословная. Детство. Отрочество. Юность. Годы учёбы 1862—1885 годы |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавцецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 59 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Пятра залічылі ў сёмы клас. Паводле слоў Б. Фёдарава, ён «''вылучаўся сярод гімназістаў разважлівасцю і характарам''»<ref>{{кніга |аўтар = {{нп5|Барыс Рыгоравіч Фёдараў|Фёдоров Б. Г.|ru|Фёдоров, Борис Григорьевич}} |загаловак = «Я верю в Россию»: биография П. А. Столыпина |спасылка = http://books.google.ru/books?ei=9_8rTcaFOYiCOuXY-K0K&ct=result&sqi=2&id=4kcjAQAAIAAJ&dq=рассудительностью+и+характером+Столыпин&q=%22рассудительный%22++#search_anchor |выдавецтва = Лимбус пресс |год = 2002 |том = 1 |старонкі = 78 |старонак = 271 }}</ref>. 3 чэрвеня [[1881]] года 19-гадовы Пётр скончыў {{нп5|Арлоўская мужчынская гімназія|Арлоўскую гімназію|ru|Орловская мужская гимназия}} і атрымаў атэстат сталасці. Ён з’ехаў у [[Санкт-Пецярбург]], дзе 31 жніўня паступіў на натуральнае аддзяленне (спецыяльнасць — аграномія) фізіка-матэматычнага факультэта [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага Імператарскага ўніверсітэта]]. Падчас навучання Сталыпіна адным з выкладчыкаў універсітэта быў знакаміты рускі навуковец [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзялееў]]. Ён прымаў у яго экзамен па хіміі і паставіў «''выдатна''»<ref name="Бок"/>^20—24. Жаніўся 22-гадовы Пётр у [[1884]] годзе, з’яўляючыся студэнтам, што для таго часу было вельмі не тыповай з’явай. За нявестай быў значны пасаг: радавы маёнтак сям’і Нейдгарт — 4845 дзесяцін у Чыстопальскім павеце Казанскай губерні (Сам П. А. Сталыпін на [[1907]] год меў радавыя маёнткі 835 дзесяцін у Ковенскай і 950 — у Пензенскай губернях, а таксама набыты маёнтак у 320 дзесяцін у Ніжагародскай губерні). Жаніцьба Сталыпіна была звячана з трагічнымі акалічнасцямі. На {{нп5|дуэль|дуэлі|ru|Дуэль}} з князем {{нп5|Род Шахаўскіх|Шахаўскім|ru|Шаховские}} загінуў старэйшы брат Міхаіл. Існуе паданне, што пазней сам Сталыпін таксама страляўся з забойцам брата. Падчас дуэлі ён быў паранены ў правую руку, якая пасля гэтага дрэнна функцыянавала, што часта адзначалі сучаснікі. Міхаіл быў заручаны з {{нп5|фрэйліна|фрэйлінай|ru|Фрейлина}} імператрыцы [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]] Вольгай Барысаўнай Нейдгарт, якая з’яўлялася прапраўнучкай вялікага рускага палкаводца [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]]. Існуе паданне, што на божай пасцелі брат паклаў руку Пятра на руку сваёй нявесты. Праз некаторы час Сталыпін прасіў яе рукі ў бацькі Вольгі Барысаўны, паказаўшы пры гэтым на свой недахоп — «''маладосць''». Будучы цесць (правадзейны таемны саветнік, чын II класа), усміхнуўшыся, адказаў, што «''маладосць — гэта тая нястача, якая выпраўляецца кожны дзень''»<ref name="Бок"/>^20—24<ref>{{cite web |url = http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html |title = Столыпин, Пётр Аркадьевич |publisher = сайт Национального Лермонтовского Центра в Середниково |access-date = 2011-01-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090112225701/http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html |archive-date = 12 студзеня 2009 |url-status = dead }}</ref>. Шлюб аказаўся вельмі шчаслівым. У пары Сталыпіных нарадзіліся пяць дачок і адзін сын. Сведчанняў пра якія-небудзь скандалы ці здрады ў іх сям’і няма. Паводле розных крыніц, сваю дзяржаўную службу малады Сталыпін пачаў у {{нп5|Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі|Міністэрстве дзяржаўных маёмасцей|ru|Министерство государственных имуществ Российской империи}}. Аднак, згодна з «''Фармулярным спісам пра службу Саратаўскага Губернатара''» [[27 кастрычніка]] [[1884]] года, яшчэ будучы студэнтам, ён быў залічаны на службу ў [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі]]. Згодна з тым жа дакументам, [[7 кастрычніка]] [[1885]] года Саветам Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта Сталыпін «''сцвярджаецца кандыдатам фізіка-матэматычнага факультэта''», што давала яму адразу больш высокі службовы чын, адпавядала атрыманню навуковай ступені і сканчэнню ўніверсітэцкай адукацыі. На апошнім курсе навучання ім была падрыхтавана выпускная праца эканоміка-статыстычнай тэматыкі — «''Тытунь (тытунёвыя культуры ў Паўднёвай Расіі)''». Наступны запіс Фармулярнага спіса пацвярджае, што [[5 лютага]] [[1886]] года Сталыпін «''паводле прашэння пераведзены на службу ў лік урадоўцаў, прылічаных да Дэпартамента земляробства і сельскай прамысловасці''» Міністэрства дзяржаўных маёмасцей<ref name="Глава II"/>. Дакументы, што адносяцца да пачатковага перыяду службы П. А. Сталыпіна, у дзяржаўных архівах не захаваліся<ref name="Глава II"/>. Пры гэтым паводле запісаў у вышэйзгаданым Фармулярным спісе, малады ўрадовец рабіў бліскучую кар’еру. У дзень сканчэння Універсітэта, [[7 кастрычніка]] [[1885]] года, яму быў дараваны чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]] (што адпавядала X класу [[Табель аб рангах|табеля аб рангах]], хаця звычайна выпускнікі ўніверсітэта вызначаліся на службу з чынам XIV і вельмі рэдка XII класа); [[26 студзеня]] [[1887]] года ён робіцца памочнікам [[столаначальнік]]а Дэпартамента земляробства і сельскай прамысловасці. Менш чым праз год ([[1 студзеня]] [[1888]] года) Сталыпін — з адступам ад кар’ерных адпаведнасцей і правіл — быў «''узведзены ў званне [[камер-юнкер]]а Двара Яго Імператарскай Вялікасці''»<ref name="Глава II"/>. [[7 кастрычніка]] [[1888]] года, роўна праз тры гады пасля атрымання першага кар’ернага чыну, П. А. Сталыпін узведзены [[Тытулярны саветнік|ў тытулярныя саветнікі]] (IX клас). Праз пяць месяцаў у Сталыпіна чарговы кар’ерны ўзлёт: ён перайшоў на службу ў Міністэрства ўнутраных спраў і [[18 сакавіка]] [[1889]] года быў прызначаны [[Ковенскія павятовыя маршалкі|Ковенскім павятовым правадыром дваранства]] і старшынёй Ковенскага суда сусветных пасярэднікаў (на пасаду V класа дзяржаўнай службы, што на 4 рангі вышэй толькі што прысвоенага яму чына тытулярнага саветніка)<ref name="Глава II"/>. Для сучаснага разумення: гэта як калі б 26-гадовага ваеннага капітана прызначылі на пасаду вышэй палкоўніцкай. === Служба ў Коўне === Сталыпін правёў на службе ў [[Каўнас|Коўне]] каля 13 гадоў — з [[1889]] па [[1902]] гады. Гэты час яго жыцця, паводле сведчання дачкі Марыі, быў самым спакойным. Па прыездзе ў Коўна малады [[павятовы правадыр дваранства]] з галавой акунуўся ў справы краю. Прадметам яго клопату з’яўлялася Сельскагаспадарчае таварыства, якое, па сутнасці, узяло пад кантроль і апеку ўсё мясцовае гаспадарчае жыццё. Галоўнымі заданнямі таварыства былі асвета сялян і павелічэнне прадукцыйнасці іх гаспадарак. Асноўная ўвага надавалася ўкараненню перадавых метадаў гаспадарання і новых сартоў зерневых культур<ref name="Глава II">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава II. Начало службы. В Западном крае |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 33–78 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Падчас службы правадыром дваранства Сталыпін блізка пазнаёміўся з мясцовымі патрэбамі, атрымаў адміністрацыйны досвед<ref>{{кніга |аўтар = Столыпин П. А. |частка = Некролог «П. А. Столыпин», опубликованный в газете «Новое время» 6 сентября 1911 г. |спасылка частка = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt_Piece40.02 |загаловак = Нам нужна Великая Россия...: Полное собрание речей в Государственной думе и Государственном совете. 1906—1911 |спасылка = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt |адказны = Предисл. К. Ф. Шацилло; Сост., коммент. Ю. Г. Фельштинского |месца = М. |выдавецтва = Молодая гвардия |год = 1991 |старонак = 416 |серыя = Звонница; Антология русской публицистики |isbn = 5-235-01576-2 |тыраж = 100&nbsp;000 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110410123202/http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt |archive-date = 10 красавіка 2011 }}</ref>. Стараннасць на службе была адзначана новымі {{нп5|чын|чынамі|ru|Чин}} і ўзнагародамі. У [[1890]] годзе ён быў прызначаны ганаровым міравым суддзёй, у [[1891]] узведзены ў [[Калежскі асэсар|калежскія асэсары]], у [[1893]] узнагароджаны першым [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]], у [[1895]] узведзены ў [[Надворны саветнік|надворныя саветнікі]], у [[1896]] атрымаў прыдворнае званне [[камергер]]а, у [[1899]] узведзены ў [[Калежскі саветнік|калежскія]], а ў [[1901]] і ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]]<ref name="Глава II"/>. Апроч спраў павета, Сталыпін займаўся сваім маёнткам у Калнабержэ, дзе вывучаў земляробства і праблемы сялянства<ref name="Глава II"/><ref>{{cite web|url=http://www.kolos.lt/localhistory/73–q-q-|title=«Литовский акцент» реформатора|author=Герман Шлевис.|publisher=Живой колос|access-date=2012-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100912015947/http://www.kolos.lt/localhistory/73–q-q-|archive-date=12 верасня 2010|url-status=dead}}</ref>. Падчас жыцця ў Коўне ў Сталыпіна нарадзіліся чатыры дачкі — Наталля, Алена, Вольга і Аляксандра<ref name="Глава II"/>. === Гродзенскі губернатар === [[Файл:Stolypin 1902.jpg|thumb|200px|right|Гродзенскі губернатар Сталыпін у 1902 годзе.]] У сярэдзіне мая 1902 года П. А. Сталыпін вывез сваю сям’ю з найбліжэйшымі дамачадцамі «''на воды''» ў невялікі нямецкі горад {{нп5|Горад Бад-Эльстэр|Бад-Эльстэр|ru|Бад-Эльстер}}<ref name="Глава II"/>^:59. У сваіх успамінах старэйшая дачка Марыя апісвае гэты час як адзін з самых шчаслівых у жыцці сям’і Сталыпіных. Яна адзначыла таксама, што прапісаныя нямецкімі лекарамі гразевыя ванны для хворай правай рукі бацькі сталі даваць — да радасці ўсёй сям’і — станоўчыя вынікі<ref name="Бок"/>^:110—113. Праз дзесяць дзён сямейная ідылія нечакана завяршылася. Ад міністра ўнутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|В. К. Плевэ]], які змяніў забітага рэвалюцыянерамі [[Дзмітрый Сяргеевіч Сіпягін|Д. С. Сіпягіна]], прыйшла тэлеграма з вымогай з’явіцца ў Пецярбург<ref name="Черепица">{{артыкул |аўтар = Черепица В. Н. |загаловак = П. А. Столыпин — гродненский губернатор |спасылка = http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_11.htm |выданне = Православный вестник |год = 1998 |нумар = 2—3 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124035217/http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_11.htm |archive-date = 24 лістапада 2012 }}</ref>. Праз тры дні прычына выкліку стала вядомай — П. А. Сталыпін [[30 мая]] [[1902]] года<ref>{{кніга |загаловак = Формулярный список о службе Саратовского Губернатора в звании Камергера Двора Его Величества, Действительного Статского Советника Петра Аркадьевича Столыпина |арыгінал = ГАСО. Ф. 1. Оп. 1. Д. 7335 |год = 1906 |старонкі = 14 }}</ref> быў нечакана прызначаны гродзенскім губернатарам<ref name="Черепица"/>. Ініцыятыва пры гэтым зыходзіла ад Плевэ, які ўзяў курс на замяшчэнне губернатарскіх пасад мясцовымі землеўласнікамі<ref name="Черепица"/>. 21 чэрвеня Сталыпін прыбыў у [[Гродна]] і прыступіў да выканання абавязкаў [[губернатар]]а. У кіраванні губерні былі некаторыя асаблівасці<ref name="Черепица"/>: губернатар быў падкантрольны [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскаму генерал-губернатару]]; губернскі цэнтр Гродна быў меншы двух павятовых гарадоў [[Беласток]]а і [[Брэст|Брэст-Літоўска]]; нацыянальны склад губерні быў неаднастайны (у вялікіх гарадах пераважалі [[яўрэі]]; дваранства, галоўным чынам, было [[Палякі|польскім]], а сялянства — [[Беларусы|беларускім]]). Па ініцыятыве Сталыпіна ў Гродне былі адкрыты яўрэйскае двухкласнае народнае вучылішча, рамеснае вучылішча, а таксама жаночае прыходскае вучылішча асаблівага тыпу, у якім, апроч агульных прадметаў, выкладаліся маляванне, [[Чарцёж|чарчэнне]] і рукадзелле<ref name="Черепица"/>. На другі дзень працы ён зачыніў Польскі клуб, дзе панавалі «''паўстанцкія настроі''»<ref>{{кніга |аўтар = Бородин А. П. |загаловак = Столыпин: реформы во имя России |спасылка = http://books.google.ru/books?ei=4gEsTcmBG4uYOoPxrdYK&ct=result&id=h7HwAAAAMAAJ&dq=закрыл+Польский+клуб&q=%22Польский+клуб%22#search_anchor |месца = {{М.}} |выдавецтва = Вече |год = 2004 |старонкі = 19 |старонак = 380 }}</ref>. Асвоіўшыся на пасадзе губернатара, Сталыпін пачаў праводзіць рэформы, якія ўключалі рассяленне сялян на [[хутар]]ы, ліквідацыю {{нп5|Цераспалосіца|цераспалосіцы|ru|Чересполосица}}, укараненне штучных угнаенняў, палепшаных сельскагаспадарчых прылад, шматпольных сяўбаабаротаў, [[меліярацыя|меліярацыі]], развіццё [[Кааперацыя|кааперацыі]], сельскагаспадарчую адукацыю сялян<ref name="Черепица"/>. Такія навінкі выклікалі крытыку буйных землеўласнікаў. На адным з пасяджэнняў [[Чацвярцінскія|князь Святаполк-Чацвярцінскі]] заявіў, што «''нам патрэбна працоўная сіла чалавека, патрэбная фізічная праца і здольнасць да яе, а не адукацыя. Адукацыя павінна быць даступна забяспечаным класам, але не масе…''». Сталыпін даў рэзкі адказ<ref name="Черепица"/>: {{quote|Баяцца граматы і асветы, баяцца святла нельга. Адукацыя народа, слушна і разумна пастаўленая, ніколі не прывядзе да анархіі…}} === Саратаўскі губернатар === Служба ў Гродне цалкам задавальняла Сталыпіна. Аднак неўзабаве міністр унутраных спраў Плевэ зноў зрабіў прапанову Сталыпіну заняць пасаду губернатара [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]]. Сталыпін не хацеў пераязджаць у [[Саратаў]]. Плевэ заявіў: «''Мяне Вашы асабістыя і сямейныя акалічнасці не цікавяць, і яны не могуць быць прыняты да ўвагі. Я лічу Вас прыдатным для такой цяжкай губерні і чакаю ад Вас якіх-небудзь дзелавых меркаванняў, але не ўзважвання сямейных інтарэсаў''»<ref>{{кніга |аўтар = Степанов С. А. |загаловак = Загадки убийства Столыпина |месца = {{М.}} |выдавецтва = Прогресс-Академия |год = 1995 |старонкі = 19 |старонак = 303 |серыя = Века и люди |isbn = 5-85864-003-6 }}</ref>. Саратаўшчына не была незнаёмай Сталыпіну: у губерні знаходзіліся радавыя землі Сталыпіных. Стрыечны дзед Пятра Аркадзьевіча, Апанас Аляксеевіч<ref>{{cite web |url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/lermontov/1322/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%8B |title = Столыпины |publisher = Лермонтовская энциклопедия |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305044437/http://dic.academic.ru/dic.nsf/lermontov/1322/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%8B |archive-date = 5 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>, быў саратаўскім правадыром дваранства, а яго дачка Мар’я была замужам за князем У. А. Шчарбатавым, саратаўскім губернатарам у 1860-х гадах. На рацэ Алаі знаходзіцца сяло {{нп5|Сяло Сталыпіна, Саратаўская вобласць|Сталыпіна|ru|Столыпино (Саратовская область)}}, пры якім — «''вопытны хутар''» А. Д. Сталыпіна з развітай культурнай гаспадаркай<ref>{{кніга |аўтар = Рыбас С. Ю., Тараканова Л. В. |загаловак = Реформатор: жизнь и смерть Петра Столыпина |месца = М. |выдавецтва = Недра |год = 1991 |isbn = 5247030974 |старонак = 206 |старонкі = 23 }}</ref>. Прызначэнне Сталыпіна саратаўскім губернатарам з’яўлялася павышэннем па службе і сведчыла пра прызнанне яго заслуг на розных пасадах у Коўне і Гродне. Да часу яго прызначэння губернатарам Саратаўская губерня лічылася заможнай і багатай. У Саратаве жылі 150 тысяч жыхароў, была развітая прамысловасць — у горадзе налічваліся 150 заводаў і фабрык, 11 банкаў, 16 тысяч дамоў, амаль 3 тысячы крам<ref name="Глава 3"/>. Апроч гэтага, у склад Саратаўскай губерні ўваходзілі буйныя гарады [[Валгаград|Царыцын]] і [[Камышын]], некалькі ліній {{нп5|Разана-Уральская чыгунка|Разана-Уральскай чыгункі|ru|Рязано-Уральская железная дорога}}. Пачатак [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]] Сталыпін успрыняў крытычна. Паводле ўспамінаў дачкі, у коле сям’і ён сказаў: {{quote|Як можа мужык ісці радасна ў бой, баронячы нейкую арандаваную зямлю ў невядомых яму краях? Сумная і цяжкая вайна, не прыхарошаная ахвярным парывам<ref name="Бок"/>¹²⁹.}} Пасля паразы ў вайне з Японіяй Расійскую імперыю захліснулі [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйныя падзеі]]. Пры навядзенні парадку Сталыпін выяўляў рэдкую мужнасць і адвагу, што адзначаюць сведкі таго часу<ref name="Глава 3"/><ref name="Казарезов"/><ref name="Бок"/>¹⁵⁰^110—113. Ён бяззбройным і без якой-небудзь аховы ўваходзіў у цэнтр бушавалых натоўпаў. Гэта так дзейнічала на народ, што натоўп сам сабой ставаў больш спакойным<ref name="Глава 3"/>. Сучаснік Сталыпіна В. Б. Лапухін так апісвае адзін з эпізодаў рэвалюцыйных падзей таго часу: <blockquote> ''Досыць вядомы эпізод, калі Сталыпін у адносна сціплай ролі саратаўскага губернатара ў тую пару, калі губернатараў расстрэльвалі, як курапатак, уразаецца ў натоўп, які бунтуе. На яго наступае чалавек з выяўна агрэсіўнымі намерамі, з забойствам у поглядзе. Сталыпін кідае яму на рукі знятае з плячэй формавае паліто з загадам, аддадзеным так, як умее загадваць адна толькі ўпэўненая ў сабе адвага: «Трымай». Агаломшаны прэзумптыўны «забойца» машынальна падхапляе губернатарскае паліто. Яго рукі заняты. Ён паралізаваны. І ўжо думкай далёкі ад крывавай расправы. Сталыпін спакойна трымае прамову загіпнатызаванаму яго мужнасцю натоўпу. І Сталыпін, і натоўп мірна разыходзяцца<ref name="Казарезов">{{кніга |аўтар = Казарезов В. В. |загаловак = П. А. Столыпин: история и современность |месца = Новосибирск |выдавецтва = Рид |год = 1991 |старонкі = 25—26 |старонак = 127 |ISBN = 5-7620-0633-6 |тыраж = 30000 }}</ref>.'' </blockquote> Пасля «''разаніны ў Малінаўцы''», падчас якой загінулі 42 чалавекі, у Саратаў накіроўваюць генерал-ад’ютанта {{нп5|Віктар Віктаравіч Сахараў|В. В. Сахарава|ru|Сахаров, Виктор Викторович}}. Сахараў спыніўся ў доме Сталыпіна. Эсэрка {{нп5|Анастасія Аляксееўна Біцэнка|Біцэнка|ru|Биценко, Анастасия Алексеевна}}, якая прыйшла пад выглядам наведніцы, застрэліла яго<ref>{{cite web |url = http://www.gosportret.ru/inform016.html |title = Столыпин Пётр Аркадьевич |publisher = сайт gosportret.ru |access-date = 2011-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120110022956/http://www.gosportret.ru/inform016.html |archive-date = 10 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. Эпізод, што адбыўся ў Балашоўскім павеце, калі лекарам-земцам пагражала небяспека з боку чарнасоценцаў, якія абложвалі іх, стаў вельмі вядомы. На выручку да абложаных з’явіўся сам губернатар і вывеў іх пад эскортам казакоў. Пры гэтым натоўп закідаў земцаў камянямі, адным з якіх быў зачэплены і Сталыпін<ref name="Глава 3"/>. Дзякуючы энергічным дзеянням Сталыпіна жыццё ў Саратаўскай губерні паступова супакойвалася. Дзеянні маладога губернатара былі заўважаны [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]], які двойчы выказаў яму асабістую падзяку за выяўленую стараннасць<ref name="Глава 3"/>. У другой палове красавіка [[1906]] года Сталыпіна выклікалі ў Царскае Сяло тэлеграмай за подпісам імператара. Сустрэўшы яго, Мікалай II сказаў, што пільна сачыў за дзеяннямі ў Саратаве і, лічачы іх выключна выбітнымі, прызначае яго міністрам унутраных спраў<ref name="Глава 3"/>. Сталыпін, які перажыў рэвалюцыю і чатыры замахі, спрабаваў адмовіцца ад пасады<ref>{{cite web |url = http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn1906zhene.html#060426 |title = Переписка Столыпина (Письмо О.Б. Столыпиной 26 апреля 1906 г.) |author = Столыпин П. А. |publisher = сайт www.hrono.ru |access-date = 2012-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015004752/http://hrono.ru/libris/stolypin/stpn1906zhene.html#060426 |archive-date = 15 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. Характэрна, што двое з яго папярэднікаў на гэтым пасту — [[Дзмітрый Сяргеевіч Сіпягін|Сіпягін]] і [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Плевэ]] — былі забіты рэвалюцыянерамі. Пра страх і нежаданне многіх урадоўцаў займаць адказныя пасты, баючыся замахаў, неаднаразова ў сваіх мемуарах паказваў першы прэм’ер-міністр Расійскай імперыі [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Вітэ]]. <blockquote> : ''На гэта гасудар адказаў:'' : ''— Пётр Аркадзьевіч, я вас вельмі прашу прыняць гэты пост.'' : ''— Ваша вялікасць, не магу, гэта было б супраць майго сумлення.'' : ''— Тады я вам гэта загадваю.'' : ''Майму бацьку нічога не заставалася, як схіліцца перад выяўленай у такой форме воляй свайго гасудара, і ён вярнуўся ў Саратаў толькі на вельмі кароткі час, каб здаць справы губерні<ref name="Бок"/>^:160.'' </blockquote> === Міністр унутраных спраў === Міністр унутраных спраў з’яўляўся першым сярод іншых міністраў Расійскай імперыі па сваёй ролі і маштабе дзейнасці. У яго веданні былі: * кіраванне справамі пошты і тэлеграфа * дзяржаўная паліцыя * турмы, высылкі * губернскія і павятовыя адміністрацыі * узаемадзеянне з земствамі * харчовая справа (забеспячэнне насельніцтва харчам пры неўраджаі) * пажарная частка * страхаванне * медыцына * ветэрынарыя * мясцовыя суды і інш.<ref>{{кніга |аўтар = Иванов Р. Н. |загаловак = Кровь Столыпина |месца = {{М.}} |выдавецтва = Руди |старонкі = 21—22 |старонак = 192 }}</ref> Пасля заняцця паста прэм’ер-міністра Сталыпін сумяшчаў абодва пасты, застаючыся міністрам унутраных спраў да канца свайго жыцця. Пачатак яго працы на новым посце супаў з пачаткам працы [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|I Дзяржаўнай думы]], якая была галоўным чынам прадстаўлена левымі, якія ад пачатку сваёй працы ўзялі курс на канфрантацыю з уладай<ref name="Глава 4">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава IV. Министр внутренних дел. I Государственная дума. Премьер-министр. |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 150—176 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>^:156. Савецкі гісторык Арон Аўрэх адзначаў, што Сталыпін аказаўся добрым прамоўцам, а некаторыя яго фразы рабіліся крылатымі<ref name="Аврех Восхождение">{{кніга |аўтар = Арон Аврех. |частка = Глава I. Путь наверх. Восхождение по ступеням власти и программа П. А. Столыпина |спасылка частка = http://scepsis.ru/library/id_1353.html |загаловак = П.А. Столыпин и судьбы реформ в России |спасылка = http://scepsis.ru/library/id_1349.html |месца = {{М.}} |выдавецтва = Политиздат |год = 1991 |старонак = 286 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130116014647/http://scepsis.ru/library/id_1349.html |archive-date = 16 студзеня 2013 }}</ref>. Усяго на пасту міністра ўнутраных спраў Сталыпін выступаў перад дэпутатамі I Дзяржаўнай думы тройчы. Пры гэтым усе тры разы яго прамовы суправаджаліся шумам, крыкамі і выкрыкамі з месцаў «''Даволі''», «''Далоў''», «''Адстаўка''»<ref name="Речи"/>. Сталыпін адразу даў зразумець, што «''трэба справядліва і цвёрда ахоўваць парадак у Расіі''». Адказваючы на папрокі пра недасканаласць законаў і, адпаведна, немагчымасць іх слушнага ўжывання, ён прамовіў фразу, якая атрымала шырокую слыннасць<ref name="Аврех Восхождение"/> <blockquote> ''Нельга сказаць вартавому: у цябе старая крамянёвая стрэльба; ужываючы яе, ты можаш параніць сябе і чужых; кінь стрэльбу. На гэта сумленны вартавы адкажа: пакуль я на посце, пакуль мне не далі новай стрэльбы, я буду імкнуцца ўмела дзейнічаць старой<ref name="Речи"/>.'' </blockquote> Пра рэвалюцыйнасць Думы гаворыць яе адмова прыняць да вымогі агульнай палітычнай амністыі папраўку дэпутата {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Стаховіч, палітычны дзеяч|М. А. Стаховіча|ru|Стахович, Михаил Александрович (политик)}}, якая асуджала адначасова і палітычныя крайнасці, у тым ліку тэрор супраць улады. На яго довады пра тое, што на 90 пакараных смерцю за апошнія месяцы даводзіцца 288 забітых і 388 параненых прадстаўнікоў улады, большай часткай простых {{нп5|гарадавы|гарадавых|ru|Городовой}}, — з лаў левых крычалі: «''Мала!''»...<ref name="Глава 4"/>^:167. Такое супрацьстаянне паміж выканаўчай і заканадаўчай уладамі стварала цяжкасці для выхаду з паваеннага крызісу і рэвалюцыі. Абмяркоўвалася магчымасць стварэння ўрада з удзелам апазіцыйнай партыі [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]], якая мела большасць у Думе. Сталыпін, чыя папулярнасць і ўплыў на цара ўзмацняліся, сустракаўся з лідарам кадэтаў {{нп5|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Мілюковым|ru|Милюков, Павел Николаевич}}. На выказаныя сумневы пра тое, што кадэты не змогуць утрымаць парадак і супрацьстаяць рэвалюцыі, Мілюкоў адказваў: {{quote|Гэтага мы не баімся. Калі трэба будзе, мы паставім гільяціны на плошчах і будзем бязлітасна распраўляцца з усімі, хто вядзе барацьбу супраць урада, які абапіраецца на народны давер<ref name="Рыбас"/>^:58.}} Апошнім рашэннем Думы, якое канчаткова схіліла цара да яе роспуску, стаў зварот да насельніцтва з тлумачэннямі па аграрным пытанні і заявай, што яна «ад ''прымусовага адчужэння'' прыватнаўласніцкіх зямель не адступіць»<ref>{{кніга |аўтар = Пушкарский Н. Ю. |загаловак = Всероссийский император Николай II |месца = Саратов |выдавецтва = Соотечественник |год = 1993 |старонкі = 87 }}</ref>. Заадно з Думай быў распушчаны ўрад [[Іван Логінавіч Гарамыкін|Гарамыкіна]]. Новым прэм’ер-міністрам стаў Сталыпін. === Прэм’ер-міністр === [[Файл:Stolypin by Repin.jpg|thumb|right|200px|П. А. Сталыпін. Партрэт работы [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Рэпіна]] (1910).]] 8 ([[21 ліпеня|21]]) ліпеня 1906 года [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Першая Дзяржаўная дума]] была распушчана імператарам. Сталыпін замяніў [[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]] на посце [[Прэм'ер-міністры Расіі|старшыні]] [[Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета міністраў]] з захаваннем пасады міністра ўнутраных спраў. Адразу ж пасля прызначэння Сталыпін пачаў перамовы пра запрашэнне ў новы кабінет папулярных парламенцкіх і грамадскіх дзеячаў, якія належалі да [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] і [[Саюз 17 кастрычніка|«Саюза 17 кастрычніка»]]. Міністэрскія пасты спачатку прапанаваліся {{нп5|Дзмітрый Мікалаевіч Шыпоў|Д. М. Шыпову|ru|Шипов, Дмитрий Николаевич}}, [[Георгій Яўгенавіч Львоў|кн. Г. Я. Львову]], {{нп5|Пётр Аляксандравіч Гейдэн|гр. П. А. Гейдэну|ru|Гейден, Пётр Александрович}}, {{нп5|Мікалай Мікалаевіч Львоў|М. М. Львову|ru|Львов, Николай Николаевич}}, [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкову]]; падчас далейшых перамоў таксама разглядаліся кандыдатуры [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Ф. Коні]] і {{нп5|Яўген Мікалаевіч Трубяцкі|кн. Я. М. Трубяцкога|ru|Трубецкой, Евгений Николаевич}}. Грамадскія дзеячы, упэўненыя, што будучая [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|II Дума]] зможа прымусіць урад да стварэння адказнага перад Думай кабінета, мелі мала зацікаўленасці ў дзейнасці ў якасці каронных міністраў у змяшаным грамадска-чынавенскім кабінеце; магчымасць уваходжання ва ўрад яны абстаўлялі такімі ўмовамі, якія свядома не маглі быць прыняты Сталыпіным. Да канца ліпеня перамовы цалкам праваліліся. Паколькі гэта была ўжо трэцяя няўдалая спроба прыцягнення грамадскіх дзеячаў ва ўрад (першая спроба была зроблена [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]] ў кастрычніку 1905 года, адразу пасля выдання Кастрычніцкага маніфеста, другая — самім Сталыпіным у чэрвені 1906 года, перад роспускам [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|I Думы]]), Сталыпін у паследку цалкам расчараваўся ў ідэі грамадскага кабінета і надалей узначальваў урад чыста бюракратычнага складу<ref>{{кніга |аўтар = Шипов Д.Н. |загаловак = Воспоминания и думы о пережитом |спасылка = http://dlib.rsl.ru/viewer/01004860235 |месца = М. |выдавецтва = Изд. М. и С.Сабашниковых |год = 1918 |старонак = 592 }}, глава XIV.</ref>. Пры ўступе на пасаду прэм’ер-міністра Сталыпін настаяў на адстаўцы галоўкіраўніка землеўпарадкаваннем і земляробствам {{нп5|Аляксандр Сямёнавіч Сцішынскі|А. С. Сцішынскага|ru|Стишинский, Александр Семёнович}} і обер-пракурора [[Свяцейшы ўрадаўнічы сінод|Свяцейшага Сінода]] {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Шырынскі-Шыхматаў|кн. А. А. Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Алексей Александрович}}, пры захаванні ўсяго астатняга складу папярэдняга кабінета І. Л. Гарамыкіна. На пасту прэм’ер-міністра Сталыпін дзейнічаў вельмі энергічна. Яго запомнілі як бліскучага прамоўцу, многія фразы з прамоў якога сталі крылатымі, чалавека, які саўладаў з рэвалюцыяй<ref name="oldru">{{cite web |url = http://oldru.com/brief/18.htm |title = Краткая история России и Советского Союза. Реформы Столыпина |publisher = сайт oldru.com |access-date = 2011-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304093105/http://oldru.com/brief/18.htm |archive-date = 4 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref><ref name="Фонд">{{cite web |url = http://www.stolypin.ru/publications/?ELEMENT_ID=485 |title = Базовые компоненты столыпинской программы модернизации России |author = П. А. Пожигайло. |publisher = Фонд изучения наследия П. А. Столыпина |access-date = 2011-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130801085518/http://www.stolypin.ru/publications/?ELEMENT_ID=485 |archive-date = 1 жніўня 2013 |url-status = dead }}</ref><ref name="3 июня"/>, рэфарматара, адважнага чалавека<ref name="Глава 3"/><ref name="Казарезов"/>, на якога былі здзейснены некалькі замахаў. На пасадзе прэм’ер-міністра Сталыпін заставаўся аж да сваёй смерці, якая наступіла з прычыны замаху ў верасні 1911 года. ==== Роспуск II Думы. Новая выбарчая сістэма. III Дума ==== [[Файл:Members of Duma are drafting a reply to Stolypin.jpeg|thumb|200px|Карыкатура «Галавін піша адказ Сталыпіну».]] Адносіны Сталыпіна з [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|II Дзяржаўнай думай]] былі вельмі напружанымі. У заканадаўчы орган улады ўваходзілі больш сотні прадстаўнікоў партый, якія непасрэдна выступалі за скіданне існавалага ладу, — [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]] (якая пазней падзялілася на [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і [[меншавікі|меншавікоў]]) і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры]], чые прадстаўнікі неаднаразова ўладкоўвалі замахі і забойствы найвышэйшых службовых асоб Расійскай імперыі<ref>{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Эсеры/БСЭ/Эсеры|загаловак=Эсеры|author = В. В. Гармиза|accessdate = 2012-01-07|archiveurl= http://www.webcitation.org/60qSCmRLn|archivedate = 2011-08-11}}</ref>. Польскія дэпутаты выступалі за вылучэнне Польшчы з Расійскай імперыі ў асобную дзяржаву. Дзве самыя шматлікія фракцыі [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]]<ref>{{cite web |url = http://his95.narod.ru/party/kadet.htm |title = Программа конституционно-демократической партии |publisher = сайт his95.narod.ru |access-date = 2011-02-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110522220057/http://his95.narod.ru/party/kadet.htm |archive-date = 22 мая 2011 |url-status = dead }}</ref> і [[Трудавікі|трудавікоў]] выступалі за прымусовае адчужэнне зямель у памешчыкаў з наступнай перадачай сялянам. Члены партый, якія выступалі за змену дзяржаўнага ладу, трапіўшы ў Дзяржаўную думу, працягвалі займацца рэвалюцыйнай дзейнасцю, пра што неўзабаве стала вядома паліцыі, кіраўніком якой з’яўляўся Сталыпін. [[7 мая]] [[1907]] года ён абнародаваў у Думе «''Урадавае паведамленне пра змову''», выяўленую ў сталіцы, што ставіла сваёй мэтай здзяйсненне тэрарыстычных актаў супраць [[Мікалай II (імператар расійскі)|імператара]], вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] і супраць яго самога<ref name="Речи"/>: <blockquote> ''У лютым бягучага года аддзяленне па ахоўванні грамадскага парадку і бяспекі ў Пецярбургу атрымала звестку пра тое, што ў сталіцы ўтварылася злачынная супольнасць, што паставіла найбліжэйшай мэтай сваёй дзейнасці здзяйсненне шэрага тэрарыстычных актаў. […] Зараз папярэднім вынікам усталявана, што з ліку затрыманых асоб значны лік выкрываецца ў тым, што яны ўступілі ва ўтвораную ў складзе партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў супольнасць, што паставіла мэтай сваёй дзейнасці замах на святую асобу Гасудара Імператара і здзяйсненне тэрарыстычных актаў, накіраваных супраць Вялікага Князя Мікалая Мікалаевіча і старшыні Савета Міністраў […] У кватэры аказаліся, сапраўды, члены Дзяржаўнай думы.'' </blockquote> Урад падаў Думе ўльтыматум, патрабуючы зняць дэпутацкую недатыкальнасць з меркаваных удзельнікаў змовы, падаўшы Думе кароткі тэрмін для адказу. Пасля таго, як Дума не пагадзілася на ўмовы ўрада неадкладна і перайшла да працэдуры абмеркавання вымогаў, цар, не чакаючы канчатковага адказу, [[3 чэрвеня]] распусціў Думу. Акт 3 чэрвеня фармальна парушаў «[[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфест 17 кастрычніка]]» і {{нп5|Асноўныя дзяржаўныя законы Расійскай імперыі|Асноўныя законы 1906 года|ru|Основные государственные законы Российской империи}}, у сувязі з чым праціўнікамі ўрада быў названы «[[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскім пераваротам]]»<ref name="3 июня">{{кніга |аўтар = Арон Аврех. |частка = Глава I. Путь наверх. От цезаризма к бонапартизму. Создание третьеиюньской системы |спасылка частка = http://scepsis.ru/library/id_1354.html |загаловак = П.А. Столыпин и судьбы реформ в России |спасылка = http://scepsis.ru/library/id_1349.html |месца = {{М.}} |выдавецва = Политиздат |год = 1991 |старонак = 286 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130116014647/http://scepsis.ru/library/id_1349.html |archive-date = 16 студзеня 2013 }}</ref>. Паколькі звесткі пра ўдзел дэпутатаў у складанні так званага «''салдацкага наказу''» — рэвалюцыйнага закліку, звернутага ад салдатаў да сацыял-дэмакратычнай фракцыі Думы — былі атрыманы ад інфарматара Дэпартамента паліцыі Шорнікавай, якая сама брала ўдзел у напісанні гэтага дакумента, сутнасць падзей застаецца няяснай. Гісторыкі савецкага перыяду, услед за левай часткай Думы, былі перакананы ў тым, што ўся гісторыя ад пачатку да канца з’яўлялася паліцэйскай правакацыяй, распачатай па ініцыятыве Сталыпіна. У той жа час, актывісты рэвалюцыйных партый не мелі патрэбы ў правакацыях для вядзення супрацьурадавай дзейнасці, так што цалкам імаверны і варыянт, пры якім агент паліцыі выканаў проста функцыі інфарматара. Ва ўсякім разе, ужо пасля смерці Сталыпіна, урад усімі сіламі імкнуўся схаваць сляды ўдзелу інфарматара паліцыі ў інцыдэнце<ref>{{кніга |загаловак = «Охранка»: Воспоминания руководителей охранных отделений |адказны = В 2-х тт. |спасылка = http://1905-1907-ru.livejournal.com/50271.html |месца = М. |выдавецтва = Новое литературное обозрение |год = 2004 |старонак = 512+600 |isbn = 5-86793-342-3, 5-86793-343-1 |archive-date = 31 студзеня 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120131202320/http://1905-1907-ru.livejournal.com/50271.html }}{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Коковцов В.Н.]] |загаловак = Из моего прошлого (1903-1919): Воспоминания. Мемуары |спасылка = http://www.bookarchive.ru/dok_literatura/istorija/50763-iz-moego-proshlogo.-vospominanija-1911-1919..html |месца = Минск |выдавецтва = Харвест |год = 2004 |серыя = Воспоминания |старонак = 896 |isbn = 985-13-1814-0 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120118232834/http://www.bookarchive.ru/dok_literatura/istorija/50763-iz-moego-proshlogo.-vospominanija-1911-1919..html |archive-date = 18 студзеня 2012 }}</ref>. Наступным крокам стала змена выбарчай сістэмы. Як пісаў Вітэ<ref name="Витте50">{{кніга |аўтаор = Витте С. Ю. |частка = Глава 50. Вторая дума. Государственный переворот 3 июня 1907 года |загаловак = Царствование Николая Второго |спасылка = http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0070.shtml |месца = Берлин |выдавецтва = Слово |год = 1922 |том = 2 }}</ref>, {{quote|Я і ў той час не разумеў: чаму ўрад робіць другую пробу з Дзяржаўнай думай, збіраючы яе на падставе існуючага выбарчага закона, […] бо для мяне было ясна, што існасць думскіх гледжанняў другой Дзяржаўнай Думы будзе такая ж, як і першай, і калі б па тым жа законе працягвалі абіраць і наступныя Думы, то сутнасць наступных Дум была б тая ж самая, як і папярэдніх.}} {{нп5|Выбарчая сістэма 1907 года|Новая выбарчая сістэма|ru|Избирательная система 1907 года}}, якая выкарыстоўвалася пры выбарах у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўныя думы]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|III]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|IV]] скліканняў, павялічыла прадстаўніцтва ў Думе землеўласнікаў і заможных гараджан, а таксама рускага насельніцтва ў адносінах да нацыянальных меншасцей, што прывяло да фарміравання ў III і IV Думах праўрадавай большасці. Большасць у новаабранай III Думе склалі «''[[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]]''», якія атрымалі 154 мандаты. Змешчаныя ў цэнтры «''акцябрысты''» забяспечвалі Сталыпіну прыняцце законапраектаў, уступаючы ў кааліцыю па тых ці іншых пытаннях або з правымі, або з левымі членамі парламента<ref name="3 июня"/>. У той жа час, шчыльнымі асабістымі сувязямі са Сталыпіным (на думку многіх сучаснікаў — яго простым заступніцтвам) адрознівалася менш шматлікая партыя {{нп5|Усерасійскі нацыянальны саюз|Усерасійскі нацыянальны саюз (УНС)|ru|Всероссийский национальный союз}}, якая лідзіравала ў думскай нацыянальнай фракцыі, што займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і правай фракцыяй<ref>{{кніга |аўтар = Санькова С.М. |загаловак = Русская партия в России. Образование и деятельность Всероссийского национального союза (1908-1917) |спасылка = http://mirknig.com/knigi/history/1181373088-russkaya-partiya-v-rossii-obrazovanie-i-deyatelnost-vserossiyskogo-nacionalnogo-soyuza-1908-1917.html |месца = Орел |выдавецтва = Изд. С.В.Зенина |год = 2006 |старонак = 317 |isbn = 5-902802-15-6 }}</ref>. Паводле сведчанняў сучасніка, III Дума з’явілася «''стварэннем Сталыпіна''»<ref>{{кніга |аўтар = Красильников Н. |загаловак = П. А. Столыпин и его деятельность в первой, второй и третьей Государственной думе |месца = {{СПб.}} |год = 1912 |старонкі = 33 }}</ref>. Стасункі Сталыпіна з III Думай уяўлялі сабою складаны ўзаемны кампраміс. Хоць свядома праўрадавыя партыі (акцябрысты і нацыяналісты) складалі большасць, гэтыя партыі не былі марыянеткавымі; супрацоўніцтва з імі патрабавала вызначаных саступак з боку ўрада. У цэлым, Сталыпін быў змушаны памяняць агульную падтрымку ўрадавага курса парламентам на прадастаўленне дружалюбным партыям магчымасці выявіць сябе: зацягваць абмеркаванне важных законапраектаў на доўгія гады, уносіць шматлікія, але малаістотныя змены і г. д. Найболей негатыўны вынік даў тлелы канфлікт Думы і [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] — большасць Думы наўмысна рэдагавала найболей важныя законы такім чынам, што больш кансерватыўны Дзяржсавет іх потым адхіляў. Агульная палітычная сітуацыя ў Думе аказалася такой, што ўрад баяўся ўносіць у Думу ўсе законы, звязаныя з грамадзянскім і рэлігійным раўнапраўем (асабліва з прававым становішчам яўрэяў), бо гарачае абмеркаванне падобных тэм магло вымусіць урад распусціць Думу. Сталыпін не змог дасягнуць паразумення з Думай па прынцыпова важным пытанні пра рэформу мясцовага кіравання, увесь пакет урадавых законапраектаў па дадзенай тэме захрас у парламенце назаўжды. У той жа час, урадавыя праекты бюджэту заўсёды знаходзілі падтрымку Думы<ref>Падрабязнае асвятленне дадзенай тэмы гл. у кнізе: [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004010377 Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва. Часть 2. Законодательная деятельность. Составлен Канцелярией Думы. СПб., 1912]. Тэксты законапраектаў, распрацаваных урадам Сталыпіна і падрабязныя даведкі пра парадак іх праходжання праз заканадаўчыя ўстановы гл. у кнізе: {{кніга |загаловак = П. А. Столыпин. Программа реформ. Документы и материалы |адказны = в 2-х тт |месца = {{М.}} |выдавецтва = РОССПЭН |год = 2003 }} ([http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn1tom.php спасылка на том 1]), ([http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn2tom.php спасылка на том 2]).</ref>. Сталыпіна крытыкуюць за тое, што, апроч спраў дзяржаўнай важнасці, ён напаўняў Думу «''заканадаўчай жуйкай''», што пазбаўляла прадстаўнікоў заканадаўчага сходу ініцыятывы. У абгрунтаванні прыводзяцца назвы некаторых пытанняў, якія абмяркоўваліся на пасяджэннях<ref>{{кніга |аўтар = Арон Аврех. |частка = Глава II. Первые шаги: от правительственной декларации до «министерского кризиса». Декларация и бюджет |спасылка частка = http://scepsis.ru/library/id_1355.html |загаловак = П.А. Столыпин и судьбы реформ в России |спасылка = http://scepsis.ru/library/id_1349.html |месца = {{М.}} |выдавецтва = Политиздат |год = 1991 |старонак = 286 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130116014647/http://scepsis.ru/library/id_1349.html |archive-date = 16 студзеня 2013 }}</ref>: * «Пра парадак вылічэння 2 % пенсійных вылікаў пры заліку службоўцам у мужчынскім і жаночым вучылішчах пры евангелічна-лютэранскай царкве Св. Пятра і Паўла ў Маскве ў тэрмін выслугі на пенсію ранейшай да выдання закона 2 лютага 1904 г. службы іх у памянёных вучылішчах у выпадку немагчымасці дакладнага высвятлення памеру ўтрымання, атрыманага за адняты час» * «Пра ўстанову пры Эрыванскай настаўніцкай семінарыі 20 стыпендый для выхаванцаў-татар, з водпускам са скарбу па 2600 р. у год, пра дадатковае асігнаванне па 140 р. у год на ўзнагароду настаўніка спеваў пры названай семінарыі і ператварэнні аднакласнага пачатковага вучылішча пры гэтай семінарыі ў двухкласны склад і дадатковым асігнаванні на яго ўтрыманне па 930 р. у год» * «Пра вызваленне ад вайсковай павіннасці калевіцкага духавенства бошынскага хурула Данской вобласці»<ref>{{кніга |частка = Сессия первая. Часть 1 |загаловак = Государственная дума. Третий созыв: Стенографические отчеты |месца = {{СПб.}} |старонак = Стб. 1097 }}</ref>. Адным з важных крокаў Сталыпіна, накіраваных на падвышэнне якасці заканатворчай працы, было скліканне Савета па справах мясцовай гаспадаркі, створанага яшчэ ў [[1904]] годзе па ініцыятыве міністра ўнутраных спраў Плевэ. Падчас чатырох сесій ([[1908]]—[[1910]]) у Савеце, названай пагалоскай «''Пераддум’ем''», прадстаўнікі грамадскасці, земстваў і гарадоў разам з чыноўнікамі ўрада абмяркоўвалі шырокае кола законапраектаў, якія ўрад рыхтаваўся ўносіць у Думу. На найболей важных абмеркаваннях старшыняваў сам Сталыпін. ==== Закон пра ваенна-палявыя суды ==== Закон пра [[ваенна-палявыя суды]] быў выдадзены ва ўмовах рэвалюцыйнага [[Тэрарызм|тэрору]] ў Расійскай імперыі. У [[1901]]—[[1907]] гады былі ажыццёўлены дзясяткі тысяч тэрарыстычных актаў, у паследку ад іх загінулі больш 9 тысяч чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Гейфман А.|частка=Размах террора|загаловак=Революционный террор в России 1894—1917|спасылка=http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/1.html|месца={{М.}}|выдавецтва=КРОН-ПРЕСС|год=1997|старонкі=32|старонак=448|серыя=Экспресс|isbn=5-232-00608-8|archive-date=31 снежня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231061000/http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/1.html}}</ref>. Сярод іх былі як высокія службовыя асобы дзяржавы, так і простыя [[гарадавы]]я. Часта ахвярамі ставаліся выпадковыя людзі. Падчас рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў Сталыпін асабіста сутыкнуўся з актамі рэвалюцыйнага тэрору. У яго стралялі, кідалі бомбу, накіроўвалі ў грудзі рэвальвер. У гэты час рэвалюцыянеры атруілі адзінага сына Сталыпіна, якому было ўсяго два гады<ref name="Слово об отце">{{кніга|аўтар=Столыпин А. П.|частка=Слово об отце|загаловак=Пётр Аркадьевич Столыпин. Полное собрание речей в Государственной думе и Государственном совете|спасылка=http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt|адказны=Ред.-сост., авт. прим. Ю. Г. Фельштинский|месца={{М.}}|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1991|старонкі=18—23}}</ref>. Сярод загінулых ад рэвалюцыйнага тэрору былі сябры і блізкія знаёмыя Сталыпіна (да апошніх варта аднесці, перадусім, В. Плевэ і В. Сахарава). І ў тым і іншым выпадку забойцам удалося унікнуць смяротнага пакарання з прычыны судовага правалакання, адвакацкіх хітрыкаў і гуманнасці грамадства. {{нп5|Выбух на Аптэкарскай выспе|Выбух на Аптэкарскай выспе|ru|Взрыв на Аптекарском острове}} [[12 жніўня]] [[1906]] года забраў жыцці некалькіх дзясяткаў людзей, якія выпадкова аказаліся ў сядзібе Сталыпіна. Былі параненыя і двое дзяцей Сталыпіна — Наталля і Аркадзь. У момант выбуху яны разам з няняй знаходзіліся на балконе і былі выкінуты выбуховай хваляй на маставую. У Наталлі былі раздроблены косткі ног і некалькі гадоў яна не магла хадзіць, раненні Аркадзя аказаліся няцяжкімі<ref name="Бок"/>^:185—189, няня дзяцей загінула. [[19 жніўня]] [[1906]] года ў якасці «''меры выключнай аховы дзяржаўнага парадку''» быў прыняты «''Закон пра ваенна-палявыя суды''», які ў губернях, пераведзеных на ваеннае становішча ці становішча надзвычайнай аховы, часова ўводзіў асаблівыя суды з афіцэраў, якія ведалі толькі справамі, дзе злачынства было яўным (забойства, разбой, рабаванне, напады на ваенных, паліцэйскіх і службовых асоб). Прысуд суда адбываўся цягам сутак пасля здзяйснення злачынства. Разбор справы мог доўжыцца не больш за двое сутак, прысуд прыводзіўся ў выкананне на працягу 24 гадзін<ref name="Глава 5"/>. Увядзенне ваенна-палявых судоў былі выклікана тым, што ваенныя суды (увесь час дзеючыя), якія на той момант разбіралі справы пра рэвалюцыйны тэрор і цяжкія злачынствы ў губернях, абвешчаных на выключным становішчы, выяўлялі, на думку ўрада, празмерную мяккасць і зацягвалі разгляд спраў. Тым часам як у ваенных судах справы разглядаліся пры абвінавачаных, якія маглі карыстацца паслугамі абаронцаў і прадстаўляць сваіх сведак, у ваенна-палявых судах абвінавачаныя былі пазбаўленыя ўсіх правоў. У сваёй прамове ад [[13 сакавіка]] [[1907]] года перад дэпутатамі [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|II Думы]] прэм’ер так абгрунтоўваў патрэбу дзеяння гэтага закона<ref name="Речи">{{cite web|url=http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt|title=Пётр Аркадьевич Столыпин. Полное собрание речей в Государственной думе и Государственном совете|date=1906—1911|publisher=сайт lib.ru|access-date=2011-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410123202/http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt|archive-date=10 красавіка 2011|url-status=dead}}</ref>: {{quote|Дзяржава можа, дзяржава абавязана, калі яна знаходзіцца ў небяспецы, прымаць самыя строгія, самыя выключныя законы, каб захаваць сябе ад распаду.}} {{quote|Бываюць, спадары, фатальныя моманты ў жыцці дзяржавы, калі дзяржаўная патрэба стаіць вышэй права і калі належыць абіраць паміж цэласцю тэорый і цэласцю бацькаўшчыны.}} Падаўленне рэвалюцыі суправаджалася пакараннямі смерцю асобных яе ўдзельнікаў па абвінавачаннях у бунце, тэрарызме і падпалах памешчыцкіх сядзіб. За восем месяцаў свайго існавання (закон пра ваенна-палявыя суды не быў унесены ўрадам на зацверджанне ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|III Думу]] і аўтаматычна страціў сілу [[20 красавіка]] [[1907]] года; надалей разгляд спраў пра цяжкія злачынствы перадаваўся ў ваенна-акруговыя суды, у якіх выконваліся працэсуальныя нормы вытворчасці. Ваенна-палявыя суды вынеслі 1102 смяротныя прысуды, але пакараныя смерцю былі 683 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.stolypin.ru/entciklopedia_s14.html|title=Военно-полевые суды|publisher=Фонд изучения наследия П. А. Столыпина|access-date=2011-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305062313/http://www.stolypin.ru/entciklopedia_s14.html|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Усяго за [[1906]]—[[1910]] гады ваенна-палявымі і ваенна-акруговымі судамі па, так званых, «''палітычных злачынствах''» былі вынесены 5735 смяротных прысудаў, з якіх 3741 выкананыя<ref name="blackbook">{{кніга|аўтар=Куртуа С. и др.|загаловак=Чёрная книга коммунизма. Преступления, террор, репрессии|арыгінал=Le Livre Noir du Communisme. Crimes, terreur et répression|спасылка=http://goldentime.ru/nbk_01.htm|выданне=2-е изд., испр|месца=М.|выдавецтва=Три века истории|год=2001|старонак=780|isbn=5-93453-037-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213112335/http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm|archive-date=13 лютага 2008}}</ref>. Да катаржных прац прысуджаны 66 тысяч<ref name="Глава 5"/>. Галоўным чынам пакаранні смерцю прыводзіліся ў выкананне праз павешанне. Маштаб рэпрэсій стаў беспрэцэдэнтным для расійскай гісторыі — за папярэднія 80 гадоў — з [[1825]] па [[1905]] гады — дзяржава па палітычных злачынствах вынесла 625 смяротных прысудаў, з якіх 191 быў прыведзены ў выкананне<ref name="blackbook" />. Пазней Сталыпіна рэзка асуджалі за настолькі жорсткія меры. Смяротнае пакаранне ў многіх выклікала непрыманне, і яго ўжыванне непасрэдна сталі злучаць з палітыкай, што праводзілася Сталыпіным. Ва ўжытак увайшлі тэрміны «''хуткастрэльная юстыцыя''» і «''сталыпінская рэакцыя''»<ref name="Глава 5"/>. У прыватнасці, адзін з вядомых [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] {{нп5|Фёдар Ізмайлавіч Родзічаў|Ф. І. Родзічаў|ru|Родичев, Фёдор Измайлович}} падчас выступу ў запальчывасці дапусціў абразлівы выраз «''сталыпінскі гальштук''», як аналогію з выразам [[Уладзімір Мітрафанавіч Пурышкевіч|Пурышкевіча]] «''мураўёўскі каўнер''»<ref>{{кніга|аўтар=Душенко К. В.|частка=Родичев, Фёдор Измайлович|загаловак=Словарь современных цитат: 5200 цитат и выражений XX и XXI вв., их источники, авторы, датировка|спасылка=http://books.google.ru/books?id=ZJtKKdpKCjsC&pg=PA410&lpg=PA410&dq=муравьевский+воротник&source=bl&ots=W2a1MMF6ey&sig=axY9sMqd4dxuYo3AmoddqN-UIN4&hl=ru&ei=lchaTeq9DYT1sga1mOSRBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCQQ6AEwBA#v=onepage&q=муравьевский%20воротник&f=false|выданне=4-е изд|месца={{М.}}|выдавецтва=Эксмо|год=2006|старонкі=410|старонак=832|isbn=5-699-17691-8}}</ref> ([[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў-Віленскі]], які здушыў [[паўстанне 1863—1864 гадоў]] атрымаў у апазіцыйна настроенай часткі грамадства Расійскай імперыі мянушку «''Мураўёў-вешальнік''»). Прэм’ер-міністр, што знаходзіўся ў той момант на пасяджэнні, запатрабаваў ад Родзічава «''задавальнення''», гэта значыць выклікаў яго на [[дуэль]]. Прыгнечаны крытыкай дэпутатаў Родзічаў публічна прынёс свае выбачэнні, якія былі прыняты. Нягледзячы на гэта, выраз «''сталыпінскі гальштук''» стаў крылатым. Пад гэтымі словамі мелася на ўвазе пятля шыбеніцы<ref name="Глава 8">{{кніга|аўтар=Сидоровнин Г. П.|частка=Глава VIII. III Государственная Дума. Портрет Столыпина|загаловак=Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911)|месца={{М.}}|выдавецтва=Поколение|год=2007|старонкі=284—287|старонак=720|isbn=978-5-9763-0037-8}}</ref>. [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] у артыкуле «''Не магу маўчаць!''» выступіў супраць ваенна-палявых судоў і адпаведна палітыкі ўрада<ref>{{cite web|url=http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_1220.shtml|title=Не могу молчать|author=Толстой Л. Н.|date=1908|publisher=Сайт lib.ru|access-date=2011-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826082807/http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_1220.shtml|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>: <blockquote>''Жудасней жа ўсяго ў гэтым тое, што ўсе гэтыя нялюдскія гвалты і забойствы, апроч таго простага зла, якое яны прычыняюць ахвярам гвалтаў і іх сем’ям, прычыняюць яшчэ большае, найвялікшае зло ўсяму народу, разносячы хутка разбэшчванне ўсіх саслоўяў рускага народа, якое пашыраецца, як пажар па сухой саломе. Шырыцца ж гэта разбэшчванне асабліва хутка сярод простага, працоўнага народа таму, што ўсе гэтыя злачынствы, што перавышаюць у сотні разоў усё тое, што рабілася і робіцца простымі злодзеямі і разбойнікамі і ўсімі рэвалюцыянерамі разам, здзяйсняюцца пад маркай чагосьці патрэбнага, добрага, патрэбнага, якое не толькі апраўдваецца, але падтрымліваецца рознымі, непадзельнымі ў паняццях народа са справядлівасцю і нават святасцю ўстановамі: сенатам, сінодам, думай, царквой, царом.''</blockquote> Л. М. Талстога падтрымалі многія вядомыя людзі таго часу, у прыватнасці, [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандр Блок]], [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]. Часопіс «''[[Веснік Еўропы (1866—1918)|Веснік Еўропы]]''» надрукаваў спагадлівы водгук «''Леў Талстой і яго „Не магу маўчаць“''». У паследку, з прычыны прынятых мер, рэвалюцыйны тэрор быў падаўлены, перастаў насіць масавы характар, выяўляючыся толькі адзінкавымі спарадычнымі актамі гвалту<ref>{{кніга|аўтар=Гейфман А.|частка=Последние годы|загаловак=Революционный террор в России 1894—1917|спасылка=http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/8.html|месца={{М.}}|выдавецтва=КРОН-ПРЕСС|год=1997|старонак=448|серыя=Экспресс|isbn=5-232-00608-8|archive-date=20 ліпеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720165755/http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/8.html}}</ref>. Дзяржаўны парадак у краіне быў захаваны. ==== Фінляндскае пытанне ==== {{also|Русіфікацыя Фінляндыі}} Падчас прэм’ерства Сталыпіна [[Вялікае Княства Фінляндскае]] з’яўлялася асаблівым рэгіёнам Расійскай імперыі. Да [[1906]] года яго асаблівы статус пацвярджаўся наяўнасцю «''канстытуцый''» — шведскіх законаў перыяду кіравання [[Густаў III|Густава III]] («''Форма кіравання''» ад [[21 жніўня]] [[1772]] года і «''Акт злучэння і бяспекі''» ад [[21 лютага]] і [[3 красавіка]] [[1789]] года), якія дзейнічалі ў Фінляндыі да ўваходжання ў склад Расійскай імперыі<ref>{{cite web |url = http://samlib.ru/a/alkar_d/finlyandiya.shtml |title = Финляндия в составе Российской Империи |author = Алкар Дмитрий. |access-date = 2011-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220125054240/http://samlib.ru/a/alkar_d/finlyandiya.shtml |archive-date = 25 студзеня 2022 |url-status = dead }}</ref>. Вялікае Княства Фінляндскае валодала ўласным заканадаўчым органам — чатырохсаслоўным соймам, шырокай аўтаноміяй ад цэнтральнай улады. {{OldStyleDate|20|ліпеня|1906|7}} года, за дзень да роспуску Першай Дзяржаўнай думы і прызначэння Сталыпіна прэм’ер-міністрам, Мікалай II зацвердзіў прыняты соймам новы соймавы статут (фактычна, канстытуцыю), які меў пад сабою скасаванне састарэлага саслоўнага сойма і ўвядзенне ў Вялікім Княстве аднапалатнага [[парламент]]а (таксама па традыцыі названага соймам — цяпер [[Эдускунта]]), абіранага з дапамогай усеагульнага выбарчага права ўсімі грамадзянамі старэй 24 гадоў<ref>{{cite web | url = http://www.hrono.ru/dokum/ustav1906.html | title = Сеймовый Устав для Великого Княжества Финляндского | access-date = 2011-02-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110920181308/http://www.hrono.ru/dokum/ustav1906.html | archive-date = 20 верасня 2011 | url-status = dead }}</ref>. Пётр Сталыпін за час свайго прэм’ерства 4 разы выступаў з прамовамі адносна Вялікага Княства<ref name="Речи" />. У іх ён паказваў на непрымальнасць некаторых асаблівасцей улады ў Фінляндыі. У прыватнасці, ён падкрэсліваў, што няўзгодненасць і непадкантрольнасць многіх фінскіх устаноў вярхоўнай улады прыводзіць да непрымальных для адзінай краіны вынікаў: {{quote|З прычыны гэтага рэвалюцыянеры, якія перайшлі мяжу, знаходзілі сабе ў Фінляндыі, на тэрыторыі рускай імперыі, надзейнае сховішча, значна больш надзейнае, чым у суседніх дзяржавах, якія з вялікім жаданнем прыходзяць у межах канвенцый і закона на дапамогу нашай рускай паліцыі. ([[5 мая]] [[1908]] года)<ref>{{cite web | url = http://stepanov01.narod.ru/library/stolypin/chapt05.htm | title = Речь о Финляндии, произнесенная в вечернем заседании Государственной Думы 5 мая 1908 года | access-date = 2011-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305021244/http://stepanov01.narod.ru/library/stolypin/chapt05.htm | archive-date = 5 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>}} У [[1908]] годзе ён дамогся таго, каб фінляндскія справы, якія закраналі расійскія інтарэсы, разглядаліся ў [[Савет міністраў Расійскай імперыі|Савеце міністраў]]. [[17 чэрвеня]] [[1910]] года Мікалай II зацвердзіў распрацаваны ўрадам Сталыпіна закон «''Пра парадак выдання датычных Фінляндыі законаў і пастаноў агульнадзяржаўнага значэння''», якім значна падразалася фінляндская аўтаномія і ўзмацнялася роля цэнтральнай улады ў Фінляндыі<ref name="Глава 11">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Геннадий Павлович. |частка = Глава XI. Новые споры |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 412—437 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Паводле сцвярджэння фінскага гісторыка Ціма Віхавайнена, апошнімі словамі Сталыпіна былі «''Галоўнае... Каб Фінляндыя...''» — відаць, ён меў на ўвазе патрэбу знішчыць гнёзды рэвалюцыянераў на тэрыторыі Фінляндыі<ref>{{кніга|аўтар = Тимо Вихавайнен.|загаловак = Сталин и финны|арыгінал = Stalin ja suomalaiset|месца = {{СПб.}}|выдавецтва = Журнал «Нева»|год = 2000|старонкі = 6|isbn = 5-87516-179-5}}</ref>. ==== Яўрэйскае пытанне ==== [[Файл:Stolypin, Nicholas II, jewish delegation.jpg|thumb|right|200px|Сталыпін (у белым мундзіры справа) пры прадстаўленні імператару яўрэйскай дэлегацыі і паднясенні ёю Торы. 30 жніўня 1911 года.]] Яўрэйскае пытанне ў Расійскай імперыі часоў Сталыпіна прадстаўляла сабою праблему дзяржаўнай важнасці. Для яўрэяў існаваў цэлы шэраг абмежаванняў. У прыватнасці, за межамі, так званай, [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]] ім забаранялася сталае жыхарства. Такое нераўнапраўе адносна часткі насельніцтва імперыі па рэлігійнай прыкмеце прыводзіла да таго, што многія ўшчэмленыя ў сваіх правах маладыя людзі ішлі ў рэвалюцыйныя партыі. З іншага боку, сярод кансерватыўна наладжанага насельніцтва і вялікай часткі прадстаўнікоў улады панавалі [[антысемітызм|антысеміцкія]] настроі. У час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў]] яны выявіліся, у прыватнасці, у масавых {{нп5|яўрэйскія пагромы ў Расіі|яўрэйскіх пагромах|ru|Еврейские погромы в России}}<ref>{{cite web | url = http://www.pseudology.org/Kojevnikov/Xrestomatiya/Rostov_Pogrom_1905.htm | title = Еврейские погромы в Ростове-на-Дону | access-date = 2011-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110613190714/http://www.pseudology.org/Kojevnikov/Xrestomatiya/Rostov_Pogrom_1905.htm | archive-date = 13 чэрвеня 2011 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.stolypin.ru/encyclopedia/?ELEMENT_ID=372 |title = Белостокский погром |author = Исхакова О. А. |publisher = Фонд изучения памяти П. А. Столыпина |access-date = 2011-02-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110119115624/http://www.stolypin.ru/encyclopedia/?ELEMENT_ID=372 |archive-date = 19 студзеня 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.hrono.ru/organ/rossiya/pogromy.php |title = Еврейские погромы |work = А. Иванов |publisher = сайт Хронос |access-date = 2011-02-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110805095510/http://www.hrono.ru/organ/rossiya/pogromy.php |archive-date = 5 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> і з’яўленні такіх, г. зв., «[[Чарнасоценцы|чарнасоценных]]» арганізацый, як «[[Саюз рускага народа]]» (СРН), [[Саюз Міхаіла Архангела|Рускі народны саюз імя Міхаіла Архангела]] і іншых. Чарнасоценцы адрозніваліся крайнім антысемітызмам і выступалі за яшчэ большае ўшчамленне яўрэяў у правах<ref name=programma>{{cite web |url = http://history.machaon.ru/all/number_04/projects/arkhangel/index.html |title = Программа и устав Русского Народного союза им. Михаила Архангела |access-date = 2011-02-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061101145338/http://history.machaon.ru/all/number_04/projects/arkhangel/index.html |archive-date = 1 лістапада 2006 |url-status = dead }}</ref>. Пры гэтым яны карысталіся вялікім уплывам у грамадстве і сярод іх членаў у розны час знаходзіліся бачныя палітычныя дзеячы і прадстаўнікі духавенства. Урад Сталыпіна, у цэлым, знаходзіўся ў канфрантацыі з «[[Саюз рускага народа|Саюзам рускага народа]]», які не падтрымліваў і рэзка крытыкаваў палітыку, якая праводзілася Сталыпіным. У той жа час ёсць дадзеныя пра вылучэнне СРН і яго бачным дзеячам грошай з дзесяцімільённага фонду Міністэрства ўнутраных спраў<ref name="ЭЕЭ">{{cite web |url = https://eleven.co.il/article/13916 |title = «Союз русского народа» |publisher = Электронная еврейская энциклопедия |access-date = 2011-02-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101211194046/http://www.eleven.co.il/article/13916 |archive-date = 11 снежня 2010 |url-status = dead }}</ref>, прызначанага для вербавання інфарматараў і іншых дзеянняў, што не падлягаюць разгалашэнню. Пра палітыку Сталыпіна ў дачыненні чарнасоценцаў паказальнымі з’яўляюцца ліст [[Адэса|адэскаму]] кіраўніку горада і бачнаму прадстаўніку СРН {{нп5|Іван Мікалаевіч Талмачоў|І. М. Талмачову|ru|Толмачёв, Иван Николаевич}}, у якім даецца самая пахвальная ацэнка дадзенай арганізацыі<ref name="ЭЕЭ"/>, і сведчанні таго ж Талмачова [[1912]] года, калі СРН разваліўся на шэраг варагуючых арганізацый<ref>{{cite web |url = http://www.hrono.info/organ/ukaz_s/soyuz_rn.php |title = Союз русского народа |author = Степанов С. А. |publisher = сайт Хронос |access-date = 2011-02-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721205841/http://www.hrono.info/organ/ukaz_s/soyuz_rn.php |archive-date = 21 ліпеня 2011 |url-status = dead }}</ref> {{quote|Мяне прыгнятае думка пра поўны развал правых. Сталыпін дасягнуў свайго, плады яго палітыкі мы пажынаем зараз; усё настроіліся адзін супраць аднаго.}} Падчас службы ў Коўне і Гродне Сталыпін пазнаёміўся з побытам яўрэйскага насельніцтва. Паводле ўспамінаў старэйшай дачкі Марыі: {{quote|Падчас абеду перад вокнамі ядальні, у добрае надвор'е, ці ў перадпакоі, у дождж, іграў яўрэйскі аркестр, што таксама з'яўляўся на імяніны без запрашэння. Тата любіў заказваць музыкантам яўрэйскі танец «маюфес», які яны з асаблівым задавальненнем і запалам выконвалі<ref name="Бок"/>^:77—78.}} Падчас службы гродзенскім губернатарам па ініцыятыве Сталыпіна было адкрыта яўрэйскае двухкласнае народнае вучылішча<ref name="Черепица"/>. Калі Сталыпін заняў найвышэйшыя пасты ў Расійскай імперыі, то на адным з пасяджэнняў Савета міністраў ён падняў яўрэйскае пытанне. Пётр Аркадзьевіч папрасіў «''шчыра выказацца пра тое, што трэба паставіць пытанне пра скасаванне ў заканадаўчым парадку некаторых ледзь не залішніх абмежаванняў у дачыненні да яўрэяў, якія асабліва раздражняюць яўрэйскае насельніцтва Расіі і, не ўносячы ніякай рэальнай карысці для рускага насельніцтва, [...] толькі падтрымліваюць рэвалюцыйны настрой яўрэйскай масы''»<ref name="Коковцов">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Коковцов В. Н.]] |загаловак = Из моего прошлого. Воспоминания 1903—1919 гг. Кн. 1 |месца = {{М.}} |выдавецтва = Наука |год = 1992 }}</ref>^:206—208. Паводле ўспамінаў міністра фінансаў і наступніка Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Какоўцава]], ніхто з членаў савета прынцыповых пярэчанняў не выказаў. Толькі {{нп5|Пётр Хрысціянавіч Шванебах|Шванебах|ru|Шванебах, Пётр Христианович}} адзначыў, што «''трэба быць вельмі асцярожным у выбары моманту для ўзрушэння яўрэйскага пытання, бо гісторыя вучыць, што спробы вырашэння гэтага пытання прыводзілі толькі да марных чаканняў, бо яны сканчаліся звычайна другараднымі цыркулярамі''»<ref name="Коковцов"/>^:206—208. Паводле ўспамінаў {{нп5|Уладзімір Іосіфавіч Гурка, 1862|У. І. Гуркі|ru|Гурко, Владимир Иосифович (1862)}}, пасля яго (Гуркі) рэзкага выступу супраць законапраекта пачаліся спрэчкі, якія пазначылі два процілеглыя пункты гледжання. «''Сталыпін спачатку, як быццам, бараніў праект, але потым бачна збянтэжыўся і сказаў, што пераносіць рашэнне пытання на іншае пасяджэнне''». На наступным пасяджэнні па прапанове Сталыпіна Савет павінен быў галасаваннем вызначыць агульную думку па законапраекце, якая павінна было быць пададзена імператару як аднагалосная думка ўрада. У гэтым выпадку Савет міністраў прымаў усю адказнасць за рашэнне пытання на сябе, не перакладаючы яго на кіраўніка дзяржавы. {{Цытата|Вынік атрымаўся, аднак, зусім нечаканы. Большасць Савета праект ухваліла, прытым самае цікаўнае, што ў ліку меншасці быў Сталыпін, які сам унёс праект на абмеркаванне спадароў міністраў, а Гасудар, нягледзячы на аднагалосную думку Савета, не зацвердзіў яго, паступіўшы, такім чынам, як бы насуперак усяму складу ўрада і прыняўшы, такім чынам, цалкам на сябе ўсю адказнасць за яго нездзяйсненне. З нагоды адхілення гэтага праекта па Пецярбурзе хадзілі розныя версіі. Расказвалі, што тут галоўную ролю адыграў той самы Юзефовіч, які быў адным з аўтараў маніфеста пра ўмацаванне самадзяржаўя; казалі, што сам Сталыпін раіў цару яго не зацвярджаць. Былі і іншыя версіі; якая з іх справядлівая, я не ведаю<ref>Гурко В.И. Черты и силуэты прошлого: Правительство и общественность в царствование Николая II в изображении современника. М., 2000 http://www.historichka.ru/istoshniki/gurko/5.html</ref>.}} Мікалаю II быў накіраваны журнал Савета міністраў, у якім выказвалася думка і прыводзіўся законапраект пра скасаванне [[мяжа аселасці|мяжы аселасці]] для яўрэяў<ref>{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Приложение 6. О пересмотре постановлений, ограничивающих права евреев |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 679—682 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. [[10 снежня]] [[1906]] года ў лісце Мікалай II адхіліў дадзены законапраект з матываваннем «''Унутраны голас усё настойлівей паўтарае Мне, каб я не браў гэтага рашэння на сябе''»<ref name="Глава 5"/>. У адказ Сталыпін, не згодны з рашэннем імператара, напісаў яму пра тое, што чуткі пра дадзены законапраект ужо трапілі ў прэсу і рашэнне Мікалая выкліча пагалоскі ў грамадстве: {{quote|Зараз для грамадства і яўрэйства пытанне будзе стаяць так: Савет аднагалосна выказаўся за скасаванне некаторых абмежаванняў, але Гасудар пажадаў захаваць іх.}} У тым жа лісце ён казаў: {{quote|Выходзячы з пачаткаў грамадзянскага раўнапраўя, падараваных [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфестам 17 кастрычніка]], яўрэі маюць законныя правы дамагацца поўнага раўнапраўя.}} У сувязі з гэтым прэм’ер раіў Мікалаю адправіць законапраект у Думу для далейшага абмеркавання. Цар, паслухаўшыся парады Сталыпіна, перадаў пытанне на разгляд у Дзяржаўную думу<ref name="Глава 5"/>. Лёс сталыпінскага законапраекта сведчыць не ў карысць народнага прадстаўніцтва: ні II, ні III, ні IV Дума «''не знайшлі часу''» яго абмеркаваць. Для апазіцыйных партый аказалася «''карысней''» яго «''замаўчаць''», а «''правыя''» такія паслабленні спрадвечна не падтрымвалі<ref name="Глава 5"/>. З другой паловы [[1907]] года да канца прэм’ерства Сталыпіна ў Расійскай імперыі не было яўрэйскіх пагромаў<ref name="Мидлин">{{cite web|url=http://amindlin.narod.ru/stolypin.htm|title=Еврейская политика Столыпина|author=Миндлин А. Б.|publisher=Общество «Еврейское Наследие». Серия препринтов. Вып. 19. — {{М.}}, 1996.|access-date=2011-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918093819/http://amindlin.narod.ru/stolypin.htm|archive-date=18 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сталыпін ужыў таксама свой уплыў на Мікалая II на тое, каб не дапусціць дзяржаўнай прапаганды [[Пратаколы сіёнскіх мудрацоў|Пратаколаў сіёнскіх мудрацоў]] — апублікаванай у пачатку XX стагоддзя фальшыўкі, што нібы даказвала існаванне {{нп5|Тэорыя жыдамасонскай змовы|яўрэйскай змовы|ru|Теория жидомасонского заговора}}, якая атрымала шырокую папулярнасць сярод правых расійскіх колаў<ref>{{кніга|аўтар = Albert S. Lindemann, Richard S. Levy.|загаловак = Antisemitism: A History|выдавецтва = Oxford University Press|год = 2010|старонкі = 175|старонак = 336|isbn = 9780199235032}}</ref>. Пры гэтым падчас урада Сталыпіна былі зноў вызначаны адсоткавыя нормы студэнтаў-яўрэяў у вышэйшых і сярэдніх навучальных установах. Хоць яны трохі павялічвалі іх у параўнанні з такім жа ўказам [[1889]] года, у перыяд рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гг. папярэдні ўказ [[de facto]] не дзейнічаў, таму новы як бы аднаўляў існавалую несправядлівасць — набор у вышэйшыя і сярэднія навучальныя ўстановы быў заснаваны не на ведах, а на нацыянальнай прыналежнасці<ref name="Мидлин"/>. Выяўленне [[20 сакавіка]] [[1911]] года ў Кіеве забітага хлопчыка Андрэя Юшчынскага стала адпраўным пунктам «[[справа Бейліса|справы Бейліса]]» і выклікала значны ўздым антысеміцкіх настрояў у краіне. Кіеўскае ахоўнае аддзяленне атрымала загад Сталыпіна «''сабраць падрабязныя звесткі па справе пра забойства хлопчыка Юшчынскага і паведаміць падрабязна пра прычыны гэтага забойства і пра вінаватых у ім''». Сталыпін не верыў у рытуальнае забойства і таму жадаў, каб былі знойдзены сапраўдныя злачынцы. Гэты загад з’явіўся апошнім актам «''яўрэйскай палітыкі''» Сталыпіна<ref name="Мидлин"/>. Факты сведчаць<ref name="Глава 5"/><ref name="Коковцов"/><ref name="Мидлин"/>^:206—208<ref name="Бок"/>^:77—78<ref name="Черепица"/>, што Сталыпін антысемітам не быў, хоць у многіх публікацыях яму і прыляпляюць гэты цэтлік, не прыводзячы пры гэтым важкіх довадаў. Адсутнічаюць якія б там ні было яго выказванні, што сведчаць пра наяўнасць у яго антысеміцкіх поглядаў<ref>{{cite web |url = http://www.lebed.com/2005/art4337.htm |title = Столыпин как историческая личность |author = Фёдоров Б. Г. |work = 2.10.2005 |publisher = альманах Лебедь |access-date = 2011-01-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110103163313/http://lebed.com/2005/art4337.htm |archive-date = 3 студзеня 2011 |url-status = dead }}</ref>. ==== Аграрная рэформа ==== {{main|Сталыпінская аграрная рэформа}} Эканамічнае становішча расійскага сялянства пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] заставалася цяжкім. Земляробскае насельніцтва {{нп5|Губерні і вобласці Расійскай імперыі па стане на 1914 год|50 губерняў Еўрапейскай Расіі|ru|Губернии и области Российской империи по состоянию на 1914 год}}, якое складала ў 1860-х гадах каля 50 мільёнаў чалавек, узрасло да [[1900]] года да 86 мільёнаў, з прычыны чаго зямельныя надзелы сялян, што складалі ў 60-х гадах у сярэднім 4,8 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] на душу мужчынскага насельніцтва, скараціліся да канца стагоддзя да сярэдняга памеру 2,8 дзесяцін. Пры гэтым {{нп5|прадукцыйнасць працы|прадукцыйнасць працы|ru|Производительность труда}} сялян у Расійскай імперыі была вельмі нізкай<ref name="Пушкарёв">{{cite web |url = http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_07.htm |title = Ставка на сильных |author = Пушкарёв С. Г. |publisher = сборник «Правда Столыпина» |access-date = 2011-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090501222238/http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_07.htm |archive-date = 1 мая 2009 |url-status = dead }}</ref>. Прычынай нізкай прадукцыйнасці сялянскай працы была сістэма сельскай гаспадаркі. Перадусім, гэта былі састарэлыя [[трохполле]] і [[цераспалосіца]], пры якіх траціна ворнай зямлі «''гуляла''» пад {{нп5|Пар, сельская гаспадарка|парам|ru|Пар (сельское хозяйство)}}, а селянін апрацоўваў вузкія палоскі зямлі, што знаходзіліся на адлегласці адна ад адной. Апроч таго, зямля не прыналежала селяніну на правах [[уласнасць|уласнасці]]. Ёю распараджалася {{нп5|Сельскае грамадства|абшчына|ru|Сельское общество}} («''мір''»), якая размяркоўвала яе па «''душах''», па «''едаках''», па «''працаўніках''» ці якім-небудзь іншым спосабам (з 138 млн дзесяцін надзельных зямель каля 115 млн з’яўляліся супольнымі). Толькі ў заходніх абласцях сялянскія землі знаходзіліся ў валоданні сваіх гаспадароў. Пры гэтым [[ураджай]]насць у гэтых губернях была вышэй, не было выпадкаў голаду пры неўраджаях<ref name="Пушкарёв"/>. Гэта сітуацыя была добра вядомая Сталыпіну, які больш 10 гадоў правёў у заходніх губернях. Пачаткам рэформы<ref name="БСЭ реформа">{{cite web |url = http://bse.sci-lib.com/article106550.html |title = Столыпинская аграрная реформа |author = Симонова М. С. |publisher = БСЭ |access-date = 2011-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120119085613/http://bse.sci-lib.com/article106550.html |archive-date = 19 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref> быў указ ад [[9 лістапада]] [[1906]] года «''Пра дапаўненне некаторых пастаноў дзеючага закона, датычных сялянскага землеўладання і землекарыстання''»<ref name="9 ноября">{{кніга |загаловак = Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье |спасылка = http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=151214 |месца = {{СПб.}} |год = 1909 |том = XXVI. 1906 год |archive-date = 19 жніўня 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ }}, № 28528.</ref>. Указам быў абвешчаны шырокі комплекс мер па разбурэнні калектыўнага землеўладання сельскага грамадства і стварэнні класа сялян — паўнапраўных уласнікаў зямлі. Ва ўказе было пазначана, што «''кожны гаспадар, які валодае зямлёй на супольным праве, можа ў кожны час патрабаваць умацавання за сабой у асабістую ўласнасць належнай яму часткі з азначанай зямлі''». Рэформа разгортвалася ў некалькіх кірунках<ref name="9 ноября" /><ref>{{кніга |загаловак = Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье |спасылка = http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=151214 |месца = {{СПб.}} |год = 1913 |том = XXX. Отделение первое. 1910 год |archive-date = 19 жніўня 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ }}, № 33743.</ref><ref>{{кніга |загаловак = Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье |спасылка = http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=151214 |месца = {{СПб.}} |год = 1914 |том = XXXI. Отделение первое. 1911 год |archive-date = 19 жніўня 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ }}, № 35370.</ref><ref>{{кніга |загаловак = Комитет по землеустроительным делам. Краткий очерк за десятилетие 1906—1916 |адказны = По распоряжению министра земледелия |спасылка = http://dlib.rsl.ru/viewer/01004167411 |месца = {{СПб.}} |выдавецтва = Т-во Р. Голике и А. Вильборг |год = 1916 |старонак = 100 }}, і штогадовыя «Справаздачы пра дзейнасць Землеўпарадкавальных камісій» у выкладзе і апрацоўцы М. А. Давыдава (''Давыдов М. А.'' Всероссийский рынок и железнодорожная статистика в конце XIX — начале XX вв. РГГУ. — {{СПб.}}: Алетейя, 2010. — 830 с. (без карт), приложение 2.).</ref><ref>{{кніга |аўтар = Батуринский Д. А. |загаловак = Аграрная политика царского правительства и Крестьянский поземельный банк |спасылка = http://mirknig.com/knigi/history/1181216152-agrarnaya-politika-carskogo-pravitelstva-i.html |месца = {{М.}} |выдавецтва = Новая деревня |год = 1925 |старонак = 144 }}</ref>: * Павышэнне якасці правоў уласнасці сялян на зямлю, што складалася, перадусім, у замене калектыўнай і абмежаванай уласнасці на зямлю [[Сельскае грамадства|сельскіх грамадстваў]] паўнавартаснай прыватнай уласнасцю асобных сялян-гаспадароў. Мерапрыемствы ў гэтым кірунку насілі адміністрацыйна-праўны характар; * Выкараненне састарэлых саслоўных грамадзянска-праўных абмежаванняў, што перашкаджалі эфектыўнай гаспадарчай дзейнасці сялян; * Павышэнне эфектыўнасці сялянскай сельскай гаспадаркі; урадавыя мерапрыемствы складаліся ў заахвочанні вылучэння сялянам-уласнікам пляцовак «''да аднаго месца''» (водруба, [[хутар]]а), што патрабавала правядзення дзяржавай вялікага аб’ёму складаных і дарагіх землеўпарадкавальных прац па развярстанні церазпалосных супольных зямель; * Заахвочванне куплі прыватнаўласніцкіх (перадусім, памешчыцкіх) зямель сялянамі праз [[Сялянскі пазямельны банк]]. Уводзілася льготнае крэдытаванне. Сталыпін лічыў, што такім чынам уся дзяржава бярэ на сябе абавязкі па паляпшэнні жыцця сялян, а не перакладае іх на плечы нешматлікага класа памешчыкаў<ref>''Столыпин П. А.'' [[s:ru:Речь об устройства быта крестьян и о праве собственности 10 мая 1907 года (Столыпин)|Речь об устройстве быта крестьян и о праве собственности 10 мая 1907 года]]. — 10 мая 1907 года. {{v|17|3|2011-03-17}}</ref>; * Заахвочванне нарошчвання звароткавых сродкаў сялянскіх гаспадарак праз крэдытаванне ва ўсіх формах (банкаўскае крэдытаванне пад заклад зямлі, пазыкі членам кааператываў і таварыстваў); * Пашырэнне простага {{нп5|Субсідыя|субсідзіравання|ru|Субсидия}} мерапрыемстваў гэтак званай «''агранамічнай дапамогі''» (агранамічнае кансультаванне, асветныя мерапрыемствы, утрыманне вопытных і ўзорных гаспадарак, гандаль сучасным абсталяваннем і ўгнаеннямі); * Падтрымка {{нп5|кааператыў|кааператываў|ru|Кооператив}} і {{нп5|Гаспадарчае таварыства|таварыстваў|ru|Хозяйственное общество}} сялян. Да вынікаў рэформы варта аднесці наступныя факты. Заступніцтвы пра замацаванне зямлі ў прыватную ўласнасць былі пададзены членамі больш за 6 млн<ref>6 млн 174 тыс. на пачатак 1916 года.</ref> хатніх гаспадарак з існавалых 13,5 млн. З іх вылучыліся з абшчыны і атрымалі зямлю (сумарна 25,2 млн дзесяцін — 21,2 % ад агульнай колькасці надзельных земляў) у аднаасобную ўласнасць каля 1,5 мільёнаў (10,6 % ад агульнага ліку)<ref>На 1 студзеня 1916 года.</ref>. Гэтак значныя змены ў сялянскім жыцці сталі магчымымі не ў апошнюю чаргу дзякуючы [[Сялянскі пазямельны банк|Сялянскаму пазямельнаму банку]], які выдаў крэдытаў на суму ў 1 мільярд 40 мільёнаў рублёў. З 3 млн сялян, якія перасяліліся на выдзеленыя ім урадам у прыватную ўласнасць зямлі ў Сібір, 18 % вярнуліся назад і адпаведна 82 % засталіся на новых месцах. Памешчыцкія гаспадаркі страцілі былую гаспадарчую значнасць. Сяляне ў 1916 годзе засявалі (на ўласнай і арандаванай зямлі) 89,3 % земляў і валодалі 94 % сельскагаспадарчых жывёл<ref>{{кніга |аўтар = Челинцев А. Н. |загаловак = Русское сельское хозяйство перед революцией |спасылка = http://epr.iphil.ru/faily-publikacii/Chelincev_1928.pdf |месца = {{М.}} |выдавецтва = Новый агроном |год = 1928 |старонак = 239 |старонкі = 10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111212172652/http://epr.iphil.ru/faily-publikacii/Chelincev_1928.pdf |archive-date = 12 снежня 2011 }}</ref>. Ацэнку рэформаў Сталыпіна абцяжарвае тая акалічнасць, што рэформы не былі ажыццёўлены цалкам з прычыны трагічнай [[забойства Сталыпіна|гібелі Сталыпіна]], [[Першая сусветная вайна|першай сусветнай вайны]], [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцый]], а потым [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]. Сам Сталыпін меркаваў, што ўсе задуманыя ім рэформы будуць ажыццёўлены комплексна (а не толькі ў часткі аграрнай рэформы) і дадуць максімальны эфект у доўгатэрміновай перспектыве (паводле слоў Сталыпіна, патрабавалася «дваццаць гадоў супакою ўнутранага і вонкавага»<ref name="Аксаков"/>). ==== Сібірская палітыка. «Сталыпінскія вагоны» ==== Асаблівае значэнне Сталыпін надаваў усходняй частцы Расійскай імперыі. У сваёй прамове ад [[31 сакавіка]] [[1908]] года ў Дзяржаўнай Думе, прысвечанай пытанню пра мэтазгоднасць пабудовы {{нп5|Амурская чыгунка|Амурскай чыгункі|ru|Амурская железная дорога}}, ён прамовіў<ref name="Речи"/>: {{quote|Наш арол, спадчына Візантыі, – арол двухгаловы. Вядома, моцныя і магутныя і аднагаловыя арлы, але, адсякаючы нашаму рускаму арлу адну галаву, звернутую на ўсход, вы не ператворыце яго ў аднагаловага арла, вы прымусіце яго толькі сысці крывёю.}} У [[1910]] годзе Сталыпін разам з галоўкіраўніком земляробствам і землеўпарадкаваннем {{нп5|Аляксандр Васільевіч Крывашэін|Крывашэіным|ru|Кривошеин, Александр Васильевич}} здзейснілі інспекцыйнае падарожжа ў Заходнюю Сібір і [[Паволжа]]. Палітыка Сталыпіна адносна Сібіры складалася ў заахвочванні перасялення на яе незаселеныя абшары сялян з [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]]. Гэта перасяленне было часткай аграрнай рэформы. У Сібір перасяліліся каля 3 млн чалавек<ref name="БСЭ реформа"/>. Толькі ў [[Алтайскі край|Алтайскам краі]] падчас праводжаных рэформаў былі заснаваныя 3415 населеных пунктаў, у якіх пасяліліся звыш 600 тысяч сялян з еўрапейскай часткі Расіі, якія склалі 22 % жыхароў акругі. Яны ўвялі ў абарот 3,4 млн [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] пуставалых зямель<ref>{{cite web |url = http://www.ria-sibir.ru/viewnews/37946.html?cdate=2010-3-4 |title = Столетие инспекционного визита Петра Столыпина в Алтайский край в регионе отметят с федеральным размахом |date = 2010—02—06 |publisher = РИА Сибирь |access-date = 2011-03-12 |archive-date = 12 сакавіка 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160312062129/http://ria-sibir.ru/viewnews/37946.html?cdate=2010-3-4 |url-status = dead }}</ref>. Для перасяленцаў у 1910 годзе былі створаны адмысловыя чыгуначныя вагоны. Ад звычайных яны адрозніваліся тым, што адна іх частка ва ўсю шырыню вагона прызначалася для сялянскай скаціны і інвентару<ref>{{cite web |url = http://trainshistory.ru/vagony/spetsialnye-vagony/vagonzak.html |title = Вагонзак |publisher = История поездов |access-date = 2011-03-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111016084530/http://trainshistory.ru/vagony/spetsialnye-vagony/vagonzak.html |archive-date = 16 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. Пазней, пры савецкай уладзе, у гэтых вагонах былі пастаўлены рашоткі, самі вагоны сталі выкарыстоўвацца ўжо для прымусовага высылання кулакоў і іншага «''контррэвалюцыйнага элемента''» ў Сібір і Сярэднюю Азію. З часам жа яны былі цалкам перапрызначаны для перавозкі зняволеных. У сувязі з гэтым дадзены тып вагонаў набыў благую славу. Пры гэтым сам вагон, што меў афіцыйную назву вагонзак (вагон для заключаных) атрымаў назву «''сталыпінскага''». У «''[[Архіпелаг ГУЛАГ|Архіпелагу ГУЛАГ]]''» [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|А. Салжаніцын]] так апісвае гісторыю ўзнікнення тэрміна<ref>{{кніга |аўтар = Александр Солженицын. |частка = Часть вторая. Вечное движение. Гл. 1. Корабли Архипелага |загаловак = Архипелаг ГУЛАГ. 1918—1956. Опыт художественного исследования. I—II |спасылка = http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/arhipelag_gulag_tom1.pdf |месца = Екатеринбург |выдавецтва = У-Фактория |год = 2006 |том = 1 |старонкі = 445 |isbn = 978-5-9757-0165-7}}</ref>: <blockquote> «''Вагон-зак''» — якое гідкае скарачэнне! […] Хочуць сказаць, што гэта — вагон для зняволеных. Але нідзе, апроч турэмных папер, слова гэта не ўтрымалася. Засвоілі арыштанты зваць такі вагон «''сталыпінскім''» ці проста «''сталыпіным''». […] <br /> Гісторыя вагона такая. Ён сапраўды пайшоў па рэйках упершыню пры Сталыпіне: ён быў сканструяваны ў 1908 годзе, але — для ''перасяленцаў'' ва ўсходнія часткі краіны, калі развіўся моцны перасяленчы рух і бракавала рухомага саставу. Гэты тып вагонаў быў ніжэй звычайнага пасажырскага, але шмат вышэй таварнага, ён меў дапаможныя памяшканні для начыння ці птушкі (цяперашнія «''палавінныя''» купэ, карцары) — але ён, вядома, не меў ''ніякіх рашотак'', ні ўсярэдзіне, ні на вокнах. Рашоткі паставіла вынаходлівая думка, і я схіляюся, што бальшавіцкая. А звацца дасталася вагону — сталыпінскім… Міністр, які выклікаў на дуэль дэпутата за «''сталыпінскі гальштук''», — гэтай пасмяротнай хлусні ўжо не мог спыніць. <br /> </blockquote> ==== Знешняя палітыка ==== Сталыпін паставіў сабе за правіла не ўмешвацца ў замежную палітыку<ref name="Бок"/>. Аднак у час [[Баснійскі крызіс|Баснійскага крызісу]] [[1909]] года спатрэбілася ўмяшанне прэм’ер-міністра. Крызіс пагражаў перарасці ў вайну з удзелам [[Балканскі паўвостраў|балканскіх дзяржаў]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай]], [[Германская імперыя|Германскай]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперый]]. Пазіцыя прэм’ер-міністра палягала ў тым, што краіна да вайны не гатова, і ваеннага канфлікту трэба пазбегнуць любымі спосабамі. Урэшце, крызіс завяршыўся маральнай паразай Расіі. Пасля апісаных падзей Сталыпін настаяў на звальненні міністра замежных спраў [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|Ізвольскага]]<ref name="Глава 10">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава X. В трудах и борьбе. |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 357—412 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Цікавым з’яўляецца стаўленне да Сталыпіна кайзера [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]]. [[4 чэрвеня]] [[1909]] года Вільгельм II сустрэўся з Мікалаем II у фінскіх [[шхеры|шхерах]]. Падчас сняданку на імператарскай яхце «''Штандар''» расійскі прэм’ер знаходзіўся праваруч ад высокага госця і паміж імі адбылася грунтоўная гутарка. Пазней, знаходзячыся ў эміграцыі, Вільгельм II разважаў пра тое, як меў рацыю Сталыпін, калі папярэджваў яго пра недапушчальнасць вайны паміж Расіяй і Германіяй, падкрэсліваў, што вайна ўрэшце прывядзе да таго, што ворагі манархічнага ладу прымуць усе меры, каб дамагчыся рэвалюцыі. Пасля сняданку нямецкі кайзер сказаў генерал-ад’ютанту І. Л. Тацішчаву, што «''калі б у яго быў такі Міністр, як Сталыпін, то Германія паднялася б на вялізную вышыню''»<ref name="Глава 10"/>. ==== Законапраект пра земства ў заходніх губернях і «''міністэрскі крызіс''» сакавіка 1911 года ==== [[Файл:Durnovo Petr (1842-1915).jpg|thumb|right|200px|[[Пётр Мікалаевіч Дурнаво|П. Дурнаво]] — адзін з ініцыятараў «''міністэрскага крызісу''».]] Абмеркаванне і прыняцце [[Закон пра земства ў заходніх губернях|закона пра земства ў заходніх губернях]] выклікала «''міністэрскі крызіс''» і стала апошняй перамогай Сталыпіна (якую можна назваць [[Пірава перамога|піравай]]<ref name="Глава XIII"/>). Перадумовай будучага канфлікту стала ўнясенне ўрадам законапраекта, які ўводзіў [[земства|земствы]] ў губернях [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходняга]] і [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краёў]]. Законапраект значна змяншаў уплыў буйных землеўласнікаў (галоўным чынам, [[Палякі|палякаў]]) і павялічваў правы дробных ([[Рускія|рускіх]], [[Украінцы|украінцаў]] і [[Беларусы|беларусаў]])<ref name="Глава XIII"/>. Улічваючы, што доля палякаў у гэтых губернях складала ад 1 % да 3,4 %<ref>{{кніга |загаловак = Статистический ежегодник России. 1913 г |выданне = Центральный статистический комитет МВД |месца = {{СПб.}} |год = 1914 |старонкі = 60-63 }}</ref>, законапраект з’яўляўся дэмакратычным. У гэты перыяд дзейнасць Сталыпіна працякала на фоне ўплыву апазіцыі, які ўзмацняўся, дзе супраць прэм’ер-міністра згуртаваліся процілеглыя сілы — левыя, якіх рэформы пазбывалі гістарычнай перспектывы, і правыя, якія ўгледзелі ў тых жа рэформах замах на свае прывілеі і нядобра ставіліся да хуткага ўзвышэння выхадца з правінцыі<ref name="Глава XIII"/>. Лідар правых [[Пётр Мікалаевіч Дурнаво|П. М. Дурнаво]], якія не падтрымвалі гэты законапраект, пісаў цару пра тое, што {{quote|праект парушае імперскі прынцып роўнасці, абмяжоўвае ў правах польскае кансерватыўнае дваранства ў карысць рускай «паўінтэлігенцыі», стварае зніжэннем маёмаснага цэнзу прэцэдэнт для іншых губерняў<ref name="Рыбас"/>^:185.}} Сталыпін прасіў цара звярнуцца праз старшыню Дзяржаўнага савета да правых з рэкамендацыяй падтрымаць законапраект. Адзін з членаў Савета, У. Ф. Трэпаў, дамогшыся прыёму ў імператара, выказаў пазіцыю правых і задаў пытанне: «''Як разумець царскае пажаданне, як загад, ці можна галасаваць па сумленні?''» Мікалай II адказаў, што вядома, трэба галасаваць «''па сумленні''»<ref name="Рыбас"/>^:185. Трэпаў і Дурнаво ўспрынялі такі адказ як згоду імператара з іх пазіцыяй, пра што неадкладна праінфармавалі іншых правых членаў [[Дзяржаўны савет Расійскай імперыі|Дзяржаўнага савета]]. У паследку, [[4 сакавіка]] [[1911]] года законапраект быў завалены 68 галасамі з 92<ref name="Мин2">{{cite web |url = http://scepsis.ru/library/id_1391.html |title = Глава VI. Крушение Столыпина Второй «министерский кризис» |author = Арон Аврех. |access-date = 2011-01-10 |lang = сайт scepsis.ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20101220215056/http://scepsis.ru/library/id_1391.html |archive-date = 20 снежня 2010 |url-status = dead }}</ref>. Раніцай наступнага дня Сталыпін адправіўся ў [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]], дзе падаў прашэнне пра адстаўку, растлумачыўшы, што не можа працаваць у становішчы недаверу з боку імператара. Мікалай II казаў, што не хоча губляць Сталыпіна, і прапанаваў знайсці годнае выйсце са становішча, якое стварылася. Сталыпін паставіў цару ўльтыматум — адправіць інтрыганаў Трэпава і Дурнаво ў працяглы замежны водпуск і правесці закон пра земства па 87-м артыкуле. 87-ы артыкул [[Асноўныя дзяржаўныя законы Расійскай імперыі|асноўных законаў]] меркаваў, што цар можа асабіста праводзіць тыя ці іншыя законы ў перыяд, калі Дзяржаўная дума не працуе. Артыкул быў прызначаны для прыняцця неадкладных рашэнняў падчас выбараў і міждумскіх вакацый<ref name="Глава XIII"/>. [[Файл:Maria Fyodorovna portret 1883.jpg|thumb|right|200px|Імператрыца [[Марыя Фёдараўна, жонка Аляксандра III|Марыя Фёдараўна]], якая схіліла Мікалая II прыняць умовы Сталыпіна.]] {{quote|Хай шукаюць змякчэнні тыя, хто даражыць сваім становішчам, а я знаходжу і больш сумленным, і больш годным проста адысці зусім убок.}} {{quote|Лепш рассекчы вузел разам, чым мучыцца месяцамі над працай размотвання клубка інтрыг і ў той жа час змагацца кожную гадзіну і кожны дзень з навакольнай небяспекай.}} Лёс Сталыпіна вісеў на павуцінцы, і толькі ўмяшанне імператрыцы Марыі Фёдараўны, якая пераканала свайго сына падтрымаць пазіцыю прэм’ера, вырашыла справу ў яго карысць. Ва ўспамінах міністра фінансаў У. М. Какоўцава прыводзяцца яе словы, што сведчаць пра глыбокую падзяку імператрыцы да Сталыпіна: <blockquote> ''Бедны мой сын, як мала ў яго поспеху ў людзях. Знайшоўся чалавек, якога ніхто не ведаў тут, але які аказаўся і разумным, і энергічным і здолеў увесці парадак пасля таго жаху, які мы перажылі ўсяго 6 гадоў таму, і вось — гэтага чалавека пхаюць у прорву, і хто ж? Тыя, якія кажуць, што яны любяць Гасудара і Расію, а насамрэч губяць і яго, і радзіму. Гэта проста жудасна<ref name="Коковцов"/>^:394—395.'' </blockquote> Імператар прыняў умовы Сталыпіна праз 5 дзён пасля аўдыенцыі ў Мікалая II. Дума была распушчана на 3 дні, закон праведзены па 87-м артыкуле<ref>{{кніга |загаловак = Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье |спасылка = http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=151214 |месца = {{СПб.}} |год = 1914 |том = XXXI. Отделение I |старонак = 169 |archive-date = 19 жніўня 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ }} № 34899</ref>, а Трэпаў і Дурнаво адпраўлены ў водпуск. Дума, што прагаласавала раней за згаданы закон, успрыняла форму яго прыняцця як поўнае да сябе грэбаванне. Лідар «''акцябрыстаў''» [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкоў]] у знак нязгоды пакінуў пост старшыні Дзяржаўнай думы. Пазней на допыце Надзвычайнай следчай камісіі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] [[2 жніўня]] [[1917]] года палітыка Сталыпіна была ахарактарызавана Гучковым як «''хібная палітыка кампрамісу, палітыка, што імкнецца шляхам узаемных саступак дамагчыся чагосьці істотнага''». Таксама ён адзначаў, што «''чалавек, якога ў грамадскіх колах звыклі лічыць ворагам грамадскасці і рэакцыянерам, уяўляўся ў вачах тагачасных рэакцыйных колаў самым небяспечным рэвалюцыянерам''»<ref>{{cite web |url = http://www.goldenmira.com/article/sudb240.html |title = Столыпин и судьбы реформ в России |author = Арон Аврех |publisher = сайт www.goldenmira.com |access-date = 2011-04-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120108174354/http://www.goldenmira.com/article/sudb240.html |archive-date = 8 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. Адносіны з заканадаўчым органам Расійскай імперыі ў Сталыпіна былі сапсаваныя<ref>{{артыкул |аўтар = Степанов С. А. |загаловак = Политический портрет председателя совета министров России Петра Аркадиевича Столыпина |спасылка = http://www.humanities.edu.ru/db/msg/51115 |выданне = Вестник Российского университета дружбы народов |год = 2000 |нумар = 2 |старонкі = 88—100 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101128161545/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/51115 |archive-date = 28 лістапада 2010 }}</ref>. === Замахі на Сталыпіна === За кароткі прамежак часу з [[1905]] па [[1911]] гады на Сталыпіна планаваліся і былі здзейсненыя 11 замахаў, апошні з якіх дасягнуў сваёй мэты. У час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйных падзей 1905 года]], у бытнасць Сталыпіна [[Саратаўская губерня|саратаўскім губернатарам]] замахі насілі неарганізаваны характар выплюхвання нянавісці да прадстаўнікоў улады. Пасля заняцця Пятром Аркадзьевічам спачатку пасады [[Міністры ўнутраных спраў Расіі|міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі]], а потым і прэм’ер-міністра, групы рэвалюцыянераў сталі стараннейшым чынам арганізоўваць замахі на яго жыццё. Самым крывавым стаў выбух на Аптэкарскай выспе, падчас якога загінулі дзясяткі людзей. Сталыпін не пацярпеў. Многія з замахаў, якія рыхтаваліся, былі раскрытыя, а некаторыя сарваліся па шчаслівай выпадковасці. Замах Багрова падчас візіту Сталыпіна ў Кіеў стаў фатальным. Праз некалькі дзён пасля яго ён памёр ад атрыманых раненняў. ==== Замахі ў Саратаўскай губерні ==== Саратаўская губерня ўлетку 1905 года стала адным з асноўных ачагоў сялянскага руху і аграрных хваляванняў, якія суправаджаліся сутыкненнямі сялян з памешчыкамі. Рабаванні, падпалы і разня адбываліся па ўсёй губерні<ref name="Глава 3">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава III |загаловак = П. А. Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 79—149 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Першы замах адбыўся падчас аб’езду мяцежных вёсак Сталыпіным у суправаджэнні казакоў. У губернатара двойчы страляў невядомы, але не трапіў. Спачатку Сталыпін нават кінуўся за стралком, але быў стрыманы за руку чыноўнікам асаблівых даручэнняў князем Абаленскім. Сам Сталыпін нават жартаваў з гэтай нагоды: «''Сёння гарэзы з-за кустоў у мяне стралялі…''»<ref name="Глава 3"/>. У літаратуры згадваецца выпадак, што адбыўся падчас аднаго са звычайных у тую гарачую пару аб’ездаў губерні, калі чалавек, які стаяў перад Сталыпіным, нечакана вынуў з кішэні рэвальвер і накіраваў яго на губернатара. Сталыпін, гледзячы на яго ва ўпор, раскрыў паліто і перад натоўпам спакойна сказаў: «''Страляй!''» Рэвалюцыянер не вытрымаў, апусціў руку, і рэвальвер у яго выпаў<ref name="Глава 3"/>. Яшчэ пра адзін няўдалы замах піша ў сваіх мемуарах дачка Сталыпіна Алена. Паводле яе ўспамінаў, загадзя была раскрытая змова, дзе тэрарыст, якому было даручана забіць губернатара, павінен быў уладкавацца сталяром для правядзення рамонту лесвіцы ў сядзібе губернатара. Змова была раскрытая, а рэвалюцыянер арыштаваны<ref name="Глава 3"/>. Ва ўспамінах іншай дачкі, Марыі, прыводзіцца апісанне яшчэ аднаго замаху на Сталыпіна, падчас якога ён ізноў выявіў вытрымку і спакой<ref name="Бок"/>: <blockquote> ''Проста з парахода ён, у суправаджэнні паліцыі, адправіўся пешшу да цэнтра хваляванняў на Тэатральную плошчу. Па меры таго, як ён набліжаўся да старога горада, сталі трапляцца ўсё больш узбуджаныя купкі народа, усё незычлівей гучалі крыкі, што сустракалі тата́, які спакойным роўным крокам праходзіў праз шэрагі людзей, якія сабраліся. Зусім паблізу ад месца мітынгу з акна трэцяга паверха проста да ног майго бацькі звалілася бомба. Некалькі чалавек каля яго былі забітыя, ён жа застаўся цэлы і праз хвіліну пасля выбуху натоўп пачуў спакойны голас майго бацькі:'' <br /> ''— Разыдзіцеся па хатах і спадзявайцеся на ўладу, якая вас захоўвае.'' <br /> ''Пад уплывам яго спакою і сілы жахі ўлегліся, натоўп рассеяўся, і горад адразу прыняў мірны выгляд.'' </blockquote> ==== Выбух на Аптэкарскай выспе ==== {{main|Выбух на Аптэкарскай выспе}} [[Файл:Stolypin assassination attempt on Aptekarsky Island.jpg|thumb|left|200px|Разбураны з прычыны выбуху будынак асабняка Сталыпіна на Аптэкарскай выспе.]] [[Файл:Zamyatnin A.N..jpg|thumb|right|200px|Ад’ютант Сталыпіна А. М. Замятнін, які фактычна выратаваў Сталыпіна ад смерці цаной свайго жыцця.]] [[Файл:Aptekar mark.JPG|thumb|left|200px|Памятны знак на месцы выбуху. Сучасны выгляд.]] {{OldStyleDate|25|жніўня|1906|12}} года адбыўся чарговы замах, што суправаджаўся вялікай колькасцю ахвяр. Падчас выбуху сам Сталыпін не пацярпеў. Па суботах у прэм’ер-міністра былі прыёмныя дні. Тэрарысты прыехалі пад выглядам просьбітаў у жандарскай форме, нібы па тэрміновай справе. Паводле сведчання адной з дачок Сталыпіна Алены, ад смерці яго выратаваў ад’ютант генерал А. М. Замятнін: «''Так, дзякуючы вернаму Замяціну<ref>Памылка мемуарысткі. Прозвішча ад’ютанта Сталыпіна было {{comment|Замятнін|Замятнин}}, а не {{comment|Замяцін|Замятин}}.</ref> тэрарыстам не ўдалося ажыццявіць свой план і мой бацька не быў забіты<ref>Архив Саратовского Культурного центра им. П. А. Столыпина. с. 29—30/24</ref>''». Напэўна, ад’ютанта збянтэжылі галаўныя ўборы {{нп5|Саюз сацыялістаў-рэвалюцыянераў-максімалістаў|максімалістаў|ru|Союз социалистов-революционеров-максималистов}}: яны былі ў старых касках, хоць незадоўга да гэтага форма зведала істотныя змены<ref name="Глава 5">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава V |загаловак = П. А. Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 177—277 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Убачыўшы, што яны выкрыты, тэрарысты спачатку паспрабавалі прарвацца сілай, а потым, калі іх спроба аказалася няўдалай, кінулі партфель з бомбай. Выбух быў вельмі вялікай сілы. Пакоі першага паверха і пад’езд былі разбураны, абрынуліся верхнія памяшканні. Бомба забрала жыццё 24 чалавек, сярод іх ад’ютанта А. М. Замятніна, агентаў ахранкі, няні сына Сталыпіна Аркадзя і саміх тэрарыстаў. Ад выбуху таксама пацярпелі сын і дачка прэм’ер-міністра — Аркадзь і Наталля<ref name="Глава 5"/>. Раненне дачкі было цяжкім. Лекары настойвалі на тэрміновай ампутацыі ног у пацярпелай. Аднак Сталыпін прасіў пачакаць з рашэннем. Дактары пагадзіліся і, урэшце, выратавалі абедзве нагі<ref name="Глава 5"/>. Сталыпін застаўся цэлы і нават не атрымаў ніводнай драпіны. Толькі бронзавая чарніліца, пераляцеўшы праз галаву прэм’ера, запырскала яго чарнілам<ref name="Глава 5"/>. Праз 12 дзён пасля замаху, [[24 жніўня]] [[1906]] года, была апублікавана ўрадавая праграма, згодна якой у мясцовасцях на ваенным становішчы ўводзіліся «''хуткавырашальныя''» суды. Менавіта тады з’явіўся выраз «''сталыпінскі гальштук''», які азначаў смяротнае пакаранне<ref>{{кніга |аўтар = Аврех А. Я. |загаловак = П. А. Столыпин и судьбы реформ в России |спасылка = http://scepsis.ru/library/id_1349.html |месца = {{М.}} |выдавецтва = Политиздат |год = 1991 |старонкі = 21 |старонак = 286 }}</ref>. ==== Замахі пасля выбуху на Аптэкарскай выспе ==== Ужо ў снежні таго ж [[1906]] года нейкім Дабржынскім была арганізавана «''баявая дружына''», якая па даручэнні цэнтральнага камітэта [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] павінна была забіць П. А. Сталыпіна. Аднак група была раскрыта і захоплена да здзяйснення акта. У ліпені [[1907]] года быў таксама захоплены «''лятучы атрад''», мэтай якога таксама было знішчэнне Сталыпіна. У лістападзе 1907 года была абясшкоджана яшчэ адна група сацыялістаў-рэвалюцыянераў (максімалістаў), якія рыхтавалі бомбы для знішчэння высокіх службовых асоб, у тым ліку, Сталыпіна. У снежні таго ж года ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] быў арыштаваны кіраўнік паўночнага баявога «''лятучага атрада''» Траўберг. Галоўнай мэтай атрада быў Сталыпін. Нарэшце, у снежні ўсё таго ж 1907 года была арыштавана Фейга Элькіна, якая арганізавала рэвалюцыйную групу, якая займалася падрыхтоўкай замаху на Сталыпіна<ref name="Аксаков"/>. ==== Замах у Кіеве і смерць ==== {{main|Забойства Сталыпіна}} [[Файл:Pyotr Stolypin 2018 Столыпин, Пётр Аркадьевич_Vadim Chuprina.jpg|thumb|200px|left|Магіла Сталыпіна ([[Кіева-Пячэрская лаўра]]).]] Пад канец жніўня [[1911]] года імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] з сям’ёй і набліжанымі, у тым ліку і са Сталыпіным, знаходзіліся ў [[Кіеў|Кіеве]] з нагоды адкрыцця {{нп5|Помнік Аляксандру II, Кіеў|помніка Аляксандру II|ru|Памятник Александру II (Киев)}}. {{OldStyleDate|14|верасня|1911|1}} года імператар і Сталыпін былі на спектаклі «''{{нп5|Казка пра цара Салтана, опера|Казка пра цара Салтана|ru|Сказка о царе Салтане (опера)}}''» ў {{нп5|Нацыянальная опера Украіны|кіеўскім гарадскім тэатры|ru|Национальная опера Украины}}. На той момант у начальніка [[Ахоўнае аддзяленне|ахоўнага аддзялення]] Кіева была інфармацыя пра тое, што ў горад прыбылі тэрарысты з мэтай здзейсніць напад на высокапастаўленага чыноўніка, а магчыма, і на самога цара<ref>{{cite web |url = http://www.hrono.info/libris/stolypin/19110902ku.html |title = Протокол допроса подполковника Н. Н. Кулябко |date = 2.11.1911 |publisher = сайт www.hrono.info |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100228181525/http://hrono.info/libris/stolypin/19110902ku.html |archive-date = 28 лютага 2010 |url-status = dead }}</ref>. Інфармацыя была атрымана ад сакрэтнага інфарматара {{нп5|Дзмітрый Рыгоравіч Багроў|Дзмітрыя Багрова|ru|Богров, Дмитрий Григорьевич}}. Аказалася, аднак, што замах задумаў сам Багроў. Па пропуску, выдадзенаму начальнікам Кіеўскага ахоўнага аддзялення, ён прайшоў у гарадскі оперны тэатр, падчас другога антракту падышоў да Сталыпіна і двойчы стрэліў: першая куля трапіла ў руку, другая — у жывот, закрануўшы печань. Пасля ранення Сталыпін перахрысціў цара, цяжка апусціўся ў крэсла і прамовіў: «''Шчаслівы памерці за Цара''»<ref>{{cite web |url = http://www.hrono.info/biograf/bio_s/stolypin_pa.php |title = Столыпин Пётр Аркадьевич |publisher = сайт www.hrono.info |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110812010602/http://www.hrono.info/biograf/bio_s/stolypin_pa.php |archive-date = 12 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>. Мікалай II (у лісце да [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|маці]]): «''Сталыпін павярнуўся да мяне і блаславіў паветра левай рукой. Тут толькі я заўважыў, што ў яго на кіцелі кроў. [[Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|Вольга]] і [[Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|Таццяна]] ўбачылі ўсё, што адбылося… На Таццяну гэта пакінула моцнае ўражанне, яна шмат плакала, і абедзве дрэнна спалі''». Наступныя дні прайшлі ў трывозе, лекары спадзяваліся на выздараўленне, але 4 верасня вечарам стан Сталыпіна рэзка пагоршыўся і каля 10 гадзін вечара 5 верасня ён сканаў<ref name=murder>{{cite web |url = http://www.hrono.info/libris/stolypin/1911oglav.php |title = Тайна убийства Столыпина |publisher = сайт www.hrono.info |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120108195404/http://www.hrono.info/libris/stolypin/1911oglav.php |archive-date = 8 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. У першых радках выкрытага завяшчання Сталыпіна было напісана: «''Я хачу быць пахаваным там, дзе мяне заб’юць''». Указанне Сталыпіна было выканана: [[9 верасня]] Сталыпін быў пахаваны ў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]]. Паводле адной з версій, замах быў арганізаваны пры спрыянні ахоўнага аддзялення. На гэта паказвае шэраг фактаў. У прыватнасці, квіток у тэатр<ref>{{cite web |url = http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/state_protection/150.shtml |title = Билет Богрова в Киевский городской театр на спектакль |publisher = сайт rusarchives.ru |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150626205802/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/state_protection/150.shtml |archive-date = 26 чэрвеня 2015 |url-status = dead }}</ref> быў выдадзены Багрову начальнікам Кіеўскага ахоўнага аддзялення М. М. Кулябкам са згоды адказных супрацоўнікаў Ахоўнага аддзялення [[Павел Рыгоравіч Курлоў|П. Р. Курлова]], {{нп5|Аляксандр Іванавіч Спірыдовіч|А. І. Спірыдовіча|ru|Спиридович, Александр Иванович}} і М. М. Вярыгіна, пры гэтым да Багрова не было прыстаўлена назіранне<ref name="kill Stolipin">{{cite web |url = http://scepsis.ru/library/id_1396.html |title = Глава VII. Выстрелы в Киеве. Банда четырёх |author = Арон Аврех. |access-date = 2011-01-30 |publisher = сайт scepsis.ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20101220215442/http://scepsis.ru/library/id_1396.html |archive-date = 20 снежня 2010 |url-status = dead }}</ref>. {{цытата|аўтар = Сталыпін, незадоўга да смерці<ref name="kill Stolipin" />|Мяне заб'юць, і заб'юць члены аховы.}} Паводле іншай версіі, начальнік ахоўнага аддзялення Кулябка быў уведзены ў зман<ref name="kill Stolipin" />. Пры гэтым, паводле ўспамінаў кіеўскага губернатара {{нп5|Аляксей Фёдаравіч Гірс|Гірса|ru|Гирс, Алексей Фёдорович}}, ахова Сталыпіна ў горадзе была арганізавана дрэнна<ref>{{cite web |url = http://www.hrono.info/libris/stolypin/19110920.html |title = Протокол допроса киевского губернатора А. Ф. Гирса |date = 20.09.1911 |publisher = сайт www.hrono.info |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100228154900/http://hrono.info/libris/stolypin/19110920.html |archive-date = 28 лютага 2010 |url-status = dead }}</ref>. == Узнагароды == '''Расійскай імперыі:''' * [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені ([[30 жніўня]] [[1893]] года) * Ордэн Святой Ганны 2-й ступені ([[14 мая]] [[1896]] года) * Высокая падзяка ([[11 сакавіка]] [[1905]] года) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені ([[6 снежня]] [[1905]] года) * Шчырая падзяка Яго Вялікасці ([[4 студзеня]] [[1906]] года) * Ордэн Святой Ганны 1-й ступені ([[6 снежня]] [[1906]] года) * Высокі рэскрыпт ([[29 сакавіка]] [[1909]] года) * [[Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла]] ([[29 сакавіка]] [[1909]] года) * Высокі рэскрыпт ([[19 лютага]] [[1911]] года) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] ([[10 красавіка]] [[1911]] года) '''Медалі і знакі адрознення:''' * Медаль «''У памяць валадарання Імператара Аляксандра III''» * Медаль «''У памяць Укаранавання Імператара Мікалая II''» * Медаль «''За працы па Першым усеагульным перапісе насельніцтва 1897 года''» * Медаль «''У памяць 200-годдзя Палтаўскай бітвы''» * Знак адрознення «''За пазямельнае ўладкаванне дзяржаўных сялян''» * Знак адрознення Расійскага Таварыства Чырвонага Крыжа * Знак адрознення Холмскага Праваслаўнага Свята-Багародзіцкага Братэрства '''Ганаровыя званні:''' * [[Ганаровыя грамадзяне|Ганаровы грамадзянін]] [[Екацярынбург]]а (1911)<ref>{{cite web |url = http://www.ekburg.ru/officially/award/citizens/ |title = Почётные граждане Екатеринбурга |publisher = сайт www.ekburg.ru |access-date = 2011-01-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090713184915/http://www.ekburg.ru/officially/award/citizens/ |archive-date = 13 ліпеня 2009 |url-status = dead }}</ref> * [[Ганаровыя грамадзяне|Ганаровы грамадзянін]] [[Саратаў|Саратава]] (1909) '''Замежныя:''' * бухарскі {{нп5|Ордэн Іскандэр-Саліс|Ордэн Іскандэр-Саліс|ru|Орден Искандер-Салис}} ([[7 снежня]] [[1906]] года) * японскі {{нп5|Ордэн Кветак паўлоўніі|Ордэн Узыходзячага сонца з кветкамі паўлоўніі|ru|Орден Цветов павловнии}} 1-й ступені * чарнагорскі [[Ордэн Князя Данііла I]] 1-й ступені * шведскі [[Ордэн Серафімаў]] ([[12 мая]] [[1908]] года) * нарвежскі {{нп5|Ордэн Святога Олафа|Ордэн Святога Олафа|ru|Орден Святого Олафа}}, вялікі крыж ([[6 чэрвеня]] [[1908]] года) * італьянскі {{нп5|Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара|Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара|ru|Орден Святых Маврикия и Лазаря}}, вялікі крыж ([[6 чэрвеня]] [[1908]] года) * {{нп5|Каралеўскі Віктарыянскі ордэн|Каралеўскі Віктарыянскі ордэн|ru|Королевский Викторианский орден}}, вялікі крыж ([[16 чэрвеня]] [[1908]] года) * сербскі {{нп5|Ордэн Белага арла, Сербія|Ордэн Белага арла|ru|Орден Белого орла (Сербия)}} 1-й ступені * прускі {{нп5|Ордэн Кароны, Прусія|Ордэн Кароны|ru|Орден Короны (Пруссия)}} == Ацэнка дзейнасці == [[Файл:Stamp of Russia 2012 No 1568 Pyotr Stolypin.jpg|thumb|200px|right|Партрэт Сталыпіна на фоне Палацавай плошчы ў Санкт-Пецярбургу і расійскага сцяга.]] Ацэнка дзейнасці Сталыпіна, як яго сучаснікамі, так і гісторыкамі, неадназначная і носіць палярны характар. У ёй адны вылучаюць толькі негатыўныя моманты, іншыя, наадварот, лічаць яго «''геніяльным палітычным дзеячам''», чалавекам, які мог бы выратаваць Расію ад будучых войнаў, параз і рэвалюцый. Пры гэтым і тыя, і іншыя засноўваюцца на ацэнках сучаснікаў, дакументальных крыніцах, дадзеных статыстыкі. Прыхільнікі і праціўнікі часцяком аперуюць аднымі і тымі ж лічбамі, выяўленымі ў розным кантэксце. Так, у артыкуле [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Вялікай савецкай энцыклапедыі]], прысвечанай аграрнай рэформе<ref name="БСЭ реформа"/>, напісана, што «''засваенне новых зямель было не пад сілу спустошанаму сялянству. З 3 млн чал., якія перасяліліся за 1906—1916, вярнуліся на ранейшыя месцы 548 тыс. чал., то бок 18 %''». Журналіст Генадзь Сідароўнін са спасылкай на выданне за 1911 год тыя ж лічбы трактуе інакш — «''У кожнай сферы чалавечага жыцця ўвогуле заўсёды набярэцца 10 % няшчасных […] Вядома, трыста тысяч павяртаных, хоць бы і за 15-гадовы перыяд, — гэта ўжо вялікая і цяжкая з’ява […] Але з-за гэтых 300 тысяч нельга забыцца, як гэта часам робяць, пра два з паловаю мільёны ўладкаваных перасяленцаў''»<ref name="Глава 12">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава XII. Поездка в Сибирь и Поволжье. Кооперация и студенчество |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 438—484 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Гісторык В. П. Данілаў адзначае папулярызацыю ў гады [[Перабудова|перабудовы]] ў СССР пазітыўнага вобраза Сталыпіна: "''Распачаты ў [[1988]] годзе культ Сталыпіна дасягнуў у [[1990]]—[[1991]] гады маштабаў масавай ідэалагічнай кампаніі, апагеем якой можна лічыць з’яўленне ў адной з цэнтральных газет [[12 мая]] [[1991]] года панегірыка «Сталыпін і Гарбачоў: дзве рэформы „зверху“''»<ref>{{Cite web |url=http://www.strana-oz.ru/2004/1/iz-istorii-perestroyki-perezhivaniya-shestidesyatnika-krestyanoveda |title=Виктор Данилов — Из истории перестройки: переживания шестидесятника-крестьяноведа — Отечественные записки |access-date=19 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703094001/http://www.strana-oz.ru/2004/1/iz-istorii-perestroyki-perezhivaniya-shestidesyatnika-krestyanoveda |archive-date=3 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Крытыка === Дзеяч [[Ліберальны кансерватызм|ліберальна-кансерватыўнага руху]] Дзмітрый Шыпоў, ацэньваючы ў кастрычніку [[1908]] года сітуацыю, якая склалася, адзначаў, што адсутнасць палітычных свабод вядзе да ўзрастання прорвы паміж уладай і народам, што прыводзіць да злосці насельніцтва. Пры гэтым Сталыпін не хоча заўважаць хібнасці абранага курсу, ужо не маючы магчымасці яго змяніць, стаўшы на шлях рэакцыі<ref>Либеральный консерватизм: история и современность. Материалы Всероссийской научно-практической конференции // — М.: РОССПЭН, 2001—384 с. — ISBN 5-8243-0191-3. — С. 51.</ref>. Член Свяцейшага сінода і адзін з найбольш вядомых царкоўных іерархаў архіепіскап Валынскі {{нп5|Антоній (Храпавіцкі)|Антоній (Храпавіцкі)|ru|Антоний (Храповицкий)}} на паніхідзе па Сталыпіне ў Жытоміры заявіў, што нябожчык «''праводзіў занадта левую палітыку і не апраўдаў даверу Гасудара''»<ref>''Рыбас С. Ю.'' Генерал Кутепов / Святослав Рыбас. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 300[4] с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1266). ISBN 978-5-235-03334-4, С. 47</ref>. [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] у артыкуле «''Сталыпін і рэвалюцыя''» (кастрычнік [[1911]]) пісаў пра яго як пра «''обер-вешальніка, пагромніка, які падрыхтаваў сябе да міністэрскай дзейнасці катаваннем сялян, уладкаваннем пагромаў, уменнем прыкрываць гэту азіяцкую „практыку“ — глянцам і фразай''». Пры гэтым ён зваў яго «''кіраўніком контррэвалюцыі''»<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленин В. И.]] |загаловак = Полное собрание сочинений |спасылка = http://major-theoretic.narod.ru/st-re.html |том = 20 |старонкі = 324—333 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У савецкай гістарыяграфіі дзейнасць Сталыпіна ацэньвалася крытычна. Так, БСЭ характарызавала яго як чалавека, які «''ажыццявіў Трэццячэрвеньскі дзяржаўны пераварот 1907 года, прапанаваў аграрную рэформу з мэтай стварыць сацыяльную апору царызму ў вёсцы ў асобе кулацтва''»<ref>{{cite web |url = http://bse.sci-lib.com/article106549.html |title = Столыпин Пётр Аркадьевич |publisher = Большая советская энциклопедия |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304124843/http://bse.sci-lib.com/article106549.html |archive-date = 4 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. У [[сталін]]скім {{нп5|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|падручніку па гісторыі УКП(б)|ru|Краткий курс истории ВКП(б)}} дзейнасць Сталыпіна была пададзена ў самых цёмных танах. Сцвярджалася, што яго рэформы прывялі да «''абеззямельвання сялян, рабавання супольнай зямлі кулакамі, разбойніцкіх набегаў жандараў і паліцэйскіх, царскіх правакатараў і чарнасоценных граміл на працоўны клас''»<ref>{{кніга|загаловак= История Всесоюзной Коммунистической Партии (большевиков). Краткий курс|частка= [http://communist-party.narod.ru/c04p01.htm Столыпинская реакция]|адказны= Под ред. комиссии ЦК ВКП(б).|год=1938|выдавецтва = Госполитиздат|месца=М.}}</ref>. Савецкі гісторык Арон Аўрэх адзначаў, што эканамічныя рэформы Сталыпіна зусім не адпавядалі патрэбам дзяржавы, бо не развязвалі глыбінных супярэчнасцей рэжыму. Аграрная рэформа, якая насіла безумоўна прагрэсіўны характар, нават у выпадку яе поўнага поспеху, не магла забяспечыць дастатковы ўзровень прагрэсу для канкурэнтаздольнага змагання з вялікімі дзяржавамі за захаванне пазіцый і выжыванне. Галоўнай памылкай Сталыпіна Аўрэх лічыў перакананне, што спачатку трэба забяспечыць эканамічныя ўмовы, пасля чаго ўжо ажыццяўляць рэформы дэмакратычныя. Тым часам адмова ад правядзення палітычных рэформаў прыводзіла да ўзрастання ў краіне незадаволенасці і рэвалюцыйных настрояў<ref name="Аврех_Итоги">''Аврех А.'' [http://scepsis.ru/library/id_1409.html Итоги] // П. А. Столыпин и судьбы реформ в России. — М.: Политиздат, 1991. — С. 262—263</ref>. У постсавецкі перыяд дзейнасць Сталыпіна таксама падпадае пад крытыку. Часцяком яна заснавана на ўспамінах Вітэ, палеміцы Сталыпіна з Талстым і працах савецкіх гісторыкаў<ref name="Маска">{{артыкул|загаловак=[http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/koi/snitkov.htm Столыпин без маски]|аўтар=Снитковский В.|год=1999|выданне =Вестник|нумар=16 (223)}} [https://web.archive.org/web/20090107111643/http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/koi/snitkov.htm Архивировано]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140819103244/http://www.webcitation.org/60qSWF93p |date=19 жніўня 2014 }} из первоисточника 11 августа 2011.</ref>. === Пазітыўная ацэнка === [[Файл:A solzhenitsin.JPG|thumb|200px|right|[[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|А. Салжаніцын]] — адзін з самых бачных прыхільнікаў Сталыпіна.]] Яшчэ пры жыцці П. А. Сталыпін знайшоў не толькі лютых крытыкаў, але і прыхільнікаў. Усяляк падтрымвалі дзейнасць П. А. Сталыпіна: вядомы рускі філосаф-марксіст [[Пётр Бернгардавіч Струвэ|П. Б. Струвэ]]; філосаф, літаратурны крытык і публіцыст {{нп5|Васіль Васільевіч Розанаў|В. В. Разанаў|ru|Розанов, Василий Васильевич}}; філосаф і прававед [[Іван Аляксандравіч Ільін|І. А. Ільін]], палітыкі [[Мікалай Мікалаевіч Львоў|М. М. Львоў]], [[Васіль Аляксеевіч Маклакоў|В. А. Маклакоў]], {{нп5|Арыядна Уладзіміраўна Тыркова-Вільямс|А. У. Тыркова-Вільямс|ru|Тыркова-Вильямс, Ариадна Владимировна}}, {{нп5|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгін|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}, для якога П. А. Сталыпін застаўся ўзорам палітыка і нават [[ідал|кумірам]] да канца жыцця<ref>{{cite web |url = http://magazines.russ.ru/nj/2006/242/io15.html |title = Василий Витальевич Шульгин |author = Генрих Иоффе |date = № 242 2006 |work = Литература. Культура. Общество |publisher = Новый журнал |access-date = 2011-07-02 |lang = ru }}</ref>. У 1911 годзе В. В. Розанаў, які цяжка перажываў забойства П. А. Сталыпіна, у артыкуле «''Тэрор супраць рускага нацыяналізму''» пісаў: «''уся Русь адчула, што яе стукнулі... пахіснуўшыся, яна не магла не схапіцца за сэрца''». І ў іншым месцы: «''Што шанавалі ў Сталыпіне? Я думаю, не праграму, а чалавека: вось гэтага „ваяра“, які ўстаў на абарону, у сутнасці, Расіі''». Філосаф І. А. Ільін і пасля смерці П. А. Сталыпіна лічыў, што «''дзяржаўная справа Сталыпіна не памерла, яна жывая, і яна мае быць адроджаная ў Расіі і адрадзіць Расію''». У [[1928]] годзе ў [[Харбін]]е выйшла кніга Ф. Т. Гарачкіна «''Першы рускі фашыст Пётр Аркадзьевіч Сталыпін''», у якой аўтар, член партыі «''праваслаўных рускіх фашыстаў''», расказаў, што ўяўляе сабою гэта палітычная плынь, і заявіў, што Сталыпін «''нават геніяльнейшы за сучаснага [[Беніта Мусаліні]]. Гэты рускі калос, гэты геніяльны дзяржаўны дзеяч''»<ref name="МК"/>. У Харбіне [[Расійская фашысцкая партыя|расійскімі фашыстамі]], узначаленымі [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскім]], была створана «''Сталыпінская акадэмія''»<ref name="МК">{{cite web |url = http://www.mk.ru/politics/article/2010/11/19/545699-nikita-mihalkov-na-fone-lva-tolstogo.html |title = Никита Михалков на фоне Льва Толстого |author = Юрий Соломонов. |date = 20.11.2010 |publisher = Московский комсомолец |access-date = 2011-01-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110127181858/http://www.mk.ru/politics/article/2010/11/19/545699-nikita-mihalkov-na-fone-lva-tolstogo.html |archive-date = 27 студзеня 2011 |url-status = dead }}</ref>. Станоўча ацэньваюць дзейнасць Сталыпіна многія бачныя грамадскія і палітычныя дзеячы сучаснасці. [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|А. І. Салжаніцын]] у кнізе «''Жнівень Чатырнаццатага''» пісаў, што калі б Сталыпін не быў забіты ў 1911 годзе, то пазбег бы сусветнай вайны і, адпаведна, пройгрыш у ёй царскай Расіі, а значыць, і захоп улады бальшавікамі, грамадзянскую вайну і мільёны ахвяр гэтых трагічных падзей<ref>{{кніга|аўтар=Александр Солженицын.|частка=Узел первый. Август Четырнадцатого. Глава 65' (Пётр Аркадьевич Столыпин)|загаловак=Собрание сочинений в тридцати томах|спасылка=http://solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/krasnoe_koleso/krasnoe_koleso_uzel1_kniga2.pdf|месца={{М.}}|выдавецтва=Время|год=2006|том=седьмой. Красное колесо. Повествованье в отмеренных сроках. Кн. 2|старонкі=142—224|isbn=5-94117-167-6}}</ref>. Салжаніцын так ацэньваў праводжаную Сталыпіным палітыку па ўціхамірванні рэвалюцыі і ўвядзенні ваенна-палявых судоў: <blockquote> Так пачаўся славуты сталыпінскі тэрор, гэтак навязаны рускай мове […] што па сёння ён стыне перад намі чорнай паласой самага жорсткага разгулу. А тэрор быў такі: уведзены […] для асабліва цяжкіх (не ўсіх) грабяжоў, забойстваў і нападаў на паліцыю, улады і мірных грамадзян — ваенна-палявыя суды […] Была ўсталявана крымінальная адказнасць за шыранне […] у войску — супрацьурадавых навук. Усталёўвалася крымінальная адказнасць і за ўсхваленне тэрору […] А тым часам […] адразу па ўвядзенні ваенна-палявых судоў тэрор саслаб і ўпаў. </blockquote> Фразы Сталыпіна пра «''Вялікую Расію''» часта выкарыстоўваюцца сучаснымі палітычнымі партыямі<ref>{{cite web | url = http://www.er.ru/text.shtml?12/5703,110047 | title = Ирина Яровая: Мы не ждём от оппозиции помощи | publisher = Официальный сайт партии «Единая Россия» | access-date = 2011-01-30 | archive-url = http://www.webcitation.org/60qScwcPd | archive-date = 2011-08-11 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://oblduma.kursknet.ru/news/oth.php?21 |title = Обращение фракции «Единая Россия» в Курской областной Думе |publisher = сайт Курской областной думы |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140831093759/http://oblduma.kursknet.ru/news/oth.php?21 |archive-date = 31 жніўня 2014 |url-status = dead }}</ref>. Апроч гэтага, кнігі былога міністра фінансаў Расіі {{нп5|Барыс Рыгоравіч Фёдараў|Б. Р. Фёдарава|ru|Фёдоров, Борис Григорьевич}}, выданні пад эгідай Сталыпінскага культурнага цэнтра<ref>{{cite web |url = http://www.stolypin.ru/ |title = Фонд изучения наследия П. А. Столыпина |publisher = официальный сайт |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110826064744/http://www.stolypin.ru/ |archive-date = 26 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> і шэраг іншых крыніц ацэньваюць Сталыпіна як выбітнага рэфарматара, дзяржаўнага дзеяча і вялікага рускага патрыёта. == Памяць == [[Файл:Kyiv-stolypin-statue.jpg|thumb|right|200px|{{нп5|Помнік Пятру Сталыпіну, Кіеў|Помнік Сталыпіну ў Кіеве|ru|Памятник Петру Столыпину (Киев)}}. Знесены ў 1917 годзе.]] * На [[Аптэкарскі востраў|Аптэкарскім востраве]] ў Санкт-Пецярбургу ёсць памятны знак на месцы выбуху міністэрскай дачы П. А. Сталыпіна, захаваны ў савецкі час. * [[7 верасня]] [[1911]] года некаторыя дэпутаты Дзяржаўнай думы і члены мясцовага земства прапанавалі ўсталяваць Сталыпіну помнік у Кіеве. Сродкі былі сабраны за кошт ахвяраванняў, якія былі настолькі вялікімі, што праз тры дні ў адным толькі Кіеве была сабрана сума, дастатковая для стварэння помніка. Праз год пасля смерці Сталыпіна, [[6 верасня]] [[1912]] года на плошчы каля Гарадской думы на [[Хрэшчатык]]у ва ўрачыстым становішчы [[Помнік Пятру Сталыпіну, Кіеў|помнік]] быў адкрыты. Сталыпін быў паказаны прамаўляючым прамову, на камені высечаны сказаныя ім словы: «''Вам патрэбныя вялікія ўзрушэнні — нам патрэбна Вялікая Расія''», а на пярэднім боку пастамента помніка быў надпіс: «''Пятру Аркадзьевічу Сталыпіну — рускія людзі''». Знесены 16 (29) сакавіка 1917 года, праз два тыдні пасля Лютаўскай рэвалюцыі<ref>{{cite web |url = http://www.oldkiev.info/articals/pamyatnik_stolipinu.html |title = Памятник П. А. Столыпину |publisher = сайт «Вашъ Кіевъ» |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110911084832/http://www.oldkiev.info/articals/pamyatnik_stolipinu.html |archive-date = 11 верасня 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.interesniy.kiev.ua/dost/pamyatniki-kieva/skolko-pamyatniku-stoyat |title = Сколько памятнику стоять? |author = Валерий Дружбинский. |date = 02.05.2006 |publisher = газета «Зеркало недели» |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120320221147/http://www.interesniy.kiev.ua/dost/pamyatniki-kieva/skolko-pamyatniku-stoyat |archive-date = 20 сакавіка 2012 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://for-ua.com/ukraine/2008/03/29/080051.html |title = Этот день в истории: В Киеве исчез памятник, спущен на воду «Метеор» |publisher = сайт for-ua.com |access-date = 2011-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110120214532/http://for-ua.com/ukraine/2008/03/29/080051.html |archive-date = 20 студзеня 2011 |url-status = dead }}</ref>. * [[1 верасня]] [[1913]] года ў [[Ульянаўск|Сімбірску]] быў адкрыты помнік П. А. Сталыпіну працы італьянскага скульптара {{нп5|Эторэ Ксіменес|Э. Ксіменеса|ru|Ксименес, Этторе}}. Бронзавы бюст палітыка, звернуты да Саборнай плошчы, быў усталяваны на пастаменце светла-ружовага граніту. На дошцы пастамента было напісана: «''Сталыпіну — Сімбірская губерня''». Знесены ў сакавіку 1917 года<ref>Ульяновская-Симбирская энциклопедия. — Т. 2. — Ульяновск: Симбирская книга, 2004. — 592 с. — ISBN 5-8426-0035-8.</ref>. * У [[2002]] годзе {{нп5|Помнік Пятру Сталыпіну, Саратаў|помнік Сталыпіну|ru|Памятник Петру Столыпину (Саратов)}} ўсталяваны ў Саратаве. * У лютым 2002 года Паволжскаму інстытуту кіравання (філіял Расійскай акадэміі народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі, горад Саратаў) прысвоена імя П. А. Сталыпіна. * У Расіі заснавана Нацыянальная прэмія імя Сталыпіна «''Аграрная эліта Расіі''», якая ўручаецца з [[2003]] года. * Факультэт дзяржаўнага і муніцыпальнага кіравання «''Вышэйшая школа эканомікі''» з [[2005]] года штогод прысуджае стыпендыю імя Сталыпіна студэнтам 2-га курса магістратуры ДіМК. * Перыяд з [[14 красавіка]] [[2005]] года па [[14 красавіка]] [[2006]] года быў абвешчаны (аргкамітэтам прэміі ім. Сталыпіна) годам Пятра Сталыпіна. * [[26 мая]] [[2008]] года Урад Расійскай Федэрацыі заснаваў [[медаль Сталыпіна П. А.]] дзвюх ступеней (медаль уручаецца ў якасці заахвочвання за заслугі ў вырашэнні стратэгічных задач сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны, у тым ліку рэалізацыі доўгатэрміновых праектаў Урада Расійскай Федэрацыі ў галіне прамысловасці, сельскай гаспадаркі, будаўніцтва, транспарту, навукі, адукацыі, аховы здароўя, культуры і ў іншых галінах дзейнасці)<ref>{{cite web |url = http://government.ru/docs/288/ |title = Постановление № 388 о медали П. А. Столыпина |date = 26 мая 2008 г. |publisher = Официальный сайт Правительства Российской Федерации |access-date = 2011-02-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120107184340/http://government.ru/docs/288/ |archive-date = 7 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. * Паводле вынікаў усерасійскага інтэрнэт-апытання «''{{нп5|Імя Расія|Імя Расія|ru|Имя Россия}}. Гістарычны выбар—2008''», якое праводзілася ў [[2008]] годзе, Сталыпін заняў другое месца<ref>{{cite web |url = http://www.nameofrussia.ru/ |title = Имя России. Исторический выбор-2008 |publisher = www.nameofrussia.ru |access-date = 2011-02-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210630111404/http://www.nameofrussia.ru/ |archive-date = 30 чэрвеня 2021 |url-status = dead }}</ref> (услед за Аляксандрам Неўскім). * [[22 снежня]] [[2009]] года на доме, у якім жыў Сталыпін у [[Вільнюс]]е, усталявана мемарыяльная дошка<ref>{{cite web |url = http://ru.delfi.lt/archive/article.php?id=27113325 |title = В Вильнюсе установлена мемориальная доска Петру Столыпину |date = 22 декабря 2009 г. |publisher = Delfi |access-date = 2009-12-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091226042356/http://ru.delfi.lt/news/live/v-vilnyuse-ustanovlena-memorialnaya-doska-petru-stolypinu.d?id=27113325 |archive-date = 26 снежня 2009 |url-status = dead }}</ref> з барэльефам і тэкстам на рускай і літоўскай мовах «''У гэтым доме ў 1876—1892 гадах жыў міністр-рэфарматар Пётр Аркадзьевіч Сталыпін''». * У [[2010]] годзе помнік Сталыпіну ўсталяваны ў [[Слаўгарад (Алтайскі край)|Слаўгарадзе]]<ref>{{cite web | url = http://01kav.livejournal.com/61933.html | title = Столыпин | access-date = 2011-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210413173233/https://01kav.livejournal.com/61933.html | archive-date = 13 красавіка 2021 | url-status = dead }}</ref>. * [[26 кастрычніка]] [[2010]] года дырэктывай расійскага ўрада ў выкананне Указа Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад [[10 мая]] [[2010]] г. № 565 «''Пра святкаванне 150-годдзя з дня нараджэння П. А. Сталыпіна''» створаны Аргкамітэт па падрыхтоўцы і правядзенні святкавання пад старшынствам прэм’ер-міністра У. У. Пуціна<ref>{{cite web |url = http://government.ru/gov/results/12614/ |title = Распоряжение № 1758-р «Об организационном комитете по подготовке и проведению празднования 150-летия со дня рождения П. А. Столыпина» |date = 12 октября 2010 г. |publisher = Официальный сайт Правительства Российской Федерации |access-date = 2011-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120107193825/http://government.ru/gov/results/12614/ |archive-date = 7 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. * У [[2011]] годзе імя Сталыпіна прысвоена {{нп5|Омскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт імя П. А. Сталыпіна|Омскаму дзяржаўнаму аграрнаму ўніверсітэту|ru|Омский государственный аграрный университет имени П. А. Столыпина}}. * У 2011 годзе адным з мерапрыемстваў да 210-годдзя ўтварэння Гродзенскай губерні было адкрыццё мемарыяльнай дошкі ў доме па вуліцы Ажэшкі<ref>{{cite web | url = http://euroradio.fm/report/u-grodne-adkryli-memaryyalnuyu-shyldu-pyatra-stalypina-fota-58660 | title = У Гродне адкрылі мемарыяльную шыльду Пятра Сталыпіна (фота) | publisher = Еўрарадыё | access-date = 2011-09-23 }}</ref>. * [[5 верасня]] [[2011]] года ўсталяваны помнік на плошчы перад галоўным уваходам у [[Кубанскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref>[http://www.kp.ru/online/news/970237/ Памятник Столыпину установили возле КубГУ в Краснодаре]</ref>. * [[22 лютага]] [[2012]] года {{нп5|Ульянаўская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Ульянаўскай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі|ru|Ульяновская государственная сельскохозяйственная академия}} прысвоена імя П. А. Сталыпіна. * [[1 сакавіка]] [[2012]] года Банк Расіі выпусціў памятную сярэбраную манету наміналам 2 рублі серыі «''Выбітныя асобы Расіі''», прысвечаную 150-годдзю з дня нараджэння П. А. Сталыпіна<ref>{{cite web |url = http://cbr.ru/bank-notes_coins/memorable_coins/current_year_coins/print.asp?file=120301.htm |title = Памятные монеты Банка России |publisher = Банк России. |access-date = 2012-03-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120416020324/http://www.cbr.ru/bank-notes_coins/memorable_coins/current_year_coins/print.asp?file=120301.htm |archive-date = 16 красавіка 2012 |url-status = dead }}</ref>. * [[6 красавіка]] [[2012]] года Выдавецка-гандлёвы цэнтр «''Марка''» выдаў памятную марку з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння П. А. Сталыпіна. * [[24 мая]] [[2012]] года ў пасёлку [[Равянькі (пасёлак)|Равянькі]] Белгародскай вобласці ўсталяваны помнік П. А. Сталыпіну<ref>[http://belwesti.ru/25.5.12-13936.html В Ровеньках открыт памятник Петру Столыпину]</ref>. * У снежні 2012 года ўсталяваны {{нп5|Помнік Петру Сталыпіну, Масква|помнік П. А. Сталыпіну|ru|Памятник Петру Столыпину (Москва)}} на {{нп5|Плошча Свабоднай Расіі|плошчы Свабоднай Расіі|ru|Площадь Свободной России}} каля Дома ўрада ў Маскве<ref>[http://www.rg.ru/2012/12/27/stolypin-anons.html Открытие памятника Петру Столыпину]</ref><ref>[http://www.1tv.ru/news/social/223018 В Москве открыли памятник Петру Столыпину]</ref>. == Крылатыя выразы == * '''{{comment|Не запалохаеце!|Не запугаете!}}''' — сказана Сталыпіным [[6 сакавіка]] [[1907]] года перад дэпутатамі [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|Дзяржаўнай думы II склікання]]<ref name="Сидоровнин6">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава VI. II государственная Дума |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонак = 720 |старонкі = 237 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 |ref = Сидоровнин }} </ref>. Пасля выступу Сталыпіна пра праграму запланаваных рэформаў прадстаўнікі апазіцыі раскрытыкавалі намеры ўрада. Выслухаўшы іх, Сталыпін ізноў выйшаў на трыбуну, дзе прамовіў кароткую, але ёмістую прамовіў, якая сканчалася словамі: {{quote|Гэтыя нападкі вылічаны на тое, каб выклікаць ва ўрада, ва ўлады параліч і волі, і думкі, усе яны зводзяцца да двух слоў, звернутых да ўлады: «Рукі ўгору!» На гэтыя два словы, спадары, урад з поўным спакоем, са свядомасцю сваёй праваты можа адказаць толькі двума словамі: '''«Не запалохаеце!»'''<ref>{{кніга |аўтар = Серебренников А., Сидоровнин Г. |загаловак = Столыпин. Жизнь и смерть |месца = Саратов |выдавецтва = Приволжское книжное издательство |год = 1991 |старонкі = 224—226 }}</ref>.}} * '''{{comment|Я не прадаю кроў сваіх дзяцей|Я не продаю кровь своих детей}}''' — фраза прыведзена ва «''Успамінах пра майго бацьку П. А. Сталыпіна''» дачкі Марыі (у замужжы Бок). Пасля выбуху на [[Аптэкарская выспа|Аптэкарскай выспе]], у выніку якога цяжка пацярпелі двое яго дзяцей — сын [[Аркадзь Пятровіч Сталыпін|Аркадзь]] і дачка Наталля, Мікалай II прапанаваў Сталыпіну значную грашовую дапамогу, на што атрымаў адказ: {{quote|Пры першым прыёме пасля выбуху Гасудар прапанаваў тата́ вялікую грашовую дапамогу для лячэння дзяцей, у адказ на што мой бацька сказаў: <br /> — Ваша Вялікасць, '''Я не прадаю кроў сваіх дзяцей'''<ref name="Бок"/>^:190}} * '''{{comment|Ім патрэбныя вялікія ўзрушэнні, нам патрэбна вялікая Расія|Им нужны великие потрясения, нам нужна великая Россия}}''' — фраза завяршала прамову Сталыпіна ад [[10 мая]] [[1907]] года перад дэпутатамі [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|Дзяржаўнай думы II склікання]]. У ёй Пётр Аркадзьевіч казаў пра рэформы, што праводзіліся, побыт сялян, права ўласнасці на зямлю; неаднаразова падкрэсліваў недапушчальнасць нацыяналізацыі ці экспрапрыяцыі зямлі ў абшарнікаў на карысць сялянства. У завяршэнні была вымаўлена фраза, што стала неўзабаве крылатай: {{quote|Праціўнікам дзяржаўнасці хацелася б абраць шлях радыкалізму, шлях вызвалення ад гістарычнага мінулага Расіі, вызвалення ад культурных традыцый. '''Ім патрэбныя вялікія ўзрушэнні, нам патрэбна Вялікая Расія!'''<ref>{{cite web |url = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt |title = Пётр Аркадьевич Столыпин. Полное собрание речей в Государственной думе и Государственном совете |author = П. А. Столыпин. |date = 10 мая 1907 года |work = Речь об устройстве быта крестьян и о праве собственности, произнесённая в Государственной думе 10 мая 1907 года |publisher = lib.ru |access-date = 2010-12-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110410123202/http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt |archive-date = 10 красавіка 2011 |url-status = dead }}</ref>.}} * '''{{comment|Дайце дзяржаве 20 гадоў супакою ўнутранага і вонкавага, і вы не пазнаеце цяперашняй Расіі|Дайте государству 20 лет покоя внутреннего и внешнего, и вы не узнаете нынешней России}}''' — у інтэрв’ю адной з газет Сталыпін апісваў рэформы, што праводзіліся, галоўнай мэтай якіх, з яго слоў, з’яўлялася стварэнне класа дробных землеўласнікаў, што павінна было прывесці да росквіту краіны<ref name="Аксаков"/>. == Адносіны Сталыпіна са знакамітымі сучаснікамі == === Сталыпін і Распуцін === Тэма «''Сталыпін — Распуцін''» не вельмі шырокая: прэм’ер-міністр не любіў Распуціна і ўсяляк яго пазбягаў<ref name="Глава XIII">{{кніга |аўтар = Сидоровнин Г. П. |частка = Глава XIII. Начало службы в Западном крае. 1884—1903 годы |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Жизнь за Отечество: Жизнеописание (1862—1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Поколение |год = 2007 |старонкі = 487—491 |старонак = 720 |isbn = 978-5-9763-0037-8 |тыраж = 3000 }}</ref>. Ва «''Успамінах''» дачкі Сталыпіна Марыі Бок прыводзіцца інфармацыя, якая паказвае крыніцу ўплыву [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Распуціна]] на царскую сям’ю, а таксама характарызуе апошняга імператара Расійскай імперыі Мікалая II бязвольным і слабым чалавекам. М. П. Бок піша, што, калі яна завяла гутарку з бацькам пра Распуціна, які ў тыя гады яшчэ не дасягнуў апагея свайго ўплыву, Пётр Аркадзьевіч скрывіўся і сказаў са смуткам у голасе, што нічога зрабіць нельга. Сталыпін неаднаразова заводзіў гутарку з Мікалаем II пра недапушчальнасць знаходжання ў блізкім асяроддзі імператара напаўпісьменнага мужыка з вельмі сумнеўнай рэпутацыяй. На гэта Мікалай адказаў даслоўна: «''Я з вамі згодзен, Пётр Аркадзьевіч, але хай будзе лепш дзесяць Распуціных, чым адна істэрыка [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|імператрыцы]]''»<ref name="Бок"/>^:332. У пачатку 1911 года настойлівы прэм’ер прадставіў манарху шырокі даклад пра Распуціна, складзены на падставе следчых матэрыялаў [[Сінод]]а. Пасля гэтага Мікалай II прапанаваў кіраўніку ўрада сустрэцца са «''старцам''», каб развеяць негатыўнае ўражанне, пакінутае на падставе сабраных дакументаў. Пры сустрэчы Распуцін спрабаваў гіпнатызаваць свайго суразмоўцу<ref name="Рыбас">{{кніга |аўтар = Рыбас С., Тараканова Л. |загаловак = Реформатор. Жизнь и смерть Петра Столыпина |месца = {{М.}} |выдавецтва = Недра |год = 1991 }}</ref><ref name="Глава XIII"/>^:193. Сталыпін загадаў Распуціну пакінуць Пецярбург, пагражаючы ў адваротным выпадку аддаць апошняга пад суд «''па ўсёй строгасці закона пра [[секта]]нтаў''»<ref name="Рыбас"/>^:193. Падчас змушанага ад’езду са сталіцы Распуцін адправіўся паломнікам у [[Іерусалім]]<ref>{{cite web |url = http://all-biography.ru/alpha/r/rasputin-grigorij-efimovich-rasputin-grigori-yefimovich |title = Биография Григория Ефимовича Распутина. |publisher = сайт all-biography |access-date = 2011-02-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111016010232/http://all-biography.ru/alpha/r/rasputin-grigorij-efimovich-rasputin-grigori-yefimovich |archive-date = 16 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. Ён ізноў з’явіўся ў Пецярбургу толькі пасля смерці Сталыпіна. === Сталыпін і Л. М. Талстой === Сям’ю Сталыпіных і Льва Мікалаевіча злучалі сяброўскія адносіны. Адзін час Талстой быў на «ты» з бацькам будучага кіраўніка ўрада, аднак пасля яго скону не толькі не прыехаў на пахаванні, але і не выказаў ніякай спагады, заявіўшы, што «мёртвае цела для яго — нішто, і што ён не лічыць годным важдацца з ім»<ref name="Бок"/>^:51—52. Пасля Леў Талстой стаў адным з крытыкаў дзеянняў Сталыпіна на пасту прэм’ер-міністра. Дайшло да таго, што ў адным з чарнавікоў лістоў ён назваў яго «самым жаласным чалавекам»<ref name="VIVOS VOCO">{{cite web |url = http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/LNT.HTM |title = Письма Л. Н. Толстого Николаю II и Столыпину |author = Л. Н. Толстой. |date = 1909 |publisher = сайт VIVOS VOCO |access-date = 2011-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061008234049/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/LNT.HTM |archive-date = 8 кастрычніка 2006 |url-status = dead }}</ref>. Талстой крытыкаваў дзеянні прэм’ера, паказваючы на дзве асноўныя, на яго пагляд, памылкі: «…першая, — пачалі гвалтам змагацца з гвалтам і працягваеце гэта рабіць […], другая, — […] супакоіць насельніцтва тым, каб, знішчыўшы абшчыну, утварыць дробную зямельную ўласнасць»<ref name="Хронос">{{cite web |url = http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn_tolt.html |title = Письма П. А. Столыпина Л. Н. Толстому |author = П. А. Столыпин. |date = 1907 |publisher = сайт Хронос |access-date = 2011-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111009032630/http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn_tolt.html |archive-date = 9 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. === Сталыпін і Вітэ === [[Сяргей Юльевіч Вітэ]] — першы старшыня ўрада Расійскай імперыі, адзін з ініцыятараў прыняцця [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфеста 17 кастрычніка]], паводле якога засноўвалася Дзяржаўная дума, чалавек, які падпісаў {{нп5|Портсмуцкі мірны дагавор|Портсмуцкі мірны дагавор|ru|Портсмутский мирный договор}}, які завяршыў [[Руска-японская вайна|руска-японскую вайну]], — быў адным з самых зацятых крытыкаў Сталыпіна. Інфармацыя з «Успамінаў» Вітэ часта выкарыстоўваецца крытыкамі палітыкі, якая праводзілася Сталыпіным<ref name="Мин2"/>. Практычна ўвесь другі том успамінаў Вітэ, прысвечаны валадаранню Мікалая II, утрымлівае крытыку Сталыпіна. У некаторых выпадках стаўленне Вітэ да Сталыпіна выяўляецца ў вельмі рэзкіх зваротах. У прыватнасці, Вітэ піша, што прэм’ер-міністра «ўкакошылі»<ref name="Витте44">{{кніга |аўтар = Витте С. Ю. |частка = Глава 44. Главнейшие законодательные меры, проведённые в моё премьерство |загаловак = Царствование Николая Второго |спасылка = http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0060.shtml |месца = Берлин |выдавецтва = Слово |год = 1922 |том = 2 }}</ref>^:272, а таксама, што «другой ''шчаслівай падзеяй'' для Сталыпіна было няшчасце для яго самога, а менавіта выбух на Аптэкарскай выспе, пры якім пацярпелі яго сын і дачка»<ref name="Витте50"/>^:393. Дачка Сталыпіна Марыя ў сваіх мемуарах прывяла такі эпізод у адносінах свайго бацькі і Вітэ<ref name="Юг">{{cite web |url = http://yugarhiv.narod.ru/sn12_9/11.html |title = Как поссорились Сергей Юльевич и Пётр Аркадьевич |author = Валерий Нетребский. |date = 12 сентября 2002 года |access-date = 2011-02-11 |publisher = газета «Юг» |archive-url = https://web.archive.org/web/20120111160545/http://yugarhiv.narod.ru/sn12_9/11.html |archive-date = 11 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>, які шмат у чым тлумачыць нянавісць першага расійскага прэм’ер-міністра да Сталыпіна: <blockquote> ''Прыйшоў да майго бацькі граф Вітэ і, страшна ўсхваляваны, пачаў расказваць пра тое, што да яго дашлі чуткі, якія глыбока яго абурылі, а менавіта, што ў [[Адэса|Адэсе]] вуліцу яго імя хочуць пераназваць. Ён стаў прасіць майго бацьку зараз жа даць дырэктыву Адэскаму гарадскому галаве Пелікану пра прыпыненне падобнага непрыстойнага дзеяння. Тата́ адказаў, што гэта справа гарадскога самакіравання і што яго паглядам зусім агідна ўмешвацца ў падобныя справы. Да здзіўлення майго бацькі, Вітэ ўсё настойлівей стаў проста маліць выканаць яго просьбу і, калі тата́ другасна паўтарыў, што гэта супраць яго прынцыпу, Вітэ раптам апусціўся на калены, паўтараючы яшчэ і яшчэ сваю просьбу. Калі і тут мой бацька не змяніў свайго адказу, Вітэ ўстаў, хутка, не развітваючыся, пайшоў да дзвярэй і, не даходзячы да апошніх, павярнуўся і, зласліва зірнуўшы на майго бацьку, сказаў, што гэтага ён яму ніколі не прабачыць.'' </blockquote> == Сталыпін у літаратуры, тэатры і кіно == === У літаратуры === Фігура Сталыпіна з’яўляецца адной з цэнтральных у вузле «Жнівень Чатырнаццатага» эпапеі [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|А. І. Салжаніцына]] {{нп5|Чырвонае кола|«Чырвонае кола»|ru|Красное колесо}}. Фактычна менавіта Салжаніцын увёў у расійскую інтэлектуальную дыскусію 1980-х — 1990-х многія малавядомыя факты біяграфіі Сталыпіна. У гістарычных раманах, прысвечаных валадаранню Мікалая II, а таксама [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Распуціну]], прысутнічае Сталыпін. * У рамане «Нячыстая сіла» (у часопіснай версіі «Ля апошняй мяжы») {{нп5|Валянцін Савіч Пікуль|В. С. Пікуль|ru|Пикуль, Валентин Саввич}} апісвае асяроддзе і сям’ю Мікалая II, Распуціна, асноўныя падзеі валадарання апошняга расійскага імператара. Сталыпін намаляваны «як рэакцыянер» і ў той жа час «суцэльная і моцная натура — не раўня іншым бюракратам»<ref>{{кніга |аўтар = [[Валянцін Савіч Пікуль|Пикуль В. С.]] |частка = Часть II. Глава 10. Бомба в портфеле |загаловак = Нечистая сила |спасылка = http://ageofbook.com/historical/pikul-valentin/1293-nechistaja-sila-pikul-valentin.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20101029161846/http://ageofbook.com/historical/pikul-valentin/1293-nechistaja-sila-pikul-valentin.html |archive-date = 29 кастрычніка 2010 }}</ref>. Твор быў раскрытыкаваны за вялікую колькасць гістарычных памылак. На гэта паказвае сын Сталыпіна [[Аркадзь Пятровіч Сталыпін|Аркадзь]], які жыў у эміграцыі: «У кнізе нямала месцаў не толькі няслушных, але і нізкапробна-паклёпніцкіх, за якія ў праўнай дзяржаве аўтар адказваў бы не перад крытыкамі, а перад судом»<ref name="Бочка лжи">{{артыкул |аўтар = [[Аркадзь Пятровіч Сталыпін|Столыпин А. П.]] |загаловак = Крохи правды в бочки лжи |спасылка = http://ldn-knigi.lib.ru/R/StolPikl.htm |выданне = Посев |год = 1999 |нумар = 3—4 }}</ref>. Гістарычныя памылкі, што тычацца Сталыпіна, у гэтым рамане<ref name="Бочка лжи" />: *: У кнізе прэм’ер-міністр пададзены заядлым курцом і аматарам [[арманьяк]]а. У рэчаіснасці ён быў вядомы сваім непрыманнем тытуню і алкаголю. *: Паводле твора, пасля выбуху на Аптэкарскай выспе дачцэ Сталыпіна Наталлі ампутавалі ногі, хоць у рэчаіснасці іх атрымалася выратаваць. *: Парушана храналогія прамоў і дзеянняў Сталыпіна. *: У рамане Сталыпін некалькі разоў з’язджае на ў рэчаіснасці не існавалую дачу жонкі ў [[Вырыца|Вырыцы]]. * У кнізе [[Эдвард Станіслававіч Радзінскі|Э. Радзінскага]] «Распуцін: Жыццё і смерць», у часткі, якая прысвечана дачыненню Сталыпіна да гэтага былога селяніна [[Табольская губерня|Табольскай губерні]], аўтар дае спрыяльную характарыстыку як самаму Пятру Аркадзьевічу, так і яго дзейнасці<ref name="Р4">{{кніга |аўтар = [[Эдвард Станіслававіч Радзінскі|Радзинский Э. С.]] |частка = Часть II. Глава 4. Рядом с царями |загаловак = Охота за документами |спасылка = http://www.radzinski.ru/books/rasputin/ |месца = {{М.}} |выдавецтва = Вагриус |год = 2000 }}</ref>: <blockquote> ''Прэм’ера ненавідзелі правыя, бо яго рэформы прадвесцілі перамогу [[капіталізм]]а ў Расіі — старажытны [[Канстанцінопаль|Царград]] павінен быў стаць [[Манчэстэр]]ам. Яго пагарда да антысемітаў з «[[Саюз рускага народа|Саюза рускага народа]]», прапановы скасаваць [[мяжа аселасці|мяжу аселасці]] для яўрэяў […] выклікалі нянавісць у царкоўных «каршакоў». […] Сталыпін быў катэгарычна супраць удзелу Расіі ў балканскім канфлікце. І ўсё ж прэм’ер трымаўся, таму што яго падтрымваў цар. Сталыпін пагражаў Мікалаю сацыяльнымі катастрофамі і голадам, калі не ажыццявяцца яго рэформы. Велізарным узростам і зычным голасам ён заспакойліва напамінаў Мікалаю [[Аляксандр III (імператар расійскі)|гіганта-бацькі]], выклікаў яму ўпэўненасць.'' </blockquote> === У тэатры === Адзіным увасабленнем П. А. Сталыпіна для тэатра з’яўляецца п’еса Вольгі Міхайлавай «Гісторыя аднаго злачынства, ці Тры смерці», напісаная ў 2012 годзе на заказ {{нп5|Пензенскі абласны драматычны тэатр імя А. В. Луначарскага|Пензенскага абласнога драматычнага тэатра|ru|Пензенский областной драматический театр имени А. В. Луначарского}}<ref>{{cite web |url = http://www.ng.ru/culture/2012-04-09/10_teatr.html |title = …А кашу доедят Толстой со Столыпиным |author = Григорий Заславский. |date = 09.04.2012 |publisher = Независимая газета |archive-url = https://web.archive.org/web/20120729153347/http://www.ng.ru/culture/2012-04-09/10_teatr.html |archive-date = 29 ліпеня 2012 |access-date = 18 студзеня 2016 |url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web |url = http://www.radiovesti.ru/articles/2012-04-14/fm/42638 |title = В Пензенском драматическом театре оживили Столыпина и Толстого |author = Григорий Заславский. |date = 14.04.2012 |publisher = «Вести ФМ» |archive-url = https://www.webcitation.org/6EzBA2wtb?url=http://www.radiovesti.ru/articles/2012-04-14/fm/42638 |archive-date = 9 сакавіка 2013 |access-date = 18 студзеня 2016 |url-status = dead }}</ref>. Сёння існуюць дзве пастаноўкі па гэтай п’есе: * у [[Пензенскі абласны драматычны тэатр імя А. В. Луначарскага|Пензенскім абласным драматычным тэатры]] пад назвай «Гісторыя аднаго злачынства» (прэм’ера 6 мая 2012 года, рэжысёр Ансар Халілулін, у ролі П. А. Сталыпіна — Сяргей Дражылаў)<ref>{{cite web | url = http://penzateatr.ru/spectacles/default/view/id/13 | title = Спектакль «История одного преступления» на сайте Пензенского областного драматического театра. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130304091253/http://www.penzateatr.ru/spectacles/default/view/id/13 | archive-date = 4 сакавіка 2013 | access-date = 18 студзеня 2016 | url-status = dead }}</ref>; * у маскоўскім {{нп5|Тэатр.doc|Тэатры.doc|ru|Театр.doc}} пад назвай «Талстой — Сталыпін. Прыватнае ліставанне» (прэм’ера 1 сакавіка 2013 года, рэжысёр {{нп5|Уладзімір Уладзіміравіч Мірзоеў|Уладзімір Мірзоеў|ru|Мирзоев, Владимир Владимирович}}, у ролі П. А. Сталыпіна — Арман Хачатран)<ref>{{cite web | url = http://teatrdoc.ru/events.php?id=58 | title = Спектакль «Толстой – Столыпин. Частная переписка» на сайте Театра.doc. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130502130659/http://www.teatrdoc.ru/events.php?id=58 | archive-date = 2 мая 2013 | access-date = 18 студзеня 2016 | url-status = dead }}</ref>. === У кіно === * «Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі» (2006), ролю Петра Аркадзьевіча Сталыпіна выканаў саратаўскі акцёр Алег Клішын<ref>{{cite web |url = http://www.saratov-kultura.ru/actor/klischin_o_i1.html |title = Интервью с Олегом Клишиным |author = Василий Зимин, Станислав Авдеев |date = 13.07.2006 |publisher = Культура Саратова |access-date = 2011-02-08 }}</ref>. <div style="margin:-70px 0px 70px 0px">[[Файл:RR5110-0112R.png|thumb|right|2 рублі 2012 года.]]</div> * «Пярэдадне Першай сусветнай вайны. Сталыпін» (2007) — дакументальны фільм, рэжысёр Н. Смірноў. * У дванаццаці серыйным тэлевізійным мастацкім фільме Сяргея Газарава і {{нп5|Андрэй Ігаравіч Малюкоў|Андрэя Малюкова|ru|Малюков, Андрей Игоревич}} «Імперыя пад ударам» адным з сюжэтаў з’яўляецца [[Выбух на Аптэкарскай выспе|замах]] на Сталыпіна, здзейснены на {{нп5|Аптэкарская выспа|Аптэкарскай выспе|ru|Аптекарский остров}}. * У расійскім [[тэлесерыял]]е «Грахі айцоў» адным з сюжэтных эпізодаў з’яўляецца [[забойства]] Сталыпіна ў Кіеве. У ролі Сталыпіна — Генадзь Сайфулін. * У серыяле «Рыгор Р.» (2014) ролю Сталыпіна сыграў Уладзімір Юматаў. === У нумізматыцы === 1 сакавіка 2012 года [[Цэнтральны банк Расійскай Федэрацыі|ЦБ РФ]] выпусціў срэбную манету, прысвечаную 150-годдзю з дня нараджэння П. А. Сталыпіна<ref>[http://cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5110-0112 2 рубля 2012 года — 150-летие со дня рождения П. А. Столыпина]</ref>, у серыі памятных манет «Выбітныя асобы Расіі». == Бібліяграфія == * ''Столыпин А. А.'' [http://www.serednikovo.ru/history/srednikovo_1914/srednikovo_1914.html Средниково (из семейной хроники)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100806090437/http://www.serednikovo.ru/ |date=6 жніўня 2010 }} Столица и усадьба. 1914. № 1 на сайте усадьбы [http://www.serednikovo.ru Середниково] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100806090437/http://www.serednikovo.ru/ |date=6 жніўня 2010 }} * {{кніга |загаловак = П. А. Столыпин. Программа реформ. Документы и материалы |адказны = в 2-х тт |месца = {{М.}} |выдавецтва = РОССПЭН |год = 2003 }} ([http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn1tom.php спасылка на том 1]), ([http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn2tom.php спасылка на том 2]). {{refend}} === Сачыненні === * {{кніга |аўтар = Столыпин П. А. |загаловак = Нам нужна Великая Россия...: Полное собрание речей в Государственной думе и Государственном совете. 1906—1911 |спасылка = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/stolypin.txt |адказны = Предисл. К. Ф. Шацилло; Сост., коммент. {{нп5|Юрый Георгіевіч Фельштынскі|Ю. Г. Фельштинского|ru|Фельштинский, Юрий Георгиевич}} |месца = М. |выдавецтва = Молодая гвардия |год = 1991 |старонак = 416 |серыя = Звонница; Антология русской публицистики |isbn = 5-235-01576-2 |тыраж = 100&nbsp;000 }} (в пер.) {{Зноскі}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сталы́пін Пётр Аркадзевіч|Панюціч В. П.|136—137}} * ''Аврех А. Я.'' [http://scepsis.ru/library/id_1349.html П. А. Столыпин и судьбы реформ в России] — {{М.}}: Политиздат, 1991. — 286 с. * ''Аксаков А. П.'' [http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_02.htm Высший подвиг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050121170504/http://gosudarstvo.voskres.ru/heald/stolypin/stlp_02.htm |date=21 студзеня 2005 }}. — {{СПб.}}: изд-во Всероссийского национального клуба, 1912. * ''Бородин А. П.'' Столыпин. Реформы во имя России. — Вече, 2004. — ISBN 5-94538-444-5. * {{кніга |аўтар = Горячкин Ф. Т. |загаловак = Первый русский фашист Пётр Аркадьевич Столыпин |спасылка = http://www.worldcat.org/title/pervyi-russkii-fashist-petr-arkadevich-stolypin/oclc/38811619&referer=brief_results |месца = Харбин |выдавецтва = Меркурий |год = 1928 |старонак = 104 }} * ''Гурко В. И.'' Черты и силуэты прошлого: Правительство и общественность в царствовании Николая II в изображении современника. — {{М.}}, 2000. — ISBN 5-86793-109-9. * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * {{кніга|загаловак=Государственная деятельность Председателя Совета Министров статс-секретаря Петра Аркадьевича Столыпина.|адказны=Сост. Е. В. В 3-х т|спасылка=http://library6.com/index.php/library6/item/государственная-деятельность-столыпина|месца=СПб.|год=1911|старонак=377+323+358}} * ''Зырянов П. Н.'' Пётр Столыпин: Политический портрет. — {{М.}}, 1992. * {{кніга |аўтар = Изгоев А. |загаловак = П. А. Столыпин. Очерк жизни и деятельности |спасылка = http://mirknig.com/knigi/history/1181279732-pa-stolypin-ocherk-zhizni-i-deyatelnosti.html |месца = {{М.}} |выдавецтва = Кн-во К. Ф. Некрасова |год = 1912 |старонак = 133 }} * {{кніга |аўтар = Пожигайло П. А., Демидов И. И., Соколов Р. И., Шелохаев В. В. |загаловак = П. А. Столыпин: Переписка |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2004 |старонак = 704 |isbn = 5-8243-0555-2 }} * {{кніга |аўтар = Пожигайло П. А., Демидов И. И., Соколов Р. И., Шелохаев В. В. |загаловак = П. А. Столыпин. Грани таланта политика |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2006 |старонак = 623 |isbn = 5-8143-0776-8 }} * {{кніга |аўтар = Пожигайло П. А., Могилевский К. И., Шелохаев В. В. |загаловак = П. А. Столыпин глазами современников |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2008 |старонак = 623 |isbn = 978-5-8243-0901-0 }} * {{кніга |аўтар = Могилевский К. И. |загаловак = Столыпинские реформы и местная элита: Совет по делам местного хозяйства (1908-1910) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2008 |старонак = 328 |isbn = 978-5-8243-1030-6 }} * {{кніга |аўтар = Пожигайло П. А. |загаловак = Столыпинская программа преобразования России (1906-1911) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2007 |старонак = 240 |isbn = 5-8243-0822-5 }} * {{кніга |аўтар = Пожигайло П. А., Демидов И. И., Шелохаев В. В. |загаловак = П. А. Столыпин. Биохроника |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2006 |старонак = 376 |isbn = 5-8243-0775-Х }} * {{кніга |аўтар = Пожигайло П. А., Шелохаев В. В. |загаловак = Пётр Аркадьевич Столыпин: Интеллект и воля |месца = {{М.}} |выдавецтва = Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год = 2011 |старониак = 239 |isbn = 978-5-8243-0744-X }} * ''Кара-Мурза С. Г.'' [http://www.kara-murza.ru/books/stolipin/stolipin.htm Столыпин — отец русской революции]. * ''Кривошеин К. А.'' А. В. Кривошеин. Его значение в истории России начала XX века. — Париж, 1973. * Лермонтовская энциклопедия. — {{М.}}, 1981. * ''Маевский Вл.'' Борец за благо России. — Мадрид, 1962. * Столыпин. Жзнь и смерть. / Составители: А. Серебренников, Г. Сидоровнин. — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1991 * Последний витязь. Цитаты — Саратов: Соотечественник, 1997. * ''Сидоровнин Г.'' П. А. Столыпин. Жизнь за Отечество. — Саратов, 2002. * ''Солженицын А. И.'' [http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/krasnoe_koleso/krasnoe_koleso_uzel1_kniga2.pdf Глава 65. Пётр Аркадьевич Столыпин] // Красное колесо. Август Четырнадцатого. * ''Струков Д. Б.'' Столыпин. — М.: Вече, 2012. — 544 с., ил. — (Великие исторические персоны). — 3000 экз., ISBN 978-5-9533-6307-5 * ''Фёдоров Б.'' Пётр Столыпин: «Я верю в Россию». — {{СПб.}}, 2002. * П. А. Столыпин: Грани таланта политика. М.: РОССПЭН, 2012. — 623 с., 1000 экз., ISBN 978-5-8243-1156-3 * Записки П. А. Столыпина по «мусульманскому вопросу» 1911 г. / Публ. Д. Ю. Арапова // Восток. 2003. — № 2. — С. 124—144. * ''Шилов Д. Н.'' Государственные деятели Российской империи. Главы высших и центральных учреждений. 1802—1917. Библиографический справочник. 2-е изд., испр. и доп. — {{СПб.}}, 2002. — С. 689—694. * {{кніга |аўтар = Ascher, A. |загаловак = P. A. Stolypin: The Search for Stability in Late Imperial Russia |спасылка = http://books.google.ru/books?id=542_X6TN0NIC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false |выдавецтва = Stanford University Press |год = 2002 |allpages = 484 |isbn = 9780804745475}} * {{кніга|аўтар=Conroy, M. S.|загаловак=Peter Arkadʹevich Stolypin: Practical Politics in Late Tsarist Russia|месца=Boulder|выдавецтва=Westview Press|год=1976|isbn=0-8915-8143-X}} === Успаміны сучаснікаў === * ''Бок М. П.'' П. А. Столыпин. Воспоминания о моём отце. — {{М.}}: Новости, 1992. — 352 с. * ''Витте С. Ю.'' [http://az.lib.ru/w/witte_s_j/ Воспоминания]. — {{М.}}, 1960. * ''Зеньковский А. В.'' Правда о Столыпине. 1956. * ''Извольский А. П.'' Воспоминания. — {{М.}}, 1989. * ''Коковцов В. Н.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kok0_00.php Из моего прошлого. Воспоминания 1903—1919 гг.] — Париж, 1933. * ''Ознобишин А. А.'' Воспоминания члена IV Государственной думы. — Париж, 1927. {{refend}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pyotr Stolypin}} * [http://www.stolypin.ru/ Фонд изучения наследия П. А. Столыпина]. * [http://www.stolypin-info.ru/ Информационный портал Минкомсвязи РФ к 150-летию со дня рождения П. А. Столыпина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419043414/http://stolypin-info.ru/ |date=19 красавіка 2017 }} * [http://stolypinvoting.com/ Конкурс проектов памятника П. А. Столыпину в Москве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111072448/http://stolypinvoting.com/ |date=11 студзеня 2012 }} * [https://interneturok.ru/lesson/istoriya-rossii/9-klass/rossiya-v-1900-1916-gg/reformy-p-a-stolypina-tihaya-revolyutsiya Реформы П. А. Столыпина] (видеурок, программа 9 класса) * [http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/win/snitkov.htm Столыпин без маски] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033126/http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/win/snitkov.htm |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html Усадьба Середниково] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090112225701/http://www.serednikovo.com/history/stolypin_p_a/stolypin_p_a.html |date=12 студзеня 2009 }} — биография и фотографии П. А. Столыпина * ''[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm069.htm Кровожадный и бесчестный (О Столыпине)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200220201400/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm069.htm |date=20 лютага 2020 }} * ''Логинов В. Т.'' [http://scepsis.ru/library/id_771.html «Столыпинские итоги»] * ''[[Міхаіл Мікалаевіч Пакроўскі|Покровский М. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_847.html Глава X. Столыпинщина]. // Русская история в самом сжатом очерке. — Ч. III: Двадцатый век. — Вып. 1: 1896—1908 гг. — {{М.}}, 1931. — С. 328—355 * [http://sevmb.com/recomend/p_1_at223_id256/ П. А. Столыпин: Дар державного служения.]. * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2011/09/110914_stolypin_death_100anno.shtml|title=К 100-летию убийства Столыпина: выстрелы в будущее|author=Артём Кречетников|date=2011-09-16|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2011-09-17|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201150531/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2011/09/110914_stolypin_death_100anno.shtml|archive-date=1 лютага 2012|url-status=dead}} * [http://www.itar-tass.com/c112/391682.html Досье ИТАР-ТАСС] {{Выдатны артыкул|Асоба|Гісторыя}} {{start box}} {{succession box |спіс = 3-і [[Старшыня Савета міністраў Расійскай імперыі]] |гады = [[1906]]–[[1911]] |папярэднік = [[Іван Логінавіч Гарамыкін]] |пераемнік = [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў]] }} {{succession box |спіс = 24-ы [[Міністр унутраных спраў Расійскай імперыі]] |гады = [[1906]]–[[1911]] |папярэднік = [[Пётр Мікалаевіч Дурнаво]] |пераемнік = [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў]] }} {{end box}} {{Дыпламатыя вялікіх дзяржаў 1871—1913}} {{Кіраўнікі АУС Расіі}} {{Прэм’ер-міністры Расіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сталыпін Пётр Аркадзьевіч}} [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства]] [[Катэгорыя:Губернскія маршалкі ковенскія]] [[Катэгорыя:Члены Ковенскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Екацярынбурга]] [[Катэгорыя:Ахвяры рэвалюцыйнага тэрору ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гродзенскія губернатары]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі ковенскія]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] lbk1ul2klupnrkktntkgi6womgtivev 0 24962 5180633 5168507 2026-08-13T16:38:38Z Voūk12 159072 5180633 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Арыгінальная назва=Polski złoty |Код мовы=pl |Краіна=[[Польшча]] |Складаецца1=грошы }} '''Злоты''' ({{Lang-pl|złoty}}, што літаральна азначае «[[залаты]]») — грашовая адзінка [[Польшча|Польшчы]], а раней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У XIV і XV стагоддзях злоты быў уліковай адзінкай срэбнай манетай. Паняцце выкарыстоўвалася для ацэнкі ў срэбры замежных залатых дукатаў, якія абарачаліся ў Польшчы і першапачаткова ацэньваліся ў 14 грошай (1,8 грамаў срэбра). Пастановай Кароннага сойма (парламента) ў 1496 годзе быў вызначаны абменны курс злотага на ўзроўні 30 грошай. У ВКЛ злоты каштаваў капу грошай літоўскіх (60 [[грош]]ай) з ўлікам таго што яны былі цяжэйшыя і лепшай пробы, y XVI - XVII ст. літоўскі злоты быў удвая даражэйшы за польскі. З часам, з-за псавагння манеты і змены парытэту коштаў паміж золатам і срэбрам, абменны курс ня ўтрымаўся. У той час уліковая адзінка, роўная 30 грошам (гр.), абазначалася ў крыніцах як польскі злоты (złp), таксама як фларын (fl). Залаты дукат крыніцы 16-18 ст. назвалі часта чырвоным злотым (złoty czerwony). Злоты доўгі час заставаўся разліковай адзінкай для грошай. У абарачэнні былі манеты наступных наміналаў: * паўгроша — ½ гроша (да 1526 г.) * грош — 1 грош (з 1367 па 1795 г. і пазней) * паўтарак — 1½ гроша (з 1614 па 1666 г. і пазней) * дваяк — 2 грошы (чакаліся спарадычна, галоўным чынам у часы праўлення Яна II Казіміра) * траяк — 3 грошы (з 1528 па 1795 г. і пазней) * чацвяртак — 4 грошы (з 1565 па 1568 г.) * шастак — 6 грошай (з 1528 па 1764 г.) * орт — 18 грошай (з 1609 па 1756 г.) == Новы злоты == Пасля дэнамінацыі 1995 года, калі намінал злотых зменшаны ў {{Num|10000|раз}}оў, сталі выкарыстоўваць назву «новы злоты» («старыя» злотыя таксама зваліся новымі, калі іх увялі ў 1950 годзе, пасля папярэдняй дэнамінацыі). У цяперашні час у абарачэнні знаходзяцца: * [[манета|манеты]] наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 грошаў; а таксама 1, 2 і 5 злотых; * [[банкнота|банкноты]] наміналам 10 (з выявай [[Мешка I|Мешкі І]]), 20 (з выявай [[Баляслаў I Храбры|Баляслава Храбрага]]), 50 (з выявай [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]]), 100 (з выявай [[Ягайла|Ягайлы]]), 200 (з выявай [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]) i 500 злотых (з выявай [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]])<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://nbp.pl/banknoty-i-monety/banknoty-obiegowe/|title=Banknoty obiegowe|website=Narodowy Bank Polski - Internetowy Serwis Informacyjny|access-date=2026-06-21}}</ref>. З 2004 годзе [[Нацыянальны банк Польшчы]] выпусціў серыю юбілейных манет вартасцю 2 і 10 злотых, прысвечаных польскаму злотаму<ref>http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080329200507/http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego |date=29 сакавіка 2008 }}</ref>. * У 2004 годзе выпушчаныя манеты 2 і 10 злотых з выявай аверса і рэверса манеты ў 1 злотых 1924 г. На манеце ў 10 злотых змешчаны таксама партрэт [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслава Грабскага]], аўтара [[манетная рэформа|манетнай рэформы]] 1924 года. * У 2005 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манет злотых 1936 г. з караблём. * У 2006 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты ў 10 злотых 1932 г. з галавой «жанчыны ў каласах». * У 2007 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты 5 злотых 1928 г. «Ніка». == Будучыня злотага == У 2004 годзе Польшча ўступіла ў [[Еўрасаюз]], таму плануецца пераход на [[еўра]]. Аднак для гэтага неабходна выканаць патрабаванні [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскага цэнтральнага банка]], якім эканоміка краіны пакуль не адпавядае <ref>http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_3761000/3761642.stm</ref>. == Спасылкі == * [http://prostofinansy.com/?p=1181 Злоты 1991—1995 гг. Галерэя банкнот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090802044921/http://prostofinansy.com/?p=1181 |date=2 жніўня 2009 }} {{ref-ru}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Еўрапейскія валюты}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Грошы Польшчы]] fvmwhub4p1qwicwjhqj77hgtujeny77 5180935 5180633 2026-08-14T07:54:35Z M.L.Bot 261 афармленне 5180935 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Арыгінальная назва=Polski złoty |Код мовы=pl |Краіна=[[Польшча]] |Складаецца1=грошы }} '''Злоты''' ({{Lang-pl|złoty}}, што літаральна азначае «[[залаты]]») — грашовая адзінка [[Польшча|Польшчы]], а раней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У XIV і XV стагоддзях злоты быў уліковай адзінкай срэбнай манетай. Паняцце выкарыстоўвалася для ацэнкі ў срэбры замежных залатых дукатаў, якія абарачаліся ў Польшчы і першапачаткова ацэньваліся ў 14 грошай (1,8 грамаў срэбра). Пастановай Кароннага сойма (парламента) ў 1496 годзе быў вызначаны абменны курс злотага на ўзроўні 30 грошай. У ВКЛ злоты каштаваў [[Капа (лікавая адзінка)|капу]] грошаў літоўскіх (60 [[грош]]аў з ўлікам таго што яны былі цяжэйшыя і вышэй пробай, y XVI—XVII ст. літоўскі злоты быў удвая даражэйшы за польскі. З часам, з прычыны псавання манеты і змены парытэту коштаў паміж золатам і срэбрам, абменны курс не ўтрымаўся. У той час уліковая адзінка, роўная 30 грошам (гр.), абазначалася ў крыніцах як польскі злоты (złp), таксама як фларын (fl). Залаты дукат крыніцы 16-18 ст. назвалі часта чырвоным злотым (złoty czerwony). Злоты доўгі час заставаўся разліковай адзінкай для грошай. У абарачэнні былі манеты наступных наміналаў: * паўгроша — ½ гроша (да 1526 г.) * грош — 1 грош (з 1367 па 1795 г. і пазней) * паўтарак — 1½ гроша (з 1614 па 1666 г. і пазней) * дваяк — 2 грошы (чакаліся спарадычна, галоўным чынам у часы праўлення Яна II Казіміра) * траяк — 3 грошы (з 1528 па 1795 г. і пазней) * чацвяртак — 4 грошы (з 1565 па 1568 г.) * шастак — 6 грошай (з 1528 па 1764 г.) * орт — 18 грошай (з 1609 па 1756 г.) == Новы злоты == Пасля дэнамінацыі 1995 года, калі намінал злотых зменшаны ў {{Num|10000|раз}}оў, сталі выкарыстоўваць назву «новы злоты» («старыя» злотыя таксама зваліся новымі, калі іх увялі ў 1950 годзе, пасля папярэдняй дэнамінацыі). У цяперашні час у абарачэнні знаходзяцца: * [[манета|манеты]] наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 грошаў; а таксама 1, 2 і 5 злотых; * [[банкнота|банкноты]] наміналам 10 (з выявай [[Мешка I|Мешкі І]]), 20 (з выявай [[Баляслаў I Храбры|Баляслава Храбрага]]), 50 (з выявай [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]]), 100 (з выявай [[Ягайла|Ягайлы]]), 200 (з выявай [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]) i 500 злотых (з выявай [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]])<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://nbp.pl/banknoty-i-monety/banknoty-obiegowe/|title=Banknoty obiegowe|website=Narodowy Bank Polski - Internetowy Serwis Informacyjny|access-date=2026-06-21}}</ref>. З 2004 годзе [[Нацыянальны банк Польшчы]] выпусціў серыю юбілейных манет вартасцю 2 і 10 злотых, прысвечаных польскаму злотаму<ref>http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080329200507/http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego |date=29 сакавіка 2008 }}</ref>. * У 2004 годзе выпушчаныя манеты 2 і 10 злотых з выявай аверса і рэверса манеты ў 1 злотых 1924 г. На манеце ў 10 злотых змешчаны таксама партрэт [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслава Грабскага]], аўтара [[манетная рэформа|манетнай рэформы]] 1924 года. * У 2005 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манет злотых 1936 г. з караблём. * У 2006 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты ў 10 злотых 1932 г. з галавой «жанчыны ў каласах». * У 2007 годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты 5 злотых 1928 г. «Ніка». == Будучыня злотага == У 2004 годзе Польшча ўступіла ў [[Еўрасаюз]], таму плануецца пераход на [[еўра]]. Аднак для гэтага неабходна выканаць патрабаванні [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскага цэнтральнага банка]], якім эканоміка краіны пакуль не адпавядае <ref>http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_3761000/3761642.stm</ref>. == Спасылкі == * [http://prostofinansy.com/?p=1181 Злоты 1991—1995 гг. Галерэя банкнот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090802044921/http://prostofinansy.com/?p=1181 |date=2 жніўня 2009 }} {{ref-ru}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Еўрапейскія валюты}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Грошы Польшчы]] dgbnpn7tkbc0aanmu3e0v62m4q5xg8b 0 25774 5180529 5033515 2026-08-13T13:54:40Z Iktsokh 125512 https://oc-media.org/nauru-revokes-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia/ 5180529 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Паўднёвая Асеція |Арыгінальная назва = {{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}</br>{{lang-ru|Республика Южная Осетия}} |Родны склон = Паўднёвай Асеціі |Назва гімна = Уарзон Ирыстон! |Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]]<ref>[http://cominf.org/node/1127818105 Канстытуцыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Артыкул 47, пункт 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105 |date=11 жніўня 2009 }} {{пачатак цытаты}}Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція з'яўляецца главой дзяржавы і главой выканаўчай улады{{канец цытаты}}</ref> |Мовы = [[Асецінская мова|асецінская]] і [[Руская мова|руская]]<ref>[https://parliamentrso.org/node/49 Канстытуцыйны закон Рэспублікі Паўднёвая Асеція «Аб дзяржаўных мовах Рэспублікі Паўднёвая Асеція»]</ref> |Заснавана = 20 верасня 1990<ref name="decl20let">[http://osembassy.ru/ru/news/id/638/ 20 лет Республике Южная Осетия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104162941/http://osembassy.ru/ru/news/id/638/ |date=4 лістапада 2011 }}<blockquote></blockquote></ref> |Сталіца = [[Цхінвал]]<ref>[http://cominf.org/print/node/1127818105 Канстытуцыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020062255/http://cominf.org/print/node/1127818105 |date=20 кастрычніка 2013 }} — артыкул 3 — [[ІА РЕС]]</ref> |Найбуйнейшыя гарады = [[Цхінвал]], [[Квайса]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Паўднёвай Асеціі|Прэзідэнт]]<br />[[Парламент Паўднёвай Асеціі|Старшыня парламента]]<br />[[Прэм'ер-міністр Паўднёвай Асеціі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = Алан Гаглоеў<br />Алан Албараў<ref>[https://parliamentrso.org/ Парламент Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref><br />Канстанцін Джусоеў |Месца па тэрыторыі = 167 |Тэрыторыя = 3885 |Месца па насельніцтве = 197 |Насельніцтва = 53 438 |Год перапісу = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва=13,73 |Год разліку ВУП=2007 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 553 |Этнахаронім=паўднёвы асецін, паўднёвая асецінка, паўднёвыя асеціны |Валюта= [[расійскі рубель]] |Тэлефонны код= 7 9971,<br />+7 9976,<br />+7 99744,<br />+7 995344<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия вошла в зону России|date=1.10.09|publisher=Газета.Ru|accessdate=2009-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/617XDsvBg?url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> |Статус = Часткова прызнаная }} '''Рэспубліка Паўднёвая Асеція''', '''РПА''' ([[Асецінская мова|асец.]] ''Республикæ Хуссар Ирыстон'', {{lang-ru|Республика Южная Осетия}}) — [[часткова прызнаная дзяржава]], утвораная на тэрыторыі Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]]. Мяжуе ўласна з самой [[Грузія]]й і на поўначы з [[Расія]]й, выхаду да мора не мае. Сталіца — [[Цхінвал]] (грузінская назва — Цхінвалі). == Гісторыя == У апошнія гады існавання СССР абвастрыліся адносіны паміж цэнтральнай грузінскай уладай і асецінскім насельніцтвам Паўднёвай Асеціі. Адносіны паміж рэспублікай і яе аўтаноміяй напальваліся ўсё мацней і 5 студзеня 1991 года пачалася [[Паўднёваасецінская вайна (1991-1992)|Паўднёваасецінская вайна]]. На працягу ўсяго 1991 года працягваліся перыядычныя ўзброеныя сутыкненні. 21 снежня 1991 года, у дзень падпісання Алма-Ацінскай дэкларацыі, якая пацвярджала Белавежскія пагадненні пра скасаванне СССР і ўтварэнне СНД, Вярхоўны савет Паўднёвай Асеціі прыняў уласную Дэкларацыю пра незалежнасць<ref>[https://m.bigenc.ru/vault/39c93abe8953fedc62bba24d6165f7c9.pdf Дэкларацыя аб незалежнасці Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref>. У пачатку 1992 года баі сталі сціхаць, чаму спрыяла палітычная нестабільнасць у самой Грузіі, дзе быў скінуты прэзідэнт [[Звіяд Гамсахурдыя|Гамсахурдыя]] і пачалася грамадзянская вайна. 24 чэрвеня 1992 года [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Ельцын]] і [[Эдуард Шэварднадзэ|Шэварнадзэ]] пры ўдзеле прадстаўнікоў [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] і Паўднёвай Асеціі падпісалі Сочынскае пагадненне пра спыненне агню. 14 ліпеня 1992 года ў Паўднёвай Асеціі пачалі дзейнічаць сумесныя міратворчыя сілы ў складзе расійскага, грузінскага і асецінскага батальёнаў. З таго часу Паўднёвая Асеція — фактычна незалежнае дзяржаўнае ўтварэнне, са сваёй канстытуцыяй (прынята 2 лістапада 1993 года) і сімволікай — сцягам, гербам, гімнам. Грузінскія ўлады працягвалі разглядаць тэрыторыю як сваю адміністрацыйную адзінку пад назвай «Цхінвальскі рэгіён», але актыўных крокаў па ўсталяванні кантролю над ёй не рабілі. Акрамя таго да жніўня 2008 года Грузія кантралявала значную частку Паўднёвай Асеціі — [[Ленінгорскі раён]] і сёлы з пераважна грузінскім насельніцтвам у іншых раёнах. У выніку [[Расійска-грузінская вайна (2008)|расійска-грузінскай вайны 2008 года]] ўстаноўлены поўны кантроль РПА над тэрыторыяй у адміністрацыйных межах былой Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2021/01/04_a_13425956.shtml Як пачыналася вайна Грузіі і Паўднёвай Асеціі]</ref>. Пасля вайны ў жніўні 2008 года незалежнасць Паўднёвай Асеціі прызналі [[Расія]], [[Нікарагуа]], [[Венесуэла]], і [[Сірыя]]<ref>[https://south-ossetia.info/yuzhnaya-osetiya-i-siriya-ustanovili-diplomaticheskie-otnosheniya/ Паўднёвая Асеція і Сірыя ўстанавілі дыпламатычныя адносіны]</ref>. == Фізіка-геаграфічны агляд == Вылучаюць 3 вышынныя паясы — перадгорны (да 1000 м) сярэднягорны (1000—2000 м) і высакагорны (вышэй 2000 м). Вялікую частку тэрыторыі займаюць горы — адгор’і Галоўнага Каўказскага хрыбта. Вышэйшая кропка — гара Халаца (3941 м). 89,3 % тэрыторыі размешчаныя на вышыні больш за 1000 м над у.м. Па тэрыторыі працягваюцца Рачынскі, Ліхскі (Сурамскі), Кударойскі, Гудзіскі, Харульскі, Ламіскі хрыбты; на паўночным усходзе размешчанае Кельскае нагор’е. Асноўныя перавалы праз Галоўны хрыбет: Роцкі, Зякарскі, Дзедаіскі. Поўдзень займае перадгорная частка Карталінскай раўніны. Маюцца радовішчы і праявы свінцу, [[цынк]]у, медзі, ртуці, нікелю, мыш’яку, тальку, барыту, [[мармур]]у, габру, туфу (больш 2 млн м³), іншых будматэрыялаў. Клімат умераны, сярэдняя тэмпература студзеня ад −2⁰ да −7⁰C, жніўня ад +21 да 24⁰C. Цёплая зіма тлумачыцца тым, што Галоўны Каўказскі хрыбет абараняе тэрыторыю краіны ад пранікнення халодных паўночных паветраных мас. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 598 мм, яна прыкметна змяняецца ў адпаведнасці з вышыннай пояснасцю. Галоўныя рэкі: Вялікая Ліахві (на якой стаіць Цхінвал), Малая Ліахві (прыток папярэдняй), Ксані, Лехура Меджуда (басейн [[Кура (рака)|Куры]]); найбольш значныя азёры — Келістба (плошча 1 279,6 м²), Эрца (410,0 м²), Цынарыстба (78,4 м²). На ўсход ад сяла Белот знаходзіцца вадасховішча плошчай 1 млн м²). Кельскае нагор’е з’яўляецца другім па колькасці азёр на Каўказе. У залежнасці ад вертыкальнай занальнасці змяняецца тып глебавага покрыва, ад чарназёмных і перагнойна-карбанатных глеб прадгорнай зоны да горана-лугавых глеб высакагор’я. Амаль 1/2 тэрыторыі Паўднёвай Асеціі займаюць лясы: шыракалістыя (дуб, бук, граб) у ніжнім поясе і іглічныя (елка, месцамі піхта, хвоя) — у верхнім. Вышэй іглічных лясоў размяшчаюцца субальпійскія і альпійскія лугі. У лясах водзяцца воўк, [[мядзведзь]], [[Рысь еўрапейская|рысь]], лісіца, сустракаюцца кабан, барсук, казуля. == Канстытуцыйны лад == Дзеючая Канстытуцыя прынятая 8 красавіка 2000 года на ўсеагульным рэферэндуме. Яна змяніла Канстытуцыю 1993 года, у выніку чаго Паўднёвая Асеція стала прэзідэнцкай рэспублікай. Глава дзяржавы — прэзідэнт, які абіраецца на 5 гадоў усеагульным прамым тайным галасаваннем. З 8 мая 2022 года прэзідэнтам з’яўляецца Алан Эдуардавіч Гаглоеў<ref>[https://presidentruo.org/category/prezident/ Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Біяграфія]</ref>. Прэм’ер-міністр — Канстанцін Хасановіч Джусоеў<ref>[https://rsogov.org/government/structure Урад Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Склад Урада]</ref>. Заканадаўчая ўлада — Парламент Паўднёвай Асеціі — складаецца з 34 дэпутатаў, абіраных на 5 гадоў (17 дэпутатаў абіраюцца па аднамандатных выбарчых акругах, 17 — па прапарцыйнай выбарчай сістэме па адзінай рэспубліканскай выбарчай акрузе)<ref>[https://parliamentrso.org/node/5 Рэгламент Парламента Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref>. У Рэспубліцы Паўднёвая Асеція зарэгістравана сем палітычных партый (студзень 2023 года): «Ныхас», «Народная партыя», «Адзінства народа», Камуністычная партыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція, «Адзіная Асеція», Сацыялістычная партыя «Фыдыбæстæ» («Айчына»), Паўднёваасецінская рэспубліканская палітычная партыя «Адзінства»<ref>[https://www.ekhokavkaza.com/a/32248159.html Чаму ў Паўднёвай Асэтыі ствараецца так шмат палітычных партыяў?]</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Паводле Канстытуцыі, Рэспубліка Паўднёвая Асеція — унітарная дзяржава. Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Асеціі ўключае чатыры раёны і адзін горад рэспубліканскага падпарадкавання: * [[Дзаўскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Дзаў]]), * [[Знаурскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Знаур]]), * [[Ленінгорскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Ленінгор]]) * [[Цхінвальскі раён]] (органы ўлады размяшчаюцца ў Цхінвалі), * [[Цхінвалі]] == Насельніцтва == У 1989—2008 гадах насельніцтва Паўднёвай Асеціі скарацілася з 99 да 72 тысяч чалавек. На 2008 год (да жнівеньскага канфлікту) па прыблізных адзнаках насельніцтва Асеціі складалі асеціны (64,3 %), грузіны (25,0 %), рускія (2,8 %), армяне (1,21 %), яўрэі (0,9 %) і іншыя. Пасля жніўня 2008 года Паўднёвую Асецію пакінула вялікую колькасць грузін. У 2015 годзе ў Паўднёвай Асеціі быў праведзены перапіс насельніцтва. Было ўстаноўлена, што на пастаяннай аснове ў Рэспубліцы засталося пражываць 53 438 чалавек (з іх: асеціны — 48 146, грузіны — 3 966, рускія — 610, армяне — 378 чал.)<ref>[http://ugosstat.ru/wp-content/uploads/2017/06/Itogi-perepisi-RYUO.pdf Вынікі ўсеагульнага перапісу насельніцтва Рэспублікі Паўднёвая Асеція 2015 года. Афіцыйнае выданне]</ref>. Большасць насельніцтва — [[праваслаўе|праваслаўныя]]{{крыніца?}}, статус Аланскай епархіі, якая ахоплівае тэрыторыю рэспублікі, застаецца не ўрэгуляваным, бо яна адмаўляецца ад падначалення [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]]. [[Маскоўскі патрыярхат]] з кананічна-прававых прычын адмаўляецца ад уключэння Аланскай епархіі ў свой склад. == Эканоміка == === Прамысловасць === Асноўнымі галінамі прамысловасці Паўднёвай Асеціі з’яўляюцца машынабудаванне, дрэваапрацоўка, горназдабыўная, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысловасць. Да нападу Грузіі прамысловасць Паўднёвай Асеціі налічвала 22 невялікіх прадпрыемства, якія ў 2006 годзе вырабілі прадукцыі (без ПДВ) на 61,6 млн расійскіх рублёў, што на 2,4 % перавысіла ўзровень 2005 года. Буйнейшыя прадпрыемствы — заводы «Электравібрамашына», «Эмальпровад», механічны завод, лесакамбінат, Багіацкі налівачны завод, Цхінвальскі завод піва і фруктовых вод, прадпрыемства «Югастальк». Дзейнічаюць прыватныя сталярныя цэхі. Але маштабы гаспадарчай дзейнасці ў рэспубліцы ў цэлым мізэрныя, асноўная крыніца паступлення фінансавых сродкаў — расійская дапамога і гандаль, як законны, так і кантрабандны з Расіяй і Грузіяй. Грашовая адзінка — расійскі рубель. У перспектыве — па меры нармалізацыі палітычнага і эканамічнага стану чакаюць на развіццё турызму. === Сельская гаспадарка === У сельскай гаспадарцы дамінуе жывёлагадоўля, развітая збожжавая гаспадарка, садоўніцтва і вінаградарства. У 2008 годзе плошча пасеваў пшаніцы вырасла ў параўнанні з 1990-мі гадамі больш за 10 разоў — з 130 да 1,5 тыс. га, чаканы ўраджай — больш за 2,5 тыс.т. (ураджайнасць — больш за 16,7 цэнтнераў з гектара){{крыніца?}}. === Транспарт === Транспарт Паўднёвай Асеціі прадстаўлены пераважна аўтамабільным. Менавіта ім здзяйсняюцца зносіны з іншымі краінамі і рэгіёнамі. Асноўнай транспартнай артэрыяй з’яўляецца Транскаўказская аўтамагістраль, якая праходзіць праз Роцкі тунэль, пабудаваны ў 1985 годзе працягласцю 3660 метраў — адзіная дарога, якая проста злучае з [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціяй]] (Расія). Чыгуначныя зносіны на адзінай у Паўднёвай Асеціі чыгуначнай галінцы Цхінвалі-Горы спыніліся ў 1991 годзе. Трубаправодны транспарт прадстаўлены газаправодам з Грузіі Агара-Цхінвалі. Агульная працягласць газавых сетак — 80 км, з іх газаправодаў сярэдняга ціску — 16 км, нізкага ціску — 54 км. Існуюць праекты будаўніцтва чыгуначнай лініі [[Уладзікаўказ]]-Цхінвалі і газаправоду з Расіі<ref>{{ref-ru}}[http://newsru.com/world/19jun2009/gazoprovod.html Запуск трубы с российским газом в Южной Осетии приурочили к началу «пятидневной войны»]</ref>. == Адукацыя і навука == У Паўднёвай Асеціі маецца каля 55 сярэдніх школ, 1 ВНУ — Паўднёва-Асецінскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аляксандра Цібілова і 1 даследчая ўстанова — [[Паўднёва-Асецінскі навукова-даследчы інстытут]]. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Пухаеў]] == Гл. таксама == * [[Зарская трагедыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:South Ossetia}} {{Краіны пасля распаду СССР}} {{Азія}} {{Іранскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўднёвая Асеція| ]] [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] 3xz4myurp0me7horn02wf1ly8esqrgn 5180927 5180529 2026-08-14T07:48:05Z M.L.Bot 261 5180927 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Паўднёвая Асеція |Арыгінальная назва = {{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}</br>{{lang-ru|Республика Южная Осетия}} |Родны склон = Паўднёвай Асеціі |Назва гімна = Уарзон Ирыстон! |Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]]<ref>[http://cominf.org/node/1127818105 Канстытуцыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Артыкул 47, пункт 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105 |date=11 жніўня 2009 }} {{пачатак цытаты}}Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція з'яўляецца главой дзяржавы і главой выканаўчай улады{{канец цытаты}}</ref> |Мовы = [[Асецінская мова|асецінская]] і [[Руская мова|руская]]<ref>[https://parliamentrso.org/node/49 Канстытуцыйны закон Рэспублікі Паўднёвая Асеція «Аб дзяржаўных мовах Рэспублікі Паўднёвая Асеція»]</ref> |Заснавана = 20 верасня 1990<ref name="decl20let">[http://osembassy.ru/ru/news/id/638/ 20 лет Республике Южная Осетия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104162941/http://osembassy.ru/ru/news/id/638/ |date=4 лістапада 2011 }}<blockquote></blockquote></ref> |Сталіца = [[Цхінвал]]<ref>[http://cominf.org/print/node/1127818105 Канстытуцыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020062255/http://cominf.org/print/node/1127818105 |date=20 кастрычніка 2013 }} — артыкул 3 — [[ІА РЕС]]</ref> |Найбуйнейшыя гарады = [[Цхінвал]], [[Квайса]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Паўднёвай Асеціі|Прэзідэнт]]<br />[[Парламент Паўднёвай Асеціі|Старшыня парламента]]<br />[[Прэм'ер-міністр Паўднёвай Асеціі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = Алан Гаглоеў<br />Алан Албараў<ref>[https://parliamentrso.org/ Парламент Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref><br />Канстанцін Джусоеў |Месца па тэрыторыі = 167 |Тэрыторыя = 3885 |Месца па насельніцтве = 197 |Насельніцтва = 53 438 |Год перапісу = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва=13,73 |Год разліку ВУП=2007 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 553 |Этнахаронім=паўднёвы асецін, паўднёвая асецінка, паўднёвыя асеціны |Валюта= [[расійскі рубель]] |Тэлефонны код= 7 9971,<br />+7 9976,<br />+7 99744,<br />+7 995344<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия вошла в зону России|date=1.10.09|publisher=Газета.Ru|accessdate=2009-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/617XDsvBg?url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> |Статус = Часткова прызнаная }} '''Рэспубліка Паўднёвая Асеція''', '''РПА''' ([[Асецінская мова|асец.]] ''Республикæ Хуссар Ирыстон'', {{lang-ru|Республика Южная Осетия}}) — [[часткова прызнаная дзяржава]], утвораная на тэрыторыі Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]]. Мяжуе ўласна з самой [[Грузія]]й і на поўначы з [[Расія]]й, выхаду да мора не мае. Сталіца — [[Цхінвал]] (грузінская назва — Цхінвалі). == Гісторыя == У апошнія гады існавання СССР абвастрыліся адносіны паміж цэнтральнай грузінскай уладай і асецінскім насельніцтвам Паўднёвай Асеціі. Адносіны паміж рэспублікай і яе аўтаноміяй напальваліся ўсё мацней і 5 студзеня 1991 года пачалася [[Паўднёваасецінская вайна (1991-1992)|Паўднёваасецінская вайна]]. На працягу ўсяго 1991 года працягваліся перыядычныя ўзброеныя сутыкненні. 21 снежня 1991 года, у дзень падпісання Алма-Ацінскай дэкларацыі, якая пацвярджала Белавежскія пагадненні пра скасаванне СССР і ўтварэнне СНД, Вярхоўны савет Паўднёвай Асеціі прыняў уласную Дэкларацыю пра незалежнасць<ref>[https://m.bigenc.ru/vault/39c93abe8953fedc62bba24d6165f7c9.pdf Дэкларацыя аб незалежнасці Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref>. У пачатку 1992 года баі сталі сціхаць, чаму спрыяла палітычная нестабільнасць у самой Грузіі, дзе быў скінуты прэзідэнт [[Звіяд Гамсахурдыя|Гамсахурдыя]] і пачалася грамадзянская вайна. 24 чэрвеня 1992 года [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Ельцын]] і [[Эдуард Шэварднадзэ|Шэварнадзэ]] пры ўдзеле прадстаўнікоў [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] і Паўднёвай Асеціі падпісалі Сочынскае пагадненне пра спыненне агню. 14 ліпеня 1992 года ў Паўднёвай Асеціі пачалі дзейнічаць сумесныя міратворчыя сілы ў складзе расійскага, грузінскага і асецінскага батальёнаў. З таго часу Паўднёвая Асеція — фактычна незалежнае дзяржаўнае ўтварэнне, са сваёй канстытуцыяй (прынята 2 лістапада 1993 года) і сімволікай — сцягам, гербам, гімнам. Грузінскія ўлады працягвалі разглядаць тэрыторыю як сваю адміністрацыйную адзінку пад назвай «Цхінвальскі рэгіён», але актыўных крокаў па ўсталяванні кантролю над ёй не рабілі. Акрамя таго да жніўня 2008 года Грузія кантралявала значную частку Паўднёвай Асеціі — [[Ленінгорскі раён]] і сёлы з пераважна грузінскім насельніцтвам у іншых раёнах. У выніку [[Расійска-грузінская вайна (2008)|расійска-грузінскай вайны 2008 года]] ўстаноўлены поўны кантроль РПА над тэрыторыяй у адміністрацыйных межах былой Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2021/01/04_a_13425956.shtml Як пачыналася вайна Грузіі і Паўднёвай Асеціі]</ref>. Пасля вайны ў жніўні 2008 года незалежнасць Паўднёвай Асеціі прызналі [[Расія]], [[Нікарагуа]], [[Венесуэла]], і [[Сірыя]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://south-ossetia.info/yuzhnaya-osetiya-i-siriya-ustanovili-diplomaticheskie-otnosheniya/|title=Южная Осетия и Сирия установили дипломатические отношения|access-date=2026-08-14}}</ref>. Некаторы час яе таксама прызнавалі [[Науру]] і [[Тувалу]]<ref name=":0" />. == Фізіка-геаграфічны агляд == Вылучаюць 3 вышынныя паясы — перадгорны (да 1000 м) сярэднягорны (1000—2000 м) і высакагорны (вышэй 2000 м). Вялікую частку тэрыторыі займаюць горы — адгор’і Галоўнага Каўказскага хрыбта. Вышэйшая кропка — гара Халаца (3941 м). 89,3 % тэрыторыі размешчаныя на вышыні больш за 1000 м над у.м. Па тэрыторыі працягваюцца Рачынскі, Ліхскі (Сурамскі), Кударойскі, Гудзіскі, Харульскі, Ламіскі хрыбты; на паўночным усходзе размешчанае Кельскае нагор’е. Асноўныя перавалы праз Галоўны хрыбет: Роцкі, Зякарскі, Дзедаіскі. Поўдзень займае перадгорная частка Карталінскай раўніны. Маюцца радовішчы і праявы свінцу, [[цынк]]у, медзі, ртуці, нікелю, мыш’яку, тальку, барыту, [[мармур]]у, габру, туфу (больш 2 млн м³), іншых будматэрыялаў. Клімат умераны, сярэдняя тэмпература студзеня ад -2⁰ да -7⁰C, жніўня ад +21 да 24⁰C. Цёплая зіма тлумачыцца тым, што Галоўны Каўказскі хрыбет абараняе тэрыторыю краіны ад пранікнення халодных паўночных паветраных мас. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 598 мм, яна прыкметна змяняецца ў адпаведнасці з вышыннай пояснасцю. Галоўныя рэкі: Вялікая Ліахві (на якой стаіць Цхінвал), Малая Ліахві (прыток папярэдняй), Ксані, Лехура Меджуда (басейн [[Кура (рака)|Куры]]); найбольш значныя азёры — Келістба (плошча 1 279,6 м²), Эрца (410,0 м²), Цынарыстба (78,4 м²). На ўсход ад сяла Белот знаходзіцца вадасховішча плошчай 1 млн м²). Кельскае нагор’е з’яўляецца другім па колькасці азёр на Каўказе. У залежнасці ад вертыкальнай занальнасці змяняецца тып глебавага покрыва, ад чарназёмных і перагнойна-карбанатных глеб прадгорнай зоны да горана-лугавых глеб высакагор’я. Амаль 1/2 тэрыторыі Паўднёвай Асеціі займаюць лясы: шыракалістыя (дуб, бук, граб) у ніжнім поясе і іглічныя (елка, месцамі піхта, хвоя) — у верхнім. Вышэй іглічных лясоў размяшчаюцца субальпійскія і альпійскія лугі. У лясах водзяцца воўк, [[мядзведзь]], [[Рысь еўрапейская|рысь]], лісіца, сустракаюцца кабан, барсук, казуля. == Канстытуцыйны лад == Дзеючая Канстытуцыя прынятая 8 красавіка 2000 года на ўсеагульным рэферэндуме. Яна змяніла Канстытуцыю 1993 года, у выніку чаго Паўднёвая Асеція стала прэзідэнцкай рэспублікай. Глава дзяржавы — прэзідэнт, які абіраецца на 5 гадоў усеагульным прамым тайным галасаваннем. З 8 мая 2022 года прэзідэнтам з’яўляецца Алан Эдуардавіч Гаглоеў<ref>[https://presidentruo.org/category/prezident/ Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Біяграфія]</ref>. Прэм’ер-міністр — Канстанцін Хасановіч Джусоеў<ref>[https://rsogov.org/government/structure Урад Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Склад Урада]</ref>. Заканадаўчая ўлада — Парламент Паўднёвай Асеціі — складаецца з 34 дэпутатаў, абіраных на 5 гадоў (17 дэпутатаў абіраюцца па аднамандатных выбарчых акругах, 17 — па прапарцыйнай выбарчай сістэме па адзінай рэспубліканскай выбарчай акрузе)<ref>[https://parliamentrso.org/node/5 Рэгламент Парламента Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref>. У Рэспубліцы Паўднёвая Асеція зарэгістравана сем палітычных партый (студзень 2023 года): «Ныхас», «Народная партыя», «Адзінства народа», Камуністычная партыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція, «Адзіная Асеція», Сацыялістычная партыя «Фыдыбæстæ» («Айчына»), Паўднёваасецінская рэспубліканская палітычная партыя «Адзінства»<ref>[https://www.ekhokavkaza.com/a/32248159.html Чаму ў Паўднёвай Асэтыі ствараецца так шмат палітычных партыяў?]</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Паводле Канстытуцыі, Рэспубліка Паўднёвая Асеція — унітарная дзяржава. Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Асеціі ўключае чатыры раёны і адзін горад рэспубліканскага падпарадкавання: * [[Дзаўскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Дзаў]]), * [[Знаурскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Знаур]]), * [[Ленінгорскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Ленінгор]]) * [[Цхінвальскі раён]] (органы ўлады размяшчаюцца ў Цхінвалі), * [[Цхінвалі]] == Насельніцтва == У 1989—2008 гадах насельніцтва Паўднёвай Асеціі скарацілася з 99 да 72 тысяч чалавек. На 2008 год (да жнівеньскага канфлікту) па прыблізных адзнаках насельніцтва Асеціі складалі асеціны (64,3 %), грузіны (25,0 %), рускія (2,8 %), армяне (1,21 %), яўрэі (0,9 %) і іншыя. Пасля жніўня 2008 года Паўднёвую Асецію пакінула вялікую колькасць грузін. У 2015 годзе ў Паўднёвай Асеціі быў праведзены перапіс насельніцтва. Было ўстаноўлена, што на пастаяннай аснове ў Рэспубліцы засталося пражываць 53 438 чалавек (з іх: асеціны — 48 146, грузіны — 3 966, рускія — 610, армяне — 378 чал.)<ref>[http://ugosstat.ru/wp-content/uploads/2017/06/Itogi-perepisi-RYUO.pdf Вынікі ўсеагульнага перапісу насельніцтва Рэспублікі Паўднёвая Асеція 2015 года. Афіцыйнае выданне]</ref>. Большасць насельніцтва — [[праваслаўе|праваслаўныя]]{{крыніца?}}, статус Аланскай епархіі, якая ахоплівае тэрыторыю рэспублікі, застаецца не ўрэгуляваным, бо яна адмаўляецца ад падначалення [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]]. [[Маскоўскі патрыярхат]] з кананічна-прававых прычын адмаўляецца ад уключэння Аланскай епархіі ў свой склад. == Эканоміка == === Прамысловасць === Асноўнымі галінамі прамысловасці Паўднёвай Асеціі з’яўляюцца машынабудаванне, дрэваапрацоўка, горназдабыўная, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысловасць. Да нападу Грузіі прамысловасць Паўднёвай Асеціі налічвала 22 невялікіх прадпрыемства, якія ў 2006 годзе вырабілі прадукцыі (без ПДВ) на 61,6 млн расійскіх рублёў, што на 2,4 % перавысіла ўзровень 2005 года. Буйнейшыя прадпрыемствы — заводы «Электравібрамашына», «Эмальпровад», механічны завод, лесакамбінат, Багіацкі налівачны завод, Цхінвальскі завод піва і фруктовых вод, прадпрыемства «Югастальк». Дзейнічаюць прыватныя сталярныя цэхі. Але маштабы гаспадарчай дзейнасці ў рэспубліцы ў цэлым мізэрныя, асноўная крыніца паступлення фінансавых сродкаў — расійская дапамога і гандаль, як законны, так і кантрабандны з Расіяй і Грузіяй. Грашовая адзінка — расійскі рубель. У перспектыве — па меры нармалізацыі палітычнага і эканамічнага стану чакаюць на развіццё турызму. === Сельская гаспадарка === У сельскай гаспадарцы дамінуе жывёлагадоўля, развітая збожжавая гаспадарка, садоўніцтва і вінаградарства. У 2008 годзе плошча пасеваў пшаніцы вырасла ў параўнанні з 1990-мі гадамі больш за 10 разоў — з 130 да 1,5 тыс. га, чаканы ўраджай — больш за 2,5 тыс.т. (ураджайнасць — больш за 16,7 цэнтнераў з гектара){{крыніца?}}. === Транспарт === Транспарт Паўднёвай Асеціі прадстаўлены пераважна аўтамабільным. Менавіта ім здзяйсняюцца зносіны з іншымі краінамі і рэгіёнамі. Асноўнай транспартнай артэрыяй з’яўляецца Транскаўказская аўтамагістраль, якая праходзіць праз Роцкі тунэль, пабудаваны ў 1985 годзе працягласцю 3660 метраў — адзіная дарога, якая проста злучае з [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціяй]] (Расія). Чыгуначныя зносіны на адзінай у Паўднёвай Асеціі чыгуначнай галінцы Цхінвалі-Горы спыніліся ў 1991 годзе. Трубаправодны транспарт прадстаўлены газаправодам з Грузіі Агара-Цхінвалі. Агульная працягласць газавых сетак — 80 км, з іх газаправодаў сярэдняга ціску — 16 км, нізкага ціску — 54 км. Існуюць праекты будаўніцтва чыгуначнай лініі [[Уладзікаўказ]]-Цхінвалі і газаправоду з Расіі<ref>{{ref-ru}}[http://newsru.com/world/19jun2009/gazoprovod.html Запуск трубы с российским газом в Южной Осетии приурочили к началу «пятидневной войны»]</ref>. == Адукацыя і навука == У Паўднёвай Асеціі маецца каля 55 сярэдніх школ, 1 ВНУ — Паўднёва-Асецінскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аляксандра Цібілова і 1 даследчая ўстанова — [[Паўднёва-Асецінскі навукова-даследчы інстытут]]. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Пухаеў]] == Гл. таксама == * [[Зарская трагедыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:South Ossetia}} {{Краіны пасля распаду СССР}} {{Азія}} {{Іранскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўднёвая Асеція| ]] [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] a3djw8vlborppqud4l8ciz4e30zu0al 0 26383 5180655 4992650 2026-08-13T18:18:46Z Summershell67 159583 /* */ 5180655 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Прышціна | арыгінальная назва = {{lang-sq|Prishtina}} <br /> {{lang-sr|Приштина}} | сцяг = Flag of Pristina.svg | герб = Stema e Komunës Prishtinë.svg | выява = Overview of the Pristina center from the hill.png | памер = <!--300px--> | подпіс = <!-- выявы --> | lat_dir = N | lat_deg = 42 | lat_min = 40 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 21 | lon_min = 10 | lon_sec = | карта = <!--альтэрнатыўная--> | рэгіён = Прышцінскі раён | рэгіён у табліцы = Прышцінскі | від рэгіёна = Раён | від раёна = Муніцыпалітэт | плошча = 854 | вышыня цэнтра НП = 652 | насельніцтва = 198.214 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = 347 | часавы пояс = +1 | DST = +2 }} '''Прышціна''' — горад, сталіца часткова прызнанай [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]]. Паводле [[Сербія|Сербіі]] сталіца [[Косава і Мятохія|Аўтаномнага краю Косава і Мятохія]]. Насельніцтва горада складае каля 200 тысяч жыхароў, пераважна [[албанцы]]. == Адукацыя і культура == * [[Нацыянальны тэатр Косава]] * [[Прышцінскі ўніверсітэт]] *[[Нацыянальная галерэя Косава]] *[[Акадэмія навук і мастацтваў Косава]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Спасылкі == * [http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309205810/http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html |date=9 сакавіка 2008 }} {{Ref-en}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Гарады Сербіі}} {{Сталіцы Еўропы}} [[Катэгорыя:Гарады Косава]] [[Катэгорыя:Прышціна| ]] pv8on2mnsew79len0om3m93y87h5h08 5180656 5180655 2026-08-13T18:20:06Z Summershell67 159583 /* */ 5180656 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Прышціна | арыгінальная назва = {{lang-sq|Prishtina}} <br /> {{lang-sr|Приштина}} | сцяг = Flag of Pristina.svg | герб = Stema e Komunës Prishtinë.svg | выява = Prishtina Collage.jpg | памер = <!--300px--> | подпіс = <!-- выявы --> | lat_dir = N | lat_deg = 42 | lat_min = 40 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 21 | lon_min = 10 | lon_sec = | карта = <!--альтэрнатыўная--> | рэгіён = Прышцінскі раён | рэгіён у табліцы = Прышцінскі | від рэгіёна = Раён | від раёна = Муніцыпалітэт | плошча = 854 | вышыня цэнтра НП = 652 | насельніцтва = 198.214 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = 347 | часавы пояс = +1 | DST = +2 }} '''Прышціна''' — горад, сталіца часткова прызнанай [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]]. Паводле [[Сербія|Сербіі]] сталіца [[Косава і Мятохія|Аўтаномнага краю Косава і Мятохія]]. Насельніцтва горада складае каля 200 тысяч жыхароў, пераважна [[албанцы]]. == Адукацыя і культура == * [[Нацыянальны тэатр Косава]] * [[Прышцінскі ўніверсітэт]] *[[Нацыянальная галерэя Косава]] *[[Акадэмія навук і мастацтваў Косава]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Спасылкі == * [http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309205810/http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html |date=9 сакавіка 2008 }} {{Ref-en}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Гарады Сербіі}} {{Сталіцы Еўропы}} [[Катэгорыя:Гарады Косава]] [[Катэгорыя:Прышціна| ]] gqnd1sr0fo1cex6h66nxbnal4iuvjy6 5180939 5180656 2026-08-14T07:56:06Z M.L.Bot 261 няхай цягнецца з Вікіданых 5180939 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Прышціна | арыгінальная назва = {{lang-sq|Prishtina}} <br /> {{lang-sr|Приштина}} | сцяг = | герб = | выява = | памер = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 42 | lat_min = 40 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 21 | lon_min = 10 | lon_sec = | карта = <!--альтэрнатыўная--> | рэгіён = Прышцінскі раён | рэгіён у табліцы = Прышцінскі | від рэгіёна = Раён | від раёна = Муніцыпалітэт | плошча = 854 | вышыня цэнтра НП = 652 | насельніцтва = 198.214 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = 347 | часавы пояс = +1 | DST = +2 }} '''Прышціна''' — горад, сталіца часткова прызнанай [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]]. Паводле [[Сербія|Сербіі]] сталіца [[Косава і Мятохія|Аўтаномнага краю Косава і Мятохія]]. Насельніцтва горада складае каля 200 тысяч жыхароў, пераважна [[албанцы]]. == Адукацыя і культура == * [[Нацыянальны тэатр Косава]] * [[Прышцінскі ўніверсітэт]] *[[Нацыянальная галерэя Косава]] *[[Акадэмія навук і мастацтваў Косава]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Спасылкі == * [http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309205810/http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html |date=9 сакавіка 2008 }} {{Ref-en}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Гарады Сербіі}} {{Сталіцы Еўропы}} [[Катэгорыя:Гарады Косава]] [[Катэгорыя:Прышціна| ]] 9kpg7farfuwwdkqqz0danidtgajyg1t 0 27760 5180564 4692611 2026-08-13T14:28:42Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180564 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Востраў Мэн |Арыгінальная назва = {{lang-en|Isle of Man}} <br/> {{lang-gv|Ellan Vannin}} |Родны склон = Вострава Мэн |Частка = [[Кароннае ўладанне|Брытанскае кароннае ўладанне]] |Замест герба = |Дэвіз = Quocunque Jeceris Stabit |Пераклад дэвізу = Як ні кінеш, будзе стаяць |Назва гімна = O Land of Our Birth |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Парламентарная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = The Isle of Man.svg |На карце2 = |Мовы = [[Англійская мова|англійская]], [[мэнская мова|мэнская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = [[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]], [[Рамсі (Востраў Мэн)|Рамсі]], [[Піл (Востраў Мэн)|Піл]], [[Каслтаўн (Мэн)|Каслтаўн]] |Пасады кіраўнікоў = [[Лорд вострава Мэн|Лорд]] <br/> [[Лейтэнант-губернатар вострава Мэн|Лейтэнант-губернатар]] <br/> [[Галоўны міністр вострава Мэн|Галоўны міністр]] |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] <br/> [[Эдам Вуд]] <br/> [[Элан Бэл]] |Месца па плошчы = |Плошча = 572 |Працэнт вады = |Этнахаронім = [[Мэнцы]] |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 83.834 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 148 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = 4,1 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2010 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 53.800 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал) = |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,849 |Год разліку ІРЧП = 2010 |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = |Валюта = [[Мэнскі фунт]] (M£), <br/> [[брытанскі фунт]] (GBP, £) |Дамен = [[.im]] |ISO = IM |Тэлефонны код = 44 |Часавы пояс = +0 |Заўвагі = }} {{значэнні|Мэн (значэнні)}} [[Файл:Востраў Мэн.svg|thumb|left|Карта вострава.]] '''Востраў Мэн''' ({{lang-en|The Isle of Man}}, {{lang-gv|Ellan Vannin}}) — [[Каронныя землі|брытанскае кароннае ўладанне]]. Размешчаны ў [[Ірландскае мора|Ірландскім моры]] прыкладна на аднолькавай адлегласці ад [[Англія|Англіі]], [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Уэльс]]а. Плошча — 572 кв. км. Востраў Мэн мае адзін з найстарэйшых [[парламент]]аў у свеце, [[Тынвальд]] — з 979 года. Мэн не лічыцца часткай [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і не ва ўваходзіць у [[Еўрапейскі Саюз]]. Шырока вядомы, як [[афшорная зона]]. Знак вострава Мэн — [[трыскеліён]], тры беглыя нагі, якія выходзяць з адной кропкі. Трыскеліён сімвалізуе стабільнасць, што адлюстравана ў дэвізе вострава. Таксама ён выяўлены на [[Сцяг Вострава Мэн|сцягу]] і [[Герб Вострава Мэн|гербе]] вострава. == Гісторыя == Першыя людзі з’явіліся на Мэне не пазней за [[мезаліт]]. У [[Жалезны век|жалезным веку]] на востраве з’явіліся [[кельты]] — спачатку, імаверна, плямёны блізкія да [[брыты|брытаў]]. Каля 700 да н.э. адбыўся моцны прыток насельніцтва (заваяванне або проста міграцыя) з [[Ірландыя|Ірландыі]]. З канца VIII стагоддзя на востраве таксама былі [[вікінгі|вікінгі (нарманы)]]. З 1079 года востраў увайшоў у нарманскае [[каралеўства Мэна і Астравоў]], у XIII стагоддзі перайшоў пад уладу [[Шатландыя|Шатландыі]], а ў XIV стагоддзі — пад уладу [[Англія|Англіі]] ўладу. Пасля шэрагу змен у кіраванні, Мэн атрымаў досыць шырокую аўтаномію ў 1866 годзе. {{Перакласці|en|Isle of Man}}{{зноскі}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Востраў Мэн| ]] crhbseymgomfs2xmoa4k7706xtie053 0 27836 5180565 4556840 2026-08-13T14:28:46Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца (4) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180565 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Бейлівік Гернсі |Арыгінальная назва = Bailiwick of Guernsey |Родны склон = Гернсі |Частка = [[Кароннае ўладанне|Брытанская карона]] |Сцяг = Flag of Guernsey.svg |Герб = Coat of arms of Guernsey.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Sarnia Cherie (a) |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Парламентарная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Uk map guernsey.png |На карце2 = |Мовы = [[Англійская мова|Англійская]] |Заснавана = [[1204]] (выдзелены з складу [[Герцагства Нармандыя|Нармандыі]]) |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = [[Сент-Пітэр-Порт]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сент-Пітэр-Порт]] |Пасады кіраўнікоў = [[Герцаг Нармандскі|Герцаг]] <br/> [[Лейтэнант-губернатар Гернсі|Лейтэнант-губернатар]] <br/> [[Бейліф Гернсі|Бейліф]] <br/>[[Прэзідэнт Камітэта па пытаннях палытікі і рэсурсаў Гернсі|Глава ўраду]] |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] <br/> [[Рычард Крыпуэл]] <br/> [[Рычард Мак-Магон]] <br/> [[Пітэр Фербраш]] |Месца па плошчы = |Плошча = 78 |Працэнт вады = 0 |Этнахаронім = [[Гернсійцы]] |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 62.792 |Год ацэнкі = 2019 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 837,8 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = 2,1 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал) = |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,975 |Год разліку ІРЧП = 2005 |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = |Валюта = [[Брытанскі фунт]] (£, GBP), <br/> [[гернсійскі фунт]] (£, GGP) |Дамен = [[.gg]] |ISO = GG |Тэлефонны код = 44 |Часавы пояс = +1 |Заўвагі = a. Толькі калі патрабуецца выкананне адрознага ад [[God Save the King|брытанскага гімна]] <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} [[Выява:Little chapel, Guernsey (1993).jpg|thumb|150px|right|Невялікая капліца Les Vauxbelets, Гернсі]] '''Гернсі''' (''Сарнія'', {{lang-en|Guernsey}} {{IPA|/ˈgɜ:nzi/, /ˈɡɜrnzi/}}) — [[востраў]] у праліве [[Ла-Манш]], у складзе [[Нармандскія астравы|Нармандскіх астравоў]]. Другі па велічыні (плошча — 63 км²) сярод Нармандскіх астравоў. Насельніцтва — 65 031 чалавек (ліпень 2004). Сталіца — [[Сент-Пітэр-Порт]]. Афіцыйныя мовы — [[англійская мова|англійская]], [[французская мова|французская]]. Гернсі знаходзіцца пад юрысдыкцыяй [[Брытанская карона|брытанскай кароны]], але не з’яўляецца часткай [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і не ўваходзіць у склад [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. == Геаграфія == Заходняе ўзбярэжжа вострава — гэта доўгія пясчаныя пляжы, паўднёвы бераг узносіцца на 100 метраў, на ўсходнім беразе знаходзіцца горад [[Сент-Пітэр-Порт]]. Самая высокая кропка востраву ўзносіцца на 114 метраў. Зіма на востраве лагодная, мяккая, а лета прахалоднае. == Гісторыя == Першыя сляды дзейнасці чалавека на востраве адносяцца да эпохі [[неаліт]]у, калі Нармандскія астравы былі злучаны з кантынентальнай [[Еўропа]]й. Каля 6000 гадоў таму, у выніку ўздыму ўзроўню [[акіян]]аў, астравы былі адрэзаны ад [[кантынент]]у, а разам з імі і іх жыхары. У [[933]] годзе Нармандскія астравы сталі часткай Нармандскай кароны. У 1066 герцаг Нармандскі размясціў сваё войска ў Сасексе і стаў каралём [[Вільгельм Заваёўнік|Вільгельмам I]]. Яго [[Герцагства Нармандыя|графства Нармандскае]], уключаючы Нармандскія астравы, стала агульным каралеўствам Англіі і Нармандыі. 138 гадоў праз кароль Іаан страціў вялікую частку герцагства Нармандскага, але Гернсі і іншыя Нармандскія астравы засталіся пад англійскім кіраваннем. У гэты час востраў развіў сваю ўласную сістэму кіравання і інстытуты парламентарызму, і сёння — гэта тэрыторыя з самастойным кіраваннем. Археалагічныя раскопкі пацвердзілі, што ў [[1950-я|50]]-х гг. востраў Гернсі выкарыстоўвалася [[Рымская імперыя|рымлянамі]] як гандлёвая база. У [[1982]] годзе на дне сучаснага порту быў знойдзены рымскі карабель. У канцы [[3 стагоддзе|III]] стагоддзя, пасля падзення Рымскай імперыі, святы Самсон заснаваў на востраве Гернсі першую царкву. У [[933]] годзе Нармандскія астравы былі заваяваны [[Вікінгі|вікінгамі]], яны далі пачатак Нармандскаму княству. У [[1294]] годзе значная частка насельніцтва астравоў загінула ў выніку вайны з [[Францыя]]й. Наступныя некалькі стагоддзяў астравы належалі то [[Англія|Англіі]], то Францыі. Пад час [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] Нармандскія астравы трапілі ў [[Германія|нямецкую]] акупацыю. У гэтыя гады палова насельніцтва (20 000 чалавек), перасялілася ў Вялікабрытанію. Нямецкая акупацыя скончылася [[9 мая]] [[1945]] года, і гэты дзень стаў дзяржаўным святам Гернсі. Пасля вайны асновай [[Эканоміка|эканомікі]] Гернсі стаў [[турызм]], а ў апошнія гады, усё большую частку займае [[банк]]аўскі сектар. == Дзяржаўны лад == Астравы Гернсі, [[Востраў Олдэрні|Олдэрні]] і [[Востраў Сарк|Сарк]] утвараюць [[каронныя землі брытанскай кароны]]. Кіраўніком рэгіёна з’яўляецца [[Елізавета II]], якая кіруе праз губернатара. [[Заканадаўчая ўлада]] належаць [[парламент]]у, [[Судовая ўлада|судовая]] — каралеўскаму суду. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне === Гернсі ў адміністрацыйным стаўленні дзеліцца на парафіі. На самім востраве Гернсі іх 10, акрамя таго асобнай парафіяй з’яўляецца Сент-Эн на востраве Олдэрні, якая ўваходзіць у гэтае кароннае валоданне. Астравы [[Востраў Сарк|Сарк]] і [[Востраў Херм|Херм]] не ўваходзяць ні ў адну з парафій і з’яўляюцца самастойнымі адзінкамі ў складзе кароннага валодання брытанскай манархіі. == Насельніцтва == Астравы насяляюць [[гернсійцы]] (65 %) і [[брытанцы]] (25 %), а таксама [[французы]], [[партугальцы]], [[ірландцы]]. Рэлігійны склад насельніцтва прадстаўлены [[Англіканства|англіканамі]] (65 %) і [[Каталіцызм|каталікамі]] (35 %). {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нармандскія астравы}} {{Злучанае Каралеўства}} {{бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Гернсі| ]] [[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта]] 05jn2ygiplvjokygeivwc1h0tptdcf2 0 27837 5180567 4494010 2026-08-13T14:29:02Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180567 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Джэрсі (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Бейлівік Джэрсі |Арыгінальная назва = Bailiwick of Jersey <br/> Bailliage de Jersey |Родны склон = Джэрсі |Частка = [[Кароннае ўладанне|Брытанская карона]] |Сцяг = Flag of Jersey.svg |Герб = Jersey coa.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Island Home (a) |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Парламентарная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Europe-Jersey.svg |На карце2 = |Мовы = [[Англійская мова|Англійская]], [[французская мова|французская]] |Заснавана = [[1204]] (выдзелены з складу [[Герцагства Нармандыя|Нармандыі]]) |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = [[Сент-Хеліер]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сент-Хеліер]] |Пасады кіраўнікоў = [[Герцаг Нармандскі|Герцаг]] <br/> [[Лейтэнант-губернатар Джэрсі|Лейтэнант-губернатар]] <br/> [[Бейліф Джэрсі|Бейліф]] <br/> [[Галоўны міністр Джэрсі|Галоўны міністр]] |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] <br/> [[Стывен Далтан]] <br/> [[Цім Ле Кок]] <br/> [[Крысціна Мор]] |Месца па плошчы = |Плошча = 118,2 |Працэнт вады = 0 |Этнахаронім = [[Джэрсійцы]] |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 103.267 |Год ацэнкі = 2021 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 859 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = 6 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2015 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 60 тыс. |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = 6.63 |Год разліку ВУП (намінал) = 2019 |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,985 |Год разліку ІРЧП = 2008 |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = |Валюта = [[Брытанскі фунт]] (£, GBP) |Дамен = [[.je]] |ISO = JE |Тэлефонны код = 44 |Часавы пояс = +0 |Заўвагі = a. Толькі калі патрабуецца выкананне адрознага ад [[God Save the King|брытанскага гімна]] <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Джэ́рсі''' ({{lang-en|Jersey}}) — [[востраў]] у праліве [[Ла-Манш]], у складзе [[Нармандскія астравы|Нармандскіх астравоў]]. Самы буйны па плошчы (116 км²)<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=134|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} </ref> сярод Нармандскіх астравоў. Насельніцтва — 89 тыс. чалавек. Джэрсі знаходзіцца пад юрысдыкцыяй [[Брытанская карона|брытанскай кароны]], аднак не з’яўляецца часткай [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і не ўваходзіць у [[Еўрасаюз]]. У склад [[Каронныя землі|кароннага валодання]] Джэрсі ўваходзіць таксама некалькі маленькіх астравоў. == Насельніцтва == * [[1977]] год — 74,4 тsс. чал.<ref name="geo" /> == Вядомыя асобы == * [[Джэралд Дарэл]] (1925—1995) — брытанскі натураліст, навуковец-заолаг, [[пісьменнік]]. У [[1959]] годзе заснаваў на востраве прыватны [[заапарк]] — сучасны [[Парк дзікай прыроды імя Дарэла]] ({{lang-en|Durrell Wildlife Park}}). * [[Генры Кэвел]] (нар. у 1983) — англійскі [[акцёр]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=134|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://jerseyisland.ru/index.htm Востраў Джэрсі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070519212746/http://www.jerseyisland.ru/index.htm |date=19 мая 2007 }} * [http://www.aboutjersey.net Аб Джэрсі для турыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081101155103/http://www.aboutjersey.net/ |date=1 лістапада 2008 }} {{Джэрсі ў тэмах}} {{Нармандскія астравы}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Еўропа}} {{бібліяінфармацыя}} {{coord|display=title|49|13|0|N|2|7|57|W|type:isle_region:GB}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Джэрсі| ]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта]] lkhco1sxp9glu9omjyhtq1dhk42hz4c 0 27839 5180566 4422294 2026-08-13T14:28:55Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: ангельскай → англійскай, Ўладанне → Уладанне з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180566 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Гібралтар |Арыгінальная назва =Gibraltar |Родны склон =Гібралтара |Сцяг =Flag of Gibraltar.svg |Герб =Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg |Замест герба = |Дэвіз =''{{lang-la|Nulli Expugnabilis Hosti}}'' |Назва гімна =Гімн Гібралтара|Gibraltar Anthem |Аўдыё = |Форма кіравання=[[Брытанскія замежныя тэрыторыі]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце =Location Gibraltar EU.png |На карце2 = |Мова =[[Англійская мова|англійская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца =(Гібралтар) |Найбуйнейшы горад =Гібралтар |Пасады кіраўнікоў =<br />Каралева<br />[[Губернатар]]<br />Галоўны Міністр |Кіраўнікі =<br />[[Елізавета II]]<br />[[Фрэнсіс Рычардз|Сэр Фрэнсіс Рычардз]]<br />[[Пітэр Каруана]] |Месца па плошчы = |Плошча =6,5 |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва =28,875 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2008 |Шчыльнасць насельніцтва =4,290 |Месца па шчыльнасці = |ВУП = 500 000 000 (463 711 968 £) |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП на душу насельніцтва= 17 500 (16,608 £/чал.) |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Гібралтарскі фунт]] |Дамен =[[.gi]] |ISO = |Тэлефонны код =350<br />9567 (для Іспаніі) |Часавы пояс =[[UTC+1]] |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Гібралтар''' ({{lang-en|Gibraltar}}) — [[заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]] на поўдні [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], улучае [[Гібралтарская скала|Гібралтарскую скалу]] і пясчаны пярэсмык, які злучае скалу з Пірэнейскім паўвостравам. Назва «Гібралтар» паходзіць ад імя арабскага военачальніка [[Тарык ібн Зіяд]]а. У яго гонар Гібралтарская скала была названая гарой Тарыка ({{lang-ar|جبل طارق}}). == Гісторыя == Гібралтар доўгі час знаходзіўся ў валоданні [[Маўры|маўраў]], якія захапілі яго ў [[Вестготы|вестготаў]] у 711 годзе. У [[1462|1462 годзе]] падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] ён перайшоў у валоданне Іспаніі. У 1704 годзе на закаце Іспанскай імперыі быў захоплены англійскай эскадрай пад камандаваннем адмірала [[Джордж Рук|Джорджа Рука]]. У 1713 годзе паводле [[Утрэхтская дамова|Утрэхтскай мірнай дамовы]], навязанай Іспаніі Англіяй і Францыяй, Гібралтар адышоў да Вялікабрытаніі. Іспанцы беспаспяхова спрабавалі ўзяць крэпасць у 1727 годзе падчас [[англа-іспанская вайна (1727)|англа-іспанскай вайны]], а таксама іспана-французскай «вялікай аблогі» (1779—1783). Па Версальскай дамове 1783 года скала засталася брытанскім уладаннем. У 1830 Гібралтар быў афіцыйна абвешчаны калоніяй Вялікабрытаніі. Яго значэнне яшчэ больш узрасло пасля адкрыцця ў 1869 годзе [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які удвая скараціў шлях у Еўропу з Індыі. Уладанне скалой давала магчымасць кантролю над суднаходствам ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. У 1940 годзе ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Каўдылізм|каўдыльё]] [[Франсіска Франка]], выконваючы ўзброены нейтралітэт, адхіліў прапанову [[Гітлер]]а захапіць брытанскі Гібралтар. У 1964 Гібралтар атрымаў сваю канстытуцыю. У калёніі быў створаны парламент — Палата сходу і сфарміраваны ўрад. У [[1969|1969 годзе]] была прынятая новая канстытуцыя, згодна якой уводзілася поўнае ўнутранае самакіраванне. == Геаграфія і прырода == Займае стратэгічную пазіцыю над [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім пралівам]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. Гібралтар — адзінае месца ў [[Еўропа|Еўропе]], дзе жывуць дзікія [[малпы]] — [[магот]]ы. Па мясцовым павер’і, Гібралтар будзе брытанскім датуль, пакуль жывая хоць адна малпа. == Славутыя мясціны == * [[Пячора Горама]] * [[Пячора Святога Міхаіла]] * [[Трафальгарскія могілкі]] * [[Вікторыя (стадыён, Гібралтар)|Стадыён Вікторыя]] == Спасылкі == * [http://dotcom.gi/map Інтэрактыўная карта Гібралтара] * [http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Gibraltar%20City Фота Гібралтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130712192755/http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Gibraltar%20City |date=12 ліпеня 2013 }} * [http://www.gibraltarlaws.gov.gi Афіцыйны сайт заканадаўства Гібралтара] * [http://www.gibraltar.gov.gi Афіцыйны сайт ураду Гібралтара] {{Еўропа}} {{Краіны ля Міжземнага мора}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады-дзяржавы}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Садружнасць Нацый}} {{Еўрасаюз}} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Фінікійскія калоніі]] [[Катэгорыя:Гібралтар| ]] [[Катэгорыя:Парты Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Ваенныя парты]] [[Катэгорыя:Марскія крэпасці]] [[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гарады-дзяржавы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Еўропе]] grnkosiarf1fh4f01xh0mx9wa8gvfod 5180576 5180566 2026-08-13T14:32:15Z Ueschar 151377 5180576 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Гібралтар |Арыгінальная назва =Gibraltar |Родны склон =Гібралтара |Сцяг =Flag of Gibraltar.svg |Герб =Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg |Замест герба = |Дэвіз =''{{lang-la|Nulli Expugnabilis Hosti}}'' |Назва гімна =Гімн Гібралтара|Gibraltar Anthem |Аўдыё = |Форма кіравання=[[Брытанскія замежныя тэрыторыі]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце =Location Gibraltar EU.png |На карце2 = |Мова =[[Англійская мова|англійская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца =(Гібралтар) |Найбуйнейшы горад =Гібралтар |Пасады кіраўнікоў =<br />Каралева<br />[[Губернатар]]<br />Галоўны Міністр |Кіраўнікі =<br />[[Елізавета II]]<br />[[Фрэнсіс Рычардз|Сэр Фрэнсіс Рычардз]]<br />[[Пітэр Каруана]] |Месца па плошчы = |Плошча =6,5 |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва =28,875 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2008 |Шчыльнасць насельніцтва =4,290 |Месца па шчыльнасці = |ВУП = 500 000 000 (463 711 968 £) |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП на душу насельніцтва= 17 500 (16,608 £/чал.) |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Гібралтарскі фунт]] |Дамен =[[.gi]] |ISO = |Тэлефонны код =350<br />9567 (для Іспаніі) |Часавы пояс =[[UTC+1]] |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Гібралтар''' ({{lang-en|Gibraltar}}) — [[заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]] на поўдні [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], улучае [[Гібралтарская скала|Гібралтарскую скалу]] і пясчаны пярэсмык, які злучае скалу з Пірэнейскім паўвостравам. Назва «Гібралтар» паходзіць ад імя арабскага военачальніка [[Тарык ібн Зіяд]]а. У яго гонар Гібралтарская скала была названая гарой Тарыка ({{lang-ar|جبل طارق}}). == Гісторыя == Гібралтар доўгі час знаходзіўся ў валоданні [[Маўры|маўраў]], якія захапілі яго ў [[Вестготы|вестготаў]] у 711 годзе. У [[1462|1462 годзе]] падчас [[Рэканкіста|Рэканкісты]] ён перайшоў у валоданне Іспаніі. У 1704 годзе на закаце Іспанскай імперыі быў захоплены англійскай эскадрай пад камандаваннем адмірала [[Джордж Рук|Джорджа Рука]]. У 1713 годзе паводле [[Утрэхтская дамова|Утрэхтскай мірнай дамовы]], навязанай Іспаніі Англіяй і Францыяй, Гібралтар адышоў да Вялікабрытаніі. Іспанцы беспаспяхова спрабавалі ўзяць крэпасць у 1727 годзе падчас [[англа-іспанская вайна (1727)|англа-іспанскай вайны]], а таксама іспана-французскай «вялікай аблогі» (1779—1783). Па Версальскай дамове 1783 года скала засталася брытанскім уладаннем. У 1830 Гібралтар быў афіцыйна абвешчаны калоніяй Вялікабрытаніі. Яго значэнне яшчэ больш узрасло пасля адкрыцця ў 1869 годзе [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які удвая скараціў шлях у Еўропу з Індыі. Уладанне скалой давала магчымасць кантролю над суднаходствам ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. У 1940 годзе ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Каўдылізм|каўдыльё]] [[Франсіска Франка]], выконваючы ўзброены нейтралітэт, адхіліў прапанову [[Гітлер]]а захапіць брытанскі Гібралтар. У 1964 Гібралтар атрымаў сваю канстытуцыю. У калёніі быў створаны парламент — Палата сходу і сфарміраваны ўрад. У [[1969|1969 годзе]] была прынятая новая канстытуцыя, згодна якой уводзілася поўнае ўнутранае самакіраванне. == Геаграфія і прырода == Займае стратэгічную пазіцыю над [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім пралівам]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. Гібралтар — адзінае месца ў [[Еўропа|Еўропе]], дзе жывуць дзікія [[малпы]] — [[магот]]ы. Па мясцовым павер’і, Гібралтар будзе брытанскім датуль, пакуль жывая хоць адна малпа. == Славутыя мясціны == * [[Пячора Горама]] * [[Пячора Святога Міхаіла]] * [[Трафальгарскія могілкі]] * [[Вікторыя (стадыён, Гібралтар)|Стадыён Вікторыя]] == Спасылкі == * [http://dotcom.gi/map Інтэрактыўная карта Гібралтара] * [http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Gibraltar%20City Фота Гібралтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130712192755/http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Gibraltar%20City |date=12 ліпеня 2013 }} * [http://www.gibraltarlaws.gov.gi Афіцыйны сайт заканадаўства Гібралтара] * [http://www.gibraltar.gov.gi Афіцыйны сайт ураду Гібралтара] {{Еўропа}} {{Краіны ля Міжземнага мора}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады-дзяржавы}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Садружнасць Нацый}} {{Еўрасаюз}} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фінікійскія калоніі]] [[Катэгорыя:Гібралтар| ]] [[Катэгорыя:Парты Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Ваенныя парты]] [[Катэгорыя:Марскія крэпасці]] [[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гарады-дзяржавы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Еўропе]] s6a1nbmjhff51inlf40111vzg64jiwg 0 28537 5180649 4732942 2026-08-13T18:12:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180649 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Пётр Сыч | арыгінал імя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партрэт = | подпіс = | мянушка = | псеўданім = пс | прыналежнасць = | гады службы = [[1942]]—[[1949]] | званне = [[Падпаручнік]] | род войскаў = | камандаваў = | частка = [[2-і польскі корпус]] | бітвы = фарсіраванне Рапіда і Сангры, [[бітва пад Монтэ-Касіна (1944)]], [[бітва за Анкону]], [[бітва за Балонню]] | узнагароды = | Commons = | Rodovid = | сувязі = | у адстаўцы = [[18 лютага]] [[1949]] | роспіс = }} '''Пётр Сыч''' ({{ДН|18|1|1912}}, в. [[Батурына (Вілейскі раён)|Батурына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], цяпер [[Вілейскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — {{ДС|20|6|1964}}, {{МС|Мюнхен||}}, [[ФРГ]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[мемуарыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і Мар'яна Сыча і Марыі з дому Шахраяў (Шахураў). У 1929 годзе скончыў гімназію ў Вілейцы, два гады правучыўся на філалагічным факультэце [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і вымушаны быў кінуць навучанне, уладкаваўся на працу чыноўнікам. Друкаваўся з 1932 года. Супрацоўнічаў з рэдакцыямі польскіх газет у Вільні. У 1939 г. як польскі грамадзянін, мабілізаваны ў польскае войска, і апынуўся ў 10-м батальёне Корпуса аховы памежжа. Трапіў у савецкі палон. Уцёк, але зноў 3 кастрычніка 1939 г. арыштаваны і пасаджаны ў Вілейскую турму, а ў чэрвені 1940 г. быў пераведзены ў полацкую турму, дзе пасябраваў з [[В. Жук-Грышкевіч]]ам. Асуджаны на 10 гадоў прымусова-папраўчых работ. Вывезены ў [[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]], дзе быў да канца 1941 г. Паводле т. зв. [[Пагадненне Сікорскі-Майскі|пагаднення «Сікорскі-Майскі»]] патрапіў у [[армія Андэрса|армію генерала У. Андэрса]]. 14 лютага 1942 г. Пётр Сыч быў залічаны ў склад 23-га батальёна 7-й пяхотнай дывізіі Арміі Андэрса, якая была раскватараваная ў [[Пасёлак Кармана|мястэчку Кермінэ]] ([[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]]). 30 красавіка 1943 г., у выніку рэарганізацыі Арміі Андэрса, П. Сыч быў накіраваны ў 27-ю транспартную роту 2-га Польскага корпуса. 20 чэрвеня 1943 г. ён быў пераведзены ў 24-ю транспартную роту Польскага корпуса. 10 чэрвеня 1944 г. быў залічаны ў 18-ы львоўскі батальён 6-й львоўскай брыгады 5-й крэсавай дывізіі. У чыне паручніка прымаў удзел у фарсіраванне р. Рапід і Сангра, баях пад [[Бітва пад Монтэ-Касіна (1944)|Монтэ-Касіна]], [[Бітва за Анкону|Анконай]], [[Бітва за Балонню|Балонні]], 4 разы паранены. 17 студзеня 1945 г. П. Сыч быў пераведзены ў 64-ы паморскі стралецкі батальён 16-й паморскай пяхотнай брыгад 2-й варшаўскай танкавай дывізіі. 21 ліпеня 1946 г. пераехаў у Вялікабрытанію ў складзе 2-га Польскага корпуса, дзе 19 лютага 1947 г. уступіў у Польскі корпус падрыхтоўкі і размяшчэння. 6 кастрычніка 1948 г. П. Сыч пераведзены ў рэзерв з катэгорыяй «W»; член [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], актыўны аўтар і супрацоўнік часопіса [[Беларус на чужыне (1947)|«Беларус на чужыне»]]. 5 сакавіка 1948 г. становіцца членам Згуртавання беларусаў у вялікай Брытаніі. З 28 лістапада 1948 г. да 1953 г. старшыня [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі]]. 18 лютага 1949 г. канчаткова быў звольнены ў ранзе [[падпаручнік]]а. З красавіка 1949 г. — член [[Рада БНР|Рады БНР]]. У 1951 г. пераехаў у [[ФРГ|Заходнюю Германію]]. З канца 1950-х г. — супрацоўнік [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускага аддзела радыё «Свабода»]]. Быў галоўным рэдактарам сатырычнага часопіса «Шарсцень», супрацоўнічаў з газетай [[Бацькаўшчына (1947)|«Бацькаўшчына»]]. Пахаваны на {{нп3|могілкі Перлахер Форст|могілках Перлахер Форст|de|Friedhof am Perlacher Forst}} у Мюнхене.<ref>{{Спасылка|аўтар = Наталля Гардзіенка.|імя = Наталля|прозьвішча = Гардзіенка|аўтарlink = Наталля Гардзіенка|url = http://kamunikat.org/bek/kartki.html#did50|загаловак = PK50.Памінальная картка Пётры Сыча =|назва праекту = Беларускія эміграцыйныя калекцыі|выдавец = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|дата доступу = 1 сакавіка 2018|access-date = 31 студзеня 2019|archive-date = 29 студзеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190129052836/http://kamunikat.org/bek/kartki.html#did50|url-status = dead}}</ref> Аўтар мемуарнай аповесці «Смерць і салаўі», прысвечанай бітве за Монтэ-Касіна. == Працы == * Замала... // Бацькаўшчына. — 1953. — № 1 — 2 (132 — 133). — 7 студзеня. — С. 6. * Замоўкла ліра. (Скромны вянонк на магілу вялікага мастака) / П. Сыч // Бацькаўшчына. — 1953. — № 12 — 13 (143 — 144). — 25 сакавіка. — С. 4. * Зважай, раўняйся на Лювэн / Сыч // Бацькаўшчына. — 1951. — № 77. — 16 сьнежня. — С. 4. * Ліст у рэдакцыю / пс // Бацькаўшчына. — 1961. — № 27 (562). — 9 ліпеня. — С.<ref>Ліст П. Сыча супраць лаянкі і грубасці ў публікацыях [[Кастусь Акула|К. Акулы]]. Адказ К. Акулы на ліст: Козыр, МіхасьСеё-тое // Бацькаўшчына. — 1961. — № 31 (566). — 30 ліпеня. — С.</ref> * Пісьмо ў Рэдакцыю // Бацькаўшчына. — 1953. — № 37 (168). — 20 верасьня. — С.<ref>Карэктарскія памылкі ў фельетоне «Сделка».</ref> * «Сделка» // Бацькаўшчына. — 1953. — № 36 (167). — 13 верасьня. — С.<ref>Палеміка з часопісам [[Аб’еднаньне|«Аб'еднаньне»]]</ref> * Сьмерць і салаўі. Успаміны афіцэра-Беларуса з-пад Монтэ-Касіна // Бацькаўшчына. — 1963. — № 5 (605). — 15 траўня. — С. 2 — 3; № 6 (606). — 1 чэрвеня. — С. 2 — 3; * Сьмерць і салаўі (Успаміны афіцэра-беларуса з-пад Монтэ-Касіна) / Пётра Сыч // Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 53 — 102. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. * У кнігу скаргаў / пс // Бацькаўшчына. — 1957. — № 42 — 43 (376 — 377). — 31 кастрычніка. — С. * Чатырнаццаць Калядаў на чужыне. Успаміны // Бацькаўшчына. — 1953. — № 50 — 51 (181 — 182). — 25 сьнежня. — С. 6 — 7; 1954. — № 3 (185). — 17 студзеня. — С. 3; № 4 — 5 (186 — 187). — 31 студзеня. — С. 7. {{зноскі}} == Літаратура == * Грыбоўскі, Ю. Афіцэр-беларус з-пад Монтэ-Касіна // Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 103 — 107. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Ля чужых берагоў. — Мюнхен, 1955. С. 131. * Пашкевіч А. Зваротныя дарогі. — Беласток, 2001. С. 134. * Юрэвіч Л. Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн., 2002. {{DEFAULTSORT:Сыч Пётр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна]] 7058v62xrt6io5dqphspifonl5ymzuf 0 29341 5181026 5180088 2026-08-14T11:18:43Z Autumndancer 168015 /* У ролях */ 5181026 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Фільм |Арыгінальная назва =Дикая охота короля Стаха |Выява =Дзікае паляванне караля Стаха.jpg |Аператар = [[Таццяна Логінава]] }} '''«Дзікае паляванне караля Стаха»''' — мастацкі фільм па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. == Сюжэт == Дзеянне карціны разгортваецца ў канцы XIX стагоддзя на беларускім [[Палессе|Палессі]], куды прыехаў малады навуковец-этнограф Андрэй Беларэцкі, каб вывучаць народныя падданні. Ён пасяліўся ў невялікім маёнтку Балотныя Яліны, гаспадыня якога Надзея Яноўская — апошняя прадстаўніца старажытнага [[шляхта|шляхецкага]] роду — распавяла жахлівую гісторыю пра караля Стаха, які час ад часу палюе на прадстаўнікоў яе роду… == У ролях == * [[Барыс Рыгоравіч Плотнікаў|Барыс Плотнікаў]] — ''Андрэй Беларэцкі, этнограф'' * [[Алена Дзімітрава]] — ''Надзея Яноўская, гаспадыня палаца Балотныя Яліны'' * [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|Барыс Хмяльніцкі]] — ''Алесь Варона'' * [[Альберт Філозаў]] — ''Ігнацій Гацевіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх, быў забіты на балоце'' * [[Валянціна Шэндрыкава]] — ''удава пана Кульша'' * [[Раман Філіпаў]] — ''пан Дубатоўк, ён жа Кароль Стах'' * [[Барыс Раманаў]] — ''судовы следчы'' * [[Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў|Уладзімір Фёдараў]] — ''Базыль Гацевіч'' * [[Ігар Клас]] — ''Рыгор'' == Здымачная група == * Аўтар сцэнарыю: [[Уладзімір Караткевіч]], [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]] * Рэжысёр-пастаноўшчык: [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]] * Аператар-пастаноўшчык: [[Таццяна Логінава]] * Мастак-пастаноўшчык: [[Аляксандр Чартовіч]] * Кампазітар: [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]] == Цікавыя факты == Здымкі старадаўняга палаца праводзіліся ў Падгорацкім замку, які знаходзіцца ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], [[Украіна]]. Прэм’ера фільма адбылася 1980 г. у [[Мінск|Мінску]] ў сценах [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла)]], дзе тады размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]]. == Узнагароды == * 1980, [[Італія]] — Гран-пры на I МКФ дэтэктыўных і таямнічых фільмаў «Містфэст» у Каталіке * 1980, [[Францыя]] — спецпрыз журы фільму, прыз «за лепшую жаночую ролю другога плану» В. Шендрыкавай на Х МКФ фільмаў-жахаў і навуковай фантастыкі ў [[Парыж]]ы * 1980, [[Канада]] — спецпрыз журы на IV МКФ у [[Манрэаль|Манрэалі]] * 1981, [[Італія]] — дыплом фільму на ХІХ МКФ навукова-фантастычных фільмаў у [[Трыест|Трыесце]] * 1981, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — дыплом фільму на МКС «Фільмэкс» ў [[Лос-Анджэлес]]е * 1983, [[Бельгія]] — Гран-пры на МКФ містычных і навукова-фантастычных фільмаў «Пасаж-44» у [[Брусель|Бруселі]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1835/annot/ О фільме на сайце kino-teatr.ru] * {{imdb title|0128164| «Дзікае паляванне караля Стаха»}} {{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Валерыя Рубінчыка}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]] [[Катэгорыя:Містычныя драмы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 1979 года|Дзікае паляванне караля Стаха]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР|Дзікае паляванне караля Стаха]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] gd9jl50a2bex0t1745v1k1umyh52ewc 5181027 5181026 2026-08-14T11:19:06Z Autumndancer 168015 /* У ролях */ 5181027 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Фільм |Арыгінальная назва =Дикая охота короля Стаха |Выява =Дзікае паляванне караля Стаха.jpg |Аператар = [[Таццяна Логінава]] }} '''«Дзікае паляванне караля Стаха»''' — мастацкі фільм па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. == Сюжэт == Дзеянне карціны разгортваецца ў канцы XIX стагоддзя на беларускім [[Палессе|Палессі]], куды прыехаў малады навуковец-этнограф Андрэй Беларэцкі, каб вывучаць народныя падданні. Ён пасяліўся ў невялікім маёнтку Балотныя Яліны, гаспадыня якога Надзея Яноўская — апошняя прадстаўніца старажытнага [[шляхта|шляхецкага]] роду — распавяла жахлівую гісторыю пра караля Стаха, які час ад часу палюе на прадстаўнікоў яе роду… == У ролях == * [[Барыс Рыгоравіч Плотнікаў|Барыс Плотнікаў]] — ''Андрэй Беларэцкі, этнограф'' * [[Алена Дзімітрава]] — ''Надзея Яноўская, гаспадыня палаца Балотныя Яліны'' * [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|Барыс Хмяльніцкі]] — ''Алесь Варона'' * [[Альберт Філозаў]] — ''Ігнацій Гацевіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх, быў забіты на балоце'' * [[Валянціна Шэндрыкава]] — ''удава пана Кульша'' * [[Раман Сяргеевіч Філіпаў|Раман Філіпаў]] — ''пан Дубатоўк, ён жа Кароль Стах'' * [[Барыс Раманаў]] — ''судовы следчы'' * [[Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў|Уладзімір Фёдараў]] — ''Базыль Гацевіч'' * [[Ігар Клас]] — ''Рыгор'' == Здымачная група == * Аўтар сцэнарыю: [[Уладзімір Караткевіч]], [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]] * Рэжысёр-пастаноўшчык: [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]] * Аператар-пастаноўшчык: [[Таццяна Логінава]] * Мастак-пастаноўшчык: [[Аляксандр Чартовіч]] * Кампазітар: [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]] == Цікавыя факты == Здымкі старадаўняга палаца праводзіліся ў Падгорацкім замку, які знаходзіцца ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], [[Украіна]]. Прэм’ера фільма адбылася 1980 г. у [[Мінск|Мінску]] ў сценах [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла)]], дзе тады размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]]. == Узнагароды == * 1980, [[Італія]] — Гран-пры на I МКФ дэтэктыўных і таямнічых фільмаў «Містфэст» у Каталіке * 1980, [[Францыя]] — спецпрыз журы фільму, прыз «за лепшую жаночую ролю другога плану» В. Шендрыкавай на Х МКФ фільмаў-жахаў і навуковай фантастыкі ў [[Парыж]]ы * 1980, [[Канада]] — спецпрыз журы на IV МКФ у [[Манрэаль|Манрэалі]] * 1981, [[Італія]] — дыплом фільму на ХІХ МКФ навукова-фантастычных фільмаў у [[Трыест|Трыесце]] * 1981, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — дыплом фільму на МКС «Фільмэкс» ў [[Лос-Анджэлес]]е * 1983, [[Бельгія]] — Гран-пры на МКФ містычных і навукова-фантастычных фільмаў «Пасаж-44» у [[Брусель|Бруселі]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1835/annot/ О фільме на сайце kino-teatr.ru] * {{imdb title|0128164| «Дзікае паляванне караля Стаха»}} {{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Валерыя Рубінчыка}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]] [[Катэгорыя:Містычныя драмы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 1979 года|Дзікае паляванне караля Стаха]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР|Дзікае паляванне караля Стаха]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] b4k3ew47utfxj3ax4sjdqwaqdq2rmxb 0 30247 5180682 5169053 2026-08-13T20:37:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180682 wikitext text/x-wiki {{няма крыніц}} {{Цёзкі2|Малахоўскі}} {{Пісьменнік |Дэбют = «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і Мастацтва]]» (2003) |Прэміі = [[Мінская абласная прэмія ў галіне літаратуры]] }} '''Рагнед Юр’евіч Малахоўскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], [[рэдактар]], [[фатограф]]. == Біяграфія == [[Беларусы|Беларус]]. Нарадзіўся ў сям’і мастака. У 1987 годзе з бацькамі і старэйшым братам пераехаў у Беларусь. Скончыў сярэднюю школу № 2 у Нарачы. Скончыў [[Факультэт фінансаў і банкаўскай справы БДЭУ|факультэт фінансаў і банкаўскай справы]] [[БДЭУ]] (2009) і [[Інстытут дзяржаўнай службы Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Інстытут дзяржаўнай службы]] [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2014). Працаваў грузчыкам, прадаўцом-кансультантам, выхавацелем у інтэрнаце, ахоўнікам гандлёвага цэнтра, фасадчыкам на будоўлі. Потым быў рэдактарам аддзела публіцыстыкі, крытыкі і літаратуразнаўства рэдакцыі часопіса «[[Полымя (1922)|Полымя]]». У 2011 годзе быў намеснікам галоўнага рэдактара, выканаўцам абавязкаў галоўнага рэдактара часопіса «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]». У 2012 годзе — адказны сакратар часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]». У 2013 годзе — рэдактар аддзела рэдакцыі часопіса «[[Вожык (1945)|Вожык]]», адказны сакратар часопіса «[[Белая вежа (часопіс)|Белая вежа]]», галоўны спецыяліст [[Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі|Мінскага абласнога аддзялення]] [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. У 2014 годзе — рэдактар аддзела публіцыстыкі рэдакцыі часопіса «[[Полымя (1922)|Полымя]]». Станам на лістапад 2025 года — намеснік старшыні Мінскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі, рэдактар аддзела паэзіі газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|ЛіМ]]». Член рэдакцыйнай калегіі часопіса «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]». Старшыня секцыі мастацкага перакладу [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. Член [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюза журналістаў]] (з 2014), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (2006—2009), [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 2009). У 2024 годзе стварыў літаратурнае аб’яднанне «[[Майстэрня пісьменніка]]» пры Саюзе пісьменнікаў Беларусі для выяўлення і падтрымкі пачынаючых пісьменнікаў. == Творчасць == Дэбютаваў ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і Мастацтва]]» ў 2003 годзе. З таго часу рэгулярна выступае з творамі ў беларускай перыёдыцы (часопісы «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|ЛіМ]]», «[[Советская Белоруссия|СБ]]» і іншых), у калектыўных зборніках і анталогіях. Асобныя творы Малахоўскага перакладзены на [[Руская мова|рускую]], [[Англійская мова|англійскую]], [[Балгарская мова|балгарскую]], [[Башкірская мова|башкірскую]] і іншыя мовы. 3 2006 года займаецца фатаграфічным мастацтвам, меў шэраг фотавыставак у Мінску, а таксама ў Лодзі, фатаграфічныя творы публікаваліся ў перыядычных выданнях. З 2006 года стварае электронную музыку ў стылях {{нп5|Чылаўт|чылаўт|en|Chill-out music}} і {{нп5|Транс (музыка)|транс|be-tarask|Транс}}, у тым ліку піша [[рэмікс]]ы пад псеўданімам ''ilginiya''. Асобныя творы гучалі ў эфіры FM-радыёстанцый. == Перакладчыцкая дзейнасць == Як перакладчык на беларускую мову, прыняў удзел у стварэнні кніг: * {{нп5|Чынгіз Аліаглу||az|Çingiz Əlioğlu}} «Знічкай цябе я пакіну» (з азербайджанскай) / (РВУ «[[Выдавецкі дом «Звязда»]]», 2014) — кніга паэзіі; * {{нп5|Севіндж Нурукызы||az|Sevinc Nuruqızı}} «Базгулаг і поры года» (з азербайджанскай) / (РВУ «Выдавецкі дом „Звязда“», 2014) — казка; * [[Лі Бо]] «Флейты сумныя гукі» (з кітайскай) / (РВУ «Выдавецкі дом „Звязда“», 2015) — кніга паэзіі; * «Далягляды, 2019» (з азербайджанскай, лакскай, удмурцкай і рускай) / («[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», 2019) — альманах; * «Ляці, мая страла…» (з башкірскай) (выд. «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 2025) — анталогія сучаснай башкірскай паэзіі. == Рэдактарская дзейнасць == Пад рэдакцыяй Малахоўскага ў выдавецтве «{{нп5|Харвест||ru|Харвест}}» у серыі «Маладая паэзія Беларусі» (2012—2016) выйшлі зборнікі вершаў: * [[Дар'я Лёсава]] «Туга зямная» (2012); * [[Надзея Філон]] «Кроплі святла» (2012); * [[Адам Шостак]] «4.33» (2012); * [[Вольга Гронская]] «АдВольная міфалогія» (2013); * [[Наста Кудасава]] «Рыбы» (2013); * [[Алесь Бараноўскі]] «Дыяментавы німб для анёла» (2013); * [[Марына Помаз]] «Сиреневое солнце» (2013); * [[Аксана Ярашонак-Камінская]] «Звычайнае шчасце» (2015); * [[Зміцер Арцюх]] «На скрыжаванні» (2015); * [[Вольга Данілава]] «Вечная вясна» (2015); * [[Наталля Цвірко]] «Крылы забытых мар» (2015); * [[Аліна Паўлоўская]] «За небакраем» (2015); * [[Вікторыя Смолка]] «Зоркаму сэрцу» (2015); * [[Аксана Мітрошчанкава]] «И мир мне улыбнется» (2015); * [[Валерыя Радунь]] «Море в конверте» (2015); * [[Ірына Карэліна]] «На ощупь» (2016); * [[Ганна Федарук]] «Падглядаю ваш сон» (2016); * [[Марыя Бельская]] «Таямніца» (2016); * [[Ірына Радзіхоўская]] «Ідолта» (2016). Станам на 2025 год Малахоўскі — рэдактар кніжнай серыі «Бібліятэчка Мінскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі», што выдаецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]. Выйшлі кнігі: * [[Наталля Жылевіч]] «На беразе мараў» (2024); * [[Максім Хацкевіч]] «Музыка хваляў і ветру» (2025); * [[Паліна Дваранская]] «Ардашынская рэфлексія» (2025); * «Чарнобыльскія саракавіны» (2026). == Прызнанне == * Дыплом Саюза пісьменнікаў Беларусі (2007) «за вялікі ўклад у развіццё культуры і літаратуры Беларусі». * Фіналіст міжнароднага конкурсу маладых пісьменнікаў краін СНД «Садружнасць дэбютаў» (2008). * Лаўрэат [[Мінская абласная прэмія ў галіне літаратуры|Мінскай абласной прэміі ў галіне літаратуры]] ў намінацыі «Паэзія» (2012) за кнігу «У дзённай мітусні». * Лаўрэат [[Рэспубліканскі конкурс імя Міколы Мятліцкага|Рэспубліканскага конкурсу імя Міколы Мятліцкага]] сярод маладых паэтаў (2023). == Бібліяграфія == === Кнігі === * «Беражніца» (выд. «[[Мастацкая літаратура]]», 2005) — кніга паэзіі * «У дзённай мітусні» (выд. «{{нп5|Харвест||ru|Харвест}}», 2012) — кніга паэзіі * «Жыві!» (выд. «[[Чатыры чвэрці]]», 2014) — кніга паэзіі * «Шлях слязы» (РВУ «[[Выдавецкі дом «Звязда»]]», 2025) — кніга паэзіі * «Дзе рачулка Нарачанка…» (выд. «[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]», 2025) — кніга паэзіі === У калектыўных зборніках === * «Літаратурны квартал» (РВУ «Лiтаратура i Мастацтва», 2003) * «Дзень паэзіі — 2005» («Мастацкая літаратура», 2005) * «Свет на дваіх» («Деловая печать», 2006) * «Літаратурнае прадмесце» («Кнігазбор», 2012) * «Мы — маладыя» (РВУ «Лiтаратура i Мастацтва», 2012) * «Па праву жывога» («Беларуская Энцыклапедыя», 2014) * «Міншчына літаратурная» (РВУ «Выдавецкі дом „Звязда“», 2014) * «Радзіма. Адзінства. Перамога» (РВУ «Выдавецкі дом „Звязда“», 2015) === Гутаркі === * Малахоўскі, Р. Ю. «Па старонках „Міхасёвых прыгод“» (з [[Міхась Канстанцінавіч Міцкевіч|Міхасём Канстанцінавічам Міцкевічам]]) // Полымя 2010. ― № 11. ― С. 142―146. — Мінск * Малахоўскі, Р. Ю. «Па старонках „Хамуціуса“» (з [[Валянціна Аркадзеўна Куляшова|Валянцінай Аркадзеўнай Куляшовай]]) // Полымя 2011. ― № 2. ― С. 128―132. — Мінск === Укладанне кніг === * «Званоў перазвон» (РВУ «Выдавецкі дом „Звязда“», 2023) — зборнік твораў сучасных літаратараў Міншчыны, прысвечаны Хатынскай трагедыі і спаленым падчас Вялікай Айчыннай вайны вёскам Мінскай вобласці * «Ляці, мая страла…» (выд. «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 2025) — анталогія сучаснай башкірскай паэзіі ў перакладзе на беларускую мову * «У іх жыцці была вайна» (выд. «[[Навуковы свет]]», 2025) — зборнік твораў пісьменнікаў Мінскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі ― ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны і «дзяцей вайны» * «Чарнобыльскія саракавіны» (выд. «[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]», 2026) — калектыўны зборнік паэзіі на тэму аварыі на ЧАЭС * «Сінякрылы матылёк» (выд. «[[Колорград]]», 2026) — калектыўны зборнік паэзіі да 135-годдзя класіка беларускай літаратуры Максіма Багдановіча == Фотавыстаўкі == * «Нарачанскі напеў» (2007) у бібліятэцы № 15 імя Цёткі ў Мінску * «Нарачанскія чары» (2011) у [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Беларускім дзяржаўным акадэмічным музычным тэатры]] * «Фотаімпрэсіі» (2011) у бібліятэцы № 15 імя Цёткі ў Мінску * «У дзённай мітусні» (2012) у бібліятэцы № 14 імя Ф. Багушэвіча ў Мінску * «Музы» (2012) у бібліятэцы № 15 імя Цёткі ў Мінску * «Музы — 2» (2013) у бібліятэцы № 15 імя Цёткі ў Мінску * «Закаханыя ў слова» (2013) у бібліятэцы № 15 імя Цёткі ў Мінску * «Памяць вады» (2014) у бібліятэцы № 15 імя Цёткі ў Мінску * «Адвечная повязь пакаленняў» (2025) у [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]] * «У аб’ектыве — пісьменнікі Міншчыны» (2026) у [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|Мінскай абласной бібліятэцы імя А. С. Пушкіна]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * https://molib.by/сінякрылы-матылёк/ * https://bellitmuseum.by/advechnaya-povyaz-pakalennyau/{{Недаступная спасылка}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2015-06-09|lang=be|title=Рагнед Малахоўскі – МІНСКАЕ АБЛАСНОЕ АДДЗЯЛЕННЕ|url=https://maaspb.by/ragned-malakhouski/}} * {{Cite web|title=Паэтычны тэатр Арт.С - Удзельнiкi - Рагнед Малахоўскі|url=http://art-s.by/udelniki-ragned-malahouski.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230712171153/http://art-s.by/udelniki-ragned-malahouski.html|archivedate=2023-07-12|url-status=dead}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|lang=be|title=Малахоўскі Рагнед|url=https://kamunikat.org/malachouski-rahnied|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|publisher=СБ-Беларусь сегодня|date=2012-07-06|lang=ru-RU|title=Обманчивая легкость строк|url=https://www.sb.by/articles/obmanchivaya-legkost-strok.html|website=www.sb.by}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|title=У вершах Рагнед Малахоўскі вяртаецца ў часы дзяцінства|url=https://zviazda.by/editions/news/u-vershakh-ragned-malakho-ski-vyartaetstsa-chasy-dzyatsinstva/|website=zviazda.by}} * {{Cite web|url=https://bellit.museum.by/en/node/74400|title=Творчая сустрэча з паэтам Рагнедам Малахоўскім|website=State Museum of the History of Belarusian Literature|url-status=dead}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|lang=ru|publisher=СБ-Беларусь сегодня|date=2016-09-07|title=На Дне белорусской письменности были представлены книги серии "Маладая паэзія Беларусі"|url=https://www.sb.by/articles/shans-dlya-debyutantov.html|website=www.sb.by}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|title=У Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры працуе фотавыстаўка Рагнеда Малахоўскага|url=https://zviazda.by/editions/news/u-dzyarzha-nym-muzei-gistoryi-belaruskay-litaratury-pratsue-fotavysta-ka-ragneda-malakho-skaga/|website=zviazda.by}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-10-15|title=Дні ўзбекскай літаратуры ў Беларусі|url=https://zviazda.by/news/uznagarodu-atrymala-zbekskaya-perakladchytsa/|website=zviazda.by}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|publisher=[[Беларусь 3]]|date=2021-12-04|title=Рагнед Малахоўскі {{!}} СУРАЗМОЎЦЫ|url=https://www.youtube.com/watch?v=SlP8z2sxVfU}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|publisher=[[Беларусь 3]]|date=2024-03-23|title=РАГНЕД МАЛАХОЎСКІ {{!}} СУРАЗМОЎЦЫ|url=https://www.youtube.com/watch?v=CimguqUvIKk}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|publisher=Radio Kultura BR|date=2025-08-13|title=Моладзь у літаратуры|url=https://www.youtube.com/watch?v=Q8p1dQ9B7oo}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|publisher=[[Беларусь 3]]|date=2014-12-03|title="Дыяблог. Пра літаратуру". Госць: Рагнед Малахоўскі, паэт, перакладчык 01.12|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZR-vNiSvxlE}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|lang=ru|publisher=[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Телеканал ОНТ]]|date=2014-11-18|title=Дело принципа. Лучшее время белорусской литературы|url=https://www.youtube.com/watch?v=qiuAfjXNAyY}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|lang=ru|title=Белорусский поэт Рагнед Малаховский|url=https://lidanews.by/news/culture/43492news.html?ysclid=migmq50oob586101943|website=lidanews.by}} * {{Cite web|access-date=2025-11-27|title=Memories (ilginiya Remix)|url=https://music.youtube.com/watch?v=pD_o-4XrdA0&list=OLAK5uy_m-hT9LYtlVWzbosNKkdk0TZzx7hxjAJys|website=YouTube Music}} * [http://gallery.art-s.by/chary/ Фотавыстаўка Рагнеда Малахоўскага «Нарачанскія чары»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507075941/http://gallery.art-s.by/chary/ |date=7 мая 2021 }} * [http://www.vminsk.by/news/17/65230/ Інтэрв’ю з Рагнедам Малахоўскім у «Вечернем Минске»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151002130157/http://www.vminsk.by/news/17/65230/ |date=2 кастрычніка 2015 }} * [http://news.tut.by/culture/280398.html Інтэрв’ю з Рагнедам Малахоўскім і Валярынай Куставай на www.TUT.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325070539/http://news.tut.by/culture/280398.html |date=25 сакавіка 2012 }} {{DEFAULTSORT:Малахоўскі Рагнед}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі факультэта фінансаў і банкаўскай справы БДЭУ]] 9m1s8jiqar9g4tzv3l3i8gf7b3ivrdw 0 30872 5180577 4869357 2026-08-13T14:32:37Z ~2026-44446-56 172546 /* Насельніцтва */ 5180577 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Новарасійск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Новороссийск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Novorossiysk.svg |сцяг = Flag of Novorossiysk.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 44|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 37|lon_min = 46|lon_sec = |CoordAddon = type:city(283800)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Краснадарскі край |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1866 |плошча = 835 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Рост}} 228 739<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8617; +7 9887 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 353900—353925 |аўтамабільны код = 23, 93, 193 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Novorossiysk |сайт = http://admin.novoros.com |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новарасійск''' ({{lang-ru|Новороссийск}}) — горад (з [[1866]] года) у [[Расія|Расіі]], краявога падпарадкавання ў складзе [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]]. Насельніцтва 389,4 тыс. чалавек ([[2007]]). Заснаваны ў [[1838]] годзе. [[Горад-герой]]. Размешчаны на ўзбярэжжы [[Цэмеская бухта|Новарасійскай (Цэмескай) бухты]] [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Найбуйнейшы порт Расіі на Чорным моры — пасажырскі, грузавыя парты і нафтаналіўная гавань. Адзін з пунктаў базавання [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту]] РФ. Клімат субтрапічны міжземнаморскі. У зімовы час пануюць паветраныя масы ўмераных шырот, летам трапічных. Новарасійск — галоўны цэнтр [[цэмент]]най прамысловасці на поўдні Расіі (4 цэментавыя заводы), створаны на базе буйных радовішчаў высакаякасных [[мергель|мергеляў]]. У горадзе знаходзіцца штаб-кватэра буйнoга вытворцы цэменту «Новоросцемент». Развіта машынабудаванне (заводы: «Молат», «Чырвоны рухавік», «Харчмаш», суднарамонтны, радыёзавод «Прыбой» і інш.). Маюцца прадпрыемствы прамысловасці будаўнічых матэрыялаў (выпускаюць [[шыфер]], [[жалезабетон]]ныя вырабы і інш.). Дрэваапрацоўчая (у тым ліку мэблевая), харчовая (мукамольна-элеватарны камбінат, малочны, піваварны заводы, рыбзавод і інш.), сталеліцейная (завод «Новороссметалл») прамысловасць. Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту («Новарасійскі вагонарамонтны завод»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Яўгенавіч Ахрыменка]] (нар. 1938) — вучоны ў галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1973), заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1982)<ref name="БЭ2">{{крыніцы/БелЭн|2к|||160}}</ref>. * [[Мікалай Захаравіч Крываручка]] (1904—1987) — інжынер шляхоў зносін, спецыяліст у галіне рухомага саставу чыгунак. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|11|Новарасі́йск||360}} * {{крыніцы/БСГН|Новоросси́йск|459}} {{Гарады Краснадарскага края}} {{Гарады-героі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Новарасійск| ]] 1wbv38xyonf5kcw3agptk3y9w4v2mr2 0 31981 5180822 4891243 2026-08-14T06:53:01Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, пунктуацыя, стыль 5180822 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Чэбаксары |арыгінальная назва = {{lang-ru|Чебоксары}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Герб малый.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Miny-raion.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 56|lat_min = 08|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 47|lon_min = 15|lon_sec = |CoordAddon = type:city(441000)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Чувашыя |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1781 |плошча = 233 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Рост}} 447&nbsp;929<ref name="rosstas">{{cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm|title=Города с численностью постоянного населения от 250 тыс. до 500 тыс. человек|publisher=[[Росстат]]|accessdate=6 сентября 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm|archivedate=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = 2705 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8352 |паштовы індэкс = 428000 |паштовыя індэксы = 428001-428038 |аўтамабільны код = 21, 121 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Cheboksary |сайт = http://www.gcheb.cap.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Чэбаксары''' ({{lang-ru|Чебоксары}}, {{lang-cv|Шупашкар}}) — горад (з [[1781]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Чувашыя|Чувашыі]]. Насельніцтва 496.350 тысяч чал. (2024<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx</ref>). Заснаваны ў 1469 годзе. Асноўная частка горада размешчаная на правым беразе ракі [[Волга]] паміж гарадамі [[Ніжні Ноўгарад]] і [[Казань]]. == Эканоміка == Эканоміка горада характарызуецца, у першую чаргу, развітой прамысловасцю. Асноўныя галіны: электра-энерга абсталяванне, [[машынабудаванне]] і [[харчовая прамысловасць]]. == Культура == У горадзе размешчаны [[Чувашскі дзяржаўны тэатр оперы і балета]] і [[Рускі драматычны тэатр (Чэбаксары)]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Рыгор Уладзіміравіч Мардковіч]] (1911—1986) — савецкі тэатральны акцёр, Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947). == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons}} {{Гарады Чувашыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Чувашыі]] [[Катэгорыя:Чэбаксары| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1469 годзе]] 6kliw42dvbbt3a7s2lt41yqtuyumrx2 0 32977 5180980 4969935 2026-08-14T09:09:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180980 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Рабочы пасёлак |беларуская назва = Рэчыца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 51|lat_sec = 23 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 47|lon_sec = 05 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Столінскі |сельсавет2 = Рэчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1960 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 225502, 225520 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Rečyca, Stolin District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979040 }} '''Рэ́чыца'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Rečyca}}, {{lang-ru|Речица}}) — [[рабочы пасёлак]] у [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], [[Гарынь (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Лунінец]] — [[Сарны]] ([[Украіна]]), на аўтадарозе [[Столін]] — Сарны. Знаходзіцца за 7 км на поўдзень ад [[Столін]]а, за 238 км ад [[Брэст]]а. Насельніцтва на 2017 год — 6067 чалавек<ref name="2017-Estimate"/>. Адміністрацыйны цэнтр [[Рэчыцкі сельсавет (Столінскі раён)|Рэчыцкага сельсавета]] (да 2015 года — пасялковага савета)<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071407&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 29 мая 2015 г. № 97 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Столинского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201028222426/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915b0071407&p1=1 |date=28 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Гісторыя == У XVI стагоддзі навакольнымі землямі валодалі [[Саламярэцкія]], у пачатку XVIII стагоддзя — [[Вішнявецкія]], пасля [[Столін]] і Рэчыца — у валоданні [[Каранеўскія|Каранеўскіх]]. У другой палове XVIII стагоддзя Ганна Каранеўская (пам. 1815) выйшла замуж за [[Аляксандр Міхал Пацей|Аляксандра Пацея]] герба «Вага», маёнткі Столін і Рэчыца былі яе [[пасаг]]ам. Іх дачка Ідалія Пацей выйшла замуж за [[Адам Солтан|Адама Перасвет-Солтана]] (1792—1863), яе пасагам таксама былі Столін і Рэчыца. Адам Солтан падзяліў маёмасць паміж дзецьмі — Столін атрымаў сын Аляксандр; Рэчыцу дачка Марыя, жонка графа Альфонса Серакоўскага. У XIX стагоддзі вёска Столінскай воласці [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]]. Пасля будаўніцтва чыгункі Лунінец — [[Роўна]] (1885) каля вёскі пабудавана станцыя [[Гарынь (станцыя)|Гарынь]]. Будаўніцтва распачалося пад канец 1890-х гадоў, драўляны будынак станцыі скончаны ў 1901 годзе. Адкрыццё станцыі стала імпульсам для эканамічнага развіцця Рэчыцы, што выявілася ў стварэнні шэрагу прадпрыемстваў: вінакурні дэ Вірыёна (1907), лесапільнага завода Фрэнкеля і Турэніча (1912), цагельні (1913)<ref name=":1">Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Столінскага раёна / Рэдкалегія: Г. К. Кісялёў (галоўны рэдактар) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Мн.: БЕЛТА, 2003. — 635 с.: іл. — С. 84-202.</ref>. Ад Серакоўскіх Рэчыца перайшла зноў да Солтанаў, уладальніку Століна Аляксандру. Яго дачка Стэфанія (1848—1933) выйшла замуж за Уладзіміра дэ Вірыёна герба «Ляліва»<ref>[https://www.geni.com/people/Stefania-de-Virion/6000000015837163678 Stefania Ludwika de Virion] на geni.com</ref>, а Рэчыца была яе пасагам, яшчэ частку Рэчыцы дэ Вірыён выкупіў у свайго швагра і стаў адзіным гаспадаром маёнтка. З 1921 года — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. З утварэннем [[Столінскі павет|Столінскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]{{sfn|БелЭн|2002}} ў 1923 годзе — у яго складзе. Апошнім гаспадаром Рэчыцы была ўнучка Стэфаніі дэ Вірыён — таксама Стэфанія (1901—1988), жонка Яна Кулакоўскага (1890—1954)<ref>[https://www.geni.com/people/Stefania-Ku%C5%82akowska/6000000014842929142 Stefania Kułakowska] на geni.com</ref>. У часы польскай улады, акрамя прадпрыемстваў, створаных да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]], тут запрацаваў паравы млын і адкрылася школа з бібліятэкай. Са Столінам Рэчыцу звязваў аўтобусны рух, а з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] у перыяд навігацыі штодня хадзіў малатанажны грузапасажырскі параход «Ветка».<ref name=":1" /> З 1939 года — у [[БССР]]. З 1940 года ў Столінскім раёне [[Пінская вобласць|Пінскай]], з 1954 года — Брэсцкай вобласці. З 6 ліпеня 1960 года — рабочы пасёлак<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Рэчыца Столінскага раёна Брэсцкай вобласці ў рабочы пасёлак ад 6 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 18.</ref>. == Эканоміка == ААТ «[[Гарынскі камбінат будаўнічых матэрыялаў]]» (245 супрацоўнікаў), ААТ «Гарынскі агракамбінат» (226 супрацоўнікаў), ААТ «Столінрайаграсервіс» (118), РВУ «Столінрайгаз» (134), Столінрайпалівазбыт (38), асфальтавы завод Столінскай ДБПМК-32 (21), раствора-бетонны вузел ПМК-24 (34), майстарскі ўчастак Столінскай ЖКГ (143), чыгуначная станцыя Гарынь (70). Дзейнічаюць дзве сярэднія школы, два яслі-сады, сацыяльна-педагагічны цэнтр з дзіцячым прытулкам, музычная школа, музей народнай славы. Працуе два паштовых аддзяленні, урачэбная амбулаторыя, аптэка і лазня. == Рэлігія == [[Файл:Rečyca, Stolin District, front view on Intercession church - 2.jpg|міні|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]] У Рэчыцы знаходзіцца праваслаўны храм Пакрова Прасвятой Багародзіцы (1994), збудаваны непадалёк ад зруйнаванай падчас Другой сусветнай вайны царквы<ref>{{Cite web |title=Pinskeparh.by. Столинской благочиние |url=http://pinskeparh.by/eparkhialnoe-upravlenie/blagochiniya/23-stolinskoe-blagochinie.html |accessdate=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705151653/http://pinskeparh.by/eparkhialnoe-upravlenie/blagochiniya/23-stolinskoe-blagochinie.html |archivedate=5 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Акрамя таго, у Рэчыцы працуе два дома малітвы — саюза евангельскіх хрысціян-баптыстаў і аб’яднанай царквы хрысціян веры евангельскай.<ref>[https://baptist.by/brestskaja-oblast/ Baptist.by. Сведения о церквах евангельских христиан баптистов по Брестской области за 2017 год]</ref><ref>{{Cite web |url=https://xn--b1agz2ae.xn--90ais/tserkov/pomestnye_tserkvi?search_obschini=151&cat=151&page=2 |title=Оцхве.бел. Поместные церкви |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=21 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121121840/https://xn--b1agz2ae.xn--90ais/tserkov/pomestnye_tserkvi?search_obschini=151&cat=151&page=2 |url-status=dead }}</ref> == Насельніцтва == * 1886 год — 332 жыхары, 31 двор{{sfn|БелЭн|2002}} * 1909 год — 440 жыхароў (79 гаспадарак)<ref name=":1" /> * 1921 год — 948 жыхароў{{sfn|БелЭн|2002}} * 1939 год — 1613 жыхароў<ref name=":1" /> * 1995 год — 7,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2000 год — 6,8 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} * 2006 год — 6,6 тыс. чал. * 2008 год — 6,7 тыс. чал. * 2016 год — 6&nbsp;096 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 6&nbsp;067 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Славутасці == * Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (1994). === Страчаная спадчына === [[Файл:Rečyca, de Virion. Рэчыца, дэ Вірыён (1937).jpg|справа|міні|Рэчыцкі палац (1937)]] * Рэчыцкі палац — пабудаваны на мяжы XIX і XX стагоддзяў Уладзімірам дэ Вірыёнам. Быў мураваным 2-павярховым будынкам прамавугольнага плану, цэнтр галоўнага фасада вылучаўся невялікім порцікам з дзвюма парамі мураваных калон. Накрыты невысокім гладкім чатырохсхільным дахам. Вакол палаца быў закладзены пейзажны парк<ref name=":0"/>. Будынак быў моцна пашкоджаны падчас бамбардзіровак чэрвеня 1941 года. Разабраны мясцовымі жыхарамі да 1970-х гадоў. Станам на сёння год парк цалкам забудаваны, захаваліся толькі адзінкавыя дрэвы<ref name=":0"/>. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Сяргеевіч Бабаловіч]] (нар. 1964) — беларускі палітык. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Рачы́ца'''</ref> <ref name=":0">[http://orda.of.by/.lib/nesterchuk/zppb/311 Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны X—XX стагоддзяў (гісторыя, стан, перспектывы) / Л. М. Несцярчук. — Мн.: БЕЛТА, 2002. — 336 с.]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Рэчыца||38}} * {{Крыніцы/Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej|2||142—144}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Рэчыца|638}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rečyca, Stolin District|Рэчыца}} * {{OSM relation|6648826|Рэчыца}} {{Рэчыцкі сельсавет (Столінскі раён)}} {{Столінскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэчыца (Столінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Столінскага раёна]] pffhsyua592ow68ju6onqbyt2c7ss6f 0 33316 5180670 5171487 2026-08-13T19:06:03Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180670 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Дынама Мінск | Лагатып = ФК Дынама Мінск.png | ШырыняЛагатыпа = 200px | ПоўнаяНазва = ЗАТ «Футбольны клуб „Дынама-Мінск“» | Мянушкі = бела-блакітныя, дынамікі | Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1927]] | Стадыён = [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] | Умяшчальнасць = 22 246 | Кіраўнік = [[Андрэй Толмач]] | ПасадаКіраўніка = Генеральны дырэктар | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 2 месца | Сайт = https://dinamo-minsk.by/blr | pattern_la1 = _dinamominsk20h | pattern_b1 = _dinamominsk20h | pattern_ra1 = _dinamominsk20h | pattern_sh1 = _dinamominsk20h | pattern_so1 = _dinamominsk20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _dinamominsk20a | pattern_b2 = _dinamominsk20a | pattern_ra2 = _dinamominsk20a | pattern_sh2 = _dinamominsk20a | pattern_so2 = _dinamominsk20a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 0000FF }} '''«Дынама»''' — беларускі [[футбольны клуб]] з горада [[Мінск]]а, адзін з самых тытулаваных клубаў Беларусі. Каманда была створана ў [[1927]] годзе. Гуляла ў вышэйшай лізе [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіянату СССР]]. У 1982 годзе заняла ў ім першае месца. З 1992 года мінскае «Дынама» выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Назвы клуба == * «Дынама» (1927—1953) * «Спартак» (1954—1959) * «Беларусь» (1960—1962) * «Дынама» (з 1963 года) == Гісторыя клуба == === Першыя гады === Днём нараджэння мінскага «Дынама» прынята лічыць дату першага дакументальна пацверджанага матча каманды. Ён адбыўся 18 чэрвеня 1927 года ў [[Смаленск]]у, дзе мінчукі сустрэліся з мясцовымі аднаклубнікамі і атрымалі першую ў сваёй гісторыі перамогу — 2:1. У тым жа 1927 годзе «Дынама» паклала ў сваю скарбонку і першы трафей, выйграўшы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянат БССР]]. Цікава, што першапачаткова ўдзел у гэтым спаборніцтве прымалі каманды гарадоў. Сярод іх была і зборная Мінска, якая заваявала пуцёўку ў фінальны турнір, дзе сталічным футбалістам супрацьстаялі зборныя Гомелю і Віцебску. Аднак у фінале гуляла ўжо не зборная Мінска, а футбольная каманда «Дынама». Справа ў тым, што калектыў практычна цалкам складаўся з «дынамаўцаў», якія і настаялі на тым, каб выступаць пад такой назвай. Нежаданне выступаць пад сцягам горада выклікала буру абуранасці з боку грамадскасці. Футбалістаў вінавацілі ў паводзінах, нявартым савецкіх грамадзян, у схільнасці ўплыву буржуазных спартыўных грамадстваў. Але, як вядома, пераможцаў не судзяць. «Дынама» ў бліскучым стылі расправілася з супернікамі і заваявала званне чэмпіёна [[БССР]]. Спачатку з лікам 4:1 былі пераможаныя гаспадары фінальнага турніру — зборная Гомеля. Затым быў цяжкі матч з Віцебскам, перапынены пры рахунку 1:1 з-за цемры. Пераігроўка выдалася не менш зацятай: 2:2 у асноўны час, і толькі на 9-й хвіліне трэцяга (!) дадатковага тайма мінчук Ціхаміраў прынёс перамогу сваёй камандзе. На наступны год «дынамаўцам» не атрымалася паўтарыць свой поспех, паколькі ва Усебеларускай спартакіядзе зноў выступала зборная Мінска, сфарміраваная з футбалістаў трох лепшых каманд рэспублікі — «Дынама», ОБВШ і Н-скай дывізіі. Сталічныя футбалісты завяршылі свой выступ на стадыі паўфіналу, саступіўшы камандзе Полацка. Галоўнай падзеяй футбольнага жыцця [[СССР]] у 1928 годзе стала правядзенне Усесаюзнай спартакіяды ў Маскве, удзел у якой прыняла і зборная [[БССР]], якая заняла пятае месца. Лепшым бамбардзірам беларускай каманды стаў «дынамавец» Ціхаміраў, які забіў 4 мяча. Яшчэ гэты год быў знамянальны тым, што спартыўнае таварыства «Дынама» прыступіла да будаўніцтва новага спартыўнага стадыёна на месцы былога іпадрома. Напачатку 1930-х гадоў у жыцці мінскага «Дынама» адбылася знамянальная падзея — у каманды з’явіўся свой стадыён. Размяшчаўся ён там, дзе сёння знаходзіцца паркавая частка сучаснага стадыёна, быў драўляным і змяшчаў 10 тысяч гледачоў. Характэрна, што кожны з дынамаўцаў зрабіў свой унёсак у будаўніцтва спартыўнай арэны, бескарысліва адпрацаваўшы па 100 гадзін. Да гэтага часу футбол стаў ужо самым папулярным выглядам спорту ў [[СССР]]. Не была выключэннем і [[Беларусь]]. Футбалісты мінскага «Дынама» хадзілі ў кумірах у сталічнай публікі. Шмат у чым паспрыяла гэтаму выхад на экраны ў 1936 годзе мастацкага фільма «Брамнік». Каб патрапіць на яго, у мінскіх кінатэатраў выбудоўваліся велізарныя чэргі. === Удзел у першынстве СССР да вайны === У 1936 годзе прайшоў першы чэмпіянат СССР. Праўда, футбольнай каманды «Дынама» (Мінск) сярод яго ўдзельнікаў не было. Мінчукі, якія яшчэ не мелі статуту каманды майстроў, гулялі на першынства рэспублікі, якое ў чарговы раз выйгралі ў 1937 годзе. Толькі два гады праз сталічная каманда стала камандай майстроў. У 1940 годзе яна была ўключана ў склад пятнаццаці каманд, якім на наступны год атрымалі магчымасць выступаць у вышэйшай лізе саюзнага чэмпіянату. Так што сезон 1941 гады мінскія заўзятары чакалі з нецярпеннем. Гонар дэбютаваць у эліце савецкага футбола выпала наступным футбалістам: брамнікі — Аляксандр Дорахаў, Аляксандр Кваснікаў, палявыя гульцы — Леанід Салаўёў, Аляксандр Маляўкін, Міхась Воўкаў, Абуш Чалакян, Міхась Карабко, Сяргей Нікульцаў, Васіль Панфілаў, Аляксандр Абрамаў, Якаўлеў, Васіль Панамароў, Эрык Рэйстэр, Яўген Піскароў, Кастусь Балясаў, Пётр Ігнатаў, Мікалай Шэвялянчык, Мікалай Зіноўеў. 27 красавіка 1941 гады «Дынама» правяло ў Мінску першы матч саюзнага першынства супраць іншага дэбютанта вышэйшай лігі ленінградскага «Спартака» і атрымала перамогу з лікам 2:1. Далей каманду чакала параза ў Тбілісі ад мясцовых аднаклубнікаў, вікторыя ў Маскве над першай прафсаюзнай камандай, і два запар паразы ад адэскага «Спартака» і ад дзейснага чэмпіёна — маскоўскага «Дынама». Таму да чарговай хатняй гульні 15 чэрвеня супраць каманды «Стаханавец» са [[Данецк|Сталіна]] мінчукі рыхтаваліся асабліва старанна. Аднак і ў гэтай сустрэчы дынамаўцам не наканавана было дамагчыся дадатнага выніку. Дзякуючы бездакорнай гульні свайго галкіпера, перамогу з лікам 2:1 атрымалі госці. Гэта быў апошні футбольны матч «Дынама» ў тым фатальным годзе. Праз тыдзень пачалася вайна… === Вялікая Айчынная вайна === Вайна заспела футбалістаў сталічнага «Дынама» ў Мінску. Паколькі каманда ўваходзіла ў структуру [[НКУС]] і была паўваенным калектывам, то ўжо на другі дзень вайны дынамаўцам выдалі абмундзіраванне, зброю і загадалі адпраўляцца ў Маскву. Як распавядаў пасля вайны адзін з ігракоў той каманды Мікалай Шавялянчык, футбалісты самастойна знайшлі ў падпаленым горадзе грузавік, на якім і накіраваліся па Магілёўскай шашы ў бок Масквы, кожную хвіліну рызыкуючы патрапіць пад бамбардзіроўку або нарвацца на варожы дэсант. Ехалі, пакуль не скончыўся бензін. Калі той закончыўся, а заправіцца не было дзе, далей пайшлі пешшу ў натоўпе ўцекачоў. У Магілёве футбалістам дапамог першы сакратар ЦК КПБ [[Панцеляймон Панамарэнка]], які выдзяліў дзве машыны, на якіх каманда даехала да Смаленска, а адтуль сяк-так дабралася і да Масквы. Па прыбыцці ў сталіцу футбалісты адправіліся на стадыён «Дынама». Тут у ліпені 1941-га фарміравалася Асобная мотастралковая брыгада адмысловага прызначэння — знакаміты ОМСБОН. У яе ўваходзілі 800 лепшых спартсменаў краіны, а таксама працоўныя маскоўскіх прадпрыемстваў, выкладчыкі і курсанты школ НКУС, чэкісты-аператыўнікі, памежнікі. У склад гэтай брыгады былі залічаны і мінскія футбалісты. ОМСБОН нёс патрульную службу, удзельнічаў у стварэнні абарончых меж, мініраванні важных аб’ектаў, ажыццяўляў выведвальныя і дыверсійныя дзеянні на акупаванай ворагам тэрыторыі. У кастрычніку 1941 года, калі Масква была абвешчана на аблогавым становішчы, часова стаў часткай гарнізона сталіцы і браў удзел у баявых дзеяннях у Падмаскоўе. 7 лістапада 1941 гады ў складзе ОМСБОН футбольная каманда мінскага «Дынама» на чале са старэйшым трэнерам Львом Карчэбокавым удзельнічала ў парадзе савецкіх войскаў на [[Красная плошча (Масква)|Чырвонай плошчы]]. Пасля таго як вораг быў адкінуты ад Масквы, футбалісты, якія неслі патрульную службу, ахоўвалі ваенныя аб’екты. Шэраг з іх прасіліся на фронт, але адпусцілі толькі некаторых. Касцяк каманды захаваўся, і пасля пераломнай перамогі пад Сталінградам з дынамаўцаў ізноў сфарміравалі футбольную каманду, якая некаторы час выступала ў першынстве Масквы пад назвай «Ваенная частка маёра Іванова». Крыху пазней каманду перайменавалі ў «Дынама-2». У 1944 годзе дынамаўская каманда ўжо іграла ў Кубку СССР, прычым дайшла да паўфіналу. === Пасляваенны час === <!--Вясна 1945 гады. Вайна набліжалася да канца. Жыццё ў Савецкай краіне паступова вярталася ў мірнае рэчышча. Ужо ў сярэдзіне мая павінен быў стартаваць першы паваенны чэмпіянат СССР па футболе, у ліку ўдзельнікаў якога было і мінскае «Дынама». Праўда, на шляхі вяртання вялікага футбола ў беларускую сталіцу стаяла адна істотная праблема. Дзе праводзіць хатнія матчы? Бо даваенны стадыён быў разбураны, а на ўзвядзенне новага патрабаваўся час. Таму сталі ўдарнымі тэмпамі прыводзіць у парадак стадыён «Харчавік», які размяшчаўся на беразе Свіслачы ў парку імя Горкага. Тым часам мінскае «Дынама» ў Сухумі поўным ходам рыхтавалася да пачатку саюзнага першынства. Дахаты дынамаўцы вярнуліся 6 мая, а тры дня праз адправіліся ў Брэст, дзе вікторыяй над мясцовым «Спартаком» (2:1) адсалютавалі Вялікай Перамозе. Адразу ж пасля матча сталічная каманда ўзяла курс на Тбілісі, дзе 14 мая ёй мела быць стартаваць у чэмпіянаце краіны паядынкам супраць ленінградскага «Зеніту». Супрацьстаянне прадстаўнікоў двух гарадоў-герояў завяршылася баявой нічыёй — 1:1. Аўтарам першага гала ў паваеннай гісторыі футбольнага клуба «Дынама» (Мінск) стаў паўабаронца Барыс Курнеў. Далей рушылі ўслед паразы ад аднаклубнікаў з Ленінграда (0:4) і Тбілісі (0:5) і перамога над сталінградскім «Трактарам» (4:1). Наступны матч мінчукі чакалі з адмысловым нецярпеннем, паколькі гульня, нарэшце вось, павінна была адбыцца ў Мінску. 14 чэрвеня дзесяць тысяч якія знудзіліся па футболе мінчукоў прыйшлі на стадыён «Харчавік», каб паглядзець на паядынак сваіх улюбёнцаў з маскоўскім «Дынамам». Аднак іх падтрымкі апынулася не досыць, каб перагуляць адну з наймоцных на той момант каманд краіны. Забіўшы тры неўзаемных мяча, масквічы пацвердзілі свой статут фаварытаў чэмпіянату і прыпсавалі мінскім аднаклубнікам хатні дэбют. Аднак нават гэта параза не магла азмрочыць радасці заўзятараў ад вяртання вялікага футбола ў беларускую сталіцу. У далейшым мінчукі выступалі са зменнымі поспехам, чаргуючы яркія перамогі з крыўднымі паразамі. Як следства, па выніках чэмпіянату «Дынама» абгрунтавалася на 9-м месцы, набраўшы 17 ачкоў у 22 матчах. Чэмпіянат краіны 1946 года склаўся для мінскага «Дынама» вельмі няўдала. Каманда толькі ў апошнім туры гарантавала сабе захаванне прапіскі ў вышэйшай лізе. Дало пра сябе ведаць адсутнасць добра падрыхтаваных рэзерваў. Аднак па канчатку першынства былі зроблены адпаведныя высновы, і перад стартам новага сезона беларускія заўзятары чакалі ад сваіх улюбёнцаў не толькі прыгожай гульні, але і годнага выніку. Нажаль, пачало было проста якія бянтэжаць — сем параз запар. З вяртаннем на нанова адбудаваны стадыён «Дынама» справы ў дынамаўцаў пайшлі весялей. Але занадта шмат ачкоў было страчана на старце, каб разлічваць на штосьці больш, чым захаванне месца ў класа «А». Перад чэмпіянатам 1948 гады мінская лютва ўзмацнілася некалькімі новымі гульцамі. З маскоўскага «Дынама» ў каманду прыйшлі Аляксандр Назараў, Валерый Бехтенев, а таксама добра знаёмы мінскім заўзятарам Барыс Курнеў. Мінчукі стартавалі 2 мая ў Ерэване, атрымаўшы перамогу над мясцовымі аднаклубнікамі (2:1). Аднак гэта гульня была прызнана таварыскай у сувязі з якая змянілася сістэмай розыгрышу. Кіраўнікі савецкага футбола палічылі, што праводзіць чэмпіянат у 30 каманд не вельмі зручна, і вырашылі заднім лікам (!) скараціць колькасць удзельнікаў да 14. Зрэшты, гэты фальстарт не адбіўся на гульні дынамаўцаў, якія выдатна пашумелі на старце і доўгі час знаходзіліся ў групе лідараў. Але кароткая лаўка запасных не дазволіла камандзе ўтрымаць набраны тэмп да канца чэмпіянату. 15 параз запар адкінулі мінчукоў на 12-е выніковае месца. Гэтак жа няўдала склаўся для «Дынама» і чэмпіянат 1949 гады — усяго толькі 15-е радок у турнірнай табліцы. А год праз каманда і зусім выляцела ў клас «Бы». Прычым права выступаць у найнізкай лізе дынамаўцам прыйшлося аспрэчваць у двухраундовой двубоі з пераможцам першынства БССР 1950 гады — камандай Акруговай хаты афіцэраў. Першы матч прынёс перамогу армейцам (1:0), у зваротным паядынку з такім жа рахункам мацней апынулася «Дынама». Не выявіла пераможца і дадатковая сустрэча — 1:1. Якая зацягнулася спрэчка прэтэндэнтаў завяршыўся толькі 3 снежня, калі дынамавец Макараў у дадатковы час дакладным ударам схіліў чару шаляў у карысць сваёй каманды. У 1951 годзе «бела-блакітныя» вярнулі сабе месца сярод наймоцных каманд класа «А». Але адставанне мінчукоў ад лепшых каманд краіны ў тэхнічным і тактычным плане было занадта прыкметным. Як следства, чарговае растанне з вышэйшым дывізіёнам. Падобная сітуацыя ў корані не ўладкоўвала кіраўніцтва рэспублікі. Таму было прынята рашэнне ствараць калектыў, здольны не толькі вярнуць прапіску ў вышэйшай лізе, але і трывала там замацавацца. З гэтай мэтай у каманду быў запрошаны знакаміты галкіпер Аляксей Хомич. Актыўна ўводзілася ў склад таленавітая моладзь у твары Івана Мозера, Уладзіміра Нуждина, Вячаслава Артемова, Юрыя Прохорова. У 1953 годзе абноўленае «Дынама» бліскуча прайшло турнірны шлях у класе «Б» і вярнулася ў групу наймоцных. На гэты раз не для таго, каб выступаць у якасці статыстаў. У сезон 1954 гады каманда ўступіла з новай назвай. Загадам Кіравання па фізічнай культуры і спорту Міністэрства адукацыі БССР футбалісты і трэнеры мінскага «Дынама», якія заваявалі права выступаць у класе «А» былі залічаны ў склад футбольнай каманды майстроў «Спартак». І варта прызнаць, што змена назвы дабратворна адбілася на гульні мінчукоў. Ужо стартавы матч чэмпіянату супраць маскоўскага «Лакаматыва», які адбыўся па просьбе азербайджанскай грамадскасці ў Ерэване, хоць і не выявіў пераможца (0:0), але прадэманстраваў велізарны патэнцыял мінскай лютвы. Пацверджаннем гэтага стала серыя гучных перамог над лідарамі савецкага футбола. Спачатку дзякуючы дублю Івана Мозера быў зрынуты чэмпіён краіны — маскоўскі «Спартак» (2:1). Затым ахвярай мінскіх спартакаўцоў упалі грозныя маскоўскія армейцы (1:0). А 31 мая на мінскім стадыёне «Дынама» ў прысутнасці 35000 гледачоў мінчукі ўпершыню ў сваёй паваеннай гісторыі адолелі якое лідыравала ў чэмпіянаце сталічнае «Дынама» (1:0). Вока заўзятараў цешыла не толькі яркая гульня каманды, але і месца ў турнірнай табліцы — пасля вікторыі над «Дынамам» спартакаўцы ўзлезлі на дагэтуль нябачаны першы радок. І нібы ўбоявшись уласнага спрыту, зменшылі звароты, патрываўшы шэраг неабавязковых параз. Як следства, першы круг мінская каманда завяршыла толькі пятой. Праўда, якія рушылі неўзабаве перамогі над «Крыламі Саветаў» (2:0), «Зенітам» (2:0), «Тарпеда» (2:1) і кіеўскім «Дынамам» (3:2) вярнулі дзёрзкага пачаткоўца ў што лідыруе групу. Ключавым у размеркаванні месцаў на пастаменце павінен быў стаць паядынак мінчукоў з маскоўскімі аднаклубнікамі 25 ліпеня ў Мінску. Аднак мінскія аматары футбола так і не ўбачылі сустрэчы прэтэндэнтаў на медалі. У сувязі з адкрыццём у Латвіі другой Усесаюзнай спартакіяды грамадства «Спартак» матч вядучых каманд краіны было вырашана перанесці ў Рыгу, дзе пры агідным судзействе латышскай судзейскай брыгады мінчукі пацярпелі паражэнне — 2:3. Зрэшты, гэта няўдача не зламала спартакаўцоў, якія годна правялі фіналь чэмпіянату і ўпершыню ў гісторыі клуба заваявалі бронзавыя медалі ўсесаюзнага першынства. Іх уладальнікамі сталі: футбалісты А.Хоміч, Н.Макараў, П.Мімрык, А.Ягораў, І.Мозер, В.Голубеў, В.Арцёмаў, А.Галашчапаў, Г.Абрамовіч, Б.Курнеў, В.Маляўкін, В.Ходзін, Ю.Бачурын, а таксама трэнеры М.Базенянкоў і М.Шавялянчык. Гэты поспех дазваляў беларускім заўзятарам спадзявацца на ўдалы выступ каманды і ў наступным сезоне. Аднак бронза 1954 гады так і засталася адзіным дасягненнем мінчукоў пад сцягам «Спартака». Другая палова 50-х складалася для мінскага «Спартака» вельмі няўдала. Каманда ніяк не магла знайсці тую гульню, якая дазволіла ёй заваяваць «бронзу» чэмпіянату СССР 1953 гады. Як следства, сталыя растанні з вышэйшай лігай, якія год праз змяняліся абнадзейлівымі вяртаннямі. Так працягвалася да 1959 гады, калі спартакаўцы, фінішаваўшы сёмымі ў чэмпіянаце краіны сярод каманд класа «Б», не змаглі вярнуць сабе прапіску ў групе наймоцных. Перад пачаткам сезона 1960 гады Федэрацыя футбола СССР прыняла рашэнне з мэтай папулярызацыі футбола ў краіне пашырыць клас «А» да 22 каманд і праводзіць чэмпіянат у два этапу. Дзякуючы гэтаму рэфармаванню Беларусь вярнула сабе месца ў вышэйшай лізе. Абараняць гонар рэспублікі ў барацьбе з лепшымі футбольнымі калектывамі краіны мела быць камандзе пад назвай «Беларусь», укамплектаванай футбалістамі мінскага «Спартака» і «Ураджая» і ўзмоцненай гульцамі з іншых клубаў краіны. З маскоўскага «Тарпеда» прыйшлі Альберт Дзенісенка, Віталь Арбутаў, Уладзімір Церахаў, з маскоўскага «Дынама» — Анатоль Жукаў, з мікалаеўскага «Авангарда» — Анатоль Маёраў. Шэфства над новай лютвой узяў Мінскі трактарны завод. Старт «Беларусі» ў чэмпіянаце выдаўся проста феерычным — пяць перамог запар! Прычым, сярод зрынутых былі такія гранды савецкага футбола, як маскоўскі «Спартак» і кіеўскае «Дынама». За ўвесь першы круг мінчукі патрывалі ўсяго дзве паразы — ад алма-атинского «Кайрата» (0:2) і армейцаў Масквы (0:3) — і заслужана займалі першае месца ў сваёй групе. Усё з нецярпеннем чакалі ад дэбютанта вышэйшай лігі новых неспадзевак. Але працягу не рушыла ўслед. Другі круг мінская лютва правяла вельмі нестабільна, чаргуючы ўдалыя матчы з адкрыта правальнымі, і завяршыла групавы этап на шостым месцы, якое давала «Беларусі» права змагацца толькі за месцы з 7-га па 11-е. Для каманды, яшчэ ўчора якая прэтэндавала на медалі, гэта было вялікім расчараваннем. Так што нядзіўна, што мінчукі не змаглі наладзіцца на матчы суцяшальнага турніру і фінішавалі ў чэмпіянаце толькі адзінаццатымі. Перад сезонам 1961 гады ў «Беларусі» пачаўся працэс змены пакаленняў. Каманду пакінулі дасведчаныя Леанід Нікуленкп, Анатоль Ільін, Анатоль Маёраў, на змену якім прыйшла цэлая група выхаванцаў беларускага футбола: Іван Савосцікаў, Юрый Пышнік, Леанід Гарай, Мікалай Чаргінец. З маскоўскага ЦСКА ў Мінск перабраўся Міхаіл Мустыгін. Амаладжэнне складу не прайшло бясследна. У наступных двух чэмпіянатах мінчукі не набылі поспеху, стабільна фінішуючы на 19-м месцы. Тым часам, былі і пазітыўныя моманты. Так, у 1961 годзе «Беларусі» быў уручаны прыз газеты «Савецкі спорт», як самай карэктнай камандзе краіны. А ў 1962-м адным з найлепшых бамбардзіраў першынства стаў нападнік мінчан Міхаіл Мустыгін, які забіў 16 мячоў. На гэтым завяршаецца кароткая гісторыя каманды майстроў пад назвай «Беларусь». Пасля «бронзавага» поспеху 1963 гады «Дынама» ніяк не атрымоўвалася намацаць гульню, якая дазволіла б ім ізноў падняцца на пастамент саюзнага першынства. Быццам бы па-ранейшаму ярка дзейнічаў грозны тандэм нападнікаў Малафееў — Мустыгін, на чый рахунак даводзілася львіная дзель камандных галоў, асвоіліся ў ролі лідараў Леанард Адамаў, Іван Мозер, Іван Савосцікаў, актыўна ўводзіліся ў склад перспектыўная моладзь, а выніку ўсё не было. Не лепшую паслугу мінчукам аказвалі штогадовыя турнэ па краінах Афрыкі, якія парой даводзіліся на самы разгар чэмпіянату. Адмовіцца ж было немагчыма, паколькі за ўсім гэтым крыліся палітычныя матывы. З такіх паездак футбалісты вярталіся змарнелымі далёкімі пералётамі, а часцяком і з траўмамі, што не магло не адбіцца на выступе каманды. Так, у 1965-м шмат у чым менавіта турнэ па Тунісе пакінула «Дынама» за бортам прызавой тройкі. У падапечных Аляксандра Севидова проста не хапіла сіл на фіналь чэмпіянату. Затое ў Кубку СССР 1965 гады «бела-блакітныя» выступілі як ніколі ўдала. Адолеўшы ў паўфінале чэмпіёна краіны тбіліскае «Дынама», мінчукі ўпершыню ў сваёй гісторыі выйшлі ў фінал, дзе іх чакаў грозны маскоўскі «Спартак». Першая сустрэча каманд у Маскве 14 жніўня пераможца не выявіла (0:0), у які адбыўся назаўтра дадатковым матчы мацней апынуліся сталічныя футбалісты (2:1). У сезоне 1967 гады дынамаўцы пры досыць нядрэннай гульні зноў спыніліся ў кроку ад пастамента. Невялікім суцяшэннем для каманды магло паслужыць толькі тое, што іх форвард Міхась Мустыгин з 19 мячам стаў лепшым бамбардзірам першынства. У наступныя гады вынікі «Дынама» пайшлі на змяншэнне, у чым, зрэшты, не было нічога дзіўнага — у камандзе пачаўся працэс змены пакаленняў. Пасля чэмпіянату 1969 гады развіталіся з футболам куміры беларускіх заўзятараў Міхаіл Мустыгін, Эдуард Зарэмба, Веніямін Арзамасцаў і Анатоль Глухотка. На трэнерскую працу перайшоў Іван Мозер. А 21 кастрычніка 1971 гады на мінскім стадыёне «Дынама» перад матчам «Дынама» (Мінск) — «Дынама» (Масква) адбылася цырымонія правадоў з вялікага футбола лепшага бамбардзіра ў гісторыі каманды Эдуарда Малафеева. Нападнік мінчукоў тройчы ўваходзіў у лік 33-х лепшых гульцоў СССР (1963, 1967, 1968), у 1971 годзе стаў лепшым бамбардзірам чэмпіянату краіны, у тым жа года ўвайшоў у члены клуба бамбардзіраў імя Рыгора Фядотава. За сваю кар’еру ён згуляў 255 матчаў у вышэйшай лізе і правёў у вароты супернікаў 100 мячоў. На рахунку Малафеева 40 матчаў і 6 забітых мячоў за зборную СССР. За гэтыя дасягненні Спорткамітэт СССР узнагародзіў яго медалём «За выбітныя спартыўныя дасягненні». Перад пачаткам сезона 1974 гады мінскае «Дынама», якое выступала гэтыя гады ў першай лізе, узначаліў заслужаны трэнер СССР Міхась Бозененков. Дапамагалі яму ўслаўленыя ў мінулым гульцы каманды Анатоль Ягораў, Эдуард Малафееў і Леанард Адамаў. У калектыў улілася вялікая група выхаванцаў мінскіх ДЮСШ — Юрый Курбыка, Валерый Шавейка, Сяргей Бароўскі, Пётр Васілеўскі і інш. Аднак задача выйсця ў групу наймоцных апынулася мінчукам не па плячы. Вырашыць яе ім атрымалася толькі на наступны год, калі «Дынама» ўжо пад кіраўніцтвам Яўгена Гаранскага датэрмінова забяспечыла сабе пуцёўку ў вышэйшую лігу. 1976 год выдаўся для дэбютанта класа «А» асабліва цяжкім. У сувязі з удзелам зборнай СССР у чэмпіянаце Еўропы і XXI Алімпійскіх гульнях было праведзена два чэмпіянату краіны — вясновы і восеньскі. У вясновай частцы гэтага футбольнага марафона мінчукі выглядалі цалкам годна, заняўшы 9-е выніковае месца, а вось на восень сіл у іх ужо не хапіла. Атрымаўшы ўсяго дзве перамогі, «Дынама» размясцілася на апошнім 16-м месцы і разам з маскоўскім «Спартаком» пакінула вышэйшую лігу. Няўдалы выступ пацягнуў за сабой чарговую змену кіраўніцтва. У руля каманды ўстаў Алег Базилевич, які працаваў раней з кіеўскім «Дынамам». Новы трэнерскі штаб надаваў вялікую ўвагу функцыянальнай падрыхтоўцы і патрабаваў безумоўнага выканання абранай на гульню канцэпцыі. Але для выйсця ў клас «А» гэтага апынулася недастаткова. У чэмпіянаце 1977 гады мінчукі не змаглі падняцца вышэй 4-га месцы і на наступны год пад кіраўніцтвам Базилевича распачалі чарговую спробу ўвайсці ў вышэйшую лігу. Місія здавалася цалкам пасільнай, паколькі дынамаўская моладзь ужо паспела набрацца досыць досведу, каб вырашаць сур’ёзныя задачы. Пацвердзілі гэта і першыя гульні чэмпіянату, у якіх каманда дзейнічала ярка і атрымлівала буйныя перамогі. Аднак трэнерскі штаб не заахвочваў творчую імправізацыю на поле, навязваючы футбалістам строгія тактычныя схемы, у сувязі з чым гульня «Дынама» паступова блякла, а выйсце ў групу наймоцных станавіўся ўсё больш сумніўным. У якая склалася сітуацыі Беларускі савет «Дынама» вырашыўся на адважны крок — даручыць кіраўніцтва лепшым клубам рэспублікі мясцовым спецыялістам. Выбар упаў на Эдуарда Малафеева, паспяхова працавалага ў Брэсце. Нядаўні кумір беларускіх заўзятараў без ценю нясмеласці прыняў каманду ў сярэдзіне сезона, здолеў натхніць футбалістаў на творчасць і самаадданасць і вярнуў-ткі Беларусі месца ў вышэйшай лізе. Тады яшчэ ніхто нават не падазраваў, што праз некалькі гадоў менавіта пад яго кіраўніцтвам мінскае «Дынама» даможацца самага гучнага поспеху ў сваёй гісторыі… --> === У суверэннай Беларусі === == Дасягненні == ==== {{Сцяг|СССР}} СССР ==== '''[[Чэмпіянат СССР па футболе|Чэмпіянат СССР]]''' * ''Чэмпіён СССР (1)'': 1982 * ''Бронзавы прызёр (3)'': 1954, 1963, 1983 '''[[Кубак СССР па футболе|Кубак СССР]]''' * ''Фіналіст (2)'': 1965, 1987 '''[[Кубак Футбольнага саюза СССР]]''' * ''Фіналіст (1)'': 1989 '''[[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіянат БССР]]''' * ''Чэмпіён БССР (6)'': 1937—39, 1945, 1951, 1975 * ''Срэбны прызёр чэмпіянатаў БССР (5)'': 1934, 1935, 1946, 1952, 1977 * ''Бронзавы прызёр чэмпіянатаў БССР (2)'': 1940, 1947 '''[[Кубак БССР па футболе|Кубак БССР]]''' * ''Уладальнік Кубка БССР (2)'': 1936, 1940 * ''Фіналіст (1)'': 1945 ==== {{Сцяг|Беларусь}} Беларусь ==== '''[[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіянат Беларусі]]''' * ''Чэмпіён (9)'': 1992, 1993, 1994, 1995, 1995 (восень), 1997, 2004, 2023, 2024 * ''Срэбраны прызёр (9)'': 1996, 2001, 2005, 2006, 2008, 2009, 2014, 2015, 2017 * ''Бронзавы прызёр (7)'': 2000, 2003, 2012, 2013, 2016, 2018, 2021 '''[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]''' * ''Пераможца (3)'': 1992, 1994, 2003 * ''Фіналіст (3)'': 1996, 1998, 2013 '''[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]''' * ''Пераможца (1)'': 2025 ==== [[Файл:Simple gold cup.svg|18px]] Футбольныя прызы (СССР) ==== * ''За справядлівую гульню'': 1961 * ''За волю да перамогі'': 1976 (в), 1982 * ''Кубак прагрэсу'': 1979, 1982 * ''Агрэсіўнаму госцю'': 1982 * ''Граза аўтарытэтаў'': 1986 * ''Імені Рыгора Фядотава'': 1982 == Статыстыка == {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="10" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў чэмпіянаце СССР''' |- !style="background: #436EEE; color:white" width=7%|'''Год''' !style="background: #436EEE; color:white" width=20%|'''Ліга''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''Г''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''Н''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white" width=6%|'''М''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''А''' !style="background: #436EEE; color:white" width=10%|'''Месца''' !style="background: #436EEE; color:white" width=37%|'''Бамбардзіры''' |- |1950 |Клас А |36 |9 |5 |22 |44-73 |23 |17(23) |Бармашаў — 11 |- |1951 |Клас Б |34 |21 |7 |6 |57-30 |49 |2(18) |Шавялянчык — 20 |- |1952 |Клас А |13 |1 |3 |9 |10-29 |5 |14(14) |Шавялянчык, Мозер, Васільеў, Юраў — 2 |- |1953 |Клас Б, 1-6 месцы |22 |13 |7 |2 |36-13 |33 |1(27) |Ягораў — 4 |- |1954 |Клас А |24 |12 |6 |6 |29-23 |30 |3(13) {{Бр|Бронза}} |Ягораў — 7 |- |1955 |Клас А |22 |2 |6 |14 |13‑32 |10 |12(12) |Ягораў — 3 |- |1956 |Клас Б, 1 зона |34 |18 |11 |5 |45-26 |47 |1(18) |Карнееў — 9 |- |1957 |Клас А |22 |1 |7 |14 |11-40 |9 |12(12) |Нікуленка — 3 |- |1958 |Клас Б, 3 зона |30 |18 |5 |7 |56-25 |41 |2(16) |Ерахавец — 10 |- |1959 |Клас Б, 2 зона |28 |13 |5 |10 |33-28 |31 |7(15) |[[Генадзь Барысавіч Хасін|Хасін]] — 9 |- |1960 |Клас А, 7-12 месцы |30 |13 |5 |12 |32-39 |31 |10(22) |[[Генадзь Барысавіч Хасін|Хасін]] — 13 |- |1961 |Клас А, 11-22 месца |32 |7 |10 |15 |29-44 |24 |19(22) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 7 |- |1962 |Клас А, 13-22 месцы |30 |10 |6 |14 |34-41 |26 |19(22) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 17 |- |1963 |Першая група А |38 |18 |12 |8 |47-27 |48 |3(20) {{Бр|Бронза}} |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 21 |- |1964 |Першая група А |32 |7 |17 |8 |24-21 |31 |9(17) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 10 |- |1965 |Першая група А |32 |14 |9 |9 |37-27 |37 |4(17) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 17 |- |1966 |Першая група А |36 |11 |13 |12 |36-39 |35 |11(19) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 8 |- |1967 |Першая група А |36 |13 |17 |6 |47-31 |43 |4(19) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 19 |- |1968 |Першая група А |38 |17 |12 |9 |52-36 |46 |6(20 |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 11 |- |1969 |Першая група А, 1-14 месцы |32 |8 |11 |13 |22-37 |27 |13(14) |Каберскі, Талейка — 4 |- |1970 |Вышэйшая група А |32 |11 |10 |11 |33-29 |32 |9(17) |Васільеў — 9 |- |1971 |Вышэйшая |30 |8 |12 |10 |36-43 |28 |11(16) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 16 |- |1972 |Вышэйшая |30 |10 |11 |9 |27-28 |31 |8(16) |Васільеў — 9 |- |1973 |Вышэйшая |30 |7 |3+6 |14 |21-36 |17 |15(16) |Грыгор’еў, Васільеў, [[Уладзімір Барысавіч Курнеў|Курнеў]], Словак, Варонін — 3 |- |1974 |Першая |38 |21 |9 |8 |60-38 |51 |3(20) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 14 |- |1975 |Першая |38 |21 |8 |9 |52-31 |50 |2(20) |Грыгор’еў — 13 |- |1976(вясна) |Вышэйшая |15 |6 |3 |6 |17-18 |15 |9(16) |Васілеўскі — 5 |- |1976(восень) |Вышэйшая |15 |2 |4 |9 |10-21 |8 |16(16) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]], [[Анатоль Мікалаевіч Байдачны|Байдачны]] — 4 |- |1977 |Вышэйшая |38 |19 |9 |10 |48-29 |47 |4(20) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]] — 11 |- |1978 |Першая |38 |21 |11 |6 |57-28 |53 |3(20) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]] — 16 |- |1979 |Вышэйшая |34 |15 |6 |13 |48-38 |36 |6(18) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]] — 14 |- |1980 |Вышэйшая |34 |11 |12 |11 |41-42 |32(-2) |10(18) |Васілеўскі — 10 |- |1981 |Вышэйшая |34 |11 |13 |10 |44-39 |32 |9(18) |Васілеўскі — 14 |- |1982 |Вышэйшая |34 |19 |9 |6 |63-35 |47 |1(18) {{Зл|Чэмпіён}} |Гурыновіч — 13 |- |1983 |Вышэйшая |34 |17 |9 |8 |51-34 |43 |3(18) {{Бр|Бронза}} |Гурыновіч — 17 |- |1984 |Вышэйшая |34 |15 |13 |6 |43-28 |40 (-3) |5(18) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 12 |- |1985 |Вышэйшая |34 |16 |9 |9 |40-31 |41 |4(18) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 11 |- |1986 |Вышэйшая |30 |10 |8 |12 |37-40 |28 |10(16) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 13 |- |1987 |Вышэйшая |30 |12 |9 |9 |33-25 |33 |5(16) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 10 |- |1988 |Вышэйшая |30 |7 |11 |12 |29-34 |25 |12(16) |Шырокі — 5 |- |1989 |Вышэйшая |30 |11 |7 |12 |35-33 |29 |9(16) |Мятліцкі, [[Сяргей Рыгоравіч Герасімец|Герасімец]] — 5 |- |1990 |Вышэйшая |24 |6 |3 |15 |20-34 |15 |12(13) |[[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Мархель]] — 6 |- |1991 |Вышэйшая |30 |9 |11 |10 |29-31 |29 |8(16) |Вялічка — 9 |} {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="10" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў чэмпіянаце Беларусі''' |- !style="background: #436EEE; color:white"|'''Год''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Ліга''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Г''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Н''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''М''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''А''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Месца''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Бамбардзіры''' |- |1992 |Вышэйшая |15 |11 |3 |1 |<nowiki>38–7</nowiki> |25 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Валянцін Бялькевіч|Бялькевіч]] — 7 |- |1992/93 |Вышэйшая |32 |26 |5 |1 |<nowiki>90–25</nowiki> |57 |1(17) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Сяргей Бараноўскі|Бараноўскі]] — 17 |- |1993/94 |Вышэйшая |30 |24 |4 |2 |<nowiki>76–20</nowiki> |52 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Пётр Качура|Качура]] — 14 |- |1994/95 |Вышэйшая |30 |20 |8 |2 |<nowiki>83–24</nowiki> |48 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Яўген Кашанцаў|Кашанцаў]] — 18 |- |1995-восень |Вышэйшая |15 |12 |2 |1 |<nowiki>42–13</nowiki> |38 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Пётр Качура|Качура]] — 15 |- |1996 |Вышэйшая |30 |23 |6 |1 |<nowiki>83–20</nowiki> |75 |2(16) {{Ср|Срэбра}} |[[Уладзімір Міхайлавіч Макоўскі|Макоўскі]] — 23 |- |1997 |Вышэйшая |30 |21 |7 |2 |<nowiki>74–24</nowiki> |70 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Уладзімір Міхайлавіч Макоўскі|Макоўскі]] — 16 |- |1998 |Вышэйшая |28 |11 |6 |11 |<nowiki>39–38</nowiki> |39 |8(15) |[[Аляксандр Вяжэвіч|Вяжэвіч]] — 7 |- |1999 |Вышэйшая |30 |14 |9 |7 |<nowiki>51–30</nowiki> |51 |6(16) |[[Аляксандр Вяжэвіч|Вяжэвіч]] — 15 |- |2000 |Вышэйшая |30 |19 |5 |6 |<nowiki>49–21</nowiki> |62 |3(16) {{Бр|Бронза}} |[[Аляксандр Вяжэвіч|Вяжэвіч]], [[Сяргей Уладзіміравіч Кавальчук|Кавальчук]] — 9 |- |2001 |Вышэйшая |26 |16 |5 |5 |<nowiki>52–21</nowiki> |53 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Пётр Качура|Качура]] — 12 |- |2002 |Вышэйшая |26 |12 |6 |8 |<nowiki>44–28</nowiki> |42 |7(14) |[[Максім Цыгалка|Цыгалка]] — 11 |- |2003 |Вышэйшая |30 |20 |4 |6 |<nowiki>62–24</nowiki> |64 |3(16) {{Бр|Бронза}} |[[Сяргей Карніленка|Карніленка]] — 18 |- |2004 |Вышэйшая |30 |24 |3 |3 |<nowiki>64–18</nowiki> |75 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Андрэй Разін|Разін]] — 12 |- |2005 |Вышэйшая |26 |15 |5 |6 |<nowiki>50–26</nowiki> |50 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Леанід Ковель|Ковель]] — 9 |- |2006 |Вышэйшая |26 |15 |7 |4 |<nowiki>44–22</nowiki> |52 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Эдуарду Марэйра Араужу|Эду]] — 10 |- |2007 |Вышэйшая |26 |8 |11 |7 |<nowiki>27–28</nowiki> |35 |9(14) |[[Бруно Мбанангой|Мбанангой]] — 7 |- |2008 |Вышэйшая |30 |19 |5 |6 |<nowiki>49–29</nowiki> |62 |2(16) {{Ср|Срэбра}} |[[Роберт Рак|Рак]] — 10 |- |2009 |Вышэйшая |26 |14 |8 |4 |<nowiki>38–18</nowiki> |50 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Аляксандр Гаўрушка|Гаўрушка]] — 8 |- |2010 |Вышэйшая |33 |17 |5 |11 |<nowiki>49–34</nowiki> |56 |4(12) |[[Сяргей Кісляк|Кісляк]] — 9 |- |2011 |Вышэйшая |33 |14 |7 |12 |<nowiki>50–43</nowiki> |49 |4(12) |[[Бруна Фурлан|Фурлан]] — 11 |- |2012 |Вышэйшая |30 |16 |8 |6 |<nowiki>37–19</nowiki> |56 |3(11) {{Бр|Бронза}} |[[Станіслаў Драгун|Драгун]] — 7 |- |[[Сезон 2013 ФК Дынама Мінск|2013]] |Вышэйшая |32 |15 |9 |8 |<nowiki>44–33</nowiki> |54 |3(12) {{Бр|Бронза}} |[[Эрнан Фігерэда|Фігерэда]] — 10 |- |[[Сезон 2014 ФК Дынама Мінск|2014]] |Вышэйшая |32 |18 |7 |7 |<nowiki>44–21</nowiki> |61 |2(12) {{Ср|Срэбра}} |[[Ненад Адамавіч|Адамавіч]], [[Ігар Стасевіч|Стасевіч]] — 8 |- |[[Сезон 2015 ФК Дынама Мінск|2015]] |Вышэйшая |26 |15 |8 |3 |<nowiki>36–13</nowiki> |53 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Чыгозэ Удожы|Удожы]] — 10 |- |[[Сезон 2016 ФК Дынама Мінск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>46–28</nowiki> || '''55''' || '''3''' (16) {{Бр|Бронза}} || [[Уладзімір Хвашчынскі|Хвашчынскі]] — 8 |- |[[Сезон 2017 ФК Дынама Мінск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] || 30 || 22 || 2 || 6 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''68''' || '''2''' (16) {{Ср|Срэбра}} || [[Антон Сарока|Сарока]] — 12 |- |[[Сезон 2018 ФК Дынама Мінск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] || 30 || 18 || 9 || 3 || <nowiki>41–17</nowiki> || '''63''' || '''3''' (16) {{Бр|Бронза}} || [[Уладзімір Хвашчынскі|Хвашчынскі]] — 6 |- |2019 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>43–39</nowiki> || '''50''' || '''4''' (16) || [[Ягор Зубовіч|Зубовіч]] — 8 |- |2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] || 30 || 16 || 4 || 10 || <nowiki>38–25</nowiki> || '''52''' || '''6''' (16) || [[Яўген Шыкаўка|Шыкаўка]] — 11 |- |2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>55–20</nowiki> || '''62''' || '''3''' (16) {{Бр|Бронза}} || [[Аблай Мбенг|Мбенг]] — 10 |- |2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] || 30 || 16 || 11 || 3 || <nowiki>50–25</nowiki> || '''59''' || '''4''' (16) || [[Іван Бахар|Бахар]] — 11 |- |2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] || 28 || 22 || 3 || 3 || <nowiki>72–21</nowiki> || '''69''' || '''1''' (15) {{Зл|Золата}} || [[Уладзіслаў Марозаў|Марозаў]] — 16 |- |2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] || 28 || 20 || 7 || 1 || <nowiki>49–11</nowiki> || '''67''' || '''1''' (16) {{Зл|Золата}} || [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Гаўрыловіч]] — 6 |- |} {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="7" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў еўракубках''' |- !style="background: #436EEE; color:white"| Сезон !style="background: #436EEE; color:white"| Спаборніцтва !style="background: #436EEE; color:white"| Раўнд !style="background: #436EEE; color:white"| Клуб !style="background: #436EEE; color:white"| Хатні матч !style="background: #436EEE; color:white"| У гасцях !style="background: #436EEE; color:white"| Вынік |- |1983/84 |Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў |1 раўнд |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[ФК Грасхопер|Грасхопер]] |1:0 |2:2 |'''3:2''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Венгрыя}} [[ФК Раба ЭТА|Раба ЭТА]] |3:1 |6:3 |'''9:4''' |- | | |1/4 фіналу |{{Сцяг|Румынія|1965}} [[ФК Дынама Бухарэст|Дынама (Бухарэст)]] |1:1 |0:1 |'''1:2''' |- |1984/85 |Кубак УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК ХІК|ХІК]] |4:0 |6:0 |'''10:0''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг (Лісабон)]] |2:0 |0:2 |'''2:2''' ({{Comment|5:3|па пенальці}}) |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Відзеў Лодзь|Відзеў]] |0:1 |2:0 |'''2:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Югаславія}} [[ФК Жэлезнічар Сараева|Жэлезнічар]] |1:1 |0:2 |'''1:3''' |- |1986/87 |Кубак УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Венгрыя}} [[ФК Дзьёр|Дзьёр]] |2:4 |1:0 |'''3:4''' |- |1987/88 |Кубак уладальнікаў Кубкаў |1 раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Генчлербірлігі|Генчлербірлігі]] |2:0 |2:1 |'''4:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]] |0:0 |1:1 |'''1:1^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |1/4 фіналу |{{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Мехелен|Мехелен]] |1:1 |0:1 |'''1:2''' |- |1988/89 |Кубак УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Балгарыя|1971}} [[ФК Фракія Плоўдзіў|Фракія]] |0:0 |2:1 |'''2:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Вікторыя Бухарэст|Вікторыя (Бухарэст)]] |2:1 |0:1 |'''2:2^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- |1993/94 |Ліга чэмпіёнаў УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Вердэр|Вердэр]] |1:1 |2:5 |'''3:6''' |- |1994/95 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Мальта}} [[ФК Хіберніянс Паола|Хіберніянс]] |3:1 |3:4 ([[Авертайм|дч]]) |'''6:5''' |- | | |1 раўнд |{{Сцяг|Італія}} [[ФК Лацыа|Лацыа]] |0:0 |1:4 |'''1:4''' |- |1995/96 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Універсітаця Краёва|Універсітаця (Краёва)]] |0:0 |0:0 |'''0:0''' ({{Comment|3:1|па пенальці}}) |- | | |1 раўнд |{{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Аўстрыя Вена|Аўстрыя (Вена)]] |1:0 |2:1 |'''3:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Вердэр|Вердэр]] |2:1 |0:5 |'''2:6''' |- |1996/97 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Ірландыя}} [[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс]] |0:0 |1:1 |'''1:1^{([[Гол на вяздзе|гв]])}''' |- | | |Кваліф. раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]] |2:1 |0:2 |'''2:3''' |- |1997/98 |Кубак УЕФА |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Грузія|1990}} [[ФК Калхеці-1913|Калхеці-1913]] |1:0 |1:2 |'''2:2^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Нарвегія}} [[ФК Лілестром|Лілестром]] |0:2 |0:1 |'''0:3''' |- |1998/99 |Ліга чэмпіёнаў УЕФА |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Сконта|Сконта]] |1:2 |0:0 |'''1:2''' |- |2001 |Кубак Інтэртота |1 раўнд |{{Сцяг|Люксембург}} [[ФК Хабшайд|Хабшайд]] |6:0 |1:1 |'''7:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Ізраіль}} [[ФК Хапаэль Хайфа|Хапаэль (Хайфа)]] |2:0 |1:0 |'''3:0''' |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]] |0:0 |3:4 |'''3:4''' |- |2002/03 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]] |1:4 |0:1 |'''1:5''' |- |2003/04 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Данія}} [[ФК Брондбю|Брондбю]] |0:2 |0:3 |'''0:5''' |- |2004 |Кубак Інтэртота |1 раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Одра Вадзіслаў-Слёнскі|Одра]] |2:0 |0:1 |'''2:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Сербія і Чарнагорыя}} [[ФК Сартыд|Сартыд]] |1:2 |3:1 ([[Авертайм|дч]]) |'''4:3''' |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Францыя}} [[ФК Ліль|Ліль]] |2:2 |1:2 |'''3:4''' |- |2005/06 |Ліга чэмпіёнаў УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Кіпр}} [[ФК Анартосіс|Анартосіс]] |1:1 |0:1 |'''1:2''' |- |2006/07 |Кубак УЕФА |1 квал. раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Заглэмбе Любін|Заглэмбе (Любін)]] |0:0 |1:1 |'''1:1^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |2 квал. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} [[ФК Артмедыя|Артмедыя]] |2:3 |1:2 |'''3:5''' |- |2007/08 |Кубак УЕФА |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Сконта|Сконта]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Данія}} [[ФК Одэнсэ|Одэнсэ]] |1:1 |0:4 |'''1:5''' |- |2009/10 |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Македонія}} [[ФК Рэнова|Рэнова]] |2:1 |1:1 |'''3:2''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Нарвегія}} [[ФК Тромсё|Тромсё]] |0:0 |1:4 |'''1:4''' |- |2010/11 |Ліга Еўропы |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Эстонія}} [[ФК Калеў Сіламяэ|Калеў (Сіламяэ)]] |5:1 |5:0 |'''10:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Ізраіль}} [[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |3:1 |0:1 |'''3:2''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Бругэ|Бругэ]] |2:3 |1:2 |'''3:5''' |- |2013/14 |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Літва}} [[ФК Круоя|Круоя]] |5:0 |3:0 |'''8:0''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} [[ФК Лакаматыва Заграб|Лакаматыва]] |1:2 |3:2 |'''4:4^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Трабзанспор|Трабзанспор]] |0:1 |0:0 |'''0:1''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|2014/15]] |Ліга Еўропы |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК МюПа-47|МюПа-47]] |3:0 |0:0 |'''3:0''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Клуж|Клуж]] |1:0 |2:0 |'''3:0''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Насьянал|Насьянал]] |2:0 |3:2 |'''5:2''' |- | | |Група К |{{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК ПАОК|ПАОК]] |0:2 |1:6 |rowspan="3"| |- | | |Група К |{{Сцяг|Італія}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]] |0:3 |2:1 |- | | |Група К |{{Сцяг|Францыя}} [[ФК Генгам|Генгам]] |0:0 |0:2 |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/16]] |Ліга Еўропы |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК Чэрна Мора Варна|Чэрна Мора]] |1:1 |4:0 |'''5:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[ФК Цюрых|Цюрых]] |1:1 ([[Авертайм|дч]]) |1:0 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Зальцбург]] |2:0 |0:2 |'''2:2''' ({{Comment|3:1|па пенальці}}) |- | | |Група E |{{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]] |1:0 |0:2 |rowspan="3"| |- | | |Група E |{{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |0:1 |1:2 |- | | |Група E |{{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]] |1:2 |0:4 |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Спартак Юрмала|Спартак (Юрмала)]] |2:1 |2:0 |'''4:1''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Ірландыя}} [[ФК Сент-Патрыкс Атлетык|Сент-Патрыкс Атлетык]] |1:1 |1:0 |'''2:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Сербія}} [[ФК Вайводзіна|Вайводзіна (Нові-Сад)]] |0:2 |1:1 |'''1:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Фарэрскія астравы}} [[ФК Рунавік|Рунавік]] |2:1 |2:0 |'''4:1''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Македонія}} [[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкі (Скоп’е)]] |3:0 |1:1 |'''4:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Кіпр}} [[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |1:1 |0:2 |'''1:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Ірландыя}} [[ФК Дэры Сіці|Дэры Сіці]] |1:2 |2:0 |'''3:2''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} [[ФК ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904 (Дунайска-Стрэда)]] |4:1 |3:1 |'''7:2''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Расія}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]] |4:0 |1:8 |'''5:8''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Ліепая|Ліепая]] |1:2 |1:1 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]] |0:2 |— |'''0:2''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Чарнагорыя}} [[ФК Дэчыч Тузі|Дэчыч (Тузі)]] |1:1 |2:1 |'''3:2''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Ізраіль}} [[ФК Хапаэль Беэр-Шэва|Хапаэль (Беэр-Шэва)]] |0:1 |1:2 |'''1:3''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[ФК Жэлезнічар Сараева|Жэлезнічар (Сараева)]] |1:2 |2:2 |'''3:4''' |- |rowspan=10|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2024/2025|2024/25]] |rowspan=2|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |1 квал. раўнд |style="text-align:left;"|{{Сцягафікацыя|Арменія}} [[ФК Пюнік|Пюнік]] |0:0 |1:0 |'''1:0''' |- |2 квал. раўнд |style="text-align:left;"| {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац Разград]] |0:2 |1:0 |'''1:2''' |- |rowspan=2|[[Ліга Еўропы УЕФА]] |3 квал. раўнд |style="text-align:left;"|{{Сцягафікацыя|Гібралтар}} [[ФК Лінкальн Рэд Імпс|Лінкальн Рэд Імпс]] |2:0 |1:2 |'''3:2''' |- |Плэй-оф |style="text-align:left;"|{{Сцягафікацыя|Бельгія}} [[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]] |0:1 |0:1 |'''0:2''' |- |rowspan=6|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|Ліга канферэнцый УЕФА]] |rowspan=6|Асноўны этап |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[ФК Харт оф Мідлатыян|Харт оф Мідлатыян]] |'''1:2''' | | |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК Хельсінкі]] | |'''0:1''' | |- |style="text-align:left;"| {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Легія Варшава|Легія Варшава]] | |'''0:4''' | |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Данія}} [[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |'''1:2''' | | |- |style="text-align:left;"| {{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[ФК Ларн|Ларн]] |'''2:0''' | | |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]] | | | |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2025/2026|2025/26]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |1 квал.раўнд | |style="text-align:left;"| | | |- |} {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="7" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў неафіцыйных турнірах''' |- !style="background: #436EEE; color:white"| Сезон !style="background: #436EEE; color:white"| Спаборніцтва !style="background: #436EEE; color:white"| Раўнд !style="background: #436EEE; color:white"| Клуб !style="background: #436EEE; color:white"| Вынік |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1994|1994]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група D |{{Сцяг|Расія}} [[Маладзёжная зборная Расіі па футболе|Расія U-21]] |'''0:1''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Узбекістан}} [[ФК Нефтчы Ферган|Нефтчы (Фергана)]] |'''1:5''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[ФК Алга Бішкек|Алга (Бішкек)]] |'''10:0''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1995|1995]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група В |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]] |'''0:6''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[ФК Кант-Ойл|Кант-Ойл]] |'''9:0''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Туркменістан}} [[ФК Капетдаг|Капетдаг]] |'''1:1''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1996|1996]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група С |{{Сцяг|Туркменістан}} [[ФК Капетдаг|Капетдаг]] |'''5:3''' |- | | |Група С |{{Сцяг|Эстонія}} [[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]] |'''2:0''' |- | | |Група С |{{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''3:2''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Грузія|1990}} [[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |'''2:1''' |- | | |Паўфінал |{{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''0:4''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1998|1998]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група А |{{Сцяг|Расія}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква]] |'''1:8''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Арменія}} [[ФК Ерэван|Ерэван]] |'''2:0''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Таджыкістан}} [[ФК Вахш|Вахш]] |'''4:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Туркменістан}} [[ФК Капетдаг|Капетдаг]] |'''1:7''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2005|2005]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група А |{{Сцяг|Казахстан}} [[ФК Кайрат|Кайрат (Алматы)]] |'''2:1''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Эстонія}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя (Талін)]] |'''2:0''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Расія}} [[Юніёрская зборная Расіі па футболе|Расія U-19]] |'''1:1''' |- |} == Стадыён == [[Файл:Dinamo-Yuni.jpg|300px|thumb|right|Дынама-Юні]] {{main|Дынама (стадыён, Мінск)}} Да 2009 года хатнія матчы «Дынама» праводзіла на [[Дынама (стадыён, Мінск)|аднайменным мінскім стадыёне]], які знаходзіцца ў самым цэнтры горада і ўмяшчае 35 тысяч гледачоў. У 2009—2012 гадах «Дынама» гуляла на стадыёне «[[Дынама-Юні (стадыён)|Дынама-Юні]]». Ён знаходзіцца ў [[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчыне]], на захадзе горада. Умяшчальнасць — 4500 чалавек. Стадыён быў пабудаваны ў 2000 годзе, меў назву «Дарыда» і належаў [[ФК Дарыда|аднайменнай камандзе]] з Мінскага раёна. У 2008 годзе быў выкуплены клубам «Дынама» і перайменаваны. У канцы 2012 года «Дынама-Юні» быў зачынены на рэканструкцыю. Пачынаючы з сезона 2013 каманда выступала на стадыёне «[[Трактар (стадыён, Мінск)|Трактар]]». З лета 2018 года, калі пасля рэканструкцыі быў адкрыты стадыён «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]», каманда пачала праводзіць свае матчы на ім. == Цяперашні склад == ''Станам на сакавік 2025 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Асноўны склад|url=https://dinamo-minsk.by/blr/asnouny-sklad/2025|work=Афіцыйны сайт «Дынама»|date=|access-date=2025-06-14|lang=be|url-status=dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Макаўчык]]||2000}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Шымаковіч||2005}} {{Ігрок|49|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Каратай||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Вадзім Пігас]]||2001}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Расія}}|Аб|[[Ілля Калачоў]]||2000}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Гаўрыловіч]]||1990}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Апяцёнак||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Паліцевіч]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Вакуліч]]||1986}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Калінін]]||2002}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Гана}}|Аб|[[Фард Ібрагім]]||1991}} {{Ігрок|67|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Раман Бегуноў]]||1993}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Міхаіл Аляксандраў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Холадаў||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Адяксандравіч Мякіш|Максім Мякіш]]||2000}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Малашэвіч]]||2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11| {{Сцяг|Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка}}|ПА|[[Мустафа Джыме]]||2003}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Данііл Сілінскі]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзяніс Грачыха]]||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Данііл Кулікоў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Дземченка]]||2005}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Цапянкоў]]||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Душан Бакіч||1999}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Карэн Варданян]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Іван Бахар]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|Педру Ігар||2002}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Макаўчык]]|у «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]» да снежня 2024 года|2000}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзяніс Шпакоўскі]]|у «[[ФК Слуцк|Слуцк]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Белаус|у «[[ФК Хваля Пінск|Хвалі]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Коўш|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Свірэпа]]|у «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст да снежня 2024 года|1999}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Рылач]]|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2024 года|2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Віктар Лісоўскі|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Самуйлік|у «[[ФК Хваля Пінск|Хвалі]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Ілья Дубінец]]|у «[[ФК Слуцк|Слуцку]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Скрыпчанка]] (нар. 1975) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Зубкоўскі]] (нар. 1992) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дыяна Тропнікава]] (нар. 1986) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Свірыдаў]] (нар. 1989) — трэнер па агульнай фізічнай падрыхтоўцы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Быліна]] (нар. 1981) — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Дрозд]] (нар. 1975) — трэнер брамнікаў === «Дынама-2» === У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай «Дынама-2» выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Каратай||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пятрашка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Фралоў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Шымаковіч||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Яўген Ярашэвіч||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Міхаіл Аляксандраў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Апяцёнак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Арсеньеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Бейня||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Васкабойнікаў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Дубатоўка||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Цімур Дубовік||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Жачко||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Каняхін||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Туравец||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Адамовіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзяніс Бекарэвіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Грабцэвіч||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Дземчанка||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Дрозд||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Георгій Іванюковіч||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Ісачэнка||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзяніс Літвін||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Сакалоўскі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Каліноўскі||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Васіль Чарняўскі||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Дынама-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Бабіч]] (нар. 1991) — трэнер па АФП * {{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Лясун]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Марцёшкін]] (нар. 1970) — трэнер брамнікаў == Сімволіка == <gallery caption="" widths="150px" heights="150px" class="center"> Эмблема Дынама Мінск 2.png| Эмблема Дынама Мінск 3.png| ФК Дынама Мінск.png| </gallery> == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Міхаіл Георгіевіч Базенянкоў|Міхаіл Базенянкоў]](1953—1955) * [[Дзмітрый Пятровіч Мацвееў|Дзмітрый Мацвееў]] (1956—1957) * [[Міхаіл Георгіевіч Базенянкоў|Міхаіл Базенянкоў]] (1958—1959) * [[Эдуард Малафееў]] (1978—1983) * [[Веніямін Арзамасцаў]] (1983—1986) * [[Іван Савосцікаў]] (1986—1988) * [[Эдуард Малафееў]] (1988—1991) * [[Міхаіл Вяргеенка]] (1991—1992) * [[Іван Шчокін]] (1992—1997) * [[Анатоль Мікалаевіч Байдачны|Анатоль Байдачны]] (1997) * [[Уладзімір Курнеў]] (1998) * [[Веніямін Арзамасцаў]] (1998) * [[Юрый Курненін]] (1999) * [[Павел Раднёнак]] (1999—2000) * [[Аляксандр Піскароў]] (2000—2001) * [[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Георгій Кандрацьеў]] (2001) * [[Эдуард Малафееў]] (2001—2002) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (2002) * [[Георгій Гюраў]] (2002—2003) * [[Анатоль Мікалаевіч Байдачны|Анатоль Байдачны]] (2003) * [[Пётр Яўгенавіч Шубін|Пётр Шубін]] (2004) * [[Юрый Уладзіміравіч Шуканаў|Юрый Шуканаў]] (2004—2005) * [[Аляксандр Мікалаевіч Башмакоў|Аляксандр Башмакоў]] (2005) * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Рабаконь|Аляксандр Рабаконь]] (2005—2006) * [[Аляксей Аляксеевіч Пятрушын|Аляксей Пятрушын]] (2006) * [[Пётр Пятровіч Качура|Пётр Качура]] (2006—2007) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (2007) * [[Ігар Крывушэнка]] (2007—2008) * [[Славалюб Муслін]] (2008—2009) * [[Сяргей Гурэнка]] (2009—2010) * [[Сяргей Саладоўнікаў]] ({{в.а.}}, 2010) * [[Уладзімір Гольмак]] (2010) * [[Алег Васіленка]] (2010—2011) * [[Сяргей Аўчыннікаў]] (2011) * [[Аляксандр Сяднёў]] (2011—2012) * [[Алег Пратасаў]] (2012—2013) * [[Роберт Маскант]] (чэрвень — снежань 2013) * [[Уладзімір Журавель]] (снежань 2013 — снежань 2014) * [[Душан Угрын, 1967|Душан Угрын]] (снежань 2014 — красавік 2015) * [[Вук Рашавіч]] (май 2015 — ліпень 2016) * [[Сяргей Бароўскі]] (ліпень 2016 — май 2017) * [[Сяргей Гурэнка]] (май 2017 — снежань 2018) * [[Раман Піліпчук]] (люты — май 2019) * [[Радзіслаў Арлоўскі]] ({{в.а.}}, май — чэрвень 2019) * [[Сяргей Гурэнка]] (чэрвень 2019 — красавік 2020) * [[Леанід Кучук]] (красавік 2020 — чэрвень 2021) * [[Арцём Чалядзінскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — снежні 2021; снежань 2021 — лістапад 2022) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Фінансы, санкцыі ЕС == Тытульным спонсарам доўгі час (з 1999 па 2019 год) была [[Беларусь|беларуская]] група кампаній «[[Трайпл]]», заснаваная ў 1992 годзе, генеральны дырэктар [[Юрый Чыж]]. Па звестках газеты «Прессбол», бюджэт «Дынама» на сезон 2013 склаў каля 6 млн [[Долар ЗША|долараў]]<ref>{{cite web|language=ru|url=http://www.pressball.by/news/football/129999|title=Футбол. Годовой бюджет минского "Динамо" составляет порядка 6 миллионов долларов|date=2013-03-27|website=pressball.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330002746/http://www.pressball.by/news/football/129999|archive-date=2013-03-30|access-date=|dead-url=yes}}</ref>. 23 сакавіка 2012 года [[Савет Еўрапейскага саюза]] дадаў [[Юрый Аляксандравіч Чыж|Юрый Чыжа]] да [[Чорны спіс Еўрасаюза|спісу беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]], таксама пад еўрапейскія санкцыі трапілі і яго кампаніі, у тым ліку «Дынама» Мінск<ref>{{cite web|language=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32012D0642|title=Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus|date=2012-10-17|website=eur-lex.europa.eu|archive-url=|archive-date=|access-date=2023-12-08|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=http://news.tut.by/politics/280743.html|title=ЕС обнародовал черный список из 12 человек и 29 компаний|date=2012-03-25|work=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325211424/http://news.tut.by/politics/280743.html|archive-date=2012-03-25|access-date=2012-03-25|dead-url=yes}}</ref>. 6 лістапада 2015 года санкцыі супраць Чыжа і яго актываў былі знятыя<ref>{{cite web|date=2015-10-6|url=http://nn.by/?c=ar&i=157529|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006171032/http://nn.by/?c=ar&i=157529|archive-date=2015-10-06|title=Санкцыі ЕС у дачыненні да Юрыя Чыжа і яго актываў знятыя|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2015-10-06|language=be}}</ref><ref>{{cite web|language=be-tarask|url=https://www.svaboda.org/a/krutoje-pikie-juryja-cyza/27606470.html|title=Крутое піке Юрыя Чыжа: ад самага пасьпяховага бізнэсоўца Беларусі да арыштанта|date=2016-03-12|publisher=«[[Радыё Свабода]]»|author=ІК|archive-url=|archive-date=|access-date=2023-12-08|dead-url=no}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://dinamo-minsk.by/blr Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-dynama-minsk/18859}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Дынама Мінск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:ФК Дынама Мінск| ]] [[Катэгорыя:1927 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] 2wfps0d125j6ubypqnougn388kt0kwl 0 43054 5181031 4961535 2026-08-14T11:23:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181031 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аблажэй}}{{мастак}} '''Алег Іванавіч Аблажэй''' ({{lang-lt|Olegas Ablažiejus}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 мая 1954 года ў в. [[Лезнявічы]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Скончыў у 1977 годзе [[Віцебскі педагагічны інстытут]], у 1985 годзе — [[Віленская мастацкая акадэмія|Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут]]. Мастацкі рэдактар газеты «[[Рунь (газета)|Рунь]]», мастацкі афарміцель дзіцячага часопіса «Лола». Займаўся жывапісам, [[акварэль|акварэллю]], станковай графікай, ілюстраваў кнігі. У яго афармленні ў Беларусі выйшлі творы [[В. Жуковіч]]а «Гуканне вясны», [[Д. Бічэль-Загнетава]]й «Гараднічанка», у Маскве — «Шведскія казкі» [[Э. Хемінгуэй|Э. Хэмінгуэя]], «Сербская паэзія», у Вільні — «Казка пра Султана» і інш. У 1984—1986 гадах у Літве выдадзена серыя канвертаў з партрэтамі літоўскіх дзеячаў, аформленая А. Аблажэем, і серыя паштовак. Маляваў таксама партрэты вядомых дзеячаў, краявіды. Любімая яго тэма — жанчына ў фантастычных строях і проста жанчына. Яго працы выстаўляліся неаднаразова ў Літве, Польшчы, Беларусі, Германіі, Эстоніі, Латвіі. Прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці «[[Саюдзіс]]а», супрацоўнічаў з беларускімі арганізацыямі Вільні. Член рады [[Таварыства беларускай культуры ў Літве|Таварыства беларускай культуры]], суполкі мастакоў краін Балтыі «[[Маю гонар]]». Пісаў сатырычныя [[фельетон]]ы для газеты «Рунь». Памёр 18 мая 2016 года ў [[Вільня|Вільні]]. Пахаваны ў вёсцы [[Лезнявічы]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-18}}</ref>. == Узнагароды == * Медаль «За падзеі 13-га студзеня» (Літва). == Бібліяграфія == * «Сем казак пра каралеўнаў» (1999, на польскай мове). * {{кніга|аўтар =|загаловак = «[[Красамоўнае сэрца]]» |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Мастацкая літаратура |год =2015 |старонак =71 |серыя = |isbn = |тыраж = }} === У зборніках === * {{кніга|аўтар = |частка =Забароненая сукня |загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі = |старонак = |серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = |тыраж =}} {{зноскі}} == Літаратура == * Мілаш Л. Аблажэй Алег: Старонкі будучага даведніка // Кантакты і дыялогі. 1999, № 4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аблажэй Алег Іванавіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы]] r9y1sz3uwvb7en88dcdusopet4hotju 0 43892 5180856 4922970 2026-08-14T07:15:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180856 wikitext text/x-wiki {{Нейтральнасць}} {{Палітычная партыя | party_name = | party_origname = Революционный коммунистический союз молодёжи (большевиков) | party_logo = Логотип_РКСМ(б).png | size = | leader = Міхаіл Бяляеў | foundation = | alliance = [[РКРП-РПК]], СКМ РФ, [[АЧМ]], KSM, KNE | ideology = | membership = | publication = газета «Бумбараш», часопiс «Рэвалюцыя» | headquarters = | motto = [[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]] | anthem = [[Iнтэрнацыянал, гiмн|Iнтэрнацыянал]] | website =rksmb.org }} '''Рэвалюцыйны камуністычны саюз моладзі (бальшавікоў) — РКСМ(б)''' — камуністычная арганізацыя, якая аб’ядноўвае моладзь у змаганні за скіданне капіталізму, усталяванне [[Дыктатура пралетарыяту|дыктатуры пралетарыята]] і пабудову бяскласавага камуністычнага грамадства. РКСМ(б) кіруецца тэорыяй [[марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]]. Паводле праграмных дакументаў арганізацыі, у ёй аб’яднаная моладзь, якую не задавальняе цяперашні стан краіны і якая гатовая прапанаваць і рэалізаваць адзіную разумную альтэрнатыву — [[сацыялізм]]. == Гісторыя РКСМ(б) == Узнікненне РКСМ(б) злучана з ідэйнымі і тактычнымі рознагалоссямі, якія ўзніклі ў Расійскім камуністычным саюзе моладзі (РКСМ). Да 1996 года ў РКСМ вылучылася група камсамольцаў, якія палічылі, што дзеянні РКСМ накіраваны на ўпісванне арганізацыі ў капіталістычную палітычную сістэму, на адмову ад рэвалюцыйных формаў пераходу да [[сацыялізм]]у. Камсамольцы, не якія пагадзіліся з такой лініяй развіцця Расійскага Камсамола заявілі пра стварэнне новай арганізацыі — Рэвалюцыйнага камуністычнага саюза моладзі — РКСМ(б). Галоўным ініцыятарам стварэння РКСМ(б) выступіў сакратар ЦК РКСМ па ідэалогіі Павел Былевскiй. Устаноўчы з’езд РКСМ(б) адбыўся 5-6 ліпеня 1997 гады ў [[Перм]]і. Найважным яго вынікам стала арыентацыя камсамола на Расійскую камуністычную працоўную партыю. == Цэлі і функцыі РКСМ(б) == РКСМ(б) паднімае моладзь на практычную барацьбу па рэвалюцыйнай абароне класавых інтарэсаў, сацыяльных і палітычных правоў якая працуе моладзі ў буржуазным грамадстве. Арганізуе ўдзел маладых працоўных, студэнтаў у падрыхтоўцы камуністычнай рэвалюцыі і ажыццяўленні [[камунізм]]у. Рэвалюцыйны Камсамол: * выхоўвае моладзь у духу камуністычных ідэалаў; * нясе ў моладзевыя масы класавую свядомасць, [[пралетарскі інтэрнацыяналізм]]; * дапамагае выпрацоўцы дыялектычнага светапогляду, уменні аб’ектыўна спазнаваць рэчаіснасць, вядзе барацьбу супраць ідэалізму, рэлігійных забабонаў і іншага цемрашальства. == Арганізацыя == Рэвалюцыйны камсамол з’яўляецца адзінай арганізацыяй, злучанай свядомай дысцыплінай, аднолькава абавязковай для ўсіх членаў камсамола. Паводле праграмных дакументаў арганізацыі, Рэвалюцыйны камуністычны саюз моладзі моцны сваёй згуртаванасцю, адзінствам волі, адзінствам дзеянняў, несумяшчальных з адступленнем ад Праграмнай заявы і Статуту, з парушэннем дысцыпліны, з фракцыйнымі групоўкамі. РКСМ(б) патрабуе ад сваіх членаў актыўнай і самаадданай працы па ажыццяўленні праграмных становішчаў і Статуту камсамола, выкананню ўсіх рашэнняў РКСМ(б) і яго кіраўнічых органаў, забеспячэнню адзінства шэрагаў камсамола і ўмацаванню братэрскіх, інтэрнацыянальных адносін з пралетарамі ўсіх краін свету. Рэвалюцыйны камуністычны саюз моладзі — РКСМ(б) з’яўляецца неад’емнай часткай сусветнага камуністычнага руху. == Дзейнасць == Адметнай рысай РКСМ(б) у сучасным левым руху з’яўляецца адмысловая ўвага, нададзенае арганізацыяй пытанням развіцця марксісцкай тэорыі, працы ў асяроддзі маладой інтэлігенцыі, прапагандзе ідэй навуковага [[сацыялізм]]у з выкарыстаннем новых інфармацыйных тэхналогій. Значная частка членаў РКСМ(б) з’яўляецца IT-адмыслоўцамі. Высілкамі членаў РКСМ(б) створана адна з найбуйных электронных [http://wiki.rksmb.org бібліятэк марксісцкай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210519001229/http://wiki.rksmb.org/ |date=19 мая 2021 }}. Рэгулярна праводзяцца адкрытыя семінары, прысвечаныя як пытанням практыкі і тэорыі марксізму, так і IT-тэхналогіямі, напрыклад выдавецкай справе і крыптаграфіі. Членамі арганізацыі напісаны шэраг прац у вобласці сучаснай марксісцкай тэорыі, прысвечаных, у прыватнасці, такім пытанням, як аналіз сучаснай расійскай рыначнай гаспадаркі, роля НДВКП у здыманні таварнага характару вытворчасці, праблемы палітычнай эканоміі, сацыялізму і інш. Вядуцца працы па перакладзе на рускую мову прац сучасных марксісцкіх даследчыкаў. === Камсамольскі друк === Цэнтральным друкаваным органам РКСМ(б) з’яўляецца газета «Бумбараш-2017». Перыядычнасць выпуску прыблізна 1 раз у 1-2 месяца. Большасць публікацый і матэрыялаў, змяшчаных у газету, пішуцца маладымі аўтарамі. РКСМ(б) выдае таксама тэарэтычны часопіс «Рэвалюцыя», які распаўсюджваецца галоўным чынам сярод камсамольцаў і спачуваючых. Перыядычна выпускаецца камсамольскі лісток «Дэтанатар», які ўяўляе сабой двухбаковую ўлётку. Кожны яго выпуск прысвячаецца вызначанай тэме. === Ваенна-спартыўныя лагеры === З 2003 гады добрай традыцыяй стала правядзенне штогадовых усерасійскіх лагераў РКСМ(б). У адрозненне ад іншых лагераў, якія маюць характар турыстычных кемпінгаў, лагеры РКСМ(б) носяць падкрэслена цвёрды характар. У такіх лагерах камсамольцы і спачуваючыя праходзяць першасную ваенна-спартыўную падрыхтоўку, развіваюцца фізічна, атрымліваюць навыкі арыентавання на мясцовасці, стрэльбы, барацьбы, паводзін пры затрыманні, выжыванні ў экстрэмальных умовах і шматлікае іншае. Характэрнай асаблівасцю з’яўляецца спалучэнне ваенна-спартыўнай падрыхтоўкі з тэарэтычнай, якая ўключае правядзенне палявых ідэалагічных семінараў, а таксама абмен досведам паміж рознымі рэгіянальнымі камсамольскімі арганізацыямі. Полувоены характар лагера мяркуе належны ўзровень дысцыпліны. Патэнцыйныя ўдзельнікі праходзяць досыць строгае фільтраванне; члены іншых арганізацый і спачуваючыя могуць патрапіць у лагер толькі пры наяўнасці адпаведных рэкамендацый і санкцыі Арганізацыйнага аддзела. Сярод удзельнікаў лагера ўводзіцца беспярэчны «сухі закон»; ужыванне алкаголю караецца выгнаннем. Адлучкі з лагера санкцыянуюцца кашталянам, які мае паўнамоцтвы аднаасобнага кіраўніцтва. На адпаведным узроўні забяспечваецца і кругласутачная ахова лагера. Апроч летніх лагераў перыядычна праводзяцца зімовыя лагеры, накіраваныя на ідэалагічную падрыхтоўку і абмен досведам. Па ініцыятыве асобных тэрытарыяльных арганізацый праводзяцца рэгіянальныя спартыўныя лагеры і паходы. У 2006 годзе на падобны сумесны лагер СКМ і РКСМ(б) у Ніжагародскай вобласці быў здзейснены налёт АМАПа<ref>[http://rksmb.ru/get.php?1128 Разбойный налёт властей. В Нижегородской области задержаны активисты СКМ и РКСМ(б)]{{Недаступная спасылка}}</ref>, які скончыўся арыштам шматлікіх яго ўдзельнікаў. === Працоўны рух === Адной з асноўных задач існавання РКСМ(б), пастаўленых яшчэ Устаноўчым з’ездам камсамола, з’яўляецца арганізацыя і ўсялякая падтрымка класавай барацьбы пралетарыята<ref>[http://rksmb.org/pragramnaya-zayava/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170626214516/http://rksmb.org/pragramnaya-zayava/ |date=26 чэрвеня 2017 }}Праграмная заява Рэвалюцыйнага Камуністычнага Саюза Моладзі (бальшавікоў) на беларускай</ref>. На сённяшні дзень РКСМ(б) з’яўляецца адной з нешматлікіх левых моладзевых арганізацый Расіі, мэтанакіравана і рэгулярна якія ўзаемадзейнічаюць з працоўным рухам і кіроўных актыўную прапаганду класавай барацьбы і камуністычных ідэй у асяроддзі пралетарыята. Асноўнай формай падтрымкі працоўнага руху з’яўляюцца арганізацыя пікетаў з раздачай улётак і распаўсюдам прэсы РКСМ(б) і РКПП-РПК у прахадных заводаў, фабрыкаў і іншых прадпрыемстваў. Нароўні з гэтым агітацыйная праца праводзіцца непасрэдна ў тых працоўных калектывах, дзе складаюцца самі камсамольцы. У мэтах пашырэння ўплыву партыі ў асяроддзі пралетарыята РКСМ(б) арганізуе падтрымку ўсіх формаў барацьбы працоўных за паляпшэнне ўмоў працы, падвышэнне зарплаты і г. д.; праводзіць кампаніі салідарнасці ў падтрымку тых працоўных і іх незалежных класавых прафсаюзаў, якія паспяхова адстойваюць і абараняюць правы сваіх таварышаў у сутычцы з капіталам. З найбольш свежых прыкладаў такога роду дзейнасці варта адзначыць першым чынам кампанію салідарнасці з працоўнымі заводу «Форд» у горадзе Усеволжск (Ленінградская вобласць Расіі), а таксама падтрымку страйку чыгуначнікаў і іх незалежнага прафсаюзу РПЛБЧ (Расійскі прафсаюз лакаматыўных брыгад чыгуначнікаў). Узаемадзеянне з баявымі прафсаюзамі, падтрымка іх барацьбы нярэдка прыводзяць да таго, што найбольш актыўныя і свядомыя працоўныя і прафсаюзныя актывісты ўступаюць у камсамол ці ў партыю. Маюцца некалькі выпадкаў, калі падобная дзейнасць сканчалася нават стварэннем партыйных вочак РКПП-РПК на прадпрыемствах. Формай падтрымкі працоўнага руху нароўні з лістовачнымі пікетамі явяются таксама навочная агітацыя пасродкам роспісу сцен зблізку заводаў і прадпрыемстваў. Асноўнымі лозунгамі для надпісаў тут як правіла з’яўляюцца: «Улада працоўным!», «Змагайся за свае правы», «Страйк — тваё права» і г. д. З усіх выглядаў дзейнасці гэты з’яўляецца найбольш небяспечным у сілу сваёй супрацьзаконнасці. Так, увосень 2007 г. нашумелы выпадак адбыўся ў Пензе, калі за надпіс «Працоўныя, не будзьце быдлам — паднімайцеся на барацьбу» быў арыштаваны і прысуджаны да 120 гадзінам прымусовых прац мясцовы камсамолец<ref>[http://rksmb.ru/get.php?2165 История одной акции. Гражданам России остаётся выражать своё мнение на заборах]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Барацьба супраць рэлігіі === Рэвалюцыйны Камсамол з’яўляецца адной з нешматлікіх сучасных камуністычных арганізацый Расіі не проста на словах, а на справе вядучай мэтанакіраваную антырэлігійную прапаганду, як адно з найважных сродкаў на шляхі абуджэння класавай свядомасці працаўнікоў Расіі. Так, калі напачатку XXI стагоддзі [[Руская праваслаўная царква]] пачала прапіхваць ідэю ўкаранення ў школы ўрокаў закона божага пад выглядам «Асноў праваслаўнай культуры», Рэвкамсамол адным з першых выступіў супраць гэтага новаўвядзення. Які адбыўся 3 студзеня 2003 г. у Маскве пленум ЦК РКСМ(б) абвясціў пра правядзенне грамадскай кампаніі «Прэч папоў са школ». Адмысловую актыўнасць кампанія набыла ў Маскоўскім рэгіёне. Першапачаткова акцыя праходзіла ў агітацыйна-прапагандысцкім ключы: быў выпушчаны антырэлігійны спецвыпуск камсамольскага лістка «Дэтанатар», шэраг антырэлігійных публікацый у камсамольскай газеце «Бумбараш» і моладзевай старонцы газеты «Думка», выпуск самаклейных антырэлігійных стыкераў, пачата распрацоўка навучальнага курсу «Навуковы атэізм»<ref>[http://mgo-rksmb.narod.ru/edu5filos.html Учебный курс «Научный атеизм»]</ref>. Пасля паспяховага завяршэння агітацыйна-прапагандысцкага этапу кампаніі было прынята рашэнне пра правядзенне вулічных акцый. У Маскве антырэлігійнымі лозунгамі было размалёвана само Міністэрства адукацыі РФ. Актывісты РКСМ(б) Арцём Буслаев і Віктар Бурянкоў, якія рэалізавалі кампанію ў падмаскоўным горадзе Нагінску ў маі 2003 года, былі схоплены і пад надуманай падставай утрымліваліся ўладамі 10 сутак, пасля чаго супраць іх было ўзбуджана крымінальная справа<ref>[http://mgo-rksmb.narod.ru/noginsk2003.html Инцидент в Ногинске]</ref>. У 2006 годзе па ініцыятыве маскоўскіх камсамольцаў быў выпушчаны першы нумар антырэлігійнага часопіса «Бязбожнік». У 2008 годзе РКСМ(б) усталяваў дружалюбныя сувязі з адноўленым [[Саюз ваяўнічых бязбожнікаў|Саюзам Ваяўнічых Бязбожнікаў]] РФ. У ліпені таго ж гады камсамольцы падтрымалі ініцыяваную СВБ РФ агітацыйную кампанію па выкрыцці святой выявы [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], прымеркаваную да 90-годдзю растрэлу грамадзян Раманавых<ref>[http://rksmb.ru/get.php?2580 Листовка к 90летию приведения приговора в отношении граждан Романовых]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Маладзёжныя палітычныя арганізацыі]] td3he99gvisrbhqz6bvtgd0ehjwn2kk 0 43939 5180597 5084928 2026-08-13T15:18:07Z IvanScrooge98 56118 /* */ A 5180597 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Махфуз}} {{Пісьменнік |Імя = Нагіб Махфуз |Арыгінал імя = {{lang-ar|نجيب محفوظ}} |Выява = Naguib Mahfouz HR.jpg |Шырыня = 220px |Апісанне выявы = |Месца нараджэння = |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = 1932–2005 |Кірункі = [[рамантызм]], [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]], [[экзістэнцыялізм]] |Жанр = [[раман]], [[апавяданне]] |Мова твораў = [[арабская мова|арабская]] |Прэміі = }} '''Нагіб Махфуз''' ({{lang-ar|نجيب محفوظ}}; {{ДН|11|12|1911}}, {{МН|Каір||}} — {{ДС|29|8|2006}}) — егіпецкі белетрыст, [[драматург]], [[сцэнарыст]] і адзіны ў [[арабскі свет|арабскім свеце]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1988). == Біяграфія == Нахіл Махфуз нарадзіўся ў [[Каір]]ы ў [[11 снежня]] [[1911]] года<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|загаловак=Махфуз Нагиб|аўтар=Н. К. Коцарев}}</ref> ў сям’і чыноўніка. Яму далі імя ў гонар {{не перакладзена 2|Нагіб Паша Махфуз|Нагіба Пашы Махфуза|en|Naguib Pasha Mahfouz}}, вельмі вядомага егіпецкага доктара, заснавальніка егіпецкага [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]]. Менавіта ён прыняў роды ў маці, калі нарадзіўся будучы пісьменнік. Махфуз быў сёмым дзіцем у сям’і, у яго былі чацвёра старэйшых братоў і дзве старэйшыя сёстры. Аднак, браты і сёстры былі нашмат старэйшыя за яго, і па-сапраўднаму цёплых і душэўных адносін паміж імі ў дзяцінстве не склалася. Пра бацькоў Махфуз заўсёды расказваў вельмі мала. Вядома, што яго бацька служыў на грамадзянскай службе, рахункаводам ці бухгалтарам, аднак даволі рана звольніўся для вядзення спраў аднаго свайго сябра-гандляра. Сам Махфуз характарызаваў свайго бацьку як старамоднага чалавека. Пры гэтым адзін з сяброў яго дзяцінства апісваў бацьку Махфуза як вельмі цвёрдага чалавека. Махфуз нарадзіўся ў самым цэнтры старога Каіра, квартале аль-Джамалія, дзе сям’я жыла да 1924 года, пасля чаго пераехала ў новы прыгарад Каіра аль-Абасія. Дзяцінства, праведзенае ў аль-Джамаліі, назаўжды застанецца для Махфуза невычэрпнай крыніцай натхнення, там адбываецца дзеянне многіх яго раманаў, напрыклад, {{не перакладзена 2|Завулак Мідаг|«Завулак Мідаг»|en|Midaq Alley (novel)|Midaq Alley}} (адаптавана для сцэнарыя мексіканскага фільма «[[Алея дзіваў]]») і {{не перакладзена 2|Каірская трылогія|«Каірская трылогія»|en|Cairo Trilogy}}, дзе ён узнаўляе вобраз тых месцаў са скрупулёзнай дакладнасцю. І ў пазнейшых творах ({{не перакладзена 2|Дзеці нашага квартала|«Дзеці нашага квартала»|en|Children of Gebelawi}}, [[Фантан і магіла|«Фантан і магіла»]] (Fountain and Tomb), {{не перакладзена 2|Эпапея харафішаў|«Эпапея харафішаў»|en|The Harafish}} і інш.) атмасфера аль-Джамаліі насычае прозу пісьменніка дэталямі, вобразамі, характарамі, што ўразаліся ў яго памяць у дзяцінстве. {{цытата|аўтар=<small>Махфуз Нагіб.</small>|Мне здаецца, што пісьменнік павінен быць звязаны з вызначаным месцам ці вызначаным прадметам, каб мець апору, ад якой будуць адштурхвацца яго пачуцці.}} Асаблівасцю тых месцаў у часы дзяцінства Махфуза было тое, што ў адным раёне ў цеснай блізкасці жылі найразнастайнейшыя катэгорыі жыхароў, ад самых гаротных беднякоў да багацеяў, блокавыя дамы, дзе ў вялікіх пакоях туліліся цэлымі сямействамі, суседнічалі з асабнякамі багацеяў. Дзякуючы гэтаму пісьменнік мог бачыць, мог мець зносіны і спазнаваць свет у адмысловай мадэлі егіпецкага грамадства ў цэлым, што, безумоўна, не магло не паўплываць на яго і прайшло чырвонай ніткай праз усю яго творчасць. Там жа, у аль-Джамаліі, ляжаць вытокі [[нацыяналізм]]у Махфуза (пасля на яго сур’ёзны палітычны ўплыў зрабіў таксама [[сацыялізм]] [[Салома Муса|Саломы Мусы]]). Яшчэ быўшы дзіцем ён аказаўся сведкам масавых выступленняў сваіх суайчыннікаў супраць англійскага пратэктарату ў 1919 годзе. Краіна была натхнёна нацыянальным уздымам, і яркім успамінам дзяцінства стаў для Махфуза яго бацька, зацяты прыхільнік тагачасных змен. Імёны [[Мустафа Каміль|Мустафы Каміля]], {{не перакладзена 2|Мухамад Фарыд|Мухамада Фарыда|en|Mohammad Farid}}, [[Саад Заглул|Саада Заглула]] лічыліся ў доме Махфуза святымі, а ворагі краіны — асабістымі ворагамі бацькі<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.1-7</ref>. У аль-Аббасіі Махфуз перажывае сваё першае каханне, што стала для яго адным з самых яркіх перажыванняў у жыцці і таксама знайшло адлюстраванне ў творчасці. Дзяўчына была старэйшая за яго і належала да іншага кола грамадства, таму развіцця пачуцці не атрымалі. У [[Каірскі ўніверсітэт|Каірскім універсітэце]] (у тыя часы Універсітэт Караля [[Ахмед Фуад I|Фуада I]]) Махфуз вывучаў [[філасофія|філасофію]] і [[літаратура|літаратуру]]. Атрымваючы сярэднюю адукацыю, Махфуз паказваў вялікія поспехі ў матэматыцы і дакладных навуках і спачатку думаў, што стане або медыкам, або інжынерам. Аднак потам яго захапіла філасофія, і таму ён паступіў на філасофскі факультэт, хоць гэта і выклікала моцнае незадавальненне яго бацькі. У [[1934]] годзе ён скончыў філасофскі<ref>[http://aucpress.com/t-aboutnm.aspx?template=template_naguibmahfouz Naguib Mahfouz on his English publisher’s website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070825155321/http://www.aucpress.com/t-aboutnm.aspx?template=template_naguibmahfouz |date=25 жніўня 2007 }}</ref> факультэт. Пасля заканчэння ўніверсітэта пачынае падрыхтоўку на ступень [[Магістр мастацтваў|магістра мастацтваў]], пры гэтым актыўна друкуецца ў перыядычных выданнях, публікуючы артыкулы на філасофскія і псіхалагічныя тэмы. Да [[1972]] года працаваў дзяржслужбоўцам, спачатку ў [[Міністэрства вакуфаў, Егіпет|міністэрстве вакуфаў]] (Ministry of Mortmain Endowments), потым дырэктарам па цэнзуры Бюро мастацтваў, дырэктарам Фонду падтрымкі кіно, і нарэшце — кансультантам па справах культуры Міністэрства культуры. Па егіпецкіх мерках Нахіл Махфуз быў [[лібералізм|ліберальным]] аўтарам, і яго кнігі выклікалі незадаволенасць ісламістаў. У [[1994]] годзе на пісьменніка напаў з нажом фанатык і сур’ёзна параніў яго<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5297470.stm|work=BBC News|title=President pays tribute to Mahfouz|date=30 August 2006}}</ref>. Пасля гэтага здарэння здароўе Махфуза пахіснулася, але ён працягнуў пісаць. === Смерць і пахаванні === У [[ліпень|ліпені]] [[2006]] года Махфуз быў шпіталяваны і да дня смерці ўжо не пакідаў лякарню. Да моманту сваёй смерці ў 2006 годзе Махфуз быў самым старым жывым лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па літаратуры і трэцім па ўзросце за ўвесь час прысуджэння прэміі, саступаючы толькі [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертрану Раселу]] і [[Хальдаўр Кільян Лакснес|Хальдаўру Лакснесу]]. На момант сваёй смерці ён быў адзіным пісьменнікам, які пісаў на арабскай мове і атрымаў Нобелеўскую прэмію. У ліпені 2006 года Махфуз атрымаў траўму галавы ў выніку падзення. Ён заставаўся ў лякарні да самай сваёй смерці [[30 жніўня]] [[2006]] года<ref name="nytimes">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/30/books/31mahfouzcnd.html?pagewanted=all|title=Naguib Mahfouz, Chronicler of Arab Lives, Dies at 94|author=Robert D. McFadden|newspaper=[[New York Times]]|date=August 30, 2006|accessdate=September 25, 2012}}</ref> ў лякарні Каіра. У сваім старэчым веку ён амаль аслеп, і, хоць ён працягваў пісаць, яму было цяжка трымаць ручку ці аловак. Перад сваёй смерцю ён пакутаваў ад крывацёчнай язвы, праблем з [[нырка]]мі і сардэчнай недастатковасці. 31 жніўня 2006 года адбыліся дзяржаўныя пахаванні з ваярскімі ўшанаваннямі ў мячэці Аль-Рашдан у раёне [[Каір]]а [[Наср-Сіці]] ([[:en:Nasr City|Nasr City]]). == Творчасць == Першыя творы Нагіба Махфуза, у якіх рэалістычна малююцца традыцыйныя нацыянальныя каштоўнасці, публікуе ў часопісе «Аль-маджалла аль-джадыда» яго рэдактар, вядомы егіпецкі журналіст [[Салама Муса]]. Муса аказаў уплыў на маладога Махфуза, і калі той пачаў пісаць, казаў: «У цябе ёсць патэнцыял, але ты яшчэ не развіў яго»<ref>Лауреаты Нобелевской премии по литературе — Н. Махфуз. Интервью The Paris Review, № 123, 1992&#93;</ref>. Першы зборнік навэл («Шэпт утрапёнасці») быў апублікаваны ў 1938 годзе<ref name="БСЭ"/>. За ім з’явіўся шэраг гістарычных раманаў, напісаных у рамантычнай манеры і прысвечаных часам кіравання [[фараон]]аў («Мудрасць Хеопса», «Радопіс Нубійская», «Барацьба Фіваў»). Еўрапейскае прызнанне проза Махфуза атрымала ў канцы 1950-х гадоў пасля таго, як была апублікавана яго «каірская трылогія» («Бейн ал-Касрэйн», «Каср аш-Шоук» і «ас-Сукарыя»). Апісваючы жыццё трох пакаленняў каірскай сям’і, аўтар адлюстроўвае сацыяльныя і палітычныя падзеі ў гісторыі Егіпта. У 1960-я гады адбываюцца змены ў творчасці Махфуза. Ён імкнецца да малых форм (апавяданне) і пакідае больш месца сімвалу. Пачуццё пастаяннай трывогі і пакуты, выкліканае эвалюцыяй грамадства, дзе чалавек пачуваецца ўсё больш самотным і пакінутым, гучыць у такіх творах: «Злодзей і сабакі» (1961), «Боскі свет» (1963), «Перапёлкі і восень» (1964), «Шлях» (1964), «Жабрак» (1965), «Балбатня над Нілам» (1966), «Карчма чорнай кошкі» (1968), «Мядовы месяц» (1971). У цэлым Махфуз напісаў каля пяці дзясяткаў [[раман]]аў і [[аповесць|аповесцей]], больш сотні [[апавяданне|апавяданняў]]. Апошняя кніга пісьменніка была апублікавана ў 2005 годзе: ім стаў зборнік расказаў пра жыццё пасля смерці «Сёмае неба». У [[1988 год у літаратуры|1988 годзе]] прысуджана Нобелеўская прэмія па літаратуры «за рэалізм і багацце адценняў арабскага аповядання, які мае значэнне для ўсяго чалавецтва». Больш паловы яго раманаў было экранізавана. Фільмы карыстаюцца папулярнасцю ў арабскім свеце. У каірскім раёне Мухандысін яму ўсталяваны прыжыццёвы бронзавы помнік. У літаратурнай крытыцы прынята дзяліць творчасць Махфуза на чатыры вялікія перыяды. Першы — гэта перыяд [[Гістарычная проза|гістарычнай]], [[Рамантызм|рамантычнай]] прозы, другі — перыяд [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]] і [[Натуралізм, літаратура|натуралізму]], да трэцяга перыяду крытыкі адносяць працы Махфуза ў жанрах [[мадэрнізм]]у і эксперыментальнай літаратуры, а ў чацвёртым адзначаюць тэндэнцыі да выкарыстання пісьменнікам традыцыйных форм, у гэты ж перыяд ён стварае так званыя «эпізадычныя раманы» ({{lang-en|episodic novel}}). Аднак гэта дзяленне вельмі ўмоўнае, бо твора Махфуза заўсёды імкнуліся пераадолець якія-небудзь рамкі, эстэтыка яго творчасці занадта непрадказальная, каб даць магчымасць да стварэння адназначнай храналогіі творчага шляху пісьменніка. Як прыклад можна прывесці {{не перакладзена 2|Каірская трылогія|«Каірскую трылогію»|en|Cairo Trilogy}}, якая традыцыйна лічыцца вяршыняй перыяду рэалізму ў творчасці аўтара. Аднак, больш пільны погляд дазваляе разглядзець у ёй і прыкметы мадэрнізму: зварот унутр сябе, здольнасць суперажываць, часта даведзеная да экстрэмуму, і ўсё гэта, выяўленае ў яркай, насычанай прозе, кажа пра тое, што ва ўжыванні якіх-небудзь адназначных мастацкіх ацэнак да творчасці Махфуза трэба заўсёды быць вельмі асцярожным<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.xi-xii</ref>. === Ключавыя вобразы === Разуменне творчасці пісьменніка немагчымае без ведаў ключавых вобразаў, якія могуць уваходзіць у яго творы непасрэдна, могуць быць апісаны з дэталёвай дакладнасцю, але могуць і гучаць апасродкавана, надаючы глыбейшы сэнс напісанаму, калі ведаць, што служыла адпраўной кропкай тых ці іншых характараў, дэталей сюжэта і атмасферы. Большасць падобных базавых вобразаў узыходзіць да дзяцінства Махфуза ў квартале аль-Джамалія. Найперш само гэта месца мае найважнейшае значэнне для аналізу творчасці аўтара. Так званая «хара» (''hara''), квартал ці вуліца, дзе жывуць беднякі, у часы дзяцінства Махфуза ўяўляла ўнікальную з’яву змешвання саслоўяў і сацыяльных статусаў. У кварталах квітнела дзейнасць крымінальных банд, і яшчэ адзін вобраз з дзяцінства пісьменніка — гэта вулічны бандыт (''futuwwas''). Містыкай і таямніцай веяла ад прытулкаў [[дэрвіш]]аў (''takiyya''), вулічны краявід каларытна напаўнялі і цёмная арка (''qabw'') над старажытнымі гарадскімі варотамі, і даўнейшы фантан для пітва (''sabil''), і гарадскія могілкі (''qarafa''). Сам пісьменнік ведаў і прызнаваў той асаблівы ўплыў, які аказваў на яго свет «хары» (the ''hara'' world)<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.2</ref>. {{цытата|аўтар=<small>Махфуз Нагіб.</small>|Што сапраўды хвалюе і прымушае мяне тварыць, гэта свет «хары». Гэта мой самы любы свет.}} Найбольш ярка ўплыў гэтага вобраза адбіўся ў ранніх творах пісьменніка і ў яго позняй творчасці (з сярэдзіны сямідзясятых). Калі спачатку вобраз «хары» быў тым матэрыялам, з якога ён будаваў свае творы, то ў позні час гэтым матэрыялам стала настальгія аўтара па часах маладосці. Вобраз вулічнага крымінальнага аўтарытэта (''futuwwas'') знайшоў найболей яркае адлюстраванне ў раманах {{не перакладзена 2|Дзеці нашага квартала|«Дзеці нашага квартала»|en|Children of Gebelawi}} і {{не перакладзена 2|Эпапея харафішаў|«Эпапея харафішаў»|en|The Harafish}}. Аўтар ідэалізуе вобраз бандыта, якім ён бачыўся Махфузу ў дзяцінстве. Для яго гэта быў не проста злачынец, а моцная асоба, мэтай якога была абарона ''сваёй'' тэрыторыі ад іншых бандытаў. Падобнае дзяленне раёнаў «хары» на зоны ўплыву прыводзіла да частых сутычак паміж варожымі злачыннымі групоўкамі, але нават такія разборкі падаюцца Махфузом з налётам рамантычнай прывабнасці. Крымінальныя лідары прынялі надалей актыўны ўдзел у акцыях супраць англійскага пратэктарату, яны з’яўляліся прыхільнікамі партыі [[Вафд]], што таксама не мог не адзначыць пісьменнік, заваяваны гэтым супярэчлівым вобразам<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.3</ref>. Яшчэ адным важным вобразам у творчай сістэме егіпецкага пісьменніка з’яўляецца раён аль-Абасія, куды яго сям’я пераехала жыць у 1924 год. У адрозненне ад шумнай і люднай аль-Джамаліі, новы раён уяўляе сабою бяскрайнія палі, пакрытыя расліннасцю, дзе кожны дом меў свой сад, дзе панавала цішыня. Убору з «харай» аль-Абасія стала другім ключавым месцам для Махфуза, якому ён даў імя «кхала» (''khala'''), што азначае «пустэчу», «пустэчу». Па вялікім рахунку, галоўныя падзеі ў раманах пісьменніка адбываецца толькі ў двух тыпах месцаў — «хары» і «кхале». Усе астатнія месцы толькі служаць заданню надаць аб’ёмістасць сюжэту, захапіць і асачыць усе ніткі, што немінуча вядуць да галоўных месцаў, дзе разгортваюцца вызначальныя падзеі. У творчай інтэрпрэтацыі Махфуза свет «кхалы» стаў светам жорсткасці. Забойствы, злачынныя войны, крывавыя разборкі, — «кхала» з’явіўлялася месцам, дзе выдзіраюцца вонкі чалавечыя жарсці, але, здаецца, толькі дзеля таго, каб падкрэсліць унутраную адзіноту чалавека на фоне пустэльных краявідаў. Аднак менавіта ў стварэнні свету «кхалы» Махфуз выявіў сваю характэрную нестандартнасць у расчыненні выяў. Цяжкім для разумення спосабам ён адначасна зрабіў гэты свет і сховішчам, прыстанкам для чалавека ў яго імкненні ўнікнуць усіх жорсткасцей свету і спроб усвядоміць сябе. Магчыма, гэта з’явілася вынікам той інтэнсіўнасці пачуццяў, уласцівай Махфузу, калі праца думкі і сэрца не менш уражальная для душы чалавека, чым жорсткая рэальнасць, поўная трагедый. І свет «кхалы» толькі служыць месцам, дзе сілы могуць быць спушчаны з ланцужка, дзе ім дадзена воля ўжыццяўляць сябе, і калі навакольны свет, адчуўшы волю, зрываецца ў гвалт, тое аўтар, дазволіўшы сабе быць сабой, накіроўваецца на шлях усведамлення сябе і пошуку свайго прызначэння ў гэтым сусвеце. Характэрна, што калі свет «хары» на выніку гадоў стаў для Махфуза крыніцай настальгіі, то свет «кхалы», ізноў жа як прастора, дзе адпушчаны ўсе павады, стаў з’яўляцца пакутлівым пачуццём страты, калі ўсведамляеш, што нічога вярнуць няможна, што жыццё прайшло, і ў мінулым засталіся ўсе твае сябры і ўсё, што ты любіў. Асабліва ярка гэта выказалася ў яго рамане «Qushtumur» (1988) і аповедзе «Half a Day»<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.8-10</ref>. === Раман «Пансіянат „Мірамар“» === Раман {{не перакладзена 2|Пансіянат «Мірамар»|«Пансіянат „Мірамар“»|en|Miramar (novel)|Miramar}} быў напісаны Махфузам у 1967 годзе, а ў 1978 годзе перакладзены на англійскую мову. Дзеянне рамана адбываецца ў [[Александрыя|Александрыі]], якая не раз рабілася месцам дзеяння і, абагульняючы, персанажам літаратурных твораў. Горад-касмапаліт, Александрыя заўсёды прыцягвала ўвагу аўтараў багаццем магчымых тут сюжэтаў і дзейных асоб. Аднак, мабыць, толькі карэнным егіпцянам атрымоўвалася адлюстраваць горад неперакручаным шаблонамі еўрапейскага мыслення. І [[Лорэнс Дарэл]], англійскі пісьменнік, аўтар [[тэтралогія|тэтралогіі]] {{не перакладзена 2|Александрыйскі цыкл|«Александрыйскі цыкл»|en|The Alexandria Quartet}}, і, прыкладам, грэчаскі паэт [[Канстанцінас Кавафіс]], які пражыў у горадзе большую частку свайго жыцця, не змаглі пракрасціся ў свет Усходу з дастатковай глыбінёй. Іх творы малююць арабскі свет з пункту гледжання еўрапейца-назіральніка, здольнага, хай тонка, але толькі выкарыстаць вобразы і атмасферу жыцця арабскага свету, і выкарыстаць з пазіцый чалавека Захаду, а не адлюстраваць іх знутры, такім, як бачыць іх карэнны жыхар. Махфуз, скарыстаючы, здавалася б, тыя ж прыёмы, што і Дарэл, стварае зусім іншы вобраз Александрыі. Не прывязаны да шаблонаў еўрапейскай культуры, ён апускае Александрыю ў арабскую гісторыю. Для яго горад — нібы арабская прынцэса Катр-эль-Надзя, дачка султана [[Ахмед ібн Тулун]]а. Дзеянне рамана адбываецца ў пансіянаце «Мірамар», асноўную калізію сюжэта складаюць адносіны паміж пастаяльцамі, ключавую ролю ў якіх гуляе маладзенькая прыслужніца Зухра, за прыхільнасць якой і разгортваюцца галоўныя бітвы. Зухра, родам з беднай [[Бухейра (мухафаза)|Бухейры]], гэта яшчэ адна выява горада нароўні з прынцэсай, гарады поўнага маладосці і энергіі. У канчатковым рахунку Александрыя ў рамане Махфуза — гэта сам Егіпет у перыяд яго посткаланіяльнага жыцця. Ім рухае аптымізм, у адрозненне, прыкладам, ад мадам Марыяны, уладальніцы пансіяната. Яе персанаж з’яўляецца злучным звяном з творчасцю еўрапейцаў. Марыяна занадта пагружана ў мінулае, яно здаецца ёй выдатным, яна злучае яго з тымі часамі, калі ў горадзе было больш замежнікаў. Па пабудове «Пансіянат „Мірамар“» падобен з [[Расёмон|«Расёмонам»]] [[Акіра Курасава|Курасавы]] (1950). Махфуз паказвае гісторыю вачамі чатырох розных людзей. Яму атрымоўваецца стварыць аб’ёмную карціну жыцця сваіх сучаснікаў<ref>Атлас литературы. 500 лет литературы: от Данте до Солженицына. — М.: [[Олма медиа групп|Олма-Пресс]], 2005. — 352 с. — С. 291. — ISBN 5-224-04844-3</ref>. == Уплыў на грамадства і літаратуру і прызнання Махфуза == Ужо пры жыцці Махфуз стаў паважаным грамадскім дзеячам. У пытаннях палітыкі і грамадскага жыцця ён адрозніваўся ўзважнасцю і адсутнасцю крайнасцяў. Калі многія мусульманскіх дзеячаў прыгаворвалі да смерці Салмана Рушдзі, Махфуз абвінаваціў Хамейні ў «інтэлектуальным тэрарызме» ў адносінах да пісьменніка, але пры гэтым прызнаў, што і Рушдзі не меў права на абразу мусульманскіх святынь. 11 снежня 1996 года, з нагоды 85-гадовага юбілею пісьменніка, было пачата [[Медаль Нагіба Махфуза за літаратуру]] ''(Naguib Mahfouz Medal for Literature)''<ref>[http://www.aucpress.com/t-nmmdescription.aspx?template=template_naguibmahfouz The Naguib Mahfouz Medal for Literature]</ref>, якой адзначаюць выдатную працу ў арабскай літаратуры. Медаль штогод прысуджаецца ў дзень нараджэння Махфуза. 11 снежня 2001 года, з нагоды 90-годдзя Махфуза і публікацыі поўнага збрання твораў пісьменніка: у 20 тамах (пашыраны ў 2006 годзе да 25 тамоў), было абвешчана аб стварэнні [[Фонд Махфуза для перакладаў арабскай літаратуры|фонду Махфуз для перакладаў арабскай літаратуры]] ''(Naguib Mahfouz Fund for Translations of Arabic Literature)''<ref>[http://www.aucpress.com/t-nmmwinners.aspx?template=template_naguibmahfouz Naguib Mahfouz Fund for Translations of Arabic Literature]</ref>. Задачай якога стала падтрымка і развіццё арабскай прэсы і перакладаў лепшых сучасных арабскіх пісьменнікаў з усяго свету. У снежні 2006 года адбылася першая штогадовая [[Мемарыяльная лекцыя Нагіба Махфуза]], праведзеная ў амерыканскім універсітэце ў Каіры, якую чытала Лаўрэат Нобелеўскай літаратуры [[Надзін Гордымер]]. Кожны наступны год гэтую лекцыю чыталі іншыя выбітныя постаці арабскага свету: Mohamed Salmawy, Gamal al-Ghitani, Rasheed E-Enany. У каірскім раёне Мухандысін яму прыжыццёва быў усталяваны бронзавы манумент. == Спіс раманаў == * «Шэпт утрапёнасці» (1938) * «Гульня лёсу»(1939) * «Радапіс» (1943) * «Змаганне Фіваў» (1944) * «Новы Каір» (фільм па рамане ішоў пад назвай «Каір трыццатых гадоў»)(1945) * «Хан аль-Халілі» (1946) * «Завулак Мідак» (1947) * «Пачатак і канец» (1949) * «Паміж двума палацамі» — першы раман трылогіі, апублікаванай у 1956—1957 гг. * «Палац мары» — другі раман трылогіі * «Цукровы дом» — трэці раман трылогіі * «Дзеці нашага квартала» (1959) * «Дзеці нашай вуліцы» (1962) * «Восеньскія перапёлкі» (1964) * «Балбатня над Нілам» (1966) * «Пансіён Мірамар» (1966) * «Люстэркі» (1972) * «Шаноўны спадар» (1975) * «Эпапея харафишей» (1977) * «Урачыстасць узнёслага» (1981) * «Ночы тысячы начэй» (1982) * «Мудрасць Хеопса» (у арыгіналу «Гульня лёсу») * «Вандраванне Ібн Фатумы» (1983) == Спіс складанак навэл == * «Шэпт утрапёнасці» (1938) * «Боскі свет» (1963) * «Дом з благой славай» (1965) * «Карчма чорнай коткі» (1968) * «Пад паветкай» (1969) {{зноскі}} == Літаратура == * Лауреати Нобелівської Премії 1901—2001: енциклопедичний довідник / Укл. С. О. Довгий, В. М. Литвин, В. Б. Солоіденко. — Вид. ювілейне. — Київ : Український видавничий центр, 2001. — 763с. : іл. ; 24 см. — ISBN 966-96058-4-9 * ''Кирпиченко В. Н.'' Нагиб Махфуз — эмир арабского романа. — М.: Наука; Восточная литература, 1992. — 301 с. — ISBN 5-02-017458-0 == Спасылкі == * {{БСЭ3|загаловак=Махфуз Нагиб|аўтар=Н. К. Коцарев}} * [http://www.c-h-c.ru/authoress.html Биография Нагиба Махфуза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306233234/http://www.c-h-c.ru/authoress.html |date=6 сакавіка 2009 }} * [http://www.n-t.ru/nl/lt/mahfouz.htm Библиотека Мошкова о Махфузе] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-bio.html Махфуз на сайте Нобелевского комитета — на англ. языке] * [http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011395/1011395a1.htm Энциклопедия «Кругосвет» о Махфузе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230232930/http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011395/1011395a1.htm |date=30 снежня 2008 }} * [http://lib.adtm.ru/lib/products_of_the_nobel_winners/nagib_makhfus Нагиб Махфуз. Шахразада (сборник рассказов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513163634/http://lib.adtm.ru/lib/products_of_the_nobel_winners/nagib_makhfus |date=13 мая 2011 }} Москва «Наука» 1991 {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Махфуз Нагіб}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Егіпта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каірскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Егіпта]] ri9qwcfk5z02i04nrnjtjrrqrj52ll6 5180941 5180597 2026-08-14T07:57:55Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі, афармленне 5180941 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Махфуз}} {{Пісьменнік}} '''Нагіб Махфуз''' ({{lang-ar|نجيب محفوظ}}; {{ВДП}}) — егіпецкі белетрыст, [[драматург]], [[сцэнарыст]] і адзіны ў [[арабскі свет|арабскім свеце]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1988). == Біяграфія == Нахіл Махфуз нарадзіўся ў [[Каір]]ы ў [[11 снежня]] [[1911]] года<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|загаловак=Махфуз Нагиб|аўтар=Н. К. Коцарев}}</ref> ў сям’і чыноўніка. Яму далі імя ў гонар {{не перакладзена 2|Нагіб Паша Махфуз|Нагіба Пашы Махфуза|en|Naguib Pasha Mahfouz}}, вельмі вядомага егіпецкага доктара, заснавальніка егіпецкага [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]]. Менавіта ён прыняў роды ў маці, калі нарадзіўся будучы пісьменнік. Махфуз быў сёмым дзіцем у сям’і, у яго былі чацвёра старэйшых братоў і дзве старэйшыя сёстры. Аднак, браты і сёстры былі нашмат старэйшыя за яго, і па-сапраўднаму цёплых і душэўных адносін паміж імі ў дзяцінстве не склалася. Пра бацькоў Махфуз заўсёды расказваў вельмі мала. Вядома, што яго бацька служыў на грамадзянскай службе, рахункаводам ці бухгалтарам, аднак даволі рана звольніўся для вядзення спраў аднаго свайго сябра-гандляра. Сам Махфуз характарызаваў свайго бацьку як старамоднага чалавека. Пры гэтым адзін з сяброў яго дзяцінства апісваў бацьку Махфуза як вельмі цвёрдага чалавека. Махфуз нарадзіўся ў самым цэнтры старога Каіра, квартале аль-Джамалія, дзе сям’я жыла да 1924 года, пасля чаго пераехала ў новы прыгарад Каіра аль-Абасія. Дзяцінства, праведзенае ў аль-Джамаліі, назаўжды застанецца для Махфуза невычэрпнай крыніцай натхнення, там адбываецца дзеянне многіх яго раманаў, напрыклад, {{не перакладзена 2|Завулак Мідаг|«Завулак Мідаг»|en|Midaq Alley (novel)|Midaq Alley}} (адаптавана для сцэнарыя мексіканскага фільма «[[Алея дзіваў]]») і {{не перакладзена 2|Каірская трылогія|«Каірская трылогія»|en|Cairo Trilogy}}, дзе ён узнаўляе вобраз тых месцаў са скрупулёзнай дакладнасцю. І ў пазнейшых творах ({{не перакладзена 2|Дзеці нашага квартала|«Дзеці нашага квартала»|en|Children of Gebelawi}}, «[[Фантан і магіла]]» (Fountain and Tomb), {{не перакладзена 2|Эпапея харафішаў|«Эпапея харафішаў»|en|The Harafish}} і інш.) атмасфера аль-Джамаліі насычае прозу пісьменніка дэталямі, вобразамі, характарамі, што ўразаліся ў яго памяць у дзяцінстве. {{цытата|аўтар=<small>Махфуз Нагіб.</small>|Мне здаецца, што пісьменнік павінен быць звязаны з вызначаным месцам ці вызначаным прадметам, каб мець апору, ад якой будуць адштурхвацца яго пачуцці.}} Асаблівасцю тых месцаў у часы дзяцінства Махфуза было тое, што ў адным раёне ў цеснай блізкасці жылі найразнастайнейшыя катэгорыі жыхароў, ад самых гаротных беднякоў да багацеяў, блокавыя дамы, дзе ў вялікіх пакоях туліліся цэлымі сямействамі, суседнічалі з асабнякамі багацеяў. Дзякуючы гэтаму пісьменнік мог бачыць, мог мець зносіны і спазнаваць свет у адмысловай мадэлі егіпецкага грамадства ў цэлым, што, безумоўна, не магло не паўплываць на яго і прайшло чырвонай ніткай праз усю яго творчасць. Там жа, у аль-Джамаліі, ляжаць вытокі [[нацыяналізм]]у Махфуза (пасля на яго сур’ёзны палітычны ўплыў зрабіў таксама [[сацыялізм]] [[Салома Муса|Саломы Мусы]]). Яшчэ быўшы дзіцем ён аказаўся сведкам масавых выступленняў сваіх суайчыннікаў супраць англійскага пратэктарату ў 1919 годзе. Краіна была натхнёна нацыянальным уздымам, і яркім успамінам дзяцінства стаў для Махфуза яго бацька, зацяты прыхільнік тагачасных змен. Імёны [[Мустафа Каміль|Мустафы Каміля]], {{не перакладзена 2|Мухамад Фарыд|Мухамада Фарыда|en|Mohammad Farid}}, [[Саад Заглул|Саада Заглула]] лічыліся ў доме Махфуза святымі, а ворагі краіны — асабістымі ворагамі бацькі<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.1-7</ref>. У аль-Аббасіі Махфуз перажывае сваё першае каханне, што стала для яго адным з самых яркіх перажыванняў у жыцці і таксама знайшло адлюстраванне ў творчасці. Дзяўчына была старэйшая за яго і належала да іншага кола грамадства, таму развіцця пачуцці не атрымалі. У [[Каірскі ўніверсітэт|Каірскім універсітэце]] (у тыя часы Універсітэт Караля [[Ахмед Фуад I|Фуада I]]) Махфуз вывучаў [[філасофія|філасофію]] і [[літаратура|літаратуру]]. Атрымваючы сярэднюю адукацыю, Махфуз паказваў вялікія поспехі ў матэматыцы і дакладных навуках і спачатку думаў, што стане або медыкам, або інжынерам. Аднак потам яго захапіла філасофія, і таму ён паступіў на філасофскі факультэт, хоць гэта і выклікала моцнае незадавальненне яго бацькі. У [[1934]] годзе ён скончыў філасофскі<ref>[http://aucpress.com/t-aboutnm.aspx?template=template_naguibmahfouz Naguib Mahfouz on his English publisher’s website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070825155321/http://www.aucpress.com/t-aboutnm.aspx?template=template_naguibmahfouz |date=25 жніўня 2007 }}</ref> факультэт. Пасля заканчэння ўніверсітэта пачынае падрыхтоўку на ступень [[Магістр мастацтваў|магістра мастацтваў]], пры гэтым актыўна друкуецца ў перыядычных выданнях, публікуючы артыкулы на філасофскія і псіхалагічныя тэмы. Да [[1972]] года працаваў дзяржслужбоўцам, спачатку ў [[Міністэрства вакуфаў, Егіпет|міністэрстве вакуфаў]] (Ministry of Mortmain Endowments), потым дырэктарам па цэнзуры Бюро мастацтваў, дырэктарам Фонду падтрымкі кіно, і нарэшце — кансультантам па справах культуры Міністэрства культуры. Па егіпецкіх мерках Нахіл Махфуз быў [[лібералізм|ліберальным]] аўтарам, і яго кнігі выклікалі незадаволенасць ісламістаў. У [[1994]] годзе на пісьменніка напаў з нажом фанатык і сур’ёзна параніў яго<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5297470.stm|work=BBC News|title=President pays tribute to Mahfouz|date=30 August 2006}}</ref>. Пасля гэтага здарэння здароўе Махфуза пахіснулася, але ён працягнуў пісаць. === Смерць і пахаванні === У [[ліпень|ліпені]] [[2006]] года Махфуз быў шпіталяваны і да дня смерці ўжо не пакідаў лякарню. Да моманту сваёй смерці ў 2006 годзе Махфуз быў самым старым жывым лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па літаратуры і трэцім па ўзросце за ўвесь час прысуджэння прэміі, саступаючы толькі [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертрану Раселу]] і [[Хальдаўр Кільян Лакснес|Хальдаўру Лакснесу]]. На момант сваёй смерці ён быў адзіным пісьменнікам, які пісаў на арабскай мове і атрымаў Нобелеўскую прэмію. У ліпені 2006 года Махфуз атрымаў траўму галавы ў выніку падзення. Ён заставаўся ў лякарні да самай сваёй смерці [[30 жніўня]] [[2006]] года<ref name="nytimes">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/30/books/31mahfouzcnd.html?pagewanted=all|title=Naguib Mahfouz, Chronicler of Arab Lives, Dies at 94|author=Robert D. McFadden|newspaper=[[New York Times]]|date=August 30, 2006|accessdate=September 25, 2012}}</ref> ў лякарні Каіра. У сваім старэчым веку ён амаль аслеп, і, хоць ён працягваў пісаць, яму было цяжка трымаць ручку ці аловак. Перад сваёй смерцю ён пакутаваў ад крывацёчнай язвы, праблем з [[нырка]]мі і сардэчнай недастатковасці. 31 жніўня 2006 года адбыліся дзяржаўныя пахаванні з ваярскімі ўшанаваннямі ў мячэці Аль-Рашдан у раёне [[Каір]]а [[Наср-Сіці]] ([[:en:Nasr City|Nasr City]]). == Творчасць == Першыя творы Нагіба Махфуза, у якіх рэалістычна малююцца традыцыйныя нацыянальныя каштоўнасці, публікуе ў часопісе «Аль-маджалла аль-джадыда» яго рэдактар, вядомы егіпецкі журналіст [[Салама Муса]]. Муса аказаў уплыў на маладога Махфуза, і калі той пачаў пісаць, казаў: «У цябе ёсць патэнцыял, але ты яшчэ не развіў яго»<ref>Лауреаты Нобелевской премии по литературе — Н. Махфуз. Интервью The Paris Review, № 123, 1992&#93;</ref>. Першы зборнік навэл («Шэпт утрапёнасці») быў апублікаваны ў 1938 годзе<ref name="БСЭ"/>. За ім з’явіўся шэраг гістарычных раманаў, напісаных у рамантычнай манеры і прысвечаных часам кіравання [[фараон]]аў («Мудрасць Хеопса», «Радопіс Нубійская», «Барацьба Фіваў»). Еўрапейскае прызнанне проза Махфуза атрымала ў канцы 1950-х гадоў пасля таго, як была апублікавана яго «каірская трылогія» («Бейн ал-Касрэйн», «Каср аш-Шоук» і «ас-Сукарыя»). Апісваючы жыццё трох пакаленняў каірскай сям’і, аўтар адлюстроўвае сацыяльныя і палітычныя падзеі ў гісторыі Егіпта. У 1960-я гады адбываюцца змены ў творчасці Махфуза. Ён імкнецца да малых форм (апавяданне) і пакідае больш месца сімвалу. Пачуццё пастаяннай трывогі і пакуты, выкліканае эвалюцыяй грамадства, дзе чалавек пачуваецца ўсё больш самотным і пакінутым, гучыць у такіх творах: «Злодзей і сабакі» (1961), «Боскі свет» (1963), «Перапёлкі і восень» (1964), «Шлях» (1964), «Жабрак» (1965), «Балбатня над Нілам» (1966), «Карчма чорнай кошкі» (1968), «Мядовы месяц» (1971). У цэлым Махфуз напісаў каля пяці дзясяткаў [[раман]]аў і [[аповесць|аповесцей]], больш сотні [[апавяданне|апавяданняў]]. Апошняя кніга пісьменніка была апублікавана ў 2005 годзе: ім стаў зборнік расказаў пра жыццё пасля смерці «Сёмае неба». У [[1988 год у літаратуры|1988 годзе]] прысуджана Нобелеўская прэмія па літаратуры «за рэалізм і багацце адценняў арабскага аповядання, які мае значэнне для ўсяго чалавецтва». Больш паловы яго раманаў было экранізавана. Фільмы карыстаюцца папулярнасцю ў арабскім свеце. У каірскім раёне Мухандысін яму ўсталяваны прыжыццёвы бронзавы помнік. У літаратурнай крытыцы прынята дзяліць творчасць Махфуза на чатыры вялікія перыяды. Першы — гэта перыяд [[Гістарычная проза|гістарычнай]], [[Рамантызм|рамантычнай]] прозы, другі — перыяд [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]] і [[Натуралізм, літаратура|натуралізму]], да трэцяга перыяду крытыкі адносяць працы Махфуза ў жанрах [[мадэрнізм]]у і эксперыментальнай літаратуры, а ў чацвёртым адзначаюць тэндэнцыі да выкарыстання пісьменнікам традыцыйных форм, у гэты ж перыяд ён стварае так званыя «эпізадычныя раманы» ({{lang-en|episodic novel}}). Аднак гэта дзяленне вельмі ўмоўнае, бо твора Махфуза заўсёды імкнуліся пераадолець якія-небудзь рамкі, эстэтыка яго творчасці занадта непрадказальная, каб даць магчымасць да стварэння адназначнай храналогіі творчага шляху пісьменніка. Як прыклад можна прывесці {{не перакладзена 2|Каірская трылогія|«Каірскую трылогію»|en|Cairo Trilogy}}, якая традыцыйна лічыцца вяршыняй перыяду рэалізму ў творчасці аўтара. Аднак, больш пільны погляд дазваляе разглядзець у ёй і прыкметы мадэрнізму: зварот унутр сябе, здольнасць суперажываць, часта даведзеная да экстрэмуму, і ўсё гэта, выяўленае ў яркай, насычанай прозе, кажа пра тое, што ва ўжыванні якіх-небудзь адназначных мастацкіх ацэнак да творчасці Махфуза трэба заўсёды быць вельмі асцярожным<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.xi-xii</ref>. === Ключавыя вобразы === Разуменне творчасці пісьменніка немагчымае без ведаў ключавых вобразаў, якія могуць уваходзіць у яго творы непасрэдна, могуць быць апісаны з дэталёвай дакладнасцю, але могуць і гучаць апасродкавана, надаючы глыбейшы сэнс напісанаму, калі ведаць, што служыла адпраўной кропкай тых ці іншых характараў, дэталей сюжэта і атмасферы. Большасць падобных базавых вобразаў узыходзіць да дзяцінства Махфуза ў квартале аль-Джамалія. Найперш само гэта месца мае найважнейшае значэнне для аналізу творчасці аўтара. Так званая «хара» (''hara''), квартал ці вуліца, дзе жывуць беднякі, у часы дзяцінства Махфуза ўяўляла ўнікальную з’яву змешвання саслоўяў і сацыяльных статусаў. У кварталах квітнела дзейнасць крымінальных банд, і яшчэ адзін вобраз з дзяцінства пісьменніка — гэта вулічны бандыт (''futuwwas''). Містыкай і таямніцай веяла ад прытулкаў [[дэрвіш]]аў (''takiyya''), вулічны краявід каларытна напаўнялі і цёмная арка (''qabw'') над старажытнымі гарадскімі варотамі, і даўнейшы фантан для пітва (''sabil''), і гарадскія могілкі (''qarafa''). Сам пісьменнік ведаў і прызнаваў той асаблівы ўплыў, які аказваў на яго свет «хары» (the ''hara'' world)<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.2</ref>. {{цытата|аўтар=<small>Махфуз Нагіб.</small>|Што сапраўды хвалюе і прымушае мяне тварыць, гэта свет «хары». Гэта мой самы любы свет.}} Найбольш ярка ўплыў гэтага вобраза адбіўся ў ранніх творах пісьменніка і ў яго позняй творчасці (з сярэдзіны сямідзясятых). Калі спачатку вобраз «хары» быў тым матэрыялам, з якога ён будаваў свае творы, то ў позні час гэтым матэрыялам стала настальгія аўтара па часах маладосці. Вобраз вулічнага крымінальнага аўтарытэта (''futuwwas'') знайшоў найболей яркае адлюстраванне ў раманах {{не перакладзена 2|Дзеці нашага квартала|«Дзеці нашага квартала»|en|Children of Gebelawi}} і {{не перакладзена 2|Эпапея харафішаў|«Эпапея харафішаў»|en|The Harafish}}. Аўтар ідэалізуе вобраз бандыта, якім ён бачыўся Махфузу ў дзяцінстве. Для яго гэта быў не проста злачынец, а моцная асоба, мэтай якога была абарона ''сваёй'' тэрыторыі ад іншых бандытаў. Падобнае дзяленне раёнаў «хары» на зоны ўплыву прыводзіла да частых сутычак паміж варожымі злачыннымі групоўкамі, але нават такія разборкі падаюцца Махфузом з налётам рамантычнай прывабнасці. Крымінальныя лідары прынялі надалей актыўны ўдзел у акцыях супраць англійскага пратэктарату, яны з’яўляліся прыхільнікамі партыі [[Вафд]], што таксама не мог не адзначыць пісьменнік, заваяваны гэтым супярэчлівым вобразам<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.3</ref>. Яшчэ адным важным вобразам у творчай сістэме егіпецкага пісьменніка з’яўляецца раён аль-Абасія, куды яго сям’я пераехала жыць у 1924 год. У адрозненне ад шумнай і люднай аль-Джамаліі, новы раён уяўляе сабою бяскрайнія палі, пакрытыя расліннасцю, дзе кожны дом меў свой сад, дзе панавала цішыня. Убору з «харай» аль-Абасія стала другім ключавым месцам для Махфуза, якому ён даў імя «кхала» (''khala'''), што азначае «пустэчу», «пустэчу». Па вялікім рахунку, галоўныя падзеі ў раманах пісьменніка адбываецца толькі ў двух тыпах месцаў — «хары» і «кхале». Усе астатнія месцы толькі служаць заданню надаць аб’ёмістасць сюжэту, захапіць і асачыць усе ніткі, што немінуча вядуць да галоўных месцаў, дзе разгортваюцца вызначальныя падзеі. У творчай інтэрпрэтацыі Махфуза свет «кхалы» стаў светам жорсткасці. Забойствы, злачынныя войны, крывавыя разборкі, — «кхала» з’явіўлялася месцам, дзе выдзіраюцца вонкі чалавечыя жарсці, але, здаецца, толькі дзеля таго, каб падкрэсліць унутраную адзіноту чалавека на фоне пустэльных краявідаў. Аднак менавіта ў стварэнні свету «кхалы» Махфуз выявіў сваю характэрную нестандартнасць у расчыненні выяў. Цяжкім для разумення спосабам ён адначасна зрабіў гэты свет і сховішчам, прыстанкам для чалавека ў яго імкненні ўнікнуць усіх жорсткасцей свету і спроб усвядоміць сябе. Магчыма, гэта з’явілася вынікам той інтэнсіўнасці пачуццяў, уласцівай Махфузу, калі праца думкі і сэрца не менш уражальная для душы чалавека, чым жорсткая рэальнасць, поўная трагедый. І свет «кхалы» толькі служыць месцам, дзе сілы могуць быць спушчаны з ланцужка, дзе ім дадзена воля ўжыццяўляць сябе, і калі навакольны свет, адчуўшы волю, зрываецца ў гвалт, тое аўтар, дазволіўшы сабе быць сабой, накіроўваецца на шлях усведамлення сябе і пошуку свайго прызначэння ў гэтым сусвеце. Характэрна, што калі свет «хары» на выніку гадоў стаў для Махфуза крыніцай настальгіі, то свет «кхалы», ізноў жа як прастора, дзе адпушчаны ўсе павады, стаў з’яўляцца пакутлівым пачуццём страты, калі ўсведамляеш, што нічога вярнуць няможна, што жыццё прайшло, і ў мінулым засталіся ўсе твае сябры і ўсё, што ты любіў. Асабліва ярка гэта выказалася ў яго рамане «Qushtumur» (1988) і аповедзе «Half a Day»<ref>Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning. Rasheed El-Enany. Routledge, 17 снежня 2003 г. — Усяго старонак: 288, стр.8-10</ref>. === Раман «Пансіянат „Мірамар“» === Раман {{не перакладзена 2|Пансіянат «Мірамар»|«Пансіянат „Мірамар“»|en|Miramar (novel)|Miramar}} быў напісаны Махфузам у 1967 годзе, а ў 1978 годзе перакладзены на англійскую мову. Дзеянне рамана адбываецца ў [[Александрыя|Александрыі]], якая не раз рабілася месцам дзеяння і, абагульняючы, персанажам літаратурных твораў. Горад-касмапаліт, Александрыя заўсёды прыцягвала ўвагу аўтараў багаццем магчымых тут сюжэтаў і дзейных асоб. Аднак, мабыць, толькі карэнным егіпцянам атрымоўвалася адлюстраваць горад неперакручаным шаблонамі еўрапейскага мыслення. І [[Лорэнс Дарэл]], англійскі пісьменнік, аўтар [[тэтралогія|тэтралогіі]] {{не перакладзена 2|Александрыйскі цыкл|«Александрыйскі цыкл»|en|The Alexandria Quartet}}, і, прыкладам, грэчаскі паэт [[Канстанцінас Кавафіс]], які пражыў у горадзе большую частку свайго жыцця, не змаглі пракрасціся ў свет Усходу з дастатковай глыбінёй. Іх творы малююць арабскі свет з пункту гледжання еўрапейца-назіральніка, здольнага, хай тонка, але толькі выкарыстаць вобразы і атмасферу жыцця арабскага свету, і выкарыстаць з пазіцый чалавека Захаду, а не адлюстраваць іх знутры, такім, як бачыць іх карэнны жыхар. Махфуз, скарыстаючы, здавалася б, тыя ж прыёмы, што і Дарэл, стварае зусім іншы вобраз Александрыі. Не прывязаны да шаблонаў еўрапейскай культуры, ён апускае Александрыю ў арабскую гісторыю. Для яго горад — нібы арабская прынцэса Катр-эль-Надзя, дачка султана [[Ахмед ібн Тулун]]а. Дзеянне рамана адбываецца ў пансіянаце «Мірамар», асноўную калізію сюжэта складаюць адносіны паміж пастаяльцамі, ключавую ролю ў якіх гуляе маладзенькая прыслужніца Зухра, за прыхільнасць якой і разгортваюцца галоўныя бітвы. Зухра, родам з беднай [[Бухейра (мухафаза)|Бухейры]], гэта яшчэ адна выява горада нароўні з прынцэсай, гарады поўнага маладосці і энергіі. У канчатковым рахунку Александрыя ў рамане Махфуза — гэта сам Егіпет у перыяд яго посткаланіяльнага жыцця. Ім рухае аптымізм, у адрозненне, прыкладам, ад мадам Марыяны, уладальніцы пансіяната. Яе персанаж з’яўляецца злучным звяном з творчасцю еўрапейцаў. Марыяна занадта пагружана ў мінулае, яно здаецца ёй выдатным, яна злучае яго з тымі часамі, калі ў горадзе было больш замежнікаў. Па пабудове «Пансіянат „Мірамар“» падобен з «[[Расёмон]]ам» [[Акіра Курасава|Курасавы]] (1950). Махфуз паказвае гісторыю вачамі чатырох розных людзей. Яму атрымоўваецца стварыць аб’ёмную карціну жыцця сваіх сучаснікаў<ref>Атлас литературы. 500 лет литературы: от Данте до Солженицына. — М.: [[Олма медиа групп|Олма-Пресс]], 2005. — 352 с. — С. 291. — ISBN 5-224-04844-3</ref>. == Уплыў на грамадства і літаратуру і прызнання Махфуза == Ужо пры жыцці Махфуз стаў паважаным грамадскім дзеячам. У пытаннях палітыкі і грамадскага жыцця ён адрозніваўся ўзважнасцю і адсутнасцю крайнасцяў. Калі многія мусульманскіх дзеячаў прыгаворвалі да смерці Салмана Рушдзі, Махфуз абвінаваціў Хамейні ў «інтэлектуальным тэрарызме» ў адносінах да пісьменніка, але пры гэтым прызнаў, што і Рушдзі не меў права на абразу мусульманскіх святынь. 11 снежня 1996 года, з нагоды 85-гадовага юбілею пісьменніка, было пачата [[Медаль Нагіба Махфуза за літаратуру]] ''(Naguib Mahfouz Medal for Literature)''<ref>[http://www.aucpress.com/t-nmmdescription.aspx?template=template_naguibmahfouz The Naguib Mahfouz Medal for Literature]</ref>, якой адзначаюць выдатную працу ў арабскай літаратуры. Медаль штогод прысуджаецца ў дзень нараджэння Махфуза. 11 снежня 2001 года, з нагоды 90-годдзя Махфуза і публікацыі поўнага збрання твораў пісьменніка: у 20 тамах (пашыраны ў 2006 годзе да 25 тамоў), было абвешчана аб стварэнні [[Фонд Махфуза для перакладаў арабскай літаратуры|фонду Махфуз для перакладаў арабскай літаратуры]] ''(Naguib Mahfouz Fund for Translations of Arabic Literature)''<ref>[http://www.aucpress.com/t-nmmwinners.aspx?template=template_naguibmahfouz Naguib Mahfouz Fund for Translations of Arabic Literature]</ref>. Задачай якога стала падтрымка і развіццё арабскай прэсы і перакладаў лепшых сучасных арабскіх пісьменнікаў з усяго свету. У снежні 2006 года адбылася першая штогадовая [[Мемарыяльная лекцыя Нагіба Махфуза]], праведзеная ў амерыканскім універсітэце ў Каіры, якую чытала Лаўрэат Нобелеўскай літаратуры [[Надзін Гордымер]]. Кожны наступны год гэтую лекцыю чыталі іншыя выбітныя постаці арабскага свету: Mohamed Salmawy, Gamal al-Ghitani, Rasheed E-Enany. У каірскім раёне Мухандысін яму прыжыццёва быў усталяваны бронзавы манумент. == Спіс раманаў == * «Шэпт утрапёнасці» (1938) * «Гульня лёсу»(1939) * «Радапіс» (1943) * «Змаганне Фіваў» (1944) * «Новы Каір» (фільм па рамане ішоў пад назвай «Каір трыццатых гадоў»)(1945) * «Хан аль-Халілі» (1946) * «Завулак Мідак» (1947) * «Пачатак і канец» (1949) * «Паміж двума палацамі» — першы раман трылогіі, апублікаванай у 1956—1957 гг. * «Палац мары» — другі раман трылогіі * «Цукровы дом» — трэці раман трылогіі * «Дзеці нашага квартала» (1959) * «Дзеці нашай вуліцы» (1962) * «Восеньскія перапёлкі» (1964) * «Балбатня над Нілам» (1966) * «Пансіён Мірамар» (1966) * «Люстэркі» (1972) * «Шаноўны спадар» (1975) * «Эпапея харафишей» (1977) * «Урачыстасць узнёслага» (1981) * «Ночы тысячы начэй» (1982) * «Мудрасць Хеопса» (у арыгіналу «Гульня лёсу») * «Вандраванне Ібн Фатумы» (1983) == Спіс складанак навэл == * «Шэпт утрапёнасці» (1938) * «Боскі свет» (1963) * «Дом з благой славай» (1965) * «Карчма чорнай коткі» (1968) * «Пад паветкай» (1969) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Лауреати Нобелівської Премії 1901—2001: енциклопедичний довідник / Укл. С. О. Довгий, В. М. Литвин, В. Б. Солоіденко. — Вид. ювілейне. — Київ : Український видавничий центр, 2001. — 763с. : іл. ; 24 см. — ISBN 966-96058-4-9 * ''Кирпиченко В. Н.'' Нагиб Махфуз — эмир арабского романа. — М.: Наука; Восточная литература, 1992. — 301 с. — ISBN 5-02-017458-0 == Спасылкі == * {{БСЭ3|загаловак=Махфуз Нагиб|аўтар=Н. К. Коцарев}} * [http://www.c-h-c.ru/authoress.html Биография Нагиба Махфуза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306233234/http://www.c-h-c.ru/authoress.html |date=6 сакавіка 2009 }} * [http://www.n-t.ru/nl/lt/mahfouz.htm Библиотека Мошкова о Махфузе] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-bio.html Махфуз на сайте Нобелевского комитета — на англ. языке] * [http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011395/1011395a1.htm Энциклопедия «Кругосвет» о Махфузе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230232930/http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011395/1011395a1.htm |date=30 снежня 2008 }} * [http://lib.adtm.ru/lib/products_of_the_nobel_winners/nagib_makhfus Нагиб Махфуз. Шахразада (сборник рассказов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513163634/http://lib.adtm.ru/lib/products_of_the_nobel_winners/nagib_makhfus |date=13 мая 2011 }} Москва «Наука» 1991 {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Махфуз Нагіб}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Егіпта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каірскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Егіпта]] 4jmwbkq4zzka9ysesfk14xukwefq75i 0 44130 5180675 4924010 2026-08-13T19:44:20Z Summershell67 159583 /* */ 5180675 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Сароў | арыгінальная назва = {{lang-ru|Саров}} | падначаленне = | краіна = Расія | герб = Coat of Arms of Sarov (Nizhny Novgorod oblast).svg | сцяг = Flag of Sarov (Nizhny Novgorod oblast).png | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 54 | lat_min = 56 | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 43 | lon_min = 19 | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = | рэгіён = Ніжагародская вобласць | від раёна = | раён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1951{{!}}1951а | плошча = 232 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 150—170 | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = {{Падзенне}}88 275<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> | год перапісу = 2010 | шчыльнасць = 380,5 | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +3 | DST = | тэлефонны код = 83130 | паштовы індэкс = 607188, 607190 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = 52, 152 | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sarov | сайт = http://sarov.nnov.ru | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Сароў''' ({{lang-ru|Саров}}) — горад ([[1939]]) у [[Расія|Расіі]], закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне; гарадская акруга ў складзе [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]]. Насельніцтва 88,5 тыс. чалавек ([[2008]]). Заснаваны ў [[1706]] годзе. У 1946—1991 гадах — '''Арзамас-16''', у 1991—1995 — '''Крамлёў'''. [[Навукаград]]. У горадзе знаходзіцца Федэральны ядзерны цэнтр Расіі. У XIV ст. сталіца [[Цемнікаўскае княства|Цемнікаўскага княства]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Ніжагародскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Ніжагародскай вобласці]] [[Катэгорыя:Сароў| ]] 16xg2jfc6dmi5im1hul2ystb41brebr 5180947 5180675 2026-08-14T08:03:50Z M.L.Bot 261 5180947 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Сароў | арыгінальная назва = | падначаленне = | краіна = Расія | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = | рэгіён = Ніжагародская вобласць | від раёна = | раён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1951 | плошча = 232 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 150—170 | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = {{Падзенне}}88 275<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> | год перапісу = 2010 | шчыльнасць = 380,5 | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +3 | DST = | тэлефонны код = 83130 | паштовы індэкс = 607188, 607190 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = 52, 152 | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sarov | сайт = http://sarov.nnov.ru | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Сароў''' ({{lang-ru|Саров}}) — горад ([[1939]]) у [[Расія|Расіі]], закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне; гарадская акруга ў складзе [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]]. Насельніцтва 88,5 тыс. чалавек ([[2008]]). Заснаваны ў [[1706]] годзе. У 1946—1991 гадах — '''Арзамас-16''', у 1991—1995 — '''Крамлёў'''. [[Навукаград]]. У горадзе знаходзіцца Федэральны ядзерны цэнтр Расіі. У XIV ст. сталіца [[Цемнікаўскае княства|Цемнікаўскага княства]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Ніжагародскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ніжагародскай вобласці]] [[Катэгорыя:Сароў| ]] 2azvay6nifb2ji8uqar04bu8zdqlqjp 0 45621 5180933 5167414 2026-08-14T07:53:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180933 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Рэ́мбрант Ха́рменсзан ван Рэйн''' ({{lang-nl|Rembrandt Harmenszoon van Rijn}} {{IPA|[ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)soːn vɑn ˈrɛin]}}, {{ВД-Прэамбула}}) — галандскі жывапісец, рысавальшчык і афартыст; адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў галандскага [[барока]] і сусветнай мастацкай культуры<ref name="ВЭ">''Шунейка Я.'' Рэмбрант // БелЭн у 18 т. Т. 14. Мн,, 2002.</ref>. Вялікі майстар [[святлацень|святлаценю]], найбуйнейшы прадстаўнік [[залаты век галандскага жывапісу|залатога веку галандскага жывапісу]]<ref name="ВСЭ">{{кніга |аўтар = М. В. Доброклонский. |частка = "Рембрандт, Харменс ван Рейн" |загаловак = Большая советская энциклопедия|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гл. ред. С. И. Вавилов|выданне = 2 издание|месца = М.|выдавецтва = Сов. энциклопедия|год = 1965|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Ён здолеў увасобіць у сваіх творах увесь спектр чалавечых перажыванняў з такой эмацыйнай насычанасцю, якой да яго не ведала [[выяўленчае мастацтва]]<ref name="euroart"/>. Працы Рэмбранта, надзвычай разнастайныя па [[жанр]]авай прыналежнасці, адкрываюць гледачу пазачасовы духоўны свет чалавечых перажыванняў і пачуццяў<ref name="Britannica"/>. == Біяграфія == === Гады вучнёўства === Рэмбрант Харменсзан («сын Харменса») ван Рэйн нарадзіўся 15 ліпеня 1606 года (па некаторых звестках, у 1607) у шматдзетнай сям’і заможнага ўладальніка млына Хармена Герытсзана ван Рэйна ў [[Лейдэн]]е. Сям’я маці нават пасля [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]] захоўвала вернасць [[Каталіцызм|каталіцкаму веравызнанню]]<ref name="Britannica">Silver, Larry. Артыкул «Rembrandt». [[Брытанская энцыклапедыя]], 15th edition</ref>. [[Файл:Musicerend gezelschap Rijksmuseum SK-A-4674.jpeg|thumb|200px|«Алегорыя музыкі» 1626 года — прыклад ластманаўскага ўплыву на юнага Рэмбранта.]] У Лейдэне Рэмбрант наведваў лацінскую школу пры [[Лейдэнскі ўніверсітэт|ўніверсітэце]], але найбольшую цікавасць праяўляў да жывапісу. У 13 гадоў яго аддалі вучыцца выяўленчаму мастацтву лейдэнскаму гістарычнаму жывапісцу [[Якаб ван Сваненбюрх|Якабу ван Сваненбюрху]], каталіку па веры. Рэмбрантаўскія працы гэтага перыяду даследчыкамі не выяўлены, і пытанне пра ўплыў Сваненберха на станаўленне яго творчай манеры застаецца адкрытым: занадта мала вядома сёння пра гэтага лейдэнскага мастака. У 1623 годзе Рэмбрант займаўся ў Амстэрдаме ў [[Пітэр Ластман|Пітэра Ластмана]], які прайшоў стажыроўку ў [[Італія|Італіі]] і спецыялізаваўся на гістарычных, міфалагічных і біблейскіх сюжэтах<ref name="Britannica"/>. Вярнуўшыся ў 1627 годзе ў Лейдэн, Рэмбрант сумесна з сябрам [[Ян Лівенс|Янам Лівенсам]] адкрыў уласную майстэрню і пачаў набіраць вучняў. За некалькі гадоў ён стаў вядомым мастаком. === Уплыў Ластмана і караваджыстаў === Ластманаўская прыхільнасць да стракатасці і дробязнасці выканання<ref name="ВСЭ"/> аказала велізарны ўплыў на маладога мастака. Яна выразна праглядае ў яго першых захаваных творах — у «Пакутніцтве [[Стэфан Першамучанік|Св. Стэфана]]» (1629), «Сцэне са старажытнай гісторыі» (1626) і «Хрышчэнні еўнуха» (1626)<ref name="Britannica"/>. У параўнанні з яго сталымі працамі яны незвычайна маляўнічыя, мастак імкнецца старанна выпісаць кожную дэталь матэрыяльнага свету<ref name="euroart"/>, як мага праўдападобней перадаць самабытнасць біблейскай легенды<ref name="Britannica"/>. Амаль усе героі паўстаюць перад гледачом прыбранымі ў мудрагелістыя ўсходнія ўборы, бліскаюць каштоўнасцямі, што стварае атмасферу значнасці, параднасці, святочнасці («Алегорыя музыкі», 1626; «[[Давід]] перад [[Саул]]ам», 1627). [[Файл:Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|thumb|200px|«Хрыстос падчас шторму на моры Галілейскім» (1633). Адзіны марскі пейзаж Рэмбранта быў выкрадзены ў 1990 годзе з [[Музей Ізабелы Сцюарт Гарднер|музея Ізабелы Гарднер]] і дагэтуль знаходзіцца ў вышуку.]] Выніковыя творы перыяду — «[[Товій]] і Анёл», «[[Валаам, прадракальнік|Валаам]] і асліца» — адлюстроўваюць не толькі багатую фантазію мастака, але і яго імкненне як мага выразней перадаць драматычныя перажыванні сваіх герояў. Падобна іншым майстрам [[барока]], ён пачынае спасцігаць значэнне рэзка вылепленага святлаценю для перадачы эмоцый<ref name="Britannica"/>. Яго настаўнікамі ў працы са святлом былі [[утрэхт|ўтрэхцкія]] [[караваджызм|караваджысты]]<ref name="Britannica"/>, але яшчэ ў большай ступені ён арыентаваўся на творы [[Адам Эльсхаймер|Адама Эльсхаймера]] — немца, які працаваў у Італіі<ref name="Britannica"/>. Найбольш караваджысцкія па выкананні палотны Рэмбранта — «Прыпавесць пра неразумнага багатыра» (1627), «Сімеон і Ганна ў Храме» (1628), «Хрыстос у [[Эмаус, Нікопаль|Эмаусе]]» (1629). Да гэтай групы прылягае карціна «Мастак у сваёй майстэрні» (1628) (магчыма, гэта [[аўтапартрэт]]), на якой мастак адлюстраваў сябе ў майстэрні ў момант сузірання ўласнага тварэння. Палатно, над якім вядзецца праца, вынесена на першы план карціны; у параўнанні з ім самім аўтар здаецца карлікам<ref name="Britannica"/>. === Майстэрня ў Лейдэне === У [[1625]] годзе Рэмбрант адкрыў сваю майстэрню ў [[Лейдэн]]е і хутка дасягнуў шырокага прызнання. Адным з невырашаных пытанняў творчай біяграфіі Рэмбранта з’яўляецца яго мастацкая пераклічка з Лівенсам. Працуючы побач, яны не раз браліся за аднолькавы сюжэт, як, напрыклад, «[[Самсон]] і [[Даліла]]» (1628/1629) ці «[[Уваскрашэнне Лазара]]» (1631). Збольшага абодва цягнуліся за [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенсам]], які славіўся тады як лепшы мастак усёй Еўропы<ref name="Britannica"/>, часам Рэмбрант запазычаў мастацкія знаходкі Лівенса, часам справа была роўна наадварот<ref name="Britannica"/>. Па гэтай прычыне размежаванне прац Рэмбранта і Лівенса 1628-32 гг. уяўляе пэўныя складанасці для мастацтвазнаўцаў<ref name="Britannica"/>. У 1629 годзе мастака заўважыў сакратар прынца Аранскага, [[Канстанцін Гюйгенс]] (бацька [[Хрысціян Гюйгенс|Хрысціяна Гюйгенса]]) — вядомы ў той час паэт і мецэнат. У адным з лістоў таго часу Гюйгенс узнімае Лівенса і Рэмбранта як шматспадзеўных маладых мастакоў<ref name="Britannica"/>, а палатно Рэмбранта «[[Юда Іскарыёт|Юда]], які вяртае трыццаць срэбранікаў» ён параўноўвае з лепшымі творамі Італіі і нават антычнасці<ref name="Britannica"/>. Гэта Гюйгенс дапамог Рэмбранту звязацца з багатымі кліентамі і замовіў яму некалькі рэлігійных палотнаў для прынца Аранскага. === Выпрацоўка ўласнага стылю === [[Файл:B320 Rembrandt.jpg|thumb|left|200px|Такім намаляваў сябе Рэмбрант ва ўзросце 23 гадоў.]] У 1631 годзе Рэмбрант перабраўся ў [[Амстэрдам]], дзе ўласцівая эстэтыцы [[барока]] дынамічнасць і вонкавая патэтыка палотнаў<ref name="ВСЭ"/> адшукалі яму мноства заможных прыхільнікаў, якія, як і Гюйгенс, убачылі ў ім новага Рубенса. Праз год Лівенс зачыніў лейдэнскую майстэрню і з’ехаў у [[Англія|Англію]], дзе патрапіў пад уплыў [[Антоніс ван Дэйк|ван Дэйка]], потым пасля вяртання на радзіму ў 1644 годзе працаваў у [[Антверпен]]е<ref name="Britannica"/>. Перыяд пераезду ў Амстэрдам адзначыўся ў творчай біяграфіі Рэмбранта стварэннем мноства [[эцюд]]аў мужчынскіх і жаночых галоў<ref name="Britannica"/>, у якіх ён даследуе своеасаблівасць кожнай мадэлі, эксперыментуе з рухомай [[міміка]]й твараў. Гэтыя невялікія творы, пасля памылкова прыманыя за выявы бацькі і маці мастака, сталі сапраўднай школай Рэмбранта-партрэтыста<ref name="Britannica"/>. Менавіта [[партрэт]]ны жывапіс дазваляў у той час мастаку прыцягнуць заказы заможных амстэрдамскіх [[бюргер]]аў і тым самым дамагчыся камерцыйнага поспеху. У першыя амстэрдамскія гады значнае месца ў творчасці Рэмбранта займае жанр аўтапартрэта; адлюстроўваючы сябе ў фантастычных адзеннях і мудрагелістых паставах, ён вызначае новыя шляхі развіцця свайго мастацтва. Часам пажылыя персанажы эцюдаў, прыбраныя мастаком у раскошныя ўсходнія касцюмы, праабражаюцца яго ўяўленнем у біблейскіх персанажаў<ref name="Britannica"/>; такі задуменны «[[прарок Іерамія|Іерамія]], які аплаквае разбурэнне Іерусаліма» (1630). Для [[штатгальтар]]а [[Фрыдрых-Генрых Аранскі|Фрыдрыха-Генрыха Аранскага]] ён стварае парныя палотны «Узвіжанне крыжа» (1633), і «Зняцце з крыжа» (1632/1633), натхнёныя шматфігурнымі гравюрамі Рубенса<ref name="Britannica"/>. === Поспех у Амстэрдаме === [[Файл:Rembrandt-Belsazar.jpg|thumb|265px|«Баль [[Валтасар]]а» (1635)]] Слава пра Рэмбранта як пра выдатнага майстра распаўсюдзілася па Амстэрдаме пасля завяршэння ім групавога партрэта «[[Урок анатоміі доктара Тульпа]]» (1632), на якім уважлівыя хірургі не былі выстраены ў паралельныя шэрагі звернутых да гледача галоў, як тое было прынята ў партрэтным жывапісе таго часу, а строга размеркаваны ў пірамідальнай кампазіцыі, якая дазволіла псіхалагічна аб’яднаць усіх дзеючых асоб у адзіную групу<ref name="Britannica"/>. Багацце мімікі кожнага твару і драматычнае выкарыстанне святлаценю падводзіць вынік над гадамі эксперыментавання, сведчачы пра надыход творчай сталасці мастака. Першыя гады ў Амстэрдаме былі самымі шчаслівымі ў жыцці Рэмбранта. Шлюб з [[Саскія ван Эйленбюрх|Саскіяй ван Эйленбюрх]], які адбыўся ў 1634 годзе, адкрывае перад мастаком дзверы асабнякоў заможных бюргераў, да ліку якіх належаў яе бацька — [[Мэр|бургамістр]] [[Леўвардэн]]а<ref name="Britannica"/>. Заказы сыплюцца да яго адзін за адным; не меней паўсотні партрэтаў датуюцца менавіта першымі гадамі знаходжання Рэмбранта ў Амстэрдаме<ref name="Britannica"/>. Асабліва спрыялі яму кансерватыўныя [[менаніты]]. Нямала шуму нарабіў яго падвойны партрэт [[Менаніцтва|менаніцкага]] прапаведніка Карнеліса Ансла, які апеў у вершах сам [[Іост ван дэн Вондэл|Вондэл]]<ref name="Britannica"/>. [[Файл:Rembrandt - Rembrandt and Saskia in the Scene of the Prodigal Son - Google Art Project.jpg|thumb|left|250px|Рэмбрант і Саскія на карціне «[[Блудны сын у карчме]]» (1635)]] Матэрыяльны дабрабыт Рэмбранта дазволіў яму набыць уласны асабняк (гл. [[дом Рэмбранта]]), які ён напаўняў паскуплянымі ім у антыквараў прадметамі мастацтва<ref name="euroart"/>. Гэта былі не толькі карціны італьянскіх майстроў і гравюры, але таксама антычная скульптура, зброя, музычныя інструменты<ref name="euroart"/>. Для вывучэння вялікіх папярэднікаў яму было непатрэбна выязджаць з Амстэрдама, бо ў горадзе тады можна было ўбачыць такія шэдэўры, як [[тыцыян]]аўскі «[[Арыёста, Тыцыян|Арыёста]]» і партрэт [[Бальтазарэ Кастыльёнэ]] пэндзлю [[Рафаэль Санці|Рафаэля]]<ref name="Britannica"/>. Пад уплывам гэтых прац Рэмбрант пераходзіць ад падвойных партрэтаў да маштабных выяў мадэляў у поўны рост (касельскі партрэт Андрыса Графа, 1639). Да ліку найбольш значных партрэтаў тых гадоў належаць выявы Саскіі — часам у хатнім становішчы, лежучы ў пасцелі, часам у раскошных адзеннях (касельскі партрэт, 1634) і тэатралізаваных абліччах («Саскія ў вобразе Флоры», 1634). У 1641 годзе ў іх нарадзіўся сын [[Цітус ван Рэйн|Цітус]]; яшчэ трое дзяцей памерлі ў маленстве. Лішак жыццёвых сіл мастака ў гады шлюбу з Саскіяй з найбольшай бравурнасцю выяўлены ў карціне «[[Блудны сын у карчме]]» (1635). Іканаграфія гэтай услаўленай працы ўзыходзіць да маралістычных выяў распусты [[блудны сын|блуднага сына]] з біблейскай прыпавесці<ref name="Britannica"/>. Саскія памерла праз год пасля нараджэння сына, і ў жыцці Рэмбранта пачаўся перыяд бесперапынных асабістых страт<ref name="euroart"/>. === Дыялог з італьянцамі === На творчы дыялог Рэмбранта з вялікімі італьянскімі мастакамі ўказваюць не адны толькі партрэтныя працы, але і шматфігурныя карціны на міфалагічныя і біблейскія тэмы, якія адлюстравалі клопат мастака аб вонкавых эфектах і ў гэтым дачыненні сугучны творам майстроў барочнай Італіі<ref name="euroart"/>. [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 026.jpg|thumb|265px|«[[Даная (карціна Рэмбранта)|Даная]]» у 1985 г. падверглася вандальнаму нападу, але была адноўлена савецкімі рэстаўратарамі.]] Знакамітая «[[Даная (карціна Рэмбранта)|Даная]]» (1636/1643) уся прамянее святлом<ref name="euroart"/>. «Выкраданне [[Еўропа, міфалогія|Еўропы]]» (1632) і «[[:Файл:Rembrandt - Ganymede.jpg|Выкраданне Ганімеда]]» (1635) — таксама звычайныя сюжэты італьянскага жывапісу — цалкам змененыя Рэмбрантам шляхам увядзення, у першым выпадку, галандскага пейзажу, у другім — іранічнай трактоўкай легендарнага юнака-прыгажуна як немаўляці са скажоным грымасай жаху тварам<ref name="Britannica"/>. Як і ў гады працы з Ластманам, творчае ўяўленне Рэмбранта патрабуе біблейскіх сюжэтаў з адносна нераспрацаванай [[іканаграфія]]й. У «[[Баль Валтасара, Рэмбрант|Балі Валтасара]]» (1635) на тварах дзеючых асоб адлюстраваны непадробны жах, уражанне трывогі ўзмацняецца драматычным асвятленнем сцэны. Не меней дынамічна «[[Ахвярапрынашэнне Аўраама, Рэмбрант|Ахвярапрынашэнне Аўраама]]» (1635) — застылы ў паветры нож надае сцэне непасрэднасць фатаграфічнай выявы<ref name="Britannica"/>. Пазнейшая версія гэтай кампазіцыі з [[Мюнхен]]а — прыклад таго, як якасна капіявалі карціны Рэмбранта яго чаляднікі<ref name="Britannica"/>. Эфекты святла і цені Рэмбрант распрацоўваў і ў [[афорт]]ах («Хрыстос перад Пілатам», 1636), якім нярэдка папярэднічалі шматлікія падрыхтоўчыя рысункі. На працягу ўсяго наступнага жыцця афорты прыносілі Рэмбранту не меншы прыбытак, чым уласна жывапіс<ref name="Britannica"/>. Як афартыст ён асабліва славіўся ўжываннем [[Сухая іголка|сухой іголкі]], дынамічнага [[штрых]]у і тэхнікі [[зацяжка|зацяжкі]]<ref name="ВСЭ"/>. === «Начны дазор» === {{Main|Начны дазор, карціна}} [[Файл:Lundens - Nachtwache-Kopie.jpg|thumb|265px|Копія «Начнога дазора» пэндзля Г. Люндэнса. Бачныя абрэзаныя пазней часткі арыгінальнай карціны]] У 1642 годзе Рэмбрант атрымаў заказ на адзін з шасці групавых партрэтаў амстэрдамскіх [[мушкецёр]]аў для новага будынка Стралковага таварыства; два іншыя заказы дасталіся яго вучням. Пры стварэнні гэтай чатырохмятровай карціны — самага маштабнага са сваіх твораў<ref name="Britannica"/> — Рэмбрант парваў з [[канон]]амі галандскага партрэтнага жывапісу, за два стагоддзі прадказаўшы мастацкія знаходкі XIX стагоддзя — эпохі [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізму]] і [[імпрэсіянізм]]у. Жывапіснасць святлоценевых кантрастаў, своеасаблівасць асвятлення надалі палатну рамантычны выгляд, што і прынесла яму пазней адпаведную назву. Мадэлі былі намаляваны вельмі непасрэдна, у руху, што зусім не спадабалася заказчыкам, многія з якіх апынуліся пры гэтым засунуты на задні план. Гэтае адважнае спалучэнне групавога партрэта з ваеннымі ўспамінамі [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]] адпудзіла некаторых заказчыкаў. Біёграфы Рэмбранта спрачаюцца аб тым, у якой ступені няўдача «Начнога дазора» (менавіта такую памылковую назву пасля атрымала карціна, што да рэстаўрацыі 1940-х гг. стаяла пад пацямнелым лакам і сажай) паўплывала на далейшую кар’еру мастака<ref name="berger">Berger, Harry. ''Manhood, Marriage, & Mischief: Rembrandt’s 'Night watch' and other Dutch group portraits''. Fordham University Press, 2007. ISBN 0-8232-2557-7. Page 177.</ref>. Вельмі верагодна, што распаўсюджаная легенда пра правал гэтай працы безпадстаўная<ref name="berger"/>. [[канспіралогія|Канспіралагічная]] версія гісторыі «Начнога дазору» прыведзена ў фільмах брытанскага рэжысёра [[Пітэр Грынуэй|Пітэра Грынуэя]] (2007-08)<ref>Фільм Пітэра Грынуэя {{imdb title | id=0446750 | title=«Начны дазор» (2007)}}.</ref><ref>Фільм Пітэра Грынуэя {{imdb title | id=1303889 | title=«Рэмбрант. Я абвінавачваю!» (2008)}}.</ref>. Якія б ні былі прычыны астуджэння амстэрдамскай публікі да Рэмбранта, вынікам змены ў густах стала згасанне яго славы і паступовае збядненне. Пасля гэтага ў майстэрні Рэмбранта застаюцца адзінкавыя вучні. Яго ранейшыя чаляднікі, запазычыўшы і развіўшы якую-небудзь адну рысу ранняга Рэмбранта, становяцца больш удачлівымі і запатрабаванымі мастакамі, чым іх настаўнік. Асабліва характэрны ў гэтым дачыненні [[Говарт Флінк]], які ў дасканаласці засвоіў вонкавую бравурнасць дынамічных рэмбрантаўскіх палотнаў [[1630-я|1630-х]] гг. Лейдэнец [[Герард Доу]] — адзін з першых вучняў Рэмбранта — усё жыццё заставаўся пад уплывам ластманаўскай эстэтыкі палотнаў накшталт «Алегорыі музыкі» 1626 года<ref name="Britannica"/>. [[Карэл Фабрыцыус|Фабрыцыус]], які працаваў у майстэрні каля 1640 года, ахвотна эксперыментаваў з перспектывай і распрацоўваў высветленыя фоны, што прынесла яму поспех у [[Дэлфт|Дэлфце]]<ref>Roland E. Fleischer, Susan Scott Munshower, Susan C. Scott. ''[http://books.google.com/books?id=CGtvMeltxlIC The Age of Rembrandt]: Studies in Seventeenth-century Dutch Painting''. Pennsylvania State Press, 1988. ISBN 0-915773-02-3. Page 96.</ref>. Тое, што на працягу [[1640-я|1640-х]] гадоў ад Рэмбранта адварочваюцца заказчыкі і пакідаюць вучні, тлумачыцца не столькі неадназначнай ацэнкай «Начнога дазору», колькі агульным паваротам маляўнічай моды ў бок скрупулёзнай дэталізацыі, да якой сам Рэмбрант быў найбольш схільны ў раннія гады<ref name="Britannica"/>. Логіка творчага развіцця вяла мастака ў прама процілеглым кірунку. З гадамі ён стаў аддаваць перавагу адважным мазкам пэндзля і рэзкім кантрастам святла і цені, якая прыглушвае амаль усе фонавыя дэталі<ref name="Britannica"/>. === Пераходны перыяд === Звестак пра асабістае жыццё Рэмбранта ў 1640-я гг. у дакументах захавалася мала<ref name="Britannica"/>. З вучняў гэтага перыяду вядомы толькі [[Нікалас Мас]] з [[Дордрэхт]]а<ref name="Britannica"/>. Мабыць, мастак працягваў жыць як паны, як і раней. Сям’я памерлай Саскіі выказвала заклапочанасць тым, як ён распарадзіўся яе пасагам<ref name="Britannica"/>. Няня Цітуса, [[Герцье Дзіркс]], падала на яго ў суд за парушэнне абяцання жаніцца; дзеля ўладжвання гэтага інцыдэнту мастаку прыйшлося раскашэліцца<ref name="Britannica"/>. У канцы 1640-х Рэмбрант сышоўся са сваёй маладой прыслужніцай [[Хендрык'е Стофелс]], вобраз якой, мільгае ў шматлікіх партрэтных працах гэтага перыяду («Флора» (1654), "Жанчына, якая купаецца " (1654), «Хенрык’е ў акна» (1655)). Прыхадскі савет асудзіў Хендрык’е за «грахоўнае сужыццё», калі ў 1654 годзе ў яе з мастаком нарадзілася дачка Карнелія. У гэтыя гады Рэмбрант адыходзіць ад тэм, якія маюць грандыёзнае нацыянальнае або агульначалавечае гучанне<ref name="Britannica"/>. Маляўнічыя працы гэтага перыяду нешматлікія<ref name="Britannica"/>. <center> <gallery caption="Партрэты сям'і Рэмбранта" widths="100px" heights="100px" perrow="5"> File:Self-portrait at 34 by Rembrandt.jpg|Аўтапартрэт (1640) File:Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg|Саскія ў чырвоным капялюшы (1633/1634) File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 102.jpg|Цітус у чырвоным берэце (1658) File:Rembrandt (Rembrandt van Rijn) - A Woman in Bed - Google Art Project - cropped.jpg|Герцье Дзіркс? (1644) File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 081.jpg|Хендрык'е Стофелс (1655) </gallery> </center> Мастак падоўгу працуе над гравіраванымі партрэтамі [[бургамістр]]а [[Ян Сікс|Яна Сікса]] (1647) і іншых уплывовых бюргераў. Усе вядомыя яму прыёмы і тэхнікі гравіроўкі пайшлі ў ход пры стварэнні старанна прапрацаванага афорта «Хрыстос вылечвае хворых», вядомага таксама як «Аркуш у сто гульдэнаў» — менавіта за такі велізарны для XVII стагоддзя кошт ён быў прададзены. Над гэтым афортам, які паражае тонкасцю святлаценявай гульні, ён працаваў сем гадоў, з 1643 па 1649 гады<ref name="Britannica"/>. У 1661 годзе працягнулася праца над створаным у 1653 годзе афортам «[[Тры крыжы, Рэмбрант|Тры крыжы]]» (не скончаны). [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 058.jpg|thumb|200px|«[[Святая сям'я]]» (1645<!--, Эрмітаж-->).]] У гады жыццёвых нягод увагу мастака прыцягваюць [[пейзаж]]ы з нахмуранымі аблокамі, шквальным ветрам і іншымі атрыбутамі рамантычна ўсхваляванай прыроды ў традыцыях Рубенса і [[Сегерс]]а<ref name="Britannica"/>. Да жамчужын рэмбрантаўскага рэалізму належыць «Зімовы пейзаж» 1646 года. Аднак вяршыняй майстэрства Рэмбранта-пейзажыста былі не столькі жывапісныя працы, колькі рысункі і афорты, такія як «Млын» (1641) і «[[Тры дрэвы, Рэмбрант|Тры дрэвы]]» (1643)<ref name="Britannica"/>. Ён асвойвае і іншыя новыя для сябе жанры — [[нацюрморт]] (з дзічынай і разабранымі тушамі) і конны партрэт (хоць, па агульным меркаванні, коні ў Рэмбранта ніколі не атрымоўваліся)<ref>{{cite web |url = http://easyweb.easynet.co.uk/~giraffe/e/hard/text/remb.html |title = Rembrandt's Trick with Mirrors |access-date = 8 марта 2009 |lang = en |description = Interview with Nigel Konstam |archive-url = https://www.webcitation.org/618rS4wvi?url=http://easyweb.easynet.co.uk/~giraffe/e/hard/text/remb.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>''Art in the Making: Rembrandt''. Yale University Press, 2006. Page 189.</ref>. Паэтычнае вытлумачэнне ў гэтыя гады атрымліваюць сцэны паўсядзённага хатняга жыцця,<ref name="euroart"/> як дзве «Святыя сем’і» (1645 і 1646). Разам з «Пакланеннем пастухоў» (1646) і «Адпачынкам на шляху ў Егіпет» (1647) яны дазваляюць гаварыць пра тэндэнцыю да ідэалізацыі патрыярхальнага ўкладу сямейнага жыцця<ref name="ВСЭ"/>. Гэтыя працы сагрэты цёплымі пачуццямі роднаснай блізкасці, кахання, спачування<ref name="euroart"/>. Святлацень у іх дасягае нябачанага раней багацця адценняў. [[Каларыт]] асабліва цёплы, з перавагай мігатлівых чырвоных і залаціста-карычневых тонаў<ref name="ВСЭ"/>. === Позні Рэмбрант === У 1653 годзе, адчуваючы матэрыяльныя цяжкасці, мастак перадаў амаль усю сваю маёмасць сыну Цітусу<ref name="Britannica"/>, пасля чаго заявіў у 1656 г. аб [[банкруцтва|банкруцтве]]. Пасля распродажу ў 1657-58 гг. дому і маёмасці (захаваўся цікавы каталог мастацкага збору Рэмбранта)<ref name="Britannica"/> мастак перабраўся на ўскраіну Амстэрдама, у яўрэйскі квартал, дзе правёў астатак жыцця<ref name="ВСЭ"/>. Самым блізкім для яго чалавекам у тыя гады, відаць, заставаўся Цітус; менавіта яго выявы найбольш мнагалікія. На адных ён паўстае прынцам з чароўнай казкі, на іншых — вытканым з сонечных прамянёў анёлам<ref name="euroart"/>. Смерць Цітуса ў 1668 годзе стала для мастака адным з апошніх удараў лёсу; яго самога не стала годам пазней. [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 049.jpg|thumb|200px|«Матфей і анёл» (1661). Магчыма, мадэллю для анёла з’яўляўся Цітус.]] Адметная рыса рэмбрантаўскай творчасці 1650-х — выразнасць і манументальнасць буйнафігурных кампазіцый<ref name="ВСЭ"/>. Характэрна ў гэтым дачыненні праца «[[Арыстоцель з бюстам Гамера]]», выкананая ў 1653 годзе для сіцылійскага арыстакрата Антоніа Руфо і прададзеная ў 1961 годзе яго спадчыннікамі на аўкцыёне [[Метрапалітэн-музей|Метрапалітэн-музея]] за рэкордную на той момант суму ў два з лішнім мільёны долараў<ref name="nyt">{{cite news |first=Sanka |last=Knox |title=Museum Gets Rembrandt for 2.3 Million |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50913FD3F581B728DDDAF0994D9415B818AF1D3 |publisher=[[The New York Times]] |date=1961-11-16 |access-date=2009-03-09 }}</ref>. Арыстоцель пагружаны ў глыбокі роздум; унутранае святло, здаецца, зыходзіць ад яго твару і ад бюста [[Гамер]]а, на які ён усклаў сваю руку<ref name="Britannica"/>. Калі на палотнах [[1650-я|1650-х]] гадоў колькасць фігур ніколі не перавышае трох, то ў апошняе дзесяцігоддзе свайго жыцця Рэмбрант вяртаецца да стварэння шматфігурных кампазіцый. У двух выпадках гэта былі буйныя і прэстыжныя заказы. Манументальная гераічная карціна «[[Змова Юлія Цывіліса]]» (1661) стваралася для новай [[Амстэрдамская ратуша|Амстэрдамскай ратушы]], але па нейкіх прычынах не задаволіла заказчыкаў і не была аплачана<ref name="Britannica"/>. Фрагмент карціны, які захаваўся ў [[Стакгольм]]е, паражае суровым рэалізмам і нечаканымі ўспышкамі светлых фарбаў на фоне навакольнай цемры<ref name="euroart"/>. Групавы партрэт «[[Сіндыкі]]» (1662), нягледзячы на натуральнасць пастаў, ажыўленасць мімікі і згуртаванасць кампазіцыйнага рашэння, уяўляе сабою крок назад у параўнанні з бескампрамісным натуралізмам «Начнога дазору»<ref name="Britannica"/>. Затое ўсе патрабаванні заказчыкаў былі выкананы. Апошнія два дзесяцігоддзі жыцця Рэмбранта сталі вяршыняй яго майстэрства як партрэтыста<ref name="euroart"/>. Мадэлямі выступаюць не толькі таварышы мастака ([[Нікалас Брэйнінг]], 1652; [[Герард дэ Лерэс]], 1665; [[Ереміяс дэ Декэр]], 1666), але і невядомыя салдаты і старыя — усе тыя, хто як і аўтар прайшлі праз гады гаротных выпрабаванняў<ref name="euroart"/>. Іх твары і рукі азораны ўнутраным духоўным святлом. Парадны партрэт Яна Сікса (1654), які нацягвае на руку пальчатку, вылучаецца выключнай гармоніяй каларыту, шыратой пастозных мазкоў. Унутраную эвалюцыю мастака перадае чарада аўтапартрэтаў, якая раскрывае гледачу свет яго патаемных перажыванняў. Да серыі аўтапартрэтаў прылягае чарада выяў прымудроных жыццём [[апостал]]аў; нярэдка ў асобе апостала адгадваюцца рысы самога мастака<ref name="Britannica"/>. <center> <gallery caption="Рэмбрантаўскія старыя" widths="100px" heights="100px" perrow="5"> File:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - An Old Man in Red.JPG File:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - Bust of an Old Man in a Fur Cap.JPG File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 106.jpg File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 114.jpg File:Portrait-of-an-Old-Jew.jpg </gallery> </center> === Апошнія працы === [[Файл:Rembrandt Harmensz van Rijn - Ahasuerus, Haman and Esther - Google Art Project.jpg|thumb|250px|Вельмі пашкоджаная карціна «[[Асур, Аман і Эсфір]]» (1660, ДМВМ імя Пушкіна)]] Мастацкі геній Рэмбранта развіваўся па ўзыходнай<ref name="euroart"/>. Яго апошнія працы ўяўляюць сабою адзінкавую з’яву ў гісторыі жывапісу. Сакрэт іх ліпкіх фарбаў, якія як бы сцякаюць па палатне, дагэтуль не разгаданы. Фігуры манументальныя і знарочыста набліжаны да пярэдняй плоскасці палатна. Мастак спыняецца на рэдкіх біблейскіх сюжэтах, пошук адпаведнасцей якім у Бібліі дагэтуль займае даследчыкаў яго творчасці. Яго вабяць такія моманты быцця, калі чалавечыя перажыванні выяўляюцца з найбольшай сілай<ref name="euroart"/>. Глыбокая драматычная напружанасць уласціва такім працам, як «{{нп3|Асур, Аман і Эсфір||en|Ahasuerus and Haman at the Feast of Esther}}» (1660) і «[[Адрачэнне Пятра, карціна Рэмбранта|Адрачэнне апостала Пятра]]» (1660). Па тэхніцы выканання ім сугучны апошнія карціны, аб’яднаныя сямейнай тэмай, — няскончанае «[[Вяртанне блуднага сына, Рэмбрант|Вяртанне блуднага сына]]»<ref>[http://www.googleartproject.com/museums/hermitage/return-of-the-prodigal-son Вяртанне блуднага сына (выява ад Google у высокім разрозненні)]</ref> (1666/1669), сямейны партрэт з [[Браўншвайг]]а (1668/1669) і т. з. «[[Яўрэйская нявеста]]» (1665). Датаванне ўсіх гэтых твораў умоўнае, акалічнасці іх стварэння акружаны таямніцай. На кёльнскім аўтапартрэце 1662 года рысы аўтара скажоны горкай усмешкай, а на апошніх аўтапартрэтах 1669 года (Галерэя [[Уфіцы]], [[Лонданская Нацыянальная галерэя]] і [[Маўрыцхейс]]) ён, нягледзячы на фізічную немач, якая кідаецца ў вочы, спакойна глядзіць у твар лёсу<ref name="euroart"/>. Рэмбрант сканаў 4 кастрычніка 1669 года ў Амстэрдаме. Пахавалі яго ў амстэрдамскай [[Вестэркерк]]<ref name="Britannica"/>. Усяго за сваё жыццё Рэмбрант стварыў каля 350 карцін, больш 100 рысункаў і каля 300 афортаў. Дасягненні Рэмбранта-рысавальшчыка не саступаюць яго дасягненням у вобласці жывапісу<ref name="euroart"/>; асабліва цэняцца яго познія рысункі, выкананыя трысняговым пяром<ref name="ВСЭ"/>. == Творчасць == З [[1629]] ў [[1669]] майстар напісаў каля 60 аўтапартрэтаў. Спадчына майстра складае каля 600 карцін, 300 афортаў, 2000 малюнкаў. === Жывапіс === [[Файл:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_150.jpg|thumb|265px|«Пакутніцтва св. Стэфана» (1625)]] Раннія творы, у якіх адчувальны ўплыў Ластмана і галандскіх караваджыстаў, вызначаліся рэзкай паліхроміяй і экспрэсіўнасцю вобразаў: «Пакутніцтва св. Стэфана» (1625), «Валаам», «Товій і Анёл» (абодва 1626), «Прынясенне ў храм» (каля 1628—29), «Давід і Галіяф» і інш.<ref name="ВЭ"/> [[Файл:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_145.jpg|thumb|left|«Сімяон у храме» (1631)]] Пазней пісаў больш глыбокія і вытанчаныя карціны, якім уласцівы гармонія цёплых чырвона-карычневых тонаў і таямнічыя эфекты святлаценю: «Уцёкі ў Егіпет» (1627), «Самсон і Даліла» (1628), «Сімяон у храме» (1631) і інш.<ref name="ВЭ"/> [[Файл:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg|thumb|265px|«Урок анатоміі доктара Н. Цюлпа» (1632)]] 3 1631 (жыў у [[Амстэрдам]]е) пісаў пераважна заказныя партрэты, аўтапартрэты і партрэты сваіх блізкіх. Творы адметныя пластычнасцю, эксперыментамі ў пошуках псіхалагічнай выразнасці, дэтальнай перадачай рысаў твару, адзення, каштоўнасцей, часам тэатралізаванымі эфектамі. У карціне «Урок анатоміі доктара Н. Цюлпа» (1632) па-наватарску вырашыў праблему групавога партрэта праз наданне кампазіцыі дынамічнай разняволенасці партрэтаваных і аб’яднанне іх адзіным дзеяннем. У «Аўтапартрэце з Саскіяй» («Вясёлая кампанія», каля 1635<!--Дрэздэнская карцінная галерэя-->), які вызначаецца свабоднай манерай жывапісу, мажорным, напоўненым святлом залацістым каларытам, адышоў ад тагачасных мастацкіх канонаў, выявіўшы жыццёвую непасрэднасць кампазідыі. У карціне «Даная» (1636) проціпаставіў рэнесансавым пачуццёва-цялесным ідэалам прыгажосці адухоўленасць і цеплыню інтымнага чалавечага пачуцця<ref name="ВЭ"/>. Сярод іншых твораў гэтага перыяду: партрэты «Вытанчаная пара ў інтер’еры», «Партрэт бурграфа», «Саскія ўсміхаецца» (усе 1633). Рэмбрандт ператвараў у псіхалагічныя эцюды рэлігійныя і міфалагічныя карціны: «Святая сям’я» (1631), «Выкраданне Еўропы» (1632), серыя «Пакуты Хрыстовы» (1633—39), «Флора» (1634)<!--, [[Эрмітаж]], Ленінград-->, «Ахвярапрынашэнне Аўраама», «Выкраданне Ганімеда» (абедзве 1635), «Асляпленне Самсона» (1636), «Вяселле Самсона» (1638). Евангельскія сюжэты часта тлумачыў як сцэны з жыцця народа («Прыпавесць аб работніках на вінаградніку», 1637). Зыходзячы з жыццёвых назіранняў, Рэмбрандт дасягнуў высокіх мастацкіх абагульненняў, якія захоўваюць за яго шэдэўрамі значэнне вечных каштоўнасцей («Вячэра ў Эмаусе» <!--Луўр-->, «Даная», 1636<!--, Эрмітаж-->) [[Файл:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|thumb|265px|«[[Начны дазор, карціна|Начны дазор]]» (1642)]] У 1640-я г. паміж творчасцю Рэмбранта і эстэтычнымі патрабаваннямі тагачаснага грамадства адбыўся канфлікт, апагеем якога стала непрыняцце заказчыкамі групавога партрэта «Начная варта» (1642), вырашанага праз героіка-прыўзнятую кампазіцыю, больш уласцівую для гістарычнай карціны<ref name="ВЭ"/>. {{пачатак цытаты}} Манументальнае тварэнне Рэмбранта, якое захавала раптоўны выступ у паход стралковай роты, якая ўзначальваецца яе камандзірамі, вырашана ім як масавая сцэна, працятая рухам натоўпу канкрэтных і безназоўных персанажаў і пабудавана на мігатлівым кантрасце ярка асветленых каляровых плям і зацененых зон. Выпадковасць захаванай на палатне сітуацыі, якае стварае ўражанне разнабою і напружанасці, разам з тым прасякнута ўрачыстасцю і гераічным уздымам, збліжаецца па сваім гучанні з гістарычнай кампазіцыяй<ref name="euroart">{{кніга |аўтар = [[Таццяна Паўлаўна Капцерава|Т. Каптерева]]. |частка = Рембрандт Харменс ван Рейн. |загаловак = Европейское искусство: Живопись. Скульптура. Графика: Энциклопедия |арыгінал = |спасылка = http://slovari.yandex.ru/dict/euroart/article/ei/ei3-0095.htm |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Белый город |год = 2006 |том = 3 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090330023053/http://slovari.yandex.ru/dict/euroart/article/ei/ei3-0095.htm |archivedate = 30 сакавіка 2009 }}</ref>. {{канец цытаты}} Творчасць наступнага перыяду страціла знешнюю эфектнасць і мажорнасць, работам уласцівы нарастанне інтэнсіўнасці светлавых эфектаў, якія запаўняюць усю кампазіцыю і вызначаюць форму і фактуру выяў, пастознасць пісьма, цікавасць да пабудовы і архітэктонікі прасторы<ref name="ВЭ"/>: «Давід і Іанафан» (1642), «Дзяўчына каля акна», «Святая сям’я» (абодва 1645), «Пакланенне вешчуноў» (1648), «Хрыстос у Эмаўсе» (1648), «Партрэт старога ў чырвоным» (1652—54), «Вірсавія»<!--, [[Луўр]], Парыж-->, «Партрэт жонкі брата мастака» (абодва 1654), «Бласлаўленне Іакава» (1656), «Сын Цітус чытае» (1657), «Асур, Аман і Эсфір» (1660<!--, Музей выяўленчых мастацтваў імя. Пушкіна-->), «Змова Юлія Цывіліса» (1661), «Давід і Урыя» (1665) і інш. Каля 1668—69 стварыў манументальнае палатно «Вяртанне блуднага сына»<!--, Эрмітаж-->, у якім віртуозна перадаў складаную гаму глыбокіх чалавечых пачуццяў. <!--«Адрачэнне апостала Пятра» Амстэрдам, «Якаў бласлаўляе сыноў Іосіфа» Касель, «Яўрэйская нявеста» Амстэрдам.--> Стрыманая залаціста-чырвоная гама, лаканічны малюнак і мігаценне святла надавалі маляўнічай манеры Рэмбрандта асаблівасць і эмацыйную выразнасць. Даследчыкі з цяжкасцю падбіраюць словы для апісання густых «фарбаў, якія пераліваюцца і цьмеюць у залацістай імзе», нанесеных на палатно шпатэлем, ці [[мастыхін]]ам<ref name="Britannica"/>: [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn - The Return of the Prodigal Son.jpg|thumb|left|«[[Вяртанне блуднага сына]]» (1668—69<!--, Эрмітаж-->)]] {{пачатак цытаты}} Актыўнае дзеянне адсутнічае, статычныя, знешне стрыманыя персанажы, часам ахінутыя ззяннем парчовых адзенняў, выступаюць з зацененай прасторы, якая атачае іх. Пануючыя цёмныя залаціста-карычневыя тоны падпарадкоўваюць сабе ўсе фарбы, сярод якіх асаблівая роля належыць падпаленым знутры, падобна цьмеючым вуглям, адценням чырвонага. Густыя рэльефныя мазкі, працятыя рухам святланоснай фарбавай масы, спалучаюцца ў зацененых зонах з напісанымі тонкім пластом празрыстымі [[лесіроўка]]мі. Фактура фарбавай паверхні твораў позняга Рэмбранта здаецца мігатлівай каштоўнасцю. Хвалюючая чалавечнасць яго вобразаў адзначана таямнічай прыгажосцю<ref name="euroart"/>. {{канец цытаты}} Рэмбрандт зрабіў вялікі ўклад у развіццё сусветнага рэалістычнага жывапісу. === Графіка === [[Файл:Rembrandt van Rijn - The Windmill.jpg|thumb|250px|Афорт «Млын» (1641).]] Неад’емнай часткай мастацкай спадчыны Рэмбранта з’яўляецца графіка. Да яе майстар звяртаўся яшчэ ў ранні перыяд. Як і ў жывапісных творах, у афортах, малюнках пераважаюць біблейскія тэмы. Яны яскрава перадаюць глыбіню светаўспрымання Рэмбранта. Аўтар афортаў «Прадавец пацучынага яду» (1632), «Тры дрэвы» (1643) і інш. Такія лісты, як, «Хрыстос вылечвае хворых» («Аркуш у сто гульдэнаў», 1649), «Сляпы Товій» (1651), «Пакланенне пастухоў» (1662), «Тры крыжы» (1653), «Хрыстос у Эмаусе» (1654), напоўнены глыбокай унутранай значнасцю. Ім уласцівы манументальны размах, жывапіснасць, складаныя святлоценявыя пераходы<ref>''Лазука Б.'' Гісторыя сусветнага мастацтва. XVII—XVIII ст. — Мн., 2010.</ref>. == Спадчына == === Пасмяротная слава === [[Файл:Rembrandshuis.jpg|thumb|250px|[[Дом Рэмбранта]] ў год 400-годдзя мастака.]] Чалавецтву спатрэбілася два стагоддзі, каб у поўнай меры ацаніць значэнне творчасці Рэмбранта. Хоць яшчэ [[Джавані Кастыльёнэ]] і [[Джавані Батыста Т'епола]] натхняліся яго афортамі<ref name="Britannica"/>, адвага Рэмбранта-жывапісца і трапнасць яго назіранняў у якасці рысавальшчыка ўпершыню атрымалі прызнанне ў [[XIX]] стагоддзі, калі мастакі рэалістычнай школы [[Курбэ]] (а ў Расіі — [[перадзвіжнікі]]) супрацьпаставілі яго глыбока прачулую паэзію святла і цені беспярэчнай дакладнасці і выразнасці французскага [[акадэмізм]]у<ref>Alison McQueen. ''[http://books.google.com/books?id=N0dVqAsR5k0C The Rise of the Cult of Rembrandt]: Reinventing an Old Master in Nineteenth-century France''. Amsterdam University Press, 2003. ISBN 90-5356-624-4.</ref>. Яшчэ сто гадоў назад самым вялікім зборам рэмбрантаўскіх палотнаў мог пахваліцца [[Імператарскі Эрмітаж]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Рембрандт ван Рейн}}</ref>, аднак у [[XX]] стагоддзі частка гэтага збору была распрададзена, некаторыя карціны былі перададзены ў [[Пушкінскі музей]], аўтарства іншых было аспрэчана. На працягу ўсяго XX стагоддзя галандцы вялі карпатлівую працу па скупцы палотнаў Рэмбранта і іх вяртанні на радзіму; у выніку гэтых намаганняў найбольшую колькасць карцін Рэмбранта можна цяпер пабачыць у амстэрдамскім [[Рэйксмюсеум]]е<ref>{{cite web |url = http://www.rijksmuseum.nl/pers/tentoonstellingen/flowers?lang=en |title = Rembrandt's Pupils |access-date = 9 марта 2009 |lang = en |description = Афіцыйны сайт Рэйксмюсеума |archive-url = https://www.webcitation.org/618rSa1hR?url=http://www.rijksmuseum.nl/pers/tentoonstellingen/flowers?lang=en |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Адна з цэнтральных плошчаў Амстэрдама, Botermarkt у 1876 годзе атрымала сучасную назву [[Плошча Рэмбранта]] (нідэрл. Rembrandtplein) у гонар вялікага мастака. У цэнтры плошчы знаходзіцца помнік Рэмбранту. У амстэрдамскім [[дом Рэмбранта|доме мастака]] з 1911 года таксама дзейнічае музей, дзе выстаўлены пераважна афорты<ref>{{cite web |url = http://www.rembrandthuis.nl/cms_pages/index_sub.php?url=/2004/schilderijen_en.html&path=3,2&nav_lang=en |title = Collection history |access-date = 9 сакавіка 2009 |lang = en |description = Сайт дому-музея Рэмбранта ў Амстэрдаме |archive-url = https://www.webcitation.org/618rTP7Os?url=http://www.rembrandthuis.nl/cms_pages/index_sub.php?url=%2F2004%2Fschilderijen_en.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. У [[2009]] годзе імем мастака быў названы [[кратар Рэмбрант|кратар]] на планеце [[Меркурый]], які з’яўляецца адным з самых вялікіх у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]]. === Праблемы атрыбуцыі === [[Файл:Mann mit dem Goldhelm.jpg|thumb|upright|''Мужчына у залатым шлеме'', [[Берлінская карцінная галерэя]], раней адзін з самых вядомых рэмбрантаўскіх партрэтаў, цяпер ужо не атрыбутуецца майстру.]] Адной з невырашальных праблем для даследчыка творчасці Рэмбранта да апошняга часу заставалася велізарная колькасць копій і рэплік з яго палотнаў, якія са спрадвечных часоў праходзілі ў каталогах пад яго імем<ref>Гл. падрабязней: Catherine B. Scallen. ''[http://books.google.com/books?id=nFSC4KnKbLsC Rembrandt, Reputation, and the Practice of Connoisseurship]''. Amsterdam University Press, 2004. ISBN 90-5356-625-2.</ref>. Так, напрыклад, вядома дзесяць версій карціны ''«Юда вяртае трыццаць срэбнікаў»'', якія немагчыма адназначна прыпісаць пэўнаму мастаку<ref>Kristin Bahre u. a. (Hrsg.): ''Rembrandt. Genie auf der Suche.'' DuMont Literatur und Kunst, Köln 2006. Seite 208.</ref>. У 1968 годзе ў Амстэрдаме пачаў работу [[Даследчы праект Рэмбрант]], які паставіў сваёй мэтай складанне выверанага рэестру твораў Рэмбранта з выкарыстаннем найноўшых метадаў вызначэння аўтарства. За гады яго працы колькасць прыпісаных Рэмбранту палотнаў скарацілася да 350 адзінак<ref>{{cite news |first=David |last=De Witt |title=A Rembrandt comes out of the shadows. |url=http://www.articlearchives.com/humanities-social-science/visual-performing-arts/944246-1.html |publisher=Queen's Quaterly |date=2003-12-22 |access-date=2009-03-08 }}</ref>, у той час як на пачатак XX стагоддзя лічылася, што пэндзлю Рэмбранта належаць каля 800 карцін.<ref>«Наука и жизнь», 12,2011, стр.66</ref>. Напрыклад, з 12 карцін, якія выстаўляліся ў [[Збор Уолеса|Зборы Уолеса]] пад імем вялікага мастака, праект пацвердзіў рэмбрантаўскае аўтарства толькі адной<ref>{{cite news |first=John |last=Gash |title=Rembrandt or not? - Rembrandt Research Project attempts to authenticate certain works. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242/pg_2 |publisher=[[Art in America]] |date=January 1993 |access-date=2009-03-08 |archive-date=12 лістапада 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051112122020/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242/pg_2 |access-date=17 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225053913/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242/pg_2 |archive-date=25 лютага 2009 }}</ref>. Поспех праекта падштурхнуў вучоных на падобныя даследавання ў дачыненні і да іншых мастакоў, у прыватнасці, да [[Тыцыян]]а. === Спіс краін, дзе захоўваюцца творы Рэмбранта === [[Файл:De Nachtwacht (1).JPG|thumb|250px|Рэмбрант і героі «Начной варты» на [[плошча Рэмбранта|плошчы Рэмбранта]] ў Амстэрдаме ў 2006 годзе (скульптары А. Таратынаў, М. Дронаў)]] * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Іспанія}} * {{Сцягафікацыя|Італія}} * {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Украіна}} * {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} * {{Сцягафікацыя|Швецыя}} * {{Сцягафікацыя|Японія}} * {{Сцягафікацыя|Гандурас}} == Вучні і гады іх вучнёўства ў Рэмбранта == * [[Герыт Доу]] (Gerrit Dou) 1628—1632 * Ісак дэ Ёдэрвіль (Isaac de Jouderville) 1629—1632 * Якаб дэ Вет (Jacob de Wet) 1631—1632 * Вілем дэ Поартэр (Willem de Poorter) 1631—1632 * Говарт Флінк (Govaert Flinck) 1633—1637 * Карнеліс Браўвер (Cornelis Brouwer) каля 1634 * Гербрант ван дэн Экхаўт (Gerbrandt van den Eeckhout) 1635—1641 * Лендэрт ван Бейрэн (Leendert van Beyeren) 1636—1642 * [[Фердынанд Боль]] (Ferdinand Bol) 1636—1643 * Ян Віктарс (Jan Victors) 1636—1640 * Якаб ван Дорстэн (Jacob van Dorsten) 1640—1645 * [[Самюэл ван Хогстратэн]] (Samuel van Hoogstraeten) 1640—1646 * Абрам Фернерыус (Abraham Furnerius) 1640—1646 * Рэйнер ван Хервен (Reynier van Gherwen) 1640—1646 * Ламберт Доамер (Lambert Doomer) 1640—1642 * [[Карэл Фабрыцыус]] (Carel Fabritius) 1640—1644 * Бернхарт Кейл (Bernhard Keil) 1641—1644 * Крыстаф Паўдзіс (Christoph Paudiss) 1642—1644 * Іаган Мейр (Johann Ulrich Mayr) 1642—1649 * Барэнт Фабрыцыус (Barent Fabritius) 1643—1646 * Карэл ван дэр Плюйм (Karel van der Pluym) 1643—1646 * Дзірк Сантвоарт (Dirck Santvoort) 1647—1648 * [[Нікалас Мас]] (Nicolaes Maes) 1647—1651 * Хендрык Хеершоп (Hendrick Heerschop) 1649—1650 * Канстанцін ван Рэнес (Constantijn van Renesse) 1649—1653 * [[Вілем Дрост]] (Willem Drost) 1650—1654 * Іаган дэ Ёнг Равен (Johannes De Jonge Raven) 1650—1651 * Абрам ван Дэйк (Abraham van Dijck) 1650—1651 * Пітэр дэ Віз (Pieter de With werkz.) 1650—1651 * Хейман Дзюларт (Heyman Dullaert) 1652—1656 * Іаган ван Глабек (Johannes van Glabbeeck) 1652—1656 * Якаб Левек (Jacobus Levecq) 1652—1656 * [[Цітус ван Рэйн]] (Titus van Rijn) 1654—1657 * Іаган Лепенюс (Johannes Leupenius) 1660—1661 * Арт дэ Гельдэр (Aert de Gelder) 1661—1668 * [[Готфрыд Нелер]] (Godfried Kneller) 1668—1669 * [[Антон ван Барсом]] (Anthonie van Borssom) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Шунейка Я.'' Рэмбрант // {{Крыніцы/БЭ|14}} * ''Лазука Б.'' Гісторыя сусветнага мастацтва. XVII—XVIII стагоддзі / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0899-6; == Спасылкі == {{Commonscat|Rembrandt}} * [http://staff.science.uva.nl/~fjseins/RembrandtCatalogue/ Поўны каталог карцін Рэмбранта па даных даследчага праекта «Рэмбрант»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120513080039/http://staff.science.uva.nl/~fjseins/RembrandtCatalogue/ |date=13 мая 2012 }} * {{WGA|http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/r/rembran/index.html}} {{Добры артыкул|Асоба|Жывапіс}} {{Рэмбрант}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] byoo6uy729d6d61gjb3ykwmssb2l9d1 0 47262 5181009 5130272 2026-08-14T10:41:44Z Voūk12 159072 5181009 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|en.|wikipedia.org/wiki/Imperialism}}{{фарматаванне}} [[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]] [[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн]]а ў [[Каір]].]] '''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}</ref>'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]]. Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. "imperium (inp-)". An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}</ref>, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць<ref>{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}</ref>. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з’явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм’ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый <ref>{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). "Empires, Imperial States, and Colonial Societies," Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden & Boston: Brill), p 59}}</ref>. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}</ref>. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі<ref>{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). "Theories of Imperialism". World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}</ref>. [[:en:J._A._Hobson|Дж. Гобсан]], а ў 1917 годзе і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе [[Квамэ Нкрума|Нкрума]] назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}</ref>. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю<ref>{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}</ref>. У 1978 годзе [[:en:Edward_Said|Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін дзеля апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю<ref>{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}</ref>. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм, каб ўмацаваць свае пазіцыі, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца і да культурных поглядаў, што суправаджаюць гэты праект, бо часта станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання «цывілізацыйнага», «паляпшаючага», «выпраўляючага» ўплыву [[Метраполія (дзяржава)|метраполі]] на народы перыферыі<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}</ref>. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з’явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу<ref>{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). "Development and imperialism in space". Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}</ref>. Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу практыкай заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм<ref>Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.</ref>. Геаграфічныя і гістарычныя дамены ўжывання ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа ў роўнай ступені прымяняецца да абласей ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, накпрыклад імперыя [[хрысціянства]] альбо [[іслам]]у. Імперыялізм, як правіла, грунтуецца і праводзіцца ці самадзяржаўнай, ці маналітнай палітычнай структуры. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], ці [[Калоніі ЗША|ЗША]], альбо жорсткай, як у [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] ці бельгійскім [[Бельгійскае Конга|Конга]]<ref>J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}</ref>. == Тэорыі імперыялізма == [[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|карыкатура на планы апанавання Панамы]] Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм’ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў трохі фанабэрліваю, але у цэлым станоўчую палітыку ідэалізму і філантропіі «[[Цяжар белага чалавека|белага чалавека]]» адносна іншых «адсталых народаў». Іх апаненты сцвярджалі, што гэта не дабрадзейства, а палітычны эгаізм эліт, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць мысляроў асацыявала імперыялізм з капіталістычнай прагнасцю і падступнасццю. Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як [[Джон А. Гобсан]] (1858—1940), [[Шумпетэр|Джозэф Шумпетэр]] (1883—1950), [[Торстэйн Веблен]] (1857—1929) і [[Ральф Норман Энджэл|Норман Энджэл]] (1872—1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў. У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў у выпрацоўкі параўнанні з унутранай заработнай платай і выпрацоўкай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку<ref>{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). "Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered". History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). "Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited". The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}</ref>. Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, які базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г. [[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]] Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​"імперыялізму". Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой («імперыяльнай») улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі<ref>{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). "'Imperialism': An Historiographical Revision". The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}</ref>. Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхау<ref>{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). "Words for Scholars: The Semantics of "Imperialism"". Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}</ref>с, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл <ref>{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper & Row.с. 5-6}}</ref>, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}</ref>. Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»<ref>{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}</ref>. == Абгрунтаванне і практыка == === Экспансіянізм === Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і заваёвы.<ref>{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). "Political Theory of Empire and Imperialism". Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}</ref> '''Арыенталізм і ўяўная геаграфія''' Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім «Іншым»<ref>{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., & Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}</ref>. [[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]] У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) Эдвард Саід пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}</ref>. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref>. Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}</ref>. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}</ref>. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. === Картаграфічная прапаганда === [[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]] Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з’яўляюцца аб’ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]<ref>{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). "Deconstructing the Map" (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}</ref>. Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах». Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі<ref>{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). "Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa". Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}</ref>. '''Культурны імперыялізм''' Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам '''мягкай сілы''' — культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя, якая змяняе мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з’яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з’яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму мясцовыя эліты карысталіся перавагамі і раскошай рымскай культуры і ладу жыцця з мэтай таго, каб яны потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх. Імперыялізм падвяргаўся маральнаму або амаральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Imperialism." International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}</ref>. '''Рэлігійны імперыялізм''' Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм<ref>{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). "The Arab Empire: A Religious Imperialism". Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}</ref>. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»<ref>{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). "What Will Succeed Religious Imperialism?". The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}</ref>. '''Псіхалагічны імперыялізм''' Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць «цяжар белага чалавека» і ідэю «цывілізацыйнай місіі» (французская: mission civilatrice)<ref>{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). "The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology". Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}</ref>. '''Сацыяльны імперыялізм''' Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}</ref>. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў. === Сацыял дарвінізм === Пад сацыял дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць «сільнейшага» законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта трумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання, а значыць «вярхі» высакародна цывілізоўвалі «нізы», «слабыя», ну а хто быў супраць — быў «непатрэбны» дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так: Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Руская і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі<ref>{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}</ref>. Спрэчным аспектам імперыялізму з’яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі Цянься абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру. Нібыта навуковы характар ​​"сацыяльнага дарвінізму" і тэорыя рас фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»<ref>{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}</ref>. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: "Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}</ref>. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. Палітычныя географы, такія як Фрыдрых Ратцэль з Германіі і Халфард Макіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў.  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснавана на terra nullius, бо яго пасяленцы лічылі яе нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы ці Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання). Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка мае месца, але не мсць быць абсалютнай<ref>{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}</ref>. '''Экалагічны дэтэрмінізм''' Канцэпцыя экалагічнага дэтэрмінізму служыла маральным апраўданнем панавання пэўных тэрыторый і народаў. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх панаванне. Некаторыя геаграфічныя навукоўцы ва ўмовах каланізацыйных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сексуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}</ref>,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі. Трапічнасць можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяваннем Захадам усходу як «іншага»<ref>{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). ""Illusory Riches": Representations of the Tropical World, 1840–1950". Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}</ref>.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). "The other". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}</ref>. З іншага боку які каланіяльны так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Imperialism}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Капіталізм]] [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Марксізм]] [[Катэгорыя:Імперыялізм| ]] tfuh7rzkarx157fzq4g1bp4siky6sr8 5181016 5181009 2026-08-14T10:49:15Z Voūk12 159072 /* Абгрунтаванне і практыка */ 5181016 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|en.|wikipedia.org/wiki/Imperialism}}{{фарматаванне}} [[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]] [[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн]]а ў [[Каір]].]] '''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}</ref>'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]]. Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. "imperium (inp-)". An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}</ref>, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць<ref>{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}</ref>. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з’явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм’ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый <ref>{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). "Empires, Imperial States, and Colonial Societies," Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden & Boston: Brill), p 59}}</ref>. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}</ref>. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі<ref>{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). "Theories of Imperialism". World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}</ref>. [[:en:J._A._Hobson|Дж. Гобсан]], а ў 1917 годзе і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе [[Квамэ Нкрума|Нкрума]] назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}</ref>. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю<ref>{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}</ref>. У 1978 годзе [[:en:Edward_Said|Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін дзеля апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю<ref>{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}</ref>. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм, каб ўмацаваць свае пазіцыі, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца і да культурных поглядаў, што суправаджаюць гэты праект, бо часта станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання «цывілізацыйнага», «паляпшаючага», «выпраўляючага» ўплыву [[Метраполія (дзяржава)|метраполі]] на народы перыферыі<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}</ref>. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з’явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу<ref>{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). "Development and imperialism in space". Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}</ref>. Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу практыкай заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм<ref>Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.</ref>. Геаграфічныя і гістарычныя дамены ўжывання ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа ў роўнай ступені прымяняецца да абласей ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, накпрыклад імперыя [[хрысціянства]] альбо [[іслам]]у. Імперыялізм, як правіла, грунтуецца і праводзіцца ці самадзяржаўнай, ці маналітнай палітычнай структуры. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], ці [[Калоніі ЗША|ЗША]], альбо жорсткай, як у [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] ці бельгійскім [[Бельгійскае Конга|Конга]]<ref>J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}</ref>. == Тэорыі імперыялізма == [[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|карыкатура на планы апанавання Панамы]] Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм’ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў трохі фанабэрліваю, але у цэлым станоўчую палітыку ідэалізму і філантропіі «[[Цяжар белага чалавека|белага чалавека]]» адносна іншых «адсталых народаў». Іх апаненты сцвярджалі, што гэта не дабрадзейства, а палітычны эгаізм эліт, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць мысляроў асацыявала імперыялізм з капіталістычнай прагнасцю і падступнасццю. Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як [[Джон А. Гобсан]] (1858—1940), [[Шумпетэр|Джозэф Шумпетэр]] (1883—1950), [[Торстэйн Веблен]] (1857—1929) і [[Ральф Норман Энджэл|Норман Энджэл]] (1872—1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў. У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў у выпрацоўкі параўнанні з унутранай заработнай платай і выпрацоўкай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку<ref>{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). "Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered". History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). "Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited". The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}</ref>. Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, які базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г. [[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]] Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​"імперыялізму". Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой («імперыяльнай») улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі<ref>{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). "'Imperialism': An Historiographical Revision". The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}</ref>. Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхау<ref>{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). "Words for Scholars: The Semantics of "Imperialism"". Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}</ref>с, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл <ref>{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper & Row.с. 5-6}}</ref>, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}</ref>. Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»<ref>{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}</ref>. == Абгрунтаванне і практыка == === Экспансіянізм === Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і [[Права заваявання|заваёвы]].<ref>{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). "Political Theory of Empire and Imperialism". Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}</ref> '''Арыенталізм і ўяўная геаграфія''' Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім «Іншым»<ref>{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., & Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}</ref>. [[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]] У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) [[Эдвард Саід]] пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}</ref>. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref>. Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}</ref>. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}</ref>. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. === Картаграфічная прапаганда === [[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]] Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з’яўляюцца аб’ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]<ref>{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). "Deconstructing the Map" (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}</ref>. Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах». Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі<ref>{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). "Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa". Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}</ref>. '''Культурны імперыялізм''' Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам '''мягкай сілы''' — культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя, якая змяняе мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з’яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з’яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму мясцовыя эліты карысталіся перавагамі і раскошай рымскай культуры і ладу жыцця з мэтай таго, каб яны потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх. Імперыялізм падвяргаўся маральнаму або амаральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Imperialism." International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}</ref>. '''Рэлігійны імперыялізм''' Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм<ref>{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). "The Arab Empire: A Religious Imperialism". Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}</ref>. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»<ref>{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). "What Will Succeed Religious Imperialism?". The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}</ref>. '''Псіхалагічны імперыялізм''' Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць «цяжар белага чалавека» і ідэю «цывілізацыйнай місіі» (французская: mission civilatrice)<ref>{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). "The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology". Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}</ref>. '''Сацыяльны імперыялізм''' Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}</ref>. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў. === Сацыял дарвінізм === Пад сацыял дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць «сільнейшага» законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта трумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання, а значыць «вярхі» высакародна цывілізоўвалі «нізы», «слабыя», ну а хто быў супраць — быў «непатрэбны» дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так: Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Руская і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі<ref>{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}</ref>. Спрэчным аспектам імперыялізму з’яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі Цянься абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру. Нібыта навуковы характар ​​"сацыяльнага дарвінізму" і тэорыя рас фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»<ref>{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}</ref>. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: "Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}</ref>. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. Палітычныя географы, такія як Фрыдрых Ратцэль з Германіі і Халфард Макіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў.  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснавана на terra nullius, бо яго пасяленцы лічылі яе нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы ці Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання). Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка мае месца, але не мсць быць абсалютнай<ref>{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}</ref>. '''Экалагічны дэтэрмінізм''' Канцэпцыя экалагічнага дэтэрмінізму служыла маральным апраўданнем панавання пэўных тэрыторый і народаў. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх панаванне. Некаторыя геаграфічныя навукоўцы ва ўмовах каланізацыйных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сексуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}</ref>,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі. Трапічнасць можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяваннем Захадам усходу як «іншага»<ref>{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). ""Illusory Riches": Representations of the Tropical World, 1840–1950". Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}</ref>.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). "The other". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}</ref>. З іншага боку які каланіяльны так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Imperialism}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Капіталізм]] [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Марксізм]] [[Катэгорыя:Імперыялізм| ]] gxzypr05c5zwazg0zr3sfzsxjz3tx7s 0 48651 5180706 5028469 2026-08-13T22:59:35Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180706 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб | Назва = Мінск | Лагатып = Fc-minsk.png | ШырыняЛагатыпа = 210px | ПоўнаяНазва = ДУФКіС ФК «Мінск» | Мянушкі = «гараждане» | Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[2006]] | Стадыён = [[Стадыён ФК «Мінск»]] | Умяшчальнасць = 3000 | уладальнік = [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]], [[Аляксандр Кернажыцкі]] як Старшыня папячыцельскага савета | Кіраўнік = Сяргей Лушчык | ПасадаКіраўніка = Старшыня | Трэнер = [[Арцём Чалядзінскі]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 5 месца | Сайт = https://fcminsk.by/ | pattern_la1 = _minsk21a | pattern_b1 = _minsk21a | pattern_ra1 = _minsk21a | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FF0000 | socks1 = 000066 | pattern_la2 = _minsk21h | pattern_b2 = _minsk21h | pattern_ra2 = _minsk21h | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = 000066 | socks2 = FF0000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Мінск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Мінск]], заснаваны ў [[2006]] годзе на базе клуба «Змена». У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == === Футбольная школа моладзі === [[19 чэрвеня]] [[1954]] года паводле загаду старшыні Камітэта па фізічнай культуры і спорту на базе інстытуту спорту была створана футбольная школа моладзі. Падобныя школы былі створаны і ў іншых гарадах краіны, гэта значыць у [[Масква|Маскве]], [[Ленінград]]зе, [[Кіеў|Кіеве]], [[Тбілісі]] і [[Ташкент|Ташкенце]]. Першапачаткова каманда ўдзельнічала ў спаборніцтве на прызы газеты «[[Знамя юнацтва]]», якая на той момант мела назву «Сталінская моладзь». Амаль адразу каманда ўзяла ўдзел у розыгрышу [[чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]], які на той момант праходзіў у тры этапы. Добра згуляўшы ў першы двух папярэдніх этапах, каманда атрымала права выступаць у фінальным розыгрышы, які праходзіў у [[Віцебск]]у, і на якім сабралася сем калектываў. Атрымаўшы пяць перамог з шасці гульняў клуб стаў чэмпіёнам рэспублікі, а сімвалічны спіс лепшых 33 гульцоў спаборніцтва на трэць занялі гульцы футбольнай школы моладзі. Пасля сенсацыйнай перамогі, мінскі «[[ФК Дынама Мінск|Спартак]]», адна з найлепшых камандаў рэспубліканскага ўзроўню, перацягнуў да сябе амаль увесь асноўны склад футбольнай школы, з-за чаго на наступны год вынікі каманды значна паслабелі. То бок у сезоне 1956 года клуб заняў чацвертае месца з васьмі ўдзельнікаў. Адразу пасля рэспубліканскіх спаборніцтваў, каманда футбольнай школы ўдзельнічала ў спаборніцтве футбольных школаў, якое праходзіла ў [[Ленінград]]зе. Клуб заняў апошняе месца. Сезон 1957 года зноў меў паэтапны характар, клуб даволі лёгка прайшоў першы этап, атрымаўшы перамогу ў сваёй зоне, але на другім і трэцім этапе некалькі паразаў надалі магчымасці клубу заняць зноў толькі чацвёртае месца. У той жа год каманда ўзяла ўдзел у першынстве [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] сярод футбольных школаў моладзі. Спаборніцтвы праходзілі з 4 па 29 ліпеня ў [[Харкаў|Харкаве]], і мінскі калектыў заняў другое месца, адзначыўшыся пры гэтым добрай фізічнай падрыхтоўкай, аднак тэхнічнае майстэрства гульцоў было ацэнена спецыялістамі як недастатковае. Найлепшым паўабаронцам турніру быў прызнаны гулец мінскай футбольнай школы [[Эдуард Зарэмба]]. Пасля турніру клуб зноў зведаў страты ў сваім складзе, гэта значыць у мінскі «Спартак» перайшлі таленавітыя гульцы Эдуард Зарэмба і [[Леанід Паўлавіч Гарай|Леанід Гарай]]. Усяго клуб разлучыўся з шаснацаццю гульцамі. У сезоне 1958 года чэмпіянату БССР каманда зноў з лёгкасцю прайшла першы этап, але другі этап стаў непераадольным для калектыву, у выніку чаго каманда заняла толькі сёмы радок, пасля чаго ўдзелу ў [[чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянаце БССР]] каманда больш не прымала. === Каманда падрыхтоўкі моладзі === З 1959 года паводле пастановы камітэта па фізічнай культуры і спорту пры камандах майстраў былі створаны групы для падрыхтоўкі маладых гульцоў. Такім чынам футбольная школа моладзі была перададзена пад кіраўніцтва Мінскага гарадскога савета саюза спартыўных таварыстваў і арганізацый. Каманда займалася падрыхтоўкай гульцоў для рэспубліканскіх каманд, а таксама брала ўдзел у моладзевых спаборніцтвах краіны і горада. У [[1981]] годзе ў Мінску для футбольнай школы моладзі быў пабудаваны спартыўны комплекс, які налічваў васямнаццаць футбольных пляцовак, што не мела аналагаў у [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]]. На наступны год каманда была рэарганізавана ў дзіцяча-спартыўную школу алімпійскага рэзерву Мінгарспарткамітэту (ДСШАРМ). У [[1987]] годзе каманда атрымала назву «Змена». У 1990 годзе была здзейснена спроба вярнуць каманду ў дарослы футбол. «Змена» прыняла ўдзел у розыгрышу другой лігі чэмпіянату БССР, аднак у выніку заняла толькі дванаццатае месца. У той жа час адным з трэнерам пачаў працаваць у клубе [[Людас Румбуціс]]. У 1991 годзе ў той жа лізе клуб заняў дзявяты радок. === «Змена» === Сезон 1992 года клуб праводзіў ужо ў трэцяй лізе [[чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Сезон склаўся вельмі ўдала, дзякуючы маладым і перспектыўным гульцам, а таксама Румбуцісу, які акрамя трэнерскіх абавязкаў, яшчэ і выходзіў гуляць за каманду ў якасці гульца. «Змена» адразу заняла першае месца і атрымала права гуляць у дывізіёне вышэй. Пасля ўдалага сезона клуб зведаў страты ў складзе, гэтак найбольш таленавітыя гульцы перайшлі ў іншыя клубы, на іх месца прыйшла іншая моладзь. Наступны сезон зноў пачаўся вельмі ўдала, клуб быў адным з лідараў лігі да сярэдзіны чэмпіянату, аднак у другой палове сезона, значна страціў свае пазіцыі і, у выніку, скончыў сезон на восьмым месцы. Па заканчэнні сезона ў мінскае «[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]» перайшлі [[Сяргей Паўлюковіч]] і [[Сяргей Шалай]]. [[Андрэй Лабанаў]] і [[Андрэй Шыла]] былі запрошаныя ў «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93]]», а [[Віталь Рагожкін]] у віцебскі [[ФК Віцебск|КІМ]]. Новы сезон стаў расчараваннем для клуба, страціўшы вялікую колькасць гульцоў, каманда не здолела аказваць супраціўленне іншым клубам, у выніку чаго клуб акупаваў апошні радок выніковай табліцы і быў вымушаны перайсці ў дывізіён ніжэй. У трэцяй лізе клуб адразу стаў аўтсадэйрам, скаціўшыся на апошні радок табліцы, аднак узімку трэнерам клуба стаў [[Эдуард Малафееў]], які здолеў падняць клуб на сёмы радок выніковай табліцы. Сярод гульцоў клуба таго сезона варта адзначыць [[Васіль Хамутоўскі|Васіля Хамутоўскага]], [[Мікалай Рындзюк|Мікалая Рындзюка]], [[Мікалай Бранфілаў|Мікалая Бранфілава]] і [[Аляксандр Баранаў|Аляксандра Баранава]], якія ў будучыні сталі гульцамі ўзроўня [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лігі]] чэмпіянату Беларусі. У 199 годзе Малафееў з’ехаў у [[Расія|Расію]], дзе яму прапанаваў месца трэнера цюменскі «[[ФК Дынама-Газавік Цюмень|Дынама-Газавік]]», а тым часам каманда правяла сезон на сярэднім узроўні, а ўжо на наступны год гульцы разышліся па розным клубам [[Беларусь|Беларусі]]. Больш усяго на футбалістах «Змены» нажыўся зноў створаны клуб [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. З 1996 па 2002 гады клуб удзелу ў чэмпіянаце Беларусі не браў, толькі аднойчы з’явіўся ў розыгрышы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] чэмпіянату Беларусі, заняўшы ў ім апошні радок. У 1997—1999 гадах клуб з’яўляўся фарм-клубам БАТЭ пад назвай «Змена-БАТЭ». === «Мінск» === У 2006 годзе на базе «Змены», якая на той час выступала ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], быў заснаваны клуб «Мінск», які адразу стаў пераможцам Першай лігі. У сезоне 2007 клуб упершыню выступаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе]], аднак заняў 14 месца і зноў выбыў у Першую лігу, адкуль вярнуўся праз год. У 2010 годзе клуб упершыню заваяваў бронзавыя медалі чэмпіянату Беларусі, а ў 2013 годзе стаў уладальнікам Кубка Беларусі. == Папярэднія назвы == * 1954—1959: ФШМ * 1987—1996: «Змена» * 1997—1999: «Змена-БАТЭ» * 2001—2005: «Змена» * з 2006: «Мінск» == Дасягненні == === БССР === * [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]]: 1955 === Рэспубліка Беларусь === * Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] * Пераможца Першай лігі Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] * Пераможца Другой лігі Беларусі: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]], [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] * Пераможца Кубка Беларусі: [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|2013]] == Цяперашні склад == ''Станам на верасень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=https://fcminsk.by/osnovnoj-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Мінска»|date=|access-date=2024-03-18|lang=ru|archive-date=8 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408095015/https://fcminsk.by/osnovnoj-sostav/|url-status=dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксандр Гутар]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1989}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мацвей Сухарэнка||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Валянцін Дзіхціеўскі||2003}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Огнен Мажыч||2002}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Граковіч]]||2005}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Эдуард Жаўнераў]]||1987}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Яўген Зямко]]||1996}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Міхаленка]]||2001}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Глеб Крыўцоў||2003}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Туманаў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Забелін||2002}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Мігдалёнак||2003}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Лапун||1999}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Фёдар Лебедзеў||2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Бандарэнка||2005}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Уладзіслаў Васільеў||1997}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Радзівон Пячура]]||2004}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўген Кіндрук||2005}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Артур Назаранка||2004}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Малашэвіч]]||2002}} {{Ігрок|80|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Дзенісенка||2006}} {{Ігрок|81|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Марозаў||2006}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Руслан Лісаковіч]]||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Сямён Пяньчук]]||2001}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Цімафей Сіманенка||2006}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|ЦАР}}|Нап|Мустафа Джымэ||2003}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|72|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Фёдар Федаровіч|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Саковіч|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Артур Кузьміч]]|у «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Ганчарык|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Ганчук|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Чалядзінскі]] (нар. 1977) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Караткевіч]] (нар. 1984) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Шытаў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Часноўскі]] (нар. 1986) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Віктаравіч Сокал|Віктар Сокал]] (нар. 1981) — галоўны трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Куданаў]] (нар. 1998) — трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Рабаткевіч]] (нар. 1993) — трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Сачкоў]] (нар. 1999) — трэнер брамнікаў дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" |-bgcolor="#efefef" !width=70|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- |1992 |style="background:#A3E9FF"|[[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] | bgcolor=gold|'''1''' || 15 || 10 || 1 || 4 || <nowiki>49–15</nowiki> || '''21''' |[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] |[[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- |1992/93 |style="background:#D0F0C0"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая (Д2)]] ||'''8''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>42–50</nowiki> || '''30''' |[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/32 фіналу]] | |- |1993/94 |style="background:#D0F0C0"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая (Д2)]] ||'''15''' || 28 || 3 || 7 || 18 || <nowiki>15–50</nowiki> || '''13''' |[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/16 фіналу]] |[[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцюю лігу]] |- |1994/95 |style="background:#A3E9FF"|[[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя — Б (Д3)]] || '''7''' || 22 || 8 || 3 || 11 || <nowiki>23–35</nowiki> || '''19''' | | |- |1995 |style="background:#A3E9FF"|[[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Трэцяя — Б (Д3)]] || '''4''' || 12 || 6 || 1 || 5 || <nowiki>23–14</nowiki> || '''19''' | | |- |1996 |align=center colspan=12| |- |1997 |style="background:#A3E9FF"|[[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Трэцяя — А (Д3)]] ||'''6''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>52–46</nowiki> || '''38''' | | |- |1998 |style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Другая — А (Д3)]] || '''4''' || 26 || 14 || 7 || 5 || <nowiki>55–23</nowiki> || '''49''' | |Змена назваў ліг |- |1999 |style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Другая — А (Д3)]] || '''2''' || 24 || 16 || 3 || 5 || <nowiki>54–22</nowiki> || '''51''' | | |- |2000 |align=center colspan=12| |- |2001 |style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Другая (Д3)]] || '''18''' || 34 || 1 || 1 || 32 || <nowiki>13–119</nowiki> || '''4''' | | |- | 2002 |align=center colspan=12| |- | 2003 |style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Другая (Д3)]] || '''5''' || 22 || 12 || 4 || 6 || <nowiki>50–26</nowiki> || '''40''' | | |- | 2004 |style="background:#A3E9FF"|[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Другая (Д3)]] |bgcolor=gold| '''1''' || 24 || 19 || 1 || 4 || <nowiki>55–17</nowiki> || '''58''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] |[[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 ||style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая (Д2)]] || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>31–23</nowiki> || '''50''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] | |- | 2006 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Першая (Д2)]] || bgcolor=gold|'''1''' || 26 || 17 || 5 || 4 || <nowiki>44–13</nowiki> || '''56''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Паўфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''14''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>18–34</nowiki> || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]]|| [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2008 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая (Д2)]] || bgcolor=gold|'''1''' || 26 || 23 || 2 || 1 || <nowiki>72–11</nowiki> || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 11 || 3 || 12 || <nowiki>33–26</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 33 || 18 || 6 || 9 || <nowiki>59–32</nowiki> || '''60''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 33 || 8 || 11 || 14 || <nowiki>33–40</nowiki> || '''35''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Фіналіст]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''6''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>36–46</nowiki> || '''39''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Мінск|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 32 || 10 || 8 || 14 || <nowiki>36–40</nowiki> || '''38''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Мінск|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 32 || 16 || 4 || 12 || <nowiki>45–36</nowiki> || '''52''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Мінск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''6''' || 26 || 12 || 4 || 10 || <nowiki>29–28</nowiki> || '''40''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Мінск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 30 || 15 || 8 || 7 || <nowiki>49–24</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Мінск|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 30 || 3 || 14 || 13 || <nowiki>19–39</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Мінск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 7 || 9 || 14 || <nowiki>34–42</nowiki> || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | 2019 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 9 || 9 || 12 || <nowiki>36–44</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 11 || 5 || 14 || <nowiki>45–57</nowiki> || '''38''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 9 || 13 || <nowiki>32–52</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 8 || 10 || <nowiki>47–43</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/8 фіналу]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 28 || 8 || 9 || 11 || <nowiki>21–26</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- |} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2011/2012|2011—2012]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Азербайджан}} |[[ФК АЗАЛ|АЗАЛ (Баку)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''3:2'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Турцыя}} |[[ФК Газіянтэпспор|Газіянтэпспор]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:5'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2013/2014|2013—2014]] |rowspan="3"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Мальта}} |[[ФК Валета|Валета]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Шатландыя}} |[[ФК Сент-Джонстан|Сент-Джонстан (Перт)]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:0, пен. 3:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''1:1''' ({{Comment|пен.|па пенальці}} 3:2)||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |Плэй-оф |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Стандард Льеж|Стандард (Льеж)]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''1:5'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Людас Румбуціс]] (1991—1993) * [[Аляксандр Сідаровіч]] (1993—1994) * [[Леанід Данейка]] (1994) * [[Эдуард Малафееў]] (1995) * [[Уладзімір Бяляўскі]] (2001) * [[Іван Савосцікаў]] (2003—2005) * [[Сяргей Яромка]] (2005—2009) * [[Віталь Тараканаў]] (2009—2011) * [[Андрэй Доўнар]] ({{в.а.}}, 2011) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (снежань 2011 — кастрычнік 2013) * [[Андрэй Скорабагацька]] ({{в.а.}} у кастрычніку — снежні 2013; снежань 2013 — чэрвень 2014) * [[Андрэй Пышнік]] (чэрвень 2014 — лістапад 2015) * [[Георгій Кандрацьеў]] (лістапад 2015 — снежань 2017) * [[Аляксандр Анатольевіч Лухвіч|Аляксандр Лухвіч]] (снежань 2017 — снежань 2018) * [[Андрэй Разін]] (студзень 2019 — жнівень 2020) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (жнівень — снежань 2020) * [[Фёдар Шчарбачэнка]] (студзень — верасень 2021) * [[Сяргей Кузьмініч]] ({{в.а.}} у верасні 2021) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (верасень 2021 — лістапад 2022) * [[Сяргей Сасноўскі]] ({{в.а.}} у лістападзе — снежні 2022) * [[Сяргей Яромка]] (снежань 2022 — снежань 2023) * [[Арцём Чалядзінскі]] (са студзеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fcminsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200708005659/https://fcminsk.by/ |date=8 ліпеня 2020 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-minsk/18865}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Мінск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Мінск]] [[Катэгорыя:ФК Мінск| ]] [[Катэгорыя:1954 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2006 год у Мінску]] 45eap4yh0kuarp69l3iidpc19nihlwp 0 48652 5180667 5028461 2026-08-13T19:00:46Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180667 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 7 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзмітрый Гушчанка]]||1988}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзмітрый Харытонаў]]||1997}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Максім Сапрыка||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Яўген Гулецкі]]||2001}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Туркменістан}}|Аб|Вепа Жумаеў||2000}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Скітоў]]||1991}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ян Масесаў]]||2000}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Юрый Палавінкін||2003}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Навумаў]]||1989}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Камерун}}|Аб|Эгедэг Маглуар||2005}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Узбекістан}}|Аб|Жавахір Утамуродаў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Фрол Панарын]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Ян Скібскі]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Вадзім Ткачэнка||2003}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]||1993}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Гірс]]||1997}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Вараб’ёў]]||2001}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Карэн Варданян]]||2003}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Вехцеў||2005}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Марк Красноў||1995}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў|у «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у «[[ФК Баранавічы|Баранавічах]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (нар. 1984) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Косак]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Лукашоў]] (нар. 1974) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Разумаў]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Васюцін]] (нар. 1978) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] hjmkfaphf97b0wl0aj9ecv1qdy6jy9s 5180705 5180667 2026-08-13T22:56:51Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180705 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзмітрый Гушчанка]]||1988}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзмітрый Харытонаў]]||1997}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Максім Сапрыка||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Яўген Гулецкі]]||2001}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Туркменістан}}|Аб|Вепа Жумаеў||2000}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Скітоў]]||1991}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ян Масесаў]]||2000}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Юрый Палавінкін||2003}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Навумаў]]||1989}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Камерун}}|Аб|Эгедэг Маглуар||2005}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Узбекістан}}|Аб|Жавахір Утамуродаў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Фрол Панарын]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Ян Скібскі]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|2002}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Вадзім Ткачэнка||2003}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]||1993}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Гірс]]||1997}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Вараб’ёў]]||2001}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Карэн Варданян]]||2003}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Вехцеў||2005}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Марк Красноў||1995}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў|у «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у «[[ФК Баранавічы|Баранавічах]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (нар. 1984) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Косак]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Лукашоў]] (нар. 1974) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Разумаў]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Васюцін]] (нар. 1978) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] hb4tcsr3nlazhtoj0m0a0ocuigzpqf7 0 48654 5180702 5028462 2026-08-13T22:52:03Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180702 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Дняпро Магілёў | Лагатып = Дняпро Магілёў (2020).png | ШырыняЛагатыпа = 190px | ПоўнаяНазва = ДУ «Футбольны клуб „Дняпро-Магілёў“» | Мянушкі = «дняпране», «львы» | Горад = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = «[[Спартак (стадыён, Магілёў)|Спартак]]» | Умяшчальнасць = 7350 | Кіраўнік = [[Сяргей Капытаў]] | ПасадаКіраўніка = Старшыня | Трэнер = [[Станіслаў Сувораў]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = {{Рост}} 2 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] | Сайт = https://fc-dnepr.by/ | pattern_la1=_jomaessential2rbn|pattern_b1=_jomaessential2rbn|pattern_ra1=_jomaessential2rbn|pattern_sh1=_whitesides|pattern_so1=_whitetop | leftarm1=0033FF|body1=0033FF|rightarm1=0033FF|shorts1=0033FF|socks1=0033FF | pattern_la2=|pattern_b2=_jomachampionship6wrb|pattern_ra2=|pattern_sh2=|pattern_so2= | leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF | pattern_la3=|pattern_b3=_jomacampus3n|pattern_ra3=|pattern_sh3=|pattern_so3= | leftarm3=181146|body3=181146|rightarm3=181146|shorts3=181146|socks3=0042FF }} '''«Дняпро»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол]]ьны клуб з горада [[Магілёў|Магілёва]], заснаваны ў 1960 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == У савецкі час гуляў у заходняй зоне Другой лігі чэмпіянату СССР, найвышэйшае дасягненне — выхад у Першую лігу (1982, у Першай лізе выступаў у 1983 годзе). Па выніках сезона 2018 «Дняпро» страціў месца ў Вышэйшай лізе. Аднак, 8 лютага 2019 года было абвешчана аб падпісанні дагавора аб намерах з мінскім «[[ФК Прамень Мінск|Праменем]]», згодна з якім прадугледжвалася стварэнне аб’яднанай каманды ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе]]. Пасля гэтага шэраг ігракоў магілёўскага клуба адправіліся на прагляд у «Прамень», некаторыя з іх падпісалі кантракт, астатнія разышліся па іншых клубах. 20 сакавіка 2019 года «Прамень» афіцыйна абвясціў аб пераездзе ў Магілёў і змене назвы на «Дняпро». Асноўную каманду ўзначалілі спецыялісты «Праменя», а дубль склаўся з ігракоў і трэнераў былога «Дняпра», юнацкія ж каманды ў двух клубах засталіся асобнымі. Па выніках сезона 2019 аб’яднаная каманда «Дняпро» страціла месца ў Вышэйшай лізе. Клуб меў істотныя даўгі, у выніку яго пакінулі ўсе ігракі і трэнеры. Магілёўскія ўлады не здолелі дамовіцца аб перадачы клуба дзяржаве, таму быў заснаваны новы клуб пад афіцыйнай назвай «Дняпро-Магілёў», які далучыўся да Другой лігі. Выступаючы пераважна ўласнымі маладымі выхаванцамі, магілёўскі клуб упэўнена перамог у Другой лізе. У сезоне 2021 каманда камплектавалася пераважна вопытнымі ігракамі, у тым ліку вяртала магілёўскіх выхаванцаў, далучаючы таксама некалькіх маладых ігракоў. Пачатак сезона атрымаўся няўдалым, і ў ліпені замест [[Ігар Чумачэнка|Ігара Чумачэнкі]] новым трэнерам стаў [[Вячаслаў Ляўчук]]. Пазней магілёўская каманда выдала некалькі неблагіх адрэзкаў, чаму паспрыялі добрыя бамбардзірскія паказчыкі нападніка [[Кірыл Сідарэнка|Кірыла Сідарэнкі]], які з-за траўмы прапусціў першую палову сезона, а на фінішы стаў другім бамбардзірам лігі. Тым не меней, дацягнуцца да лідараў «Дняпро» ўжо не здолеў, а два паражэнні на фінішы ад сераднякоў «[[ФК Лакаматыў Гомель|Лакаматыва]]» і «[[ФК Шахцёр Петрыкаў|Шахцёра]]» канчаткова пазбавілі каманду шанцаў на выхад у Вышэйшую лігу. Сезон «Дняпро» скончыў на 5-м месцы з 12. У пачатку 2022 года каманда рыхтавалася да ўдзелу ў Першай лізе. Клуб пакінулі старшыня [[Дзмітрый Калачоў]] і галоўны трэнер Вячаслаў Ляўчук, новым трэнерам стаў [[Яўген Малчан]], які раней узначальваў каманду «[[ФК Дняпро-Юні Магілёў|Дняпро-Юні]]» ў Другой лізе. Аднак, у канцы лютага брэсцкі «[[ФК Рух Брэст|Рух]]» адмовіўся ад удзелу ў Вышэйшай лізе, і АБФФ прапанавала «Дняпру» заняць вакантнае месца. 1 сакавіка «Дняпро» афіцыйна пацвердзіў свой удзел у Вышэйшай лізе<ref>{{cite web|date = 2022-03-01|url = https://football.by/news/161756 |title = "Днепр" официально подтвердил свое участие в высшей лиге в сезоне-2022 |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Каманда ўвайшла ў сезон фактычна ў складзе, які рыхтаваўся яшчэ для Першай лігі, і хутка стала аўтсайдарам. У летняе трансфернае акно «Дняпро» таксама не здолеў падмацавацца з-за забароны на трансферы, накладзенай ФІФА за нявыплату зарплаты легіянерам яшчэ за сезон 2018. У ліпені замест Малчана галоўным трэнерам стаў яго памочнік [[Юрый Лукашоў]], але вынікі каманды істотна не палепшыліся. У верасні Лукашоў пакінуў клуб, і Малчан зноў стаў на чале каманды, якая неўзабаве страціла шанцы на захаванне месца ў Вышэйшай лізе і ў сезоне 2022 фінішавала апошняй. У пачатку 2023 года «Дняпро» ўзначаліў [[Вячаслаў Герашчанка]]. Каманда ў асноўным захавала склад, што было абумоўлена ў тым ліку і забаронай на трансферы, якая працягвала дзейнічаць. У Першай лізе ў сезоне 2023 каманда знаходзілася ў верхняй палове табліцы, але страціла шмат ачкоў і адстала ад канкурэнтаў. Толькі летам 2023 года «Дняпро» нарэшце змог запрасіць новых ігракоў, што дапамагло правесці другую палову чэмпіянату без аніводнага паражэння і ўзняцця на другі радок, які гарантаваў вяртанне ў Вышэйшую лігу. === Эмблемы === <div class="center"><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем «Дняпра»"> Выява:ФК Дняпро Магілёў.png|да 2018 года Выява:ФК Дняпро Магілёў (2019).gif|у 2019 годзе Выява:Дняпро Магілёў (2020).png|з 2020 года </gallery></div> === Папярэднія назвы === * «Хімік» (1960—1963) * «Спартак» (1963—1973) * «Дняпро» (1973—1997) * «Дняпро-Трансмаш» (1998—2005) * «Дняпро» (з 2006) === Дасягненні === * {{Зл}} [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] == Цяперашні склад == ''Станам на верасень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web |date = |url = https://fc-dnepr.by/command/mugskaya |title = Мужская |work = Афіцыйны сайт «Дняпра» |access-date = 2024-03-29 |language = ru |archive-date = 25 ліпеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230725151103/https://fc-dnepr.by/command/mugskaya |url-status = dead }}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Цімур Філіпенка||2006}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзяніс Юр’евіч Садоўскі|Дзяніс Садоўскі]]||1997}} {{Ігрок|54|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Ягор Генералаў||1993}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" <!--{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Тарасенка]]||2005}}--> {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Модулеў||2007}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Дзмітрый Алісейка]]||1992}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кастусёў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Балтрушэвіч]]||1999}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Дунаеў]]||2004}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Антон Лукашоў]]||2004}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Фёдар Юркевіч]]||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Дональд Донга||2003}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Юрый Клачкоў|[[капітан (футбол)|капітан]]|1998}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Данііл Вігоўскі||2001}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Александровіч]]||1997}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Глябко]]||1992}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Павел Бардукоў]]||1993}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Глеб Вяршынін]]||2002}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Руслан Маргіеў||1995}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Красноў]]||2004}} {{Ігрок|69|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Красімір Капаў]]||1999}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Раман Грыбоўскі]]||1995}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Собалеў||2007}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Музафар Гурбанаў||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Сцепаненка||2006}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|Гілермі Сантус Брыту||2003}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|Габрыел Торыс Фелісіяну||2002}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Майкл Агбале||2002}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Данііл Шапко]]|у «[[ФК Баранавічы|Баранавічах]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Андрэй Ігнатовіч]]|у «[[ФК Орша|Оршы]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|91|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Пунінскі]]|у «[[ФК Орша|Оршы]]» да снежня 2024 года|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Радушка]] (нар. 1967) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Капаў]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Тарашчык]] (нар. 1980) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Шэўчык]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Руслан Сіманенка]] (нар. 1990) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Малчан]] (нар. 1986) — галоўны трэнер дубля * {{Сцяг|Украіна}} [[Дзмітрый Цярэшчанка]] (нар. 1987) — трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=300|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 15 || 11 || 2 || 2 || <nowiki>28–4</nowiki> || '''24''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992|Фіналіст]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| '''5''' || 32 || 17 || 7 || 8 || <nowiki>54–33</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Чвэрцьфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| '''4''' || 30 || 17 || 6 || 7 || <nowiki>45–22</nowiki> || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 12 || 9 || 9 || <nowiki>44–35</nowiki> || '''33''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''6''' || 15 || 7 || 1 || 7 || <nowiki>26–23</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/8 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>33–36</nowiki> || '''39''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Паўфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 15 || 7 || 8 || <nowiki>48–32</nowiki> || '''52''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Паўфінал]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:gold"|'''1''' || 28 || 21 || 4 || 3 || <nowiki>55–12</nowiki> || '''67''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Чвэрцьфінал]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>53–27</nowiki> || '''60''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 14 || 7 || 9 || <nowiki>55–33</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 26 || 8 || 7 || 11 || <nowiki>29–37</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]]|| |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>38–37</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]]|| |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 8 || 10 || 12 || <nowiki>38–46</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 4 || 15 || <nowiki>29–37</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 12 || 7 || 7 || <nowiki>48–36</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 6 || 5 || 15 || <nowiki>29–47</nowiki> || '''23''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 5 || 8 || 13 || <nowiki>21–33</nowiki> || '''23''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Чвэрцьфінал]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 9 || 11 || 10 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/16 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 26 || 12 || 4 || 10 || <nowiki>31–26</nowiki> || '''40''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 33 || 11 || 7 || 15 || <nowiki>40–53</nowiki> ||'''40''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 33 || 6 || 14 || 13 || <nowiki>29–51</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 28 || 20 || 3 || 5 || <nowiki>75–22</nowiki> ||'''63''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |rowspan="2"| [[Сезон 2013 ФК Дняпро Магілёў|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 32 || 9 || 6 || 17 || <nowiki>28–42</nowiki> ||'''33'''||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першай лігі 2013]] (3:1, 0:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- |rowspan="2"| [[Сезон 2014 ФК Дняпро Магілёў|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 32 || 2 || 14 || 16 || <nowiki>19–42</nowiki> ||'''20'''||rowspan="2" |[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | |Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Віцебск|Віцебска]]», трэцяй каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першай лігі 2014]] (0:2, 1:1).}} || || 2 || 0 || 1 || 1 || <nowiki>1–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Дняпро Магілёў|2015]] || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая]] (Д2) || '''4''' || 30 || 17 || 5 || 8 || <nowiki>48–21</nowiki> || '''56''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Дняпро Магілёў|2016]] || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 26 || 20 || 4 || 2 || <nowiki>61–19</nowiki> || '''63'''{{efn-ua|З каманды знята 1 ачко за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусе і пераходах ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2017 ФК Дняпро Магілёў|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 6 || 8 || 16 || <nowiki>27–48</nowiki> || '''26''' ||style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Дняпро Магілёў|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 3 || 7 || 20 || <nowiki>17–53</nowiki> || '''16''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| [[Сезон 2019 ФК Дняпро Магілёў|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 30 || 8 || 6 || 16 || <nowiki>32–42</nowiki> || '''30''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || Аб’яднанне з мінскім «[[ФК Прамень Мінск|Промнем]]» |- | |Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць брэсцкага «[[ФК Рух Брэст|Руха]]», трэцяй каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першай лігі 2019]] (1:2, 2:1, пен. 4:5).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>3–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"|[[Сезон 2020 ФК Дняпро Магілёў|2020]] ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020#Група B (дывізіён С. Алейнікава)|Другая — Б]] (Д3) || '''1''' || 20 || 19 || 0 || 1 || <nowiki>105–9</nowiki> || '''57''' ||rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- |style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020#Фінальны этап|Фінальны этап]] (Д3) ||style="background:gold"|'''1''' || 10{{efn-ua|Улічваючы 4 гульні, перанесеныя з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 6 матчаў, 5—1—0, розніца мячоў 16—2.}} || 9 || 1 || 0 || <nowiki>25–3</nowiki> || '''28''' || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2021 ФК Дняпро Магілёў|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) || '''5''' || 33 || 15 || 10 || 8 || <nowiki>58–38</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || Атрыманне месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе]] |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 3 || 3 || 24 || <nowiki>21–73</nowiki> || '''12''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2023 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) ||style="background:silver"|'''2''' || 32 || 22 || 7 || 3 || <nowiki>75–24</nowiki> || '''73''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{Notelist-ua}} === Выступленні ў еўракубках === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:80%" |- !Кубак !width=30|Г !width=30|В !width=30|Н !width=30|П !width=50|М |- |align="left"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]]||2||0||0||2||<nowiki>0–3</nowiki> |- |align="left"|[[Кубак Інтэртота]]||10||3||2||5||<nowiki>15–28</nowiki> |- |align="left"|[[Ліга Еўропы УЕФА]]||8||3||3||2||<nowiki>15–13</nowiki> |- |'''Усяго'''||20||6||5||9||<nowiki>30–44</nowiki> |} {|class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! Клуб ! Дома ! У гасцях ! Вынік |- |rowspan="4"|{{нп3|Кубак Інтэртота, 1995|1995|ru|Кубок Интертото 1995}} |rowspan="4"|[[Кубак Інтэртота]] |rowspan="4"|Група 8 |{{Сцяг|Югаславія|1992}} [[ФК Бечэй|Бечэй]] |<div class="center">2:1</div> | | |- |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Погань Шчэцін|Погань]] | |<div class="center">3:3</div> | |- |{{Сцяг|Францыя}} [[ФК Каны|Каны]] |<div class="center">2:2</div> | | |- |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Фарул Канстанца|Фарул]] | |<div class="center">0:2</div> | |- |{{нп3|Кубак Інтэртота 1998|1998|ru|Кубок Интертото 1998}} |[[Кубак Інтэртота]] |1 раўнд |{{Сцяг|Венгрыя}} [[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |<div class="center">2:4</div> |<div class="center">0:6</div> |<div class="center">'''2:10'''</div> |- |{{нп3|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1998/1999|1998/99|ru|Лига чемпионов УЕФА 1998/1999}} |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |1 раўнд |{{Сцяг|Швецыя}} [[ФК АІК|АІК]] |<div class="center">0:1</div> |<div class="center">0:2</div> |<div class="center">'''0:3'''</div> |- |rowspan="2"|{{нп3|Кубак Інтэртота 2000|2000|ru|Кубок Интертото 2000}} |rowspan="2"|[[Кубак Інтэртота]] |1 раўнд |{{Сцяг|Данія}} [[ФК Сількебарг|Сількебарг]] |<div class="center">2:1</div> |<div class="center">2:1</div> |<div class="center">'''4:2'''</div> |- |2 раўнд |{{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Хмел Блшаны|Хмел]] |<div class="center">0:2</div> |<div class="center">2:6</div> |<div class="center">'''2:8'''</div> |- |rowspan="4"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]] |rowspan="4"|[[Ліга Еўропы УЕФА]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Албанія}} [[ФК Лячы|Лячы]] |<div class="center">7:1</div> |<div class="center">1:1</div> |<div class="center">'''8:2'''</div> |- |2 кв. раўнд |{{Сцяг|Нарвегія}} [[ФК Стабек|Стабек]] |<div class="center">1:1</div> |<div class="center">2:2</div> |<div class="center">'''3:3^{[[Гол на выездзе|(гв)]]}'''</div> |- |3 кв. раўнд |{{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Банік Острава|Банік]] |<div class="center">1:0</div> |<div class="center">2:1</div> |<div class="center">'''3:1'''</div> |- |Плэй-оф |{{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]] |<div class="center">1:2</div> |<div class="center">0:5</div> |<div class="center">'''1:7'''</div> |} === Выступленні ў неафіцыйных турнірах === {|class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! Клуб ! Вынік |- |rowspan="3"|{{нп3|Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1999|1999|ru|Кубок чемпионов Содружества 1999}} |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група А |{{Сцяг|Расія}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]] |<div class="center">'''0:3'''</div> |- |Група А |{{Сцяг|Літва}} [[ФК Каўнас|Каўнас]] |<div class="center">'''1:2'''</div> |- |Група А |{{Сцяг|Грузія|1990}} [[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |<div class="center">'''5:3'''</div> |- |rowspan="4"|{{нп3|Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2010|2010|ru|Кубок чемпионов Содружества 2010}} |rowspan="4"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група А |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[ФК Дардой|Дардой-Дынама]] |<div class="center">'''3:1'''</div> |- |Група А |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Металург Ліепая|Металург (Ліепая)]] |<div class="center">'''4:3'''</div> |- |Група А |{{Сцяг|Расія}} [[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]] |<div class="center">'''1:2'''</div> |- |Група А |{{Сцяг|Казахстан}} [[ФК Актабэ|Актабэ]] |<div class="center">'''1:3'''</div> |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Міхайлавіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]] (1960) * [[Уладзімір Газаеў]] (1960) * [[Аляксандр Загрэцкі]] (1961—1963) * [[Юрый Бачурын]] (1964—1965) * [[Мікалай Шавялянчык]] (1965—1967) * [[Ілья Каган]] (1968—1969) * [[Уладзіслаў Радзішэўскі]] (1970—1973) * [[Віталь Шарбур]] (1974—1976) * [[Алег Волах]] (1977—1978) * [[Уладзімір Гардзееў]] (1979) * [[Анатоль Байдачны]] (1980—1985) * [[Валерый Стральцоў]] (1986—1993) * [[Аляксандр Башмакоў]] (1993 — сакавік 1994) * [[Валерый Стральцоў]] (1994—2006) * [[Уладзімір Касцюкоў]] (красавік 2006 — чэрвень 2007) * [[Уладзімір Бражазінскі]] ({{в.а.}}, 2007) * [[Валерый Стральцоў]] (2007—2008) * [[Андрэй Скорабагацька]] (жнівень 2008 — жнівень 2011) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (верасень 2011 — кастрычнік 2013) * [[Уладзімір Касцюкоў]] ({{в.а.}} у кастрычніку 2013 — студзені 2014) * [[Юрый Лукашоў]] (студзень 2014 — студзень 2015) * [[Уладзімір Геваркян]] (люты — снежань 2015) * [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2016 — снежань 2017) * [[Вячаслаў Ляўчук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Яўген Капаў]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018) * [[Сяргей Літоўчанка]] (жнівень — лістапад 2018) * [[Яўген Капаў]] ({{в.а.}} у лістападзе 2018 — сакавіку 2019) * [[Іван Біёнчык]] (сакавік — снежань 2019) * [[Ігар Чумачэнка]] (студзень 2020 — ліпень 2021) * [[Вячаслаў Ляўчук]] (ліпень 2021 — студзень 2022) * [[Яўген Малчан]] (студзень — ліпень 2022) * [[Юрый Лукашоў]] (ліпень — верасень 2022) * [[Яўген Малчан]] ({{в.а.}} у верасні 2022 — студзені 2023) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень 2023 — ліпень 2024) * [[Яўген Капаў]] ({{в.а.}} у ліпені 2024) * [[Алег Радушка]] (з ліпеня 2024) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc-dnepr.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503144112/https://fc-dnepr.by/ |date=3 мая 2021 }}{{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-dnjapro-mahiliou/16410}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Дняпро Магілёў}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:ФК Дняпро Магілёў| ]] 80ua7sdmwvav4m2w2xj6nnx9hddx39g 0 48656 5180710 5146562 2026-08-13T23:08:50Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180710 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = «нафтавікі» |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = Аляксандр Храпкоўскі |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|39|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Нігерыя}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамовіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] 00z8ncj47e6f52v6r4wf2673wuihar2 0 49222 5180665 5098795 2026-08-13T18:54:47Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180665 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Белшына | Лагатып = ФК Белшына (2021).png | ШырыняЛагатыпа = 175px | ПоўнаяНазва = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“» | Мянушкі = «шыннікі», «чырвона-чорныя» | Горад = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1976]] | Стадыён = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] | Умяшчальнасць = 3 709 | Кіраўнік = [[Віталь Былінін]] | ПасадаКіраўніка = Ген. дырэктар | Трэнер = Андрэй Хрыпач | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] | Сайт = http://www.fcbelshina.by/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _jomapisa2rb | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _hoops_black | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _jomatiger4bw | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _macrontarget19bw | leftarm2 = 000000 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _jomacampus3w | pattern_b3 = _jomacampus3w | pattern_ra3 = _jomacampus3w | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]». == Гісторыя == === БССР === Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР. Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]]. У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР. У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці. === 1992—2006 === У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына». У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]]. З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год. === 2007—2015 === У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы. У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ. Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб. === З 2016 года === У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу. У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца. У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй. У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу. У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу. У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў<ref>{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на "Белшину" из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}</ref>. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня<ref>{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч |date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}</ref>. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу. У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку. 11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)<ref name="dedication">{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}</ref>. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года<ref name="dedication2">{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}</ref>. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем «Белшыны»"> Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года </gallery></center> == Дасягненні == * Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987 * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]|у арэндзе са «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]»|2001}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Уладзіслаў Дрозд||2007}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Удодаў||2000}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Багдановіч]]|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2004}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ігар Тыманюк]]||1994}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Малых||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Юрый Гаўрылаў||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Ганчароў||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Кацынель|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2005}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Бальбух]]||1993}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Валерый Патароча]]||1996}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Ламака||2002}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Уладзіслаў Давыдаў||1999}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Мікіта Голуб||1997}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Паўлавіч Дзенісенка|Дзмітрый Дзенісенка]]||2004}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Саматой]]||2001}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Дата Чарткоеў||1999}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Балотнікаў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Грынь||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Семінар||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ілья Сень||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Кабачэўскі|у арэндзе з «[[ФК Іслач|Іслачы]]»|1998}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў||2007}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Матлах|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2024 года|2000}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Салановіч|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2005}} {{Канец складу}}<!-- === Рэзервовы склад === {{Склад}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Архіпенка||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Пашкрабнёў||2000}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Прахарэвіч]]||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Канстанцін Цвяткоў||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іаан Гузаў]]||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксей Ганчароў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Дрозд||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Жук||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Кавалёў (футбаліст)|Уладзіслаў Кавалёў]]||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Казлоў]]||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Кантаеў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Мацвееў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Яўген Лаўрыновіч||2004}} {{Канец складу}}--> === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Марціновіч]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Мігас]] (нар. 1980) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Свіркоў]] (нар. 1972) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Артур Рамашоў]] (нар. 1987) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style="background:#D0F0C0" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || <nowiki>24–9</nowiki> || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style="background:#D0F0C0" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || <nowiki>69–19</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || <nowiki>41–41</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || <nowiki>31–50</nowiki> || '''23''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] || |- |rowspan="2"| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || <nowiki>17–29</nowiki> || '''15''' ||rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>3–2</nowiki> || || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || <nowiki>67–32</nowiki> || '''63''' ||style="background:gold"| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || <nowiki>67–30</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || <nowiki>47–17</nowiki> || '''57''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>52–42</nowiki> || '''45''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || <nowiki>42–38</nowiki> || '''38''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] || |- | [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || <nowiki>43–20</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || <nowiki>44–38</nowiki> || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || <nowiki>44–50</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || <nowiki>21–62</nowiki> || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || <nowiki>61–19</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || <nowiki>16–46</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2007 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || <nowiki>46–26</nowiki> || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || <nowiki>34–21</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || <nowiki>55–15</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || <nowiki>31–42</nowiki> || '''45''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || <nowiki>26–40</nowiki> || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || <nowiki>42–38</nowiki> || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || <nowiki>42–56</nowiki> || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || <nowiki>39–19</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || <nowiki>34–45</nowiki> ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || <nowiki>56–30</nowiki> ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || <nowiki>59–23</nowiki> ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || <nowiki>74–22</nowiki> || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || <nowiki>34–71</nowiki> || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style="background:silver"|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || <nowiki>69–42</nowiki> || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)<ref name="dedication"/>.}} || 6 || 12 || 12 || <nowiki>36–46</nowiki> || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || <nowiki>21–61</nowiki> || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі<ref name="dedication"/>. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў<ref name="dedication2"/>.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |} {{Notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]] |rowspan="2"|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Эстонія}} |[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''5:2''' |[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:5''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 к/р |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]] |align="center"|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:8''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} |[[ФК Ружамберак|Ружамберак]] |align="center"|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 к/р |{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} |[[ФК Портадаўн|Портадаўн]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''3:2''' |[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2 к/р |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |align="center"|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''0:5''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} === Неафіцыйныя турніры === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]] |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |align="center"|Група D |{{Сцяг|Эстонія}} |[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]] | align="center"|'''1:3''' |rowspan="3"|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center"|Група D |{{Сцяг|Туркменістан}} |[[ФК Ніса|Ніса]] | align="center"|'''1:2''' |- |align="center"|Група D |{{Сцяг|Кыргызстан}} |[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]] | align="center"|'''1:1''' |- |} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|3}} * [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995) * [[Яўген Шабуня]] (1996) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997) * [[Ігар Бялоў]] (1998) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998) * [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999) * [[Іван Савосцікаў]] (1999) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (в.а., ? — чэрвень 2000) * [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003) * [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003) * [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003) * [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004) * [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004) * [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006) * [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007) * [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007) * [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009) * [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011) * [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012) * [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015) * [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016) * [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (в.а. у красавіку — ліпені 2016) * [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016) * [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017) * [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у чэрвені — снежні 2017) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018) * [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у кастрычніку 2018 — студзені 2019) * [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019) * [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020) * [[Дзмітрый Мігас]] (в.а. у ліпені 2020 — лютым 2021) * [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022) * [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023) * [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024) * [[Міхаіл Марціновіч]] (са студзеня 2024) {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[ФК Бабруйск]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Белшына}} {{Сезоны ФК Белшына}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]] [[Катэгорыя:ФК Белшына| ]] [[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]] 5qri33jxt5qwayeuo9l3r02h9nv0hjk 5180666 5180665 2026-08-13T18:56:24Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180666 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Белшына | Лагатып = ФК Белшына (2021).png | ШырыняЛагатыпа = 175px | ПоўнаяНазва = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“» | Мянушкі = «шыннікі», «чырвона-чорныя» | Горад = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1976]] | Стадыён = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] | Умяшчальнасць = 3 709 | Кіраўнік = [[Віталь Былінін]] | ПасадаКіраўніка = Ген. дырэктар | Трэнер = Андрэй Хрыпач | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах | Сайт = http://www.fcbelshina.by/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _jomapisa2rb | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _hoops_black | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _jomatiger4bw | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _macrontarget19bw | leftarm2 = 000000 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _jomacampus3w | pattern_b3 = _jomacampus3w | pattern_ra3 = _jomacampus3w | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]». == Гісторыя == === БССР === Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР. Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]]. У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР. У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці. === 1992—2006 === У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына». У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]]. З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год. === 2007—2015 === У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы. У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ. Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб. === З 2016 года === У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу. У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца. У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй. У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу. У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу. У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў<ref>{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на "Белшину" из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}</ref>. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня<ref>{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч |date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}</ref>. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу. У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку. 11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)<ref name="dedication">{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}</ref>. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года<ref name="dedication2">{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}</ref>. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем «Белшыны»"> Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года </gallery></center> == Дасягненні == * Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987 * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]|у арэндзе са «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]»|2001}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Уладзіслаў Дрозд||2007}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Удодаў||2000}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Багдановіч]]|у арэндзе з «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст|2004}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ігар Тыманюк]]||1994}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Малых||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Юрый Гаўрылаў||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Ганчароў||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Кацынель|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2005}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Бальбух]]||1993}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Валерый Патароча]]||1996}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Ламака||2002}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Уладзіслаў Давыдаў||1999}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Мікіта Голуб||1997}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Паўлавіч Дзенісенка|Дзмітрый Дзенісенка]]||2004}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Саматой]]||2001}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Дата Чарткоеў||1999}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Балотнікаў||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Грынь||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Семінар||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ілья Сень||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Кабачэўскі|у арэндзе з «[[ФК Іслач|Іслачы]]»|1998}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў||2007}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Матлах|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2024 года|2000}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Салановіч|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2005}} {{Канец складу}}<!-- === Рэзервовы склад === {{Склад}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Архіпенка||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Пашкрабнёў||2000}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Прахарэвіч]]||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Канстанцін Цвяткоў||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іаан Гузаў]]||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксей Ганчароў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Дрозд||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Жук||2003}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Кавалёў (футбаліст)|Уладзіслаў Кавалёў]]||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Казлоў]]||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Кантаеў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Мацвееў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Яўген Лаўрыновіч||2004}} {{Канец складу}}--> === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Марціновіч]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Мігас]] (нар. 1980) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Свіркоў]] (нар. 1972) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Артур Рамашоў]] (нар. 1987) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style="background:#D0F0C0" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || <nowiki>24–9</nowiki> || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style="background:#D0F0C0" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || <nowiki>69–19</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || <nowiki>41–41</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || <nowiki>31–50</nowiki> || '''23''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] || |- |rowspan="2"| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || <nowiki>17–29</nowiki> || '''15''' ||rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>3–2</nowiki> || || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || <nowiki>67–32</nowiki> || '''63''' ||style="background:gold"| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || <nowiki>67–30</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || <nowiki>47–17</nowiki> || '''57''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>52–42</nowiki> || '''45''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || <nowiki>42–38</nowiki> || '''38''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] || |- | [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || <nowiki>43–20</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || <nowiki>44–38</nowiki> || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || <nowiki>44–50</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || <nowiki>21–62</nowiki> || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || <nowiki>61–19</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || <nowiki>16–46</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2007 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || <nowiki>46–26</nowiki> || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || <nowiki>34–21</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || <nowiki>55–15</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || <nowiki>31–42</nowiki> || '''45''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || <nowiki>26–40</nowiki> || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || <nowiki>42–38</nowiki> || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || <nowiki>42–56</nowiki> || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || <nowiki>39–19</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || <nowiki>34–45</nowiki> ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || <nowiki>56–30</nowiki> ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || <nowiki>59–23</nowiki> ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || <nowiki>74–22</nowiki> || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || <nowiki>34–71</nowiki> || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style="background:silver"|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || <nowiki>69–42</nowiki> || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)<ref name="dedication"/>.}} || 6 || 12 || 12 || <nowiki>36–46</nowiki> || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || <nowiki>21–61</nowiki> || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі<ref name="dedication"/>. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў<ref name="dedication2"/>.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |} {{Notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]] |rowspan="2"|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Эстонія}} |[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''5:2''' |[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:5''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 к/р |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]] |align="center"|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:8''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} |[[ФК Ружамберак|Ружамберак]] |align="center"|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 к/р |{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} |[[ФК Портадаўн|Портадаўн]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''3:2''' |[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2 к/р |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |align="center"|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''0:5''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} === Неафіцыйныя турніры === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]] |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |align="center"|Група D |{{Сцяг|Эстонія}} |[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]] | align="center"|'''1:3''' |rowspan="3"|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center"|Група D |{{Сцяг|Туркменістан}} |[[ФК Ніса|Ніса]] | align="center"|'''1:2''' |- |align="center"|Група D |{{Сцяг|Кыргызстан}} |[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]] | align="center"|'''1:1''' |- |} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|3}} * [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995) * [[Яўген Шабуня]] (1996) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997) * [[Ігар Бялоў]] (1998) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998) * [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999) * [[Іван Савосцікаў]] (1999) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (в.а., ? — чэрвень 2000) * [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003) * [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003) * [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003) * [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004) * [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004) * [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006) * [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007) * [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007) * [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007) * [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009) * [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011) * [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012) * [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015) * [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016) * [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (в.а. у красавіку — ліпені 2016) * [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016) * [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017) * [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у чэрвені — снежні 2017) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018) * [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у кастрычніку 2018 — студзені 2019) * [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019) * [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020) * [[Дзмітрый Мігас]] (в.а. у ліпені 2020 — лютым 2021) * [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022) * [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023) * [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024) * [[Міхаіл Марціновіч]] (са студзеня 2024) {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[ФК Бабруйск]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Белшына}} {{Сезоны ФК Белшына}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]] [[Катэгорыя:ФК Белшына| ]] [[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]] n2zrygomif2b4p3429ldmf6gia2a2hl 0 49353 5180713 5028511 2026-08-13T23:12:42Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180713 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Славія Мазыр | Лагатып = ФК Славія Мазыр (2014).png | ШырыняЛагатыпа = 148px | ПоўнаяНазва = КСУП «Футбольны клуб „Славія-Мазыр”» | Мянушкі = «палешукі», «чырвона-чорныя», «мазыране» | Горад = [[Мазыр]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1987]] | Стадыён = «[[Юнацтва (стадыён, Мазыр)|Юнацтва]]» | Умяшчальнасць = 5353 | Кіраўнік = [[Андрэй Васілец]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Іван Біёнчык]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 3 месца | Сайт = https://fcslavia.by/be |pattern_la1=_jomasupernova2rb|pattern_b1=_jomasupernova2rb|pattern_ra1=_jomasupernova2rb |leftarm1=000000|body1=000000|rightarm1=000000|shorts1=000000|socks1=FF0000 |pattern_la2=_jomasupernova2rw|pattern_b2=_jomasupernova2wr|pattern_ra2=_jomasupernova2rw |leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF }} '''«Славія»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Мазыр]], заснаваны ў 1987 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == Клуб быў створаны пад назвай «Палессе» ў 1987 годзе. З 1995 па 2005 гады выступаў у Вышэйшай лізе Беларусі пад назвай МПКЦ (Мазырскі Прамыслова-Камерцыйны Цэнтр), а з 1998 года — «Славія». Спыніў існаванне пасля няўдалага для клуба сезона 2005 года, які скончыўся вылетам у Першую лігу. У пачатку 2006 года, у выніку аб’яднання гомельскага [[ФК ЗЛіН|ЗЛіНа]] і «Славіі» быў створаны новы клуб — «Мазыр-ЗЛІН». Пры аб’яднанні за аснову была ўзята каманда ЗЛіН, пры гэтым новы клуб ствараўся ў [[Мазыр]]ы на матэрыяльнай базе «Славіі», што спыніла існаванне. З пачатку 2007 года клуб выступаў пад назвай «Мазыр». Па заканчэнні сезона 2007 кіраўніцтвам горада было вырашана вярнуць камандзе назву «Славія-Мазыр». У 2011 годзе клуб заняў першае месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе чэмпіянату Беларусі]] і заваяваў права выступаць у наступным сезоне ў Вышэйшай лізе. У Вышэйшай лізе «Славія» не паказвала добрых вынікаў. У сезоне 2012 мазырскі клуб доўгі час ішоў у зоне вылету, але сумеў пазбегнуць яго, заняўшы 10 месца. У сезоне 2013 «Славія» хутка апынулася на апошнім радку і, нягледзячы на неблагую гульню ўлетку, не змагла яго пакінуць. У выніку каманда зноў вылецела ў Першую лігу. У сезоне 2014 змяніўся амаль увесь склад каманды. Новы галоўны трэнер [[Юрый Пунтус]] зрабіў стаўку на шэраг ветэранаў і перспектыўных маладых ігракоў (многія перайшлі да Пунтуса з яго былога клуба — «[[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічаў-СТІ]]»). У выніку «Славія» хутка стала адным з лідараў лігі. У сярэдзіне сезона мазыране разам з мікашэвіцкім «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Гранітам]]» значна адарваліся ад канкурэнтаў. Гарантаваўшы за некалькі тураў да фінішу вяртанне ў Вышэйшую лігу, «Славія» саступіла першае месца «Граніту». У сезоне 2015 «Славія» захавала склад папярэдняга сезона, узмацніўшыся шэрагам маладых ігракоў з ніжэйшых ліг. Каманда добра пачала выступ у Вышэйшай лізе, апынуўшыся ў сярэдзіне табліцы. У многім гэта адбылося дзякуючы высокім бамбардзірскім паказчыкам нападніка мазыран [[Дзяніс Лапцеў|Дзяніса Лапцева]], які ў 13 матчах здолеў забіць 9 галоў. Улетку Лапцеў перайшоў у расійскі клуб «[[ФК Тосна|Тосна]]», а «Славія» стала выступаць горш, неўзабаве наблізіўшыся да зоны вылету. Толькі пасля перамогі ў перадапошнім туры над «[[ФК Гомель|Гомелем]]» (3:1) мазыране гарантавалі месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. У выніку каманда скончыла чэмпіянат на 10-м радку табліцы. Сезон 2016 «Славія» прайшла роўна, але на прэтэндавала на высокія месцы, зноў спыніўшыся ў выніку на 10-м радку. Найбольш яркімі момантамі каманды сталі хатняя перамога над чэмпіёнам краіны [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:1), а таксама звышвыніковыя матчы з «[[ФК Мінск|Мінскам]]» — абодва скончыліся перамогамі гаспадароў з лікам 6:2. Сезон 2017 атрымаўся для мазырскага клуба няўдалым. З пачатку сезона каманда апынулася ўнізе табліцы, аднак мела пеавагу перад «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» і «[[ФК Іслач|Іслаччу]]», якія пачалі чэмпіянат з ачковымі штрафамі. У другой палове сезона «Славія» атрымала ўсяго адну перамогу, у той час як «Іслач» стала набіраць ачкі і, перагнаўшы мазырскую каманду, пакінула яе на 15-м месцы. Перад апошнім турам галоўны трэнер [[Юрый Пунтус]] быў адхілены ад кіравання камандай, аднак пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Марціновіч|Міхаіла Марціновіча]] «Славія» саступіла ў апошнім туры «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2), засталася на перадапошнім радку і вылецела ў Першую лігу. Перад сезонам 2018 Міхаіл Марціновіч быў зацверджаны галоўным трэнерам. Клуб здолеў захаваць асноўных ігракоў, у тым ліку легіянераў [[Ігар Кастроў|Ігара Кастрова]] і [[Максім Слюсар|Максіма Слюсара]], аднак пры гэтым больш шанцаў атрымала моладзь. Нягледячы на няўдалы старт, «Славія» хутка далучылася да шэрагу лідараў і ў барацьбе з «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]» і «[[ФК Белшына|Белшынай]]» выйшла пераможцам, за тур да фінішу забяспечыўшы сабе першы радок. «Славія» стала таксама першай камандай у Вышэйшай і Першай лігах Беларусі з часу іх заснавання ў 1992 годзе, якая за сезон не пацярпела ніводнага паражэння. Сезон 2019 у Вышэйшай лізе каманда пачала добра, аднак у другой палове сезона вынікі сталі пагаршацца. Тым не менш, паспяховы фініш дазволіў «Славіі» заняць восьмы радок. Сезон 2020 каманда праводзіла пераважна ў ніжняй палове табліцы і ў выніку стала дзявятай. Сезон 2021 пачаўся для каманды дрэнна, яна доўгі час знаходзілася ў зоне вылету, пазней добры адрэзак дазволіў адарвацца ад апошніх радкоў, але ў выніку «Славія» фінішавала на 14-м месцы і толькі дзякуючы перамозе ў стыкавых матчах супраць «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачоў]]» захавала месца ў Вышэйшай лізе. У 2022 годзе «Славія» звычайна знаходзілася ў сярэдзіне табліцы, аднак у другой палове сезона вынікі пагоршыліся, і пасля няўдалай серыі (чатыры паражэнні запар) у кастрычніку замест Марціновіча новым глоўным трэнерам быў прызначаны [[Іван Біёнчык]]. Чэмпіянат мазыране скончылі дзясятымі. У пачатку 2023 года клуб сабраў добры склад, што дазволіла на працягу сезона знаходзіцца ў верхняй палове табліцы і часамі прэтэндаваць на бронзу, аднак у выніку «Славія» заняла сёмае месца ў чэмпіянаце з 15. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем «Славіі»"> Выява:ФК Славія Мазыр.gif|да 2013 года Выява:ФК Славія Мазыр (2014).png|з 2014 года </gallery></center> == Папярэднія назвы == * 1987—1994: «Палессе» * 1995—1997: МВКЦ * 1998—2005: «Славія» * 2006: «Мазыр-ЗЛіН» * 2007: «Мазыр» * з 2008: «Славія-Мазыр» == Дасягненні == * {{Зл}} [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1996]] і [[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|2000]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=https://fcslavia.by/ru/content/osnovnoy-sostav|work=Афіцыйны сайт «Славіі»|date=|access-date=2024-01-22|lang=ru|archive-date=7 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180912/https://fcslavia.by/ru/content/osnovnoy-sostav|url-status=dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Аляксей Казлоў||1999}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Макаўчык]]|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Данііл Пруднік]]||2004}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Дзмітрыевіч Іваноў|Аляксей Іваноў]]||1997}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Шамрук]]||1994}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Аб|Аляксандр Шырабокаў|у арэндзе з «[[ФК Кайрат Алматы|Кайрата]]»|2003}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Чыкіда]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1995}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Залескі]]||1991}} {{Ігрок|93|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Георгій Бугулаў||1993}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валянцін Бандарэнка||2005}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юлій Кузняцоў]]||2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Полаз]]||2001}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Сазончык]]||2000}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Катляроў||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Кыргызстан}}|ПА|Эрмек Кенжэбаеў||2003}} {{Ігрок|49|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Джыгера]]||1996}} {{Ігрок|58|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Максім Хачатран||2004}} {{Ігрок|59|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікалай Рабых]]||2001}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Нігерыя}}|ПА|Джозеф Адах||1999}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Іван Грудзько||2004}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Андрэй Салавей]]||1994}} {{Ігрок|63|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Кірыл Сідарэнка]]||1995}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Нап|Лама Бамба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Якімовіч||2006}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]|у «[[ФК Белшына|Белшыне]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Даніла Слесарчук]]|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Біёнчык]] (нар. 1985) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Кунаш]] (нар. 1977) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Сухавееў]] (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Тарасевіч]] (нар. 1988) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Амельчанка]] (нар. 1985) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Турчын]] (нар. 1988) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || '''7''' || 15 || 5 || 6 || 4 || <nowiki>18–22</nowiki> || '''16''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]] || |- | 1992/93 || style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 22 || 5 || 3 || <nowiki>54–14</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/32 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 28 || 19 || 5 || 4 || <nowiki>48–18</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/16 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 30 || 24 || 3 || 3 || <nowiki>106–17</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 15 || 11 || 3 || 1 || <nowiki>44–9</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|Пераможца]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style="background:gold"| '''1''' || 30 || 24 || 4 || 2 || <nowiki>64–17</nowiki> || '''76''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/8 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>39–30</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 28 || 12 || 9 || 7 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Фіналіст]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 20 || 5 || 5 || <nowiki>74–25</nowiki> || '''65''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Пераможца]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 23 || 5 || 2 || <nowiki>78–25</nowiki> || '''74''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Фіналіст]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 13 || 5 || 8 || <nowiki>49–27</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Чвэрцьфінал]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 6 || 6 || 14 || <nowiki>38–61</nowiki> || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 30 || 6 || 7 || 17 || <nowiki>29–64</nowiki> || '''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/16 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 9 || 4 || 17 || <nowiki>32–51</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 2 || 5 || 19 || <nowiki>14–60</nowiki> || '''11''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] ||[[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2006 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>44–24</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''13''' || 26 || 4 || 6 || 16 || <nowiki>26–44</nowiki> || '''18''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || '''13''' || 26 || 6 || 5 || 15 || <nowiki>33–62</nowiki> || '''23''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/16 фіналу]] || |- | 2009 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || '''13''' || 27{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за права застацца ў Першай лізе супраць шклоўскага «[[ФК Спартак Шклоў|Спартака]]» (перамога 2:1).}} || 5 || 8 || 14 || <nowiki>23–41</nowiki> || '''23''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || |- | 2010 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першая]] (Д2) || '''9''' || 30 || 10 || 7 || 13 || <nowiki>33–44</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | 2011 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першая]] (Д2) || style="background:gold"| '''1''' || 30 || 22 || 5 || 3 || <nowiki>53–15</nowiki> || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 7 || 6 || 17 || <nowiki>22–58</nowiki> || '''27''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Славія-Мазыр|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 32 || 5 || 8 || 19 || <nowiki>24–47</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2014 ФК Славія-Мазыр|2014]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 18 || 6 || 6 || <nowiki>55–38</nowiki> || '''60''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Славія-Мазыр|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 7 || 5 || 14 || <nowiki>33–50</nowiki> || '''26''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Славія-Мазыр|2016]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 9 || 8 || 13 || <nowiki>33–49</nowiki> || '''35''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Славія-Мазыр|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 8 || 18 || <nowiki>26–50</nowiki> || '''20''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Славія-Мазыр|2018]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2) || style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 7 || 0 || <nowiki>69–13</nowiki> || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2019 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 7 || 13 || <nowiki>35–40</nowiki> || '''37''' || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Паўфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>41–49</nowiki> || '''39''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 30 || 8 || 8 || 14 || <nowiki>42–50</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/8 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачоў]]» (Мінск), трэцяй каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першай лігі 2021]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 10 || 7 || 13 || <nowiki>42–46</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Паўфінал]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 28 || 11 || 7 || 10 || <nowiki>32–30</nowiki> || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/8 фіналу]] || |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1996/1997|1996—1997]] |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]] |align="center"|Папярэдні раўнд |align="center"|{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Рэйк’явік|Рэйк’явік]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:3'''|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1997/1998|1997—1998]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 к/р |align="center"|{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Тыраспаль|Канструктарул (Кішынёў)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''4:3'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2 к/р |align="center"|{{Сцяг|Грэцыя}} |[[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос (Пірэй)]] |align="center"|0:5 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''2:7'''||[[Файл:Symbol arrow down.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 1997/1998|1997—1998]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 раўнд |align="center"|{{Сцяг|Грузія|1990}} |[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:2'''|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак УЕФА 2000/2001|2000—2001]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 к/р |align="center"|{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''1:1''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) || [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2001/2002|2001—2002]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 к/р |align="center"|{{Сцяг|Фарэрскія астравы}} |[[ФК ВБ Вагур|ВБ (Вагур)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|5:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''5:0'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2 к/р |align="center"|{{Сцяг|Славакія}} |[[ФК Інтэр Браціслава|Інтэр (Браціслава)]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} === Неафіцыйныя турніры === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Вынік |- |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1997|1997]] |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |rowspan="3"|Група D |align="center"|{{Сцяг|Расія}} |[[Зборная клубаў Расіі на Кубку Садружнасці 1997|Зборная клубаў Расіі]] | align="center"|'''2:5''' |- |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Сконта|Сконта]] | align="center"|'''1:2''' |- |align="center"|{{Сцяг|Туркменістан}} |[[ФК Капетдаг|Капетдаг]] | align="center"|'''0:3''' |- |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2001|2001]] |rowspan="3"|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |rowspan="3"|Група А |align="center"|{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]] | align="center"|'''1:3''' |- |align="center"|{{Сцяг|Таджыкістан}} |[[ФК Варзоб|Варзоб]] | align="center"|'''1:1''' |- |align="center"|{{Сцяг|Літва}} |[[ФК Каўнас|Каўнас]] | align="center"|'''4:3''' |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Анатоль Іванавіч Усенка|Анатоль Усенка]] (пачатак 1990-х) * [[Анатоль Юрэвіч]] (1993 — люты 1997) * [[Аляксандр Бубноў]] (1997 — красавік 1998) * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Кузняцоў|Аляксандр Кузняцоў]] (1998—2000) * [[Улада Петравіч]] (2000 — жнівень 2001) * [[Павел Раднёнак]] (жнівень 2001 — май 2002) * [[Аляксандр Пражнікаў]] (май 2002 — жнівень 2003) * [[Уладзімір Курнеў]] (жнівень 2003 — студзень 2004) * [[Андрэй Сасніцкі]] (студзень 2004 — жнівень 2005) * [[Аляксандр Белан]] (в. а. у жніўні 2005) * [[Іліе Карп]] (жнівень — снежань 2005) * [[Ігар Фралоў]] (2006) * ? * [[Вячаслаў Шэўчык]] (2008) * [[Сяргей Ясінскі]] (снежань 2008 — чэрвень 2009) * [[Вячаслаў Шэўчык]] (чэрвень — жнівень 2009) * [[Віталь Паўлаў]] (жнівень — снежань 2009) * [[Юрый Малееў]] (2010 — студзень 2014) * [[Юрый Пунтус]] (студзень 2014 — лістапад 2017) * [[Міхаіл Марціновіч]] (студзень 2018 — кастрычнік 2022) * [[Іван Біёнчык]] (з кастрычніка 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fcslavia.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220514180042/https://fcslavia.by/be |date=14 мая 2022 }} * {{globalsportsarchive|fk-slavija-mazyr/19033}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Славія Мазыр}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:ФК Славія Мазыр| ]] 6sd8qouppu3wy3o6d7ve0tovrmiigwf 0 51190 5180573 5073377 2026-08-13T14:30:23Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: &nbsp; → (8) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180573 wikitext text/x-wiki {{Архіпелаг |Назва = Шпіцберген |Найбуйнейшы востраў = Заходні Шпіцберген |Вышыня = 1712 |Краіна = Нарвегія |Пазіцыйная карта = Паўночны Ледавіты акіян }} {{redirect|Грумант}} '''Шпіцбе́рген''' (ад {{lang-nl|Spitsbergen}}; нарвежская назва '''Свальбард''' {{lang-no|Svalbard}}) — нарвежская правінцыя ў [[Арктыка|Арктыцы]]. Размешчана на [[Шпіцберген (архіпелаг)|архіпелагу Шпіцберген]]. Знаходзіцца за 800 км на поўнач ад [[Нарвегія|Нарвегіі]] і за {{Num|1100|км}} ад [[Палярны круг|палярнага круга]]. Архіпелаг адышоў Нарвегіі ў 1920 годзе. == Гісторыя == Імаверна, астравы адкрыты [[Вікінгі|вікінгамі]], афіцыйнае адкрыццё нідэрландскім вандроўнікам [[Вілем Барэнц|Вілемам Барэнцам]] адбылося ў 1596 годзе. Пасля астравы выкарыстоўваліся як база нарвежскіх і расійскіх кітабояў і рыбакоў. У 1669—1778 гадах на Шпіцбергене часта бывалі галандскія рыбакі, якія заснавалі горад ''Смеерэнбург''. З канца XVIII стагоддзя астравы выкарыстоўваліся як база для палярных экспедыцый. У пачатку ХХ стагоддзя на востраве [[Заходні Шпіцберген]] адкрыты радовішчы [[Вугаль|вугалю]]. Паводле [[Шпіцбергенскі трактат|Шпіцбергенскага трактату]] (1920) астравы перайшлі пад кіраванне Нарвегіі. Але ўмовы трактата забяспечылі права на распрацоўку радовішчаў, рыбную лоўлю і правядзенне навуковых даследаванняў іншым краінам. У 2020-я гады распрацоўкай вугальных радовішчаў займаюцца нарвежскія і расійскія кампаніі. [[Польшча]] мае тут сваю навуковую станцыю. == Прырода == [[Файл:Svalbard be.png|міні|злева|Карта.]] === Астравы === У склад архіпелагу ўваходзяць наступныя астравы: * [[Заходні Шпіцберген]] ({{Num|37673|км²}}) * [[Паўночна-Усходняя зямля]] ({{Num|14443|км²}}) * [[Эдж]] ({{Num|5074|км²}}) * [[Востраў Баранца]] ({{Num|1250|км²}}) * [[Белы востраў (Шпіцберген)|Белы востраў]] (682 км²) * [[Зямля прынца Караля]] (615 км²) * [[Каралеўскі востраў]] (191 км²) * [[Мядзведжы востраў (Нарвегія)|Мядзведжы востраў]] (178 км²) * [[Шведскі востраў]] (137 км²) * [[Востраў Вільгельма]] (120 км²) і яшчэ шмат невялікіх астравоў. Каралеўскі востраў, Шведскі востраў і Абелоя ўтвараюць Зямлю караля́ Ка́рла. === Геалагічная будова === Будове архіпелага складаюць, звычайна, каледаніды (падобныя да каледанідаў [[Грэнландыя|Грэнландыі]]). У склад Шпіцбергена ўваходзяць і больш старажытныя пароды (байкальскай складкаватасці); імаверна, гэта частка баранцаваморскай пліты, якая мае пратэразойска-раннекембрыйскі ўзрост. Большая частка фундамента Шпіцбергена фарміравалася на актыўнай ускраіне старажытнага акіяна каля 500 млн гадоў таму, у раннім ардовіку, і ўяўляе сабою магматычныя фармацыі астраўных дугаў, моцна змятых падчас сутыкнення кантынентаў у сілуры (450—440 млн гадоў таму). Шпіцберген у сілуры вытрымаў моцнае падняцце і вулканічныя вывяржэнні. 400 млн гадоў таму Скандынавія была ўжо злучана з Грэнландыяй, дзесьці паміж імі знаходзіўся і Шпіцберген. У познім палеазоі месцамі адбывалася пранікненне гранітоідаў, у тую эпоху ўтварыўся шэраг рудных радовішчаў. Архіпелаг доўгі час міграваў па мантыі Зямлі і пабываў у розных кліматычных зонах. Ва ўмовах цёплага клімату ўтварыліся вялікія залежы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Архіпелаг знаходзіцца ў сейсмічна актыўнай зоне, адзначаны землятрусы сілай 4—5 магнітуд па шкале Рыхтэра, дапускаецца магчымасць землятрусаў да 6—7 магнітуд. === Паверхня === Рэльеф гарысты. Самы высокі пункт астравоў — гара [[Ньютантопэн]] ({{Num|1713|м}}) на Заходнім Шпіцбергене. Ледавікі займаюць 35,1 тыс. км² — больш за палову плошчы архіпелага. Берагі зрэзаны фіёрдамі. Магутнасць слоя вечнай мерзлаты дасягае 200 м. У летні перыяд грунты адтайваюць на 0,5—2,5 м, ледавікі даюць пачатак мноству невялікіх рэчак і ручаёў. === Клімат === [[Файл:Svalbard9.jpg|thumb|left|Заснежаны Шпіцберген.]] Клімат арктычны, на захадзе значна змякчаецца цёплым [[Шпіцбергенскае цячэнне|Шпіцбергенскім цячэннем]] (частка [[Гальфстрым]]а). Праз уплыў Гальфстрыма зімовыя тэмпературы на Шпіцбергене ў сярэднім на 20 °C вышэйшыя, чым у іншых месцах адпаведнай шыраты. Самыя нізкія тэмпературы назіраюцца ў [[люты]]м і складаюць каля −20 °C, самыя высокія ў [[Ліпень|ліпені]], +4,4 °C. Зімняя тэмпература вагаецца ад −25° дa +5 °C, а летам ад +2° a +18 °C. Максімальная зафіксаваная тэмпература +24,5 °C (ліпень 1978), мінімальная −46,3 °C (сакавік 1986). Суседства цёплага цячэння і масы ледавікоў нараджае рэзкія і частыя ваганні атмасфернага ціску, ветры ўраганнай моцы. Палярны дзень на Шпіцбергене цягнецца з [[20 мая]] да [[26 жніўня]], а палярная ноч з [[26 кастрычніка]] да [[15 лютага]]. Улетку, нягледзячы на кругласутачны палярны дзень, розніца тэмператур паміж днём і ноччу прыкметная і можа дасягаць 5—10 °C. Першыя снегапады праходзяць у верасні, хоць снег не рэдкасць і ў канцы жніўня. === Расліннасць === Расліннасць архіпелага бедная, тундравая, расліны нізкія і холадаўстойлівыя. У пачатку лета тундра моцна забалочаная ў выніку таяння снягоў, а ў рэках высокі ўзровень вады. У асноўным, паўднёвая частка Шпіцбергена (нулявая зона) летам вольная ад снегу, хоць ледавікі сустракаюцца паблізу ад усіх паселішчаў. На ледавіках часта сустракаюцца [[чырвоныя водарасці]], што надае снегу і лёду ружаватае адценне. На Шпіцбергене сустракаецца каля 170 відаў сасудзістых раслін, у т.л. [[Бяроза карлікавая|карлікавая бяроза]], [[палярная вярба]], а таксама [[імхі]], грыбы, лішайнікі. === Жывёльны свет === [[Файл:Spitsbergen reindeer02.jpg|thumb|right|Паўночны алень.]] З млекакормячых на астравах толькі [[Мядзведзь белы|белы мядзведзь]], мясцовы [[паўночны алень]] (самы маленькі сярод відаў паўночных аленяў), а таксама [[пясец]]. Спробы перасялення на архіпелаг іншых сухапутных млекакормячых — у прыватнасці палярных зайцаў і [[аўцабык]]оў з Грэнландыі поспехам не скончыліся. Тут прысутнічае шмат марскіх жывёл — [[нерпа]], грэнландскі цюлень, марскі заяц, маржы, бялухі, кіты. Белыя мядзведзі і маржы летам знаходзяцца на паўночнай частцы архіпелага, а зімой мігруюць на поўдзень. На архіпелагу адзначана каля 90 відаў птушак, з якіх 36 пастаянна гняздуюцца. Адзіным відам, які жыве на Шпіцбергене круглы год, з’яўляецца [[Курапатка белая|палярная (белая) курапатка]], астатнія птушкі на зіму адлятаюць у паўднёвыя краіны, і вяртаюцца ўвесну для гнездавання і вывядзення птушанят. == Насельніцтва == Насельніцтва Шпіцбергена налічвае каля 2,8 тысяч чалавек, перш за ўсё [[Нарвежцы|нарвежцаў]] і [[Рускія|рускіх]], якія ў асноўным займаюцца здабычай [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. Астравы лічацца самай паўночнай зямлёй заселенай людзьмі. Большасць насельніцтва працуе тут паводле кантрактаў. Пераважная мова сувязяў — [[Нарвежская мова|нарвежская]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак [[Лонгйір]]. Ёсць таксама расійскі пасёлак [[Барэнцбург]]. {{rq|sources|translate}} {{Зноскі}} {{Паўночны Ледавіты акіян}} {{Еўропа}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Шпіцберген| ]] mzwx471t1ta6gxduiquvloh2hm6y7b1 3 52754 5180843 5180096 2026-08-14T07:02:37Z M.L.Bot 261 /* (Вільнюс) */ Адказ 5180843 wikitext text/x-wiki {{вітаем}}--[[Удзельнік:Krukouski|<span style="color:#000000; font-weight: 600;">Krukouski</span>]]&nbsp;^{([[Размовы з удзельнікам:Krukouski|<span style="color:#00000;">размовы</span>]])} 14:21, 5 Красавік 2010 (UTC) == Запрашэнне на веснавую Вікі сустрэчу == Прывітанне, Бачыў вашу зацікаўленаць у паляпшэнні працы Вікіпедыі. Запрашаю 3 красавіка на сустрэчу, а 18:00 Якія пытанні пакуль назбіраліся для разгляду: # '''ВікіВясна 2015''' (дадатковыя прапановы па развіцці конкурса). Ведаю, што былі пра Пружанскі замак. # '''Сумесны майстар''' клас ад Фаланстэра і Кінаклуба. Як вікі супольнасць можа узбагаціць гэта мерапрыества. мае адбыца 12 красавіка. # Стварэнне '''Дапаможніка вікіпедыста'''. Зараз вельмі неабходны валанцёры для дапамогі апрацоўкі тэкстаў. # Безумоўна яшчэ у сіле прапанова Фаланстэра для жадаючых '''распачаць Вікіклуб'''... # Яшчэ з зімы вісіць пытанне пра '''стварэнне беларускай юзэр групы'''. Ужо ёсць 4 жадаючых яе стварыць. Мо яшчэ хто зацікавіцца? [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D0.B5.D1.81.D0.BD.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.8F_.D0.B2.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0_.D1.96_.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.84.D1.96.D0.BA.D0.B0.D1.86.D1.8B.D1.8F|Падрабязнасці на форуме]] З павагай, --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:38, 27 сакавіка 2015 (MSK) == ордэн == : Вы выправілі, што ордэн упершыню ўручылі ў 1933. Чаму? У гэтым годзе ўжо не ўручалі. Вашу праўку адмяняю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:04, 2 верасня 2014 (FET) :: Сапраўды, нейкая недарэчнасць. Мэтай майго апошняга рэдагавання было дадаць '''''за''''' ў апісанне падставаў для ўзнагароджання. А як атрымалася, што змянілася інфармацыя па статыстыцы, не ведаю, атрымалася неяк ненаўмысна... [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:57, 2 верасня 2014 (FET) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:42, 2 лістапада 2014 (MSK) : Дзякуй за давер. Я не супраць атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:36, 2 лістапада 2014 (MSK) :: {{зроблена}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:25, 2 лістапада 2014 (MSK) == Запрашэнне на Вікі сустрэчу, 21 чэрвеня == Добры дзень, Будзем рады запрасіць вас на вікісустрэчу з нагоды сканчэння конкурса ВікіВсяна 2015. Сустрэча адбудзецца 21 чэрвеня у 14 00 па адрасу вул. Карла Маркса, 10 (кафэ [http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.89675/27.55607&layers=N Планета Піцца]) Падрябязнасці можна чытаць [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96_.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0.2C_21_.D1.87.D1.8D.D1.80.D0.B2.D0.B5.D0.BD.D1.8F.2C_.D0.9C.D1.96.D0.BD.D1.81.D0.BA|на форуме]] --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 23:22, 15 чэрвеня 2015 (MSK) == [[Вуліца Ульянаўская, Мінск]] == Пане [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], кожная вуліца, а тым болей як гэта, мае няблагую гісторыю: пачатак вуліцы, што там рабілася, якія падзеі. Які сэнс даваць агрызак з трох абзацаў? Няўжо цяжка было паглядзець [http://minsk-old-new.com/minsk-3012.htm тут] і інш. Вы ведаеце, што яна называлася Вясёлай?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:38, 21 студзеня 2016 (MSK) : Вітаю, [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ваша жаданне бачыць якасныя артыкулы ў беларускай Вікіпедыі. Нажаль, у белВікі бракуе артыкулаў пра вуліцы і гэта відавочна. Трэба ствараць новыя артыкулы пра вуліцы і паляпшаць тыя, якія ўжо існуюць. Калі жадаеце дапамагчы, далучайцеся да напісання артыкула пра [[Вуліца Ульянаўская, Мінск|вуліцу Ульянаўская]], зробіце добрую справу. Калі Вам не цікавая гэтая тэма, то можаце стварыць новы артыкул пра нейкую вуліцу і працаваць з ім. Вікіпедыя адкрыта для кожнага! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:30, 22 студзеня 2016 (MSK) == Віківясна == Запрашаем да ўдзелу ў конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 сакавіка 2016 (MSK) == Шаблоны Віківясны == Дарагі Добры Брат! У шаблоне "артыкул створаны ў рамках Віківясны", які выстаўляецца ў новых артыкулах на старонках размоў, калі тэмай з'яўляецца аўтаномная краіна, кшталту Башкартастана, варта выстаўляць у графу "краіна" не больш буйное ўтварэнне (Расію ў дадзеным выпадку), а непасрэдна сам Башкартастан. Гэта такая этыка ў межах міжнародных конкурсаў. Дзякую за разуменне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:10, 3 красавіка 2016 (MSK) == {{subst:#switch:be|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Вітаем цябе, удзельнік ВікіВясны 2016! Міжнародныя арганізатары конкурсу просяць цябе прайсці апытанне пра конкурс. Яно кароценькае. Гэта дасць нам крыху статыстыкі і дапаможа зрабіць наступны конкурс лепш. '''Калі ласка, запоўні апытанку тут: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Усяго найлепшага, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] праз [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == User:EGalvez (WMF)/Sandbox/MassMessageTest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:44, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey (revised heading) == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:50, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 11:04, 23 лютага 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16297909 --> == Ігар Янеў == Ігар Янеў is a prominent person from Serbia and Macedonia. He is a Scientific advisor (second person) in the Institute of the political studies in Belgrade, Serbia with rank of a full professor. Instead of deleting the art. you can improve translation. More on him you can find on Serbian Wiki or Croatian Wiki. He was also Advisor to the Macedonian President and high level Macedonian diplomat. Article is not a hoax, please see page with Jimbo Wales talk: https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Jimbo_Wales/Archive_220#Warning_and_hope_for_better_understanding . See more on Google Scholar: http://scholar.google.com/citations?user=GewUxhcAAAAJ&hl=en [[Адмысловае:Contributions/109.93.223.191|109.93.223.191]] 11:27, 2 чэрвеня 2017 (MSK) : I'm not against new articles about personalities in Belarusian wiki. But Wikipedia is not a resume-hosting site. That article did not meet necessary criteria. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:43, 2 чэрвеня 2017 (+03) == Вікілетнік == Як там Вікілетнік? Адбываецца? [[Удзельнік:Вадзім Медзяноўскі|Вадзім Медзяноўскі]] ^{([[Размовы з удзельнікам:Вадзім Медзяноўскі|папярэдзіць]])} 07:43, 12 ліпеня 2017 (MSK) : Вікілетнік паспяхова праходзіць у Капылі. Зробленыя падчас мерапрыемства фотаграфіі можна ўбачыць тут: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wikiletnik-2017 [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 20:13, 12 ліпеня 2017 (MSK) == Апостаф == Звяртаю ўвагу, што ў гэтай Вікіпедыі прынята карыстацца машынным апострафам ', а не друкарскім ’, таму не варта выпраўляць яго ў артыкулах, па меншай меры без прыняцця адпаведных змен у правілы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:45, 1 жніўня 2017 (MSK) == Перанос артыкулаў == Калі ласка, для замены зместу артыкулаў, як для артыкула [[Хрушчоўка]], карыстайцеся функціяй "перанос старонкі", якая знаходзіца ў кожным артыкуле уверсе справа ў меню "Яшчэ". Гэта дапаможна захаваць правільныя гісторыю, перасылкі і інтэрвікі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:27, 28 верасня 2017 (MSK) : Шаноўны спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], гэта агульнавядома. Прынамсі, мне. Вы закранулі праблему перанакіраванняў, створаных ботамі. Да існуючага раней артыкула [[Хрушчоўка]] Ваш бот стварыў артыкулы [[Пасёлак Хрушчоўка]], [[Хрушчоўка, Веткаўскі раён]] і [[Хрушчоўка, Гомельская вобласць]]. Такім чынам былі створаны нязручнасці, цяпер і вікізвесткі трэба будзе правіць. Прыходзьце заўтра на [[Вікіпедыя:Форум#Вікі-сустрэча 29 верасня|вікісустрэчу]], абмяркуем гэта і іншыя пытанні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:49, 28 верасня 2017 (MSK) {{зноскі}} == Сапраўднаму прадстаўніку свайго народа == Дзякуй [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] з памерам вяршыняў Паміра за [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|праўкі]]. [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:42, 4 мая 2018 (MSK) Улічваючы Ваш стаўленне да Катэгорыі:User be-N, обращаюсь к Вам с убедительной просьбою доработать [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|стаью]] на читабельность, там где изъян, путём сверки с русской версии Википедии, одновременно [[прошу исправить ошибку вызова сносок на источники в harvard links]], сноски до раздела Заўвагі показывают, а до источников в разделе Лiтература нет (см на примере статьи [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя]], где это идеально сделано, мне трудно было разобраться). Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:48, 4 мая 2018 (MSK) Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], прошу Вас помочь вернуть в раздел «Памірскі біялагічны інстытут» - ранее удаленный мною самой важной части биографии героя статьи – по причине уменьшение показа машынны пераклад на тот момент (см. Паказаць гiсторыю – 19:23, 28 красавіка 2018 (-8 515) по левой колонке) в след. редакции «На должности директора, наряду с научной работой он ведёт и большую организационную деятельность. Им была определена структура подразделений института. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.» далее 2й абзац «У 1970-1975 гг. X. Ю. Юсуфбеков распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскі батанічнага саду ім. А. В. Гурскага. Для развіцця навуковай базы, пашырэння участкаў батанічнага саду і < …> і жылыя карпусы інстытута.» далее 3й абзац «На Дарваза быў арганізаваны < и остальные абзацы … кончая словами … > нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні» – всего 10 абзац. Спасибо большое за вклад - мест не хватить на стр. обсужд. чтобы выразить Вам слова благодарности, с уважением [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:25, 10 мая 2018 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]]! Я пакуль заняты. На працягу месяца вярнуся да гэтага артыкула, каб дадаць прапанаваную Вамі інфармацыю і палепшыць яго. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:17, 11 мая 2018 (MSK) :: Буду чакаць, дзякуй [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:28, 12 мая 2018 (MSK) ::: Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], усердно починил механизм управления статьи, harvard ..., надеюсь теперь самое главное, имею ввиду всю информацию с раздела «Памирский биологический институт», помочь изложить на добром белорусском с учетом множества новых важных дополнений в рус-версииВП, соответственно на Ваш выбор, улучшение других разделов странички в удобное для Вас время. З павагай, [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:06, 22 ліпеня 2018 (MSK) : Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Надеюсь вы в добром здравие, у Вас все хорошо, выполнил все вышеупомянутые моменты моих пожеланий до деталей, осталось только проверить язык перевода и отпатрулировать, что в Ваших возможностях — на то Вы DobryBrat, соответственно мастер своего дела. Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:46, 22 жніўня 2018 (MSK) P.S. Дзякуй вялікі! Адважыўся трохі каментары дадаваць, калі ласка праверце арфаграфію : Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй вялікі за рэдакцыю, цікавіўся чым вы занятыя пасродкам ўкладу удзельніка, заўважыў Вы ў добрым здароўе, па-ранейшаму ўпарта занятыя творчым цяжкасцю, незнарок заўважыў за Вамі [аўтаматычна дагледжана], чым таксама ўзрадаваўся! З павагай -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 17:52, 9 верасня 2018 (MSK) : Добры дзень [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Спадзяюся Вы ў добрым здароўі, у Вас добра, нашмат спрасціў сваю мінулую просьбу), у сувязі з чым звяртаюся да свайго Добраму брату праверыць арфаграфію (проверить перевод с русского, в том числе "Текст партийно-производственной характеристики на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича от 1970 года, подписанный Асимовым — президентом Академии наук Таджикской ССР, Морозовым — секретарём Парткома Академии наук Таджикской ССР (сохранена оригинальная орфография)" — то есть на «Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича ад 1970 году, падпісаны Асімава — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыцкай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыцкай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія)», стылістыку і адпатруляваў артыкул. -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 12:00, 1 снежня 2019 (+03) == Размовы ў вікі гэта..... == Вітаю. Артыкул пра [[муму]] я выпраўлю, ён ужо часткова выпраўлены. проста не ведаю, ці можна яго неяк зрабіць нябачным, пакуль я над ім працую. увогуле не ведаю, ці сюды трэба пісаць=). складана. [[Удзельнік:arcioms|arcioms]] ([[Размовы з удзельнікам:arcioms|размовы]]) PS: можаце артыкул выдаліць, зыходнік ёсць : Шаноўны [[Удзельнік:arcioms|arcioms]]! Раю размяшчаць артыкул не цалкам вялікі з памылкамі, якія потым выпраўляць, а часткамі. : Калі Вы збіраецеся працаваць над артыкулам, то на 2 дні можна выставіць [[Шаблон:Пішу]] : Ён выглядае так: {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/DobryBrat|DobryBrat]]|2=9 ліпеня 2018}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:26, 9 ліпеня 2018 (MSK) == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў|Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў]] == Добры дзень. Хацеў бы адзначыць, што Google Maps не з'яўляецца афіцыйным метралагічным органам, таму і спасылацца на гэтыя дадзеныя не мае ніякага сэнсу, бо гэта не АК. Калі ў Вас ёсць якія-небудзь ідэі ці прапановы, калі ласка, выкажыце іх на адпаведнай старонцы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 21:37, 10 ліпеня 2018 (MSK) : Лічу важным не колькасць крытэрыяў, а змястоўнасць патрабаванняў і іх універсальны характар. Прапаную наступны падыход: ''Значнымі з’яўляюцца элементы вулічна-дарожнай сеткі і горадабудаўнічай планіровачнай структуры (вуліцы, праспекты, магістралі, плошчы, бульвары, тракты, набярэжныя, шашы, кольцы, завулкі, праезды, тупікі, спускі, уезды, мікрараёны, раз’езды, паркі, скверы, валы, кварталы і інш.), дзе размешчаны выдатныя архітэктурныя помнікі; якія звязаны з выдатнымі гістарычнымі падзеямі ці знакамітымі асобамі; якія згадваюцца ў мастацкіх творах; або з якімі звязана іншая нетрывіяльная інфармацыя, апублікаваная ў другасных крыніцах, якія з’яўляюцца надзейнымі і незалежнымі. ''Значнымі з’яўляюцца цэнтральныя (галоўныя) вуліцы, праспекты і плошчы буйных (вобласці, губерні, штаты і г.д) і сярэдніх (раёны, паветы і г.д.) адзінак адміністрацыйна-тэратарыяльнага падзелу краіны.'' [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:40, 12 ліпеня 2018 (MSK) == Даглядніцтва == Вітаю. Мяне папрасілі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC:Artsiom91&curid=542989&diff=3195623&oldid=3191480 даглядзець артыкул] пасля Вашых правак. Лічу, што Вы можаце самастойна даглядаць артыкулы, якасць Вашых правак гэта пацвярджае (ды і займаецеся нярэдка паляпшэннем артыкулаў іншых удзельнікаў), таму прапаную падаць заяўку на старонку [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]] для атрымання сцяга даглядчыка (вядома, калі Вы не супраць гэтага сцяга).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:57, 23 жніўня 2018 (MSK) : Сцяг атрыманы, плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:28, 26 красавіка 2019 (MSK) == [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_2019_Minsk WikiGap 2019 Minsk] == Вітаю. Як будзе праходзіць мерапрыемства? Анлайн? А як запісацца? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:56, 8 красавіка 2019 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], трэба запоўніць [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdMmvEaiotDjN0ub5sFaQ95pLa17WZiVnLXLt4bL9olgNa5EA/viewform?fbclid=IwAR3Lcay2uZxIJcwQbLCQCJE6WvHV_drA4GPPMYY206gjh0fnfbIpU92IWb4 анкету ўдзельніка]. Вас персанальна запрашаем ў журы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 красавіка 2019 (MSK) : Мерапрыемства будзе праводзіцца ў Амбасадзе Швецыі ў Мінске. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:13, 8 красавіка 2019 (MSK) :: Мабыць, не змагу быць прысутным. Я думаў, што анлайн можна, паколькі еду дамоў у гэтыя дні. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:16, 8 красавіка 2019 (MSK) == Прывет, Добры брат:) == Як справы?--[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 19:22, 1 красавіка 2020 (+03) : Рупліва працую ў вікіпраектах. Асаблівую ўвагу ў апошні час надаю WikiGap. : Не варта літаральна ўспрымаць старонку размоваў з удзельнікам як пляцоўку для штодзенных размоваў. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:23, 1 красавіка 2020 (+03) == Be Free == Прывітанне, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Калі можна, пакіць два словы ў абарону [[Be Free]] па-нямецку (https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Löschkandidaten/22._August_2020#Be_Free). Мясцовыя адміны наляцелі, што назвы гуртоў не перакладзены (іх цытата: «вавілонская мова») (я іх па магчымасці лакалізаваў, але, калі няма старонак на Wikipedia альбо элементаў Вікідаддзеных, адкуль браць траслітэрацыі/пераклады назваў?). Таксама пастаўлена пад сумнеў значнасць (не ведаю, чаму): і так спасылкі якасныя з большага. Акрамя цябе, напісаў яшчэ тут (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer_Diskussion:Kolja21#Be_Free); выбітны ўдзельнік з нямецкай Wikipedia, які мае інтарэс да апазіцыі; мо дапаможа таксама. '''P.S.''' Яшчэ прапаную адпісацца тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Кандидаты_в_добротные_статьи/21_августа_2020#Be_Free! -- [[Удзельнік:pr12402|pr12402]], 22 жніўня 2020 == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 17:55, 4 верасня 2020 (+03) == Вітаю! Калі не цяжка, то прагаласуйце == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:19, 7 студзеня 2021 (+03) == Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў == Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:51, 26 лютага 2021 (+03) == Stefania Turkewich == Hello DobryBrat, I see you are participating in the Wiki Gap project. When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? Might it interest you to do a version of the article for the Belarusian Wikipedia? I have done articles for your Wikipedia but am not fluent in Belarusian. Still, if I can be of any help with it, please let me know. [[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:59, 9 сакавіка 2021 (+03) :Just to let you know, this is now being worked on by another editor.[[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:35, 28 сакавіка 2021 (+03) == Кропкі ў подпісах да ілюстрацый == [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]] Перыядычна сутыкаюся з тым, што некаторыя вікіпедысты робяць пунктуацыйныя памылкі ў подпісах да ілюстрацый. Асноўныя патрабаванні адносна ілюстрацый размешчаны тут: [[Вікіпедыя:Выявы]]. У прыватнасці, там змешчаны прыклады афармлення ілюстрацый. Вось адзін з прыкладаў:<nowiki> [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]]</nowiki>. Ва ўсіх прыведзеных прыкладах '''у канцы подпісу да ілюстрацыі кропка не ставіцца'''. [https://pravo.by/pdf/2008-186/2008-186%28003-066%29.pdf У Законе Рэспублікі Беларусь ад 23 лiпеня 2008 года № 420-З «Аб Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi»] напісана наступнае: {{цытата| § 42 Правілы пастаноўкі кропкі …3. Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кнiг, карцiн, фiльмаў i iншых твораў, пасля надпiсаў на шыльдах кропка не ставiцца. Калi ж загаловак, назва або надпiс складаюцца з двух або некалькiх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставiцца: ''Рэстаран «Ружа». Сямейныя абеды''}} Сітуацыі адносна ілюстрацый у Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi асобна не правісаны, але яны лагічна падпадаюць пад вышэйпрыведзенае правіла. Адказы даведачнай службы рускай мовы на падобныя сітуацыі ў рускай мове можна пабачыць тут: [http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=%D0%BA%20%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8 http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=к%20иллюстраци]. На жаль, шырокавядомай даведачнай службы беларускай мовы пакуль не існуе. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:24, 8 студзеня 2022 (+03) :[[Вікіпедыя:Выявы]] не з’яўляецца Правілам Вікіпедыі, гэта проста вольнае эсэ на тэму. Паглядзіце яго гісторыю правак і зразумееце, што гэта не кансенсусная старонка. Таму спасылка на яе і тым больш абгрунтаванне з яе дапамогай выдалення чужых правак не вытрымлівае ніякай крытыкі. Спасылка на Закон Рэспублікі Беларусь для регулявання дзейнасці амерыканскага сайта таксама так-сабе аргумент з пункту гледжання валіднасці. Беларуская Вікіпедыя, напрыклад, мае кансенсус на выкарыстанне друкаванага апострафа «’» замест машынапіснага «'», гэта регулюецца Вашым законам? Адных [[працяжнік]]аў існуе мінімум чатыры, хто будзе вырашаць, які і дзе ставіць, Ваш закон (дзе пра гэа аніслова) ці мясцовая супольнасць? І апошняе, якім чынам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Спіс_памерлых_у_2022_годзе&diff=3998886&oldid=3998782&diffmode=source вось гэта праўка] датычыцца закона? Гэта чыстай вады вандалізм, прашу не выдаляць чужы ўклад, стварайце свой. І саме апошняе, чытаючы параграф 42, прыведзены вышэй бачым, што «Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да <…> карцiн…» Калі ласка, калі ёсць '''загаловак''' у нейкай карціне, можаце не ставіць кропку. У Вікіпедыі подпісы пад выявамі не загалоўкі, часам яны змяшчаюць па некалькі развёрнутых сказаў і з’яўляюцца '''каментарыямі''', часам неадрыўнай часткай артыкула, а не проста фармальным подпісам. Таму я не бачу прычын, каб у такіх каментарыях, дзе ёсць і коскі і двукроп’я, не ставіць кропку. [[Удзельнік:Vit Koz|V]] <small>[[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</small> 12:23, 8 студзеня 2022 (+03) == Абмеркаванне на Форуме == Аказваецца з Беластоцкай вобласцю не ўсё так адназначна ;-) гл. [[Вікіпедыя:Форум#Гміны_Заходняй_Беларусі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 6 жніўня 2022 (+03) : Маю асабістае меркаванне на гэты конт, але не бачу сэнсу ўцягвацца ў дыскусію. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:16, 11 жніўня 2022 (+03) == Update request == Hello. Can you update the article [[UTC+03:30]] (and in other related articles, in case Iran Time is mentioned)? On 21 September 2022, Iran abolished daylight saving time (DST) and will observe standard time year-round. Source: {{cite web|url=https://livingintehran.com/2022/09/21/daylight-saving-time-ends-in-iran/|date=21 September 2022|title=Daylight Saving Time Ends in Iran|website=Livingintehran.com}} Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/31.200.19.137|31.200.19.137]] 12:16, 29 верасня 2022 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:07, 29 верасня 2022 (+03) == Флаг == Добрый день, я так понял, в этом разделе есть только флаг патрульного, а автопатрульного нет? И достаточно-ли моих правок для флага патрульного? Простите, что пишу на русском =) [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 22:44, 20 студзеня 2024 (+03) : Неўзабаве Вам маюць выдаць сцяг аўтадаглядчыка. У атрыманні сцяга даглядчыка адмоўлена. Калі ласка, пішыце тут па-беларуску. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:36, 21 студзеня 2024 (+03) ::Добра, я напішу па-беларуску, напісаў на гэтай мове, бо вы паказалі, што ваша родная мова - руская, таму я адразу напісаў па-руску. Вядома, дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:16, 21 студзеня 2024 (+03) ::: Не трэба яму нічога выдаваць, не так ён шмат піша тут, і мовы не ведае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:40, 21 студзеня 2024 (+03) ::::Чаму вы так упэўнены, што я не ведаю мовы? Ці гэта нейкая нянавісць з вашага боку да мяне? Так, я прамы нічога не публікую, падумайце, усяго толькі 21 артыкулаў я напісаў. [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:44, 21 студзеня 2024 (+03) ::::: Чытаю тое, што Пан піша тут. Больш адказваць не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::І вось яно? Я падаў заяўку, і мне сказалі, што мне дадуць крыху іншы сцяг, без праблем. Вельмі дзіўна, што вы так груба са мной абыходзіцеся, хоць я яшчэ нічога шкоднага не зрабіў. За ўвесь гэты час у мяне быў выдалены 1 артыкул з 21 [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:51, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::: Давайце працягнем размову [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка|на адпаведнай старонцы]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:45, 21 студзеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Peisatai == Вітаю! Зараз на старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні ўдзельніка Peisatai. Магчыма, вам гэта будзе цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:38, 19 мая 2025 (+03) : Вітаю, [[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Я пільна сачу за размовай. Даўно прыглядаюся да ўнёска ўдзельніка Peisatai. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:56, 21 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]] == Добры дзень, зазірніце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:47, 7 жніўня 2025 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello, DobryBrat. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-53449-6|&#126;2025-53449-6]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-53449-6|размова]]) 16:12, 6 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:~2025-53449-6]], {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 верасня 2025 (+03) ::Thank you very much. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-55614-7|&#126;2025-55614-7]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-55614-7|размова]]) 10:39, 9 верасня 2025 (+03) == Парнафільм == Добры дзень. А чаму выдалілі назву артыкула «Парнафільм»? Паводле правіл арфаграфіі і слоўнікаў [https://slounik.org/search?dict=&search=%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC менавіта такое напісанне]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:25, 18 верасня 2025 (+03) : Добры дзень. Дзякуй за заўвагу. Вынік будзе аспрэчваецца. Напісанне "порнафільм" пададзена ў Нацыянальным корпусе беларускай мовы. [https://bnkorpus.info/grammar.html#{%22lang%22:%22bel%22,%22word%22:%22%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC%22} Гл. тут]. На гэтай падставе было зроблена перайменаванне, без абмеркавання, як прапанаваў [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]. Што такое Нацыянальны корпус беларускай мовы, можна пачытаць [https://bnkorpus.info/articles/corpus.html тут]. Дыскусію прапаную працягнуць [[Вікіпедыя:Да перайменавання|на спецыяльнай старонцы]] [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:07, 18 верасня 2025 (+03) ::Не прапаноўваў выдаляць, толькі перанесці пад асноўную назву праз "о" без абмеркавання. Граматычная база і праўда не дае варыянта праз "а", але пакінуць яго перасылкай не будзе лішнім, бо ў некаторых слоўніках даецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:44, 18 верасня 2025 (+03) == Добры Брат, дапамажы, малю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:41, 2 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]], праўце смела, з разумным падыходам. Давайце інфармацыю, якую можна спраўдзіць. Спасылайцеся на знешнія крыніцы, а не на сайт гэтай арганізацыі. Дадавайце інфармацыю часткамі, са спасылкамі, а не адразу шмат чаго і без спасылак. Пішыце на беларускай мове паводле сучаснага правапісу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:17, 2 кастрычніка 2025 (+03) == Малая Грынёўшчына. == Менавіта якіх крыніц не хапае? [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 15:18, 8 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]], інфармацыя ў артыкуле мусіць быць падмацавана спасылкамі на крыніцы. Матэрыял без спасылак можа быць выдалены. У гэтым артыкуле няма аніводнай спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::Я выбачаюся, але там ёсьць спасылкі на radzima.net і на яшчэ адзін рэсурс. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:35, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::дарэчы таксама і у артыкуле "Смаленская Рэспубліка", ёсьць спасылкі. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:37, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Прапанова па выдаленні старонак-перанакіраванняў [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] == Прывітанне, сэр @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]... Калі ласка, выдаліце старонкі-перанакіравання [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] таму што ёсць перанакіраванне на неіснуючыя старонкі. Дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-34202-37|&#126;2025-34202-37]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-34202-37|размова]]) 08:39, 17 лістапада 2025 (+03) : @ [[Удзельнік:Plaga med]], калі ласка, пракаментуйце гэту просьбу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:37, 17 лістапада 2025 (+03) ::Старонка выдалена [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:16, 17 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Help == Dear colleague DobryBrat, please can I kindly ask you to help with translation of the text on the page [[Ігар Янеў]] and particularly Chapter on meta dialectics (Машынны пераклад). Best regards, [[Удзельнік:Інстытут палітычных даследаванняў|Інстытут палітычных даследаванняў]] ([[Размовы з удзельнікам:Інстытут палітычных даследаванняў|размовы]]) 02:10, 23 студзеня 2026 (+03) == Стубла == Вітаю. У Стыра два прытокі Стубла, абодва правыя, гэта інфармацыя ёсць у артыкуле [[Стыр]], яна з "Блакітнай кнігі" (стварыў серыю такіх артыкулаў у 2007 годзе, яшчэ ў інкубатары, таму ведаю). Стубла 1 -- цалкам ва Украіне, то-бок верхні прыток, а Стубла 2 -- цалкам у Беларусі, адпаведна ніжні. Калі ўніфікаваць не з нумарамі, то трэба паглядзець на практыку нашу ў такіх выпадках. І яшчэ пераблытана здаецца далучэнне да элементаў Вікідата на розных мовах. Артыкул пра абедзве стыранскія Стублы ёсць, здаецца, толькі на Себуанская Вікіпедыі. Так, у Гарыні таксама ёсць прыток Стубла, але адкуль у яго ўзяўся нумар "1", то трэба пытаць стваральніка, які ўзняў гэтую мітусню элементарна не разабраўшыся. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 5 лютага 2026 (+03) :Зрабіў <bdi>[[Стубла (верхні прыток Стыра)]]</bdi> і <bdi>[[Стубла (ніжні прыток Стыра)]], зраблю на іх перасылкі з Стубла 1 і Стубла 2. --</bdi>[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:51, 5 лютага 2026 (+03) :: Усё верна. Удакладненні мусяць быць у дужках. Назвы з лічэбнікамі нельга прыдумляць — іх можна выкарыстоўваць толькі ў тых выпадках, калі такія назвы сапраўды існуюць, напрыклад: вёскі [[Тэльмы 1]] і [[Тэльмы 2]] у Брэсцкім раёне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:13, 5 лютага 2026 (+03) :::Я ж і кажу, лічэбнікі з "Блакітнай кнігі". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:41, 5 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:51, 7 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:09, 27 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wiki Loves Monuments 2026 == Вітаю! Ці можна Вас папрасіць арганізаваць для беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі штогадовы конкурс "Вікі Любіць Помнікі" - 2026? З павагай, Rabbi Mendl. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 10:15, 25 ліпеня 2026 (+03) == (Вільнюс) == Вітаю. Можа, такія перасылкі варта пакідаць, калі ў назвах няма арфаграфічных памылак? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:23, 12 жніўня 2026 (+03) : Вітаю. Перасылка Вільнюс — Вільня неабходна. У абсалютнай большасці выпадкаў перасылкі з адной з форм слова стараюць залішнюю блытаніну. Калі ў Беларускай Вікіпедыі ёсць кансэнсус па напісанні Вільні і аргументаваная пазіцыя па напісанні літоўскіх назваў, то гэтага трэба прытрымлівацца. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:37, 12 жніўня 2026 (+03) ::Ёсць кансэнсу ў найменні артыкулаў. А перасылкі мы робім нават з і папулярных арфаграфічных памылак або няслушных націскаў. Таксама і з ініцыяламі, і з розным парадкам імён. Пагатоў іх робім з варыянтаў, які часта сустракаюцца ў друку. Перасылкі не ствараюць блытаніну, а павышаюць звязнасць, засцерагаюць ад стварэння дубляў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:00, 12 жніўня 2026 (+03) ::: Мы гаворым пра адно і тое ж. Перасылкі з частых арфаграфічных памылак або няслушных націскаў ёсць і іх існаванне апраўдана. Гэта, у тым ліку, дапамагае карыстальнікам выйці на адпаведныя артыкулы. У выпадку, калі мы будзем ствараць безліч перасылак кшталту Касцёл Святой Ганны (Вільнюс) — Касцёл Святой Ганны (Вільня), то можна стварыць процьму перасылак кшалту Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Менск) — Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск) і гэтак далей з альтэрнатыўнымі назвамі гарадоў і мястэчак Беларусі (Берасце, Гародня і г. д.) і іншых краін. Наконт звязнасці. Выдаляюцца толькі катэгорыі, у якіх няма аніводнай старонкі або мультымедыйнага файла, а таксама старонкі, на якія няма спасылак з іншых старонак. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:24, 12 жніўня 2026 (+03) ::::Пра катэгорыі наогул гаворкі няма, з імі перасылкі проста не працуюць, як ні шкада, гэта старажытная праблема ад пачаткаў Вікіпедыі. Вядзецца толькі пра артыкулы. Так, трэба ствараць процьму перасылак з "(Менск)", "(Берасце)" і падобным, гэта не абавязак, але пры нагодзе іх варта ствараць, а не выдаляць. Яны паляпшаюць не толькі ўнутраную звязнасць Вікіпедыі, але і індэксацыю Гугла. Лішніх перасылак не бывае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:32, 13 жніўня 2026 (+03) :::::Вітаю. Перастварыў перасылкі, што былі з "(Вільнюс)", тыя, што былі з развязаннем праз коску -- ", Вільнюс", не пераствараў, а па сутнасці варта было б. Там не стаялі шаблоны на выдаленне, там не было памылак, яны давалі дадатковую індэксацыю ў пошуку Гугла, былі толькі карыснымі, нават калі на іх цяпер зусім не было ўнутраных спасылак. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:02, 14 жніўня 2026 (+03) ln8kzdbzhi6rd9cdgzbdu76f08pcn7f 0 54362 5180745 5165658 2026-08-14T03:08:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180745 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Плошча=63|Вышыня цэнтра НП=187|Першае згадванне=1283|Дата заснавання=1283|клімат=умерана-кантынентальны|Насельніцтва=243 873|год перапісу=2022|Шчыльнасць=3871|канфесійны склад=праваслаўныя, каталікі, пратэстанты, іудзеi|этнахаронім=равенчанін, равенчанка, равенчане|Тэлефонны код=+380 362|Паштовыя індэксы=33000, 33499|КААТУУ=5610100000|Сайт=http://www.city-adm.rv.ua/|нацыянальны склад=украінцы, беларусы, палякі, габрэі, рускія|глава=Аляксандр Вітальевіч Трацяк|від главы=Гарадскі галава|Статус з=1283}} '''Роўна''', або '''Рыўнэ'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Рівне}}) — [[горад]] у заходняй частцы [[Украіна|Украіны]], на рацэ [[Усця]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] і [[Ровенскі раён|Ровенскага раёна]]. Плошча 58,24 км². Насельніцтва — 264 тыс. чал. ([[2024]]). Знаходзіцца за 307 км на захад ад [[Кіеў|Кіева]]. Чыгуначны вузел. Праз горад праходзяць аўтамабільныя дарогі [[Кіеў]] — [[Жытомір]] — Роўна — [[Дубна (Украіна)|Дубна]] — [[Львоў]] — [[Чоп]] ({{Таблічка-ua|М|06}}, частка {{Таблічка-eu|40}}), Роўна — [[Луцк]] — [[Усцілуг]] ({{Таблічка-ua|М|08}}) і [[Стараканстантынаў]] — [[Астрог (горад)|Астрог]] — [[Здалбунаў]] — Роўна — [[Сарны]] — [[Жыткавічы]] ([[Беларусь]]) ({{Таблічка-ua|М|21}}). == Гісторыя == * {{Перапісаць раздзел}} * [[1283]]: першы пісьмовы ўспамін пра Роўна як паселішча [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] ў хроніцы «Rocznik kapituły krakowskiej». * [[1340]]: у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. * [[1481]]: уладальніца паселішча Марыя Нясвіцкая збудавала ў ім драўляны замак. * [[1492]]: атрымала [[Магдэбургскае права]]. * [[1548]]: княгіня Кастэлецкая заснавала ў Роўне касцёл. * [[1566|1565/66]]: у [[Валынскае ваяводства|Валынскім ваяводстве]]. * [[1569]]: згодна з умовамі [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] перайшло да [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]. * [[1575]]: у Роўне было 543 будынкі, а ў [[1629]] — 505 будынкаў і 10 вуліц (Замкавая, Школьная, Дубнаўская, Літоўская і інш.). * [[1637]]: заснаванне ў Роўне шпіталя паводле фундацыі Томаша Замойскага. * [[1680]]: загон украінскіх казакаў спустошыў горад. * [[1728]]: пачатак будаўніцтва мураванага палаца Любамірскіх. * [[1750]]: у Роўне было 683 будынкаў. * [[1775]]: будаўніцтва мураванага касцёла. * [[1793]]: у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр павета. * [[1873]]: праз горад прайшла чыгунка [[Брэст]] — [[Кіеў]]. * [[1919]]: часовая сталіца [[УНР]]. * [[1921]]: згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] увайшло ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. * [[1939]]: у складзе [[УССР|Украінскай ССР]], цэнтр вобласці. * [[28 чэрвеня]] [[1941]] — [[2 лютага]] [[1944]]: знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, цэнтр Райхскамісарыята «Украіна». == Насельніцтва == * [[1863]] — 6402 чал. * [[1885]] — 7357 чал. (3576 мужчын і 3781 жанчына), з іх паводле стану: 957 шляхты, 22 духоўныя асобы, 31 ганаровы грамадзянін, 125 купцоў, 5105 мяшчан, 658 сялян, 17 чэхаў-каланістаў, 99 іўдзеў-сялян, 698 жаўнераў і іх сем’яў, 165 іншаземцаў; паводле веры: 1763 праваслаўныя, 664 рымска-каталікі, 58 евангелістаў, 17 чэшскіх гусітаў, 4850 іўдзеяў, 5 магаметан.<ref>Równe // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/818 818]</ref> * [[1897]] — 25 тыс. чал. * [[1921]] — 30 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/14857/РОВНО Ровно] // {{Крыніцы/Савецкая гістарычная энцыклапедыя}}</ref> * [[1939]] — 43 тыс. чал. * [[1959]] — 56 тыс. чал. * [[1970]] — 116 тыс. чал. * [[1975]] — 155 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/127802/Ровно Ровно] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> * [[1991]] — 239 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/256434 Ровно] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> === Мова === {| width="40%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва па роднай мове <small>(2023)</small><ref>{{Cite web |url=https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/municipal_survey_may_2023_ua_-_final.pdf |title=Архіўная копія |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=19 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719164824/https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/municipal_survey_may_2023_ua_-_final.pdf |url-status=dead }}</ref> |-bgcolor="#eeeeff" ! украінская&nbsp;мова !! руская !! iншыя |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|96 % | align=center|3 % | align=center|1 % |} == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == Роўна мае ўмерана кантынентальны клімат з халоднай, снежнай зімой і цёплым летам. Снежнае покрыва звычайна трымаецца з лістапада па сакавік. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 598 мм (24 цалі), чэрвень і ліпень з’яўляюцца самымі вільготнымі месяцамі, а студзень і люты — самымі засушлівымі<ref>{{Cite web|url=https://www.climate.top/ukraine/rovno/|title=Rovno Climate Rovno Temperatures Rovno, Ukraine Weather Averages|website=www.climate.top|access-date=2024-03-21|archive-date=21 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321224341/https://www.climate.top/ukraine/rovno/|url-status=dead}}</ref>. == Эканоміка == У Роўна працуюць ПАО «Рівнеазот»<ref>{{Cite web|url=https://www.azot.rv.ua/|title=Головна — ПрАТ РІВНЕАЗОТ OSTCHEM|website=www.azot.rv.ua|access-date=2024-03-21|archive-date=3 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903033406/http://azot.rv.ua/|url-status=dead}}</ref>, завод высакавольтнай апаратуры; прадпрыемствы лёгкай прамысловасці — фабрыкі швейная і нятканых матэрыялаў; прадпрыемствы будаўнічага комплексу — камбінаты домабудаўнічы і буйнапанэльнага домабудавання, ВА «Рівнозалізобетон», завод сухіх будаўнічых сумесяў «Адiнол»<ref>{{Cite web|lang=ru-UA|url=https://www.addinol.ua/|title=Мастильні матеріали для промисловості та автомобільного сектору|website=ADDINOL|access-date=2024-03-21}}</ref>; дрэваапрацоўчай прамысловасці — ВА «Рівнодерев»; таксама працуе піваварны завод «Рівень'''»'''<ref>{{Cite web|url=https://riven.at.ua/|title=РІВЕНЬ - Найкраще пиво у нас! - Головна|website=riven.at.ua|access-date=2024-03-21}}</ref>, фабрыка па апрацоўцы бурштыну і вырабе ювелірных вырабаў «[[Укрбурштин]]» (на тэрыторыі Ровенскай вобласці ёсць радовішчы і здабыча [[бурштын]]у). == Транспарт == [[Файл:Railway Station-Rivne.JPG|міні|Чыгуначны вакзал у Роўна]] Аўтобусную сувязь забяспечваюць цэнтральны аўтавакзал горада і аўтастанцыя «Чайка» (у асноўным ажыццяўляюцца рэйсы ў [[Сарны|Сарненскім]] кірунку). У горадзе знаходзіцца пасажырская і грузавая чыгуначная станцыя Роўна, падпарадкаваная Ровенскай дырэкцыі Львоўскай чыгункі. Станцыя Роўна размешчана на лініі Здалбунаў-Ковель. На станцыі спыняюцца ўсе цягнікі і прыгарадныя цягнікі, якія праходзяць праз яе. Да станцыі курсуюць таксама рэгіянальныя электрацягнікі з [[Кіеў|Кіева]] і [[Львоў|Львова]] і рэгіянальны цягнік лакаматыўнай цягі [[Ковель]] — [[Цярнопаль]] (праз Луцк, Здалбунаў — Краснае)<ref>{{Cite web|url=https://railway.lviv.ua/schedule/suburban/|title=Львівська залізниця :: Розклад руху приміських поїздів|website=web.archive.org|date=2022-01-18|access-date=2024-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182600/https://railway.lviv.ua/schedule/suburban/|archive-date=18 студзеня 2022}}</ref>. Гарадскі аэрапорт размешчаны за 8 км ад цэнтра Роўна, практычна ў межах горада. Каля аэрапорта праходзяць аўтамабільныя магістралі, што дазваляе за хвіліны дабрацца да чыгуначнага вакзала, аўтавакзала і цэнтра горада. == Адукацыя і навука == [[Файл:Національний університет водного господарства та природокористування (навчальний корпус № 4).JPG|міні|[[Нацыянальны ўніверсітэт воднай гаспадаркі і прыродакарыстання]]]] [[Файл:Рівненський державний гуманітарний університет.jpg|міні|[[Ровенскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт]]]] Вышэйшыя навучальныя ўстановы: * [[Нацыянальны ўніверсітэт воднай гаспадаркі і прыродакарыстання]] * [[Ровенскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Міжнародны эканоміка-гуманітарны ўніверсітэт імя акадэміка Сцяпана Дзем’янчука]] * Ровенская медыцынская акадэмія * Ровенскі інстытут Адкрытага міжнароднага ўніверсітэта развіцця чалавека «Украіна» * Ровенскі інстытут славяназнаўства Кіеўскага славістычнага ўніверсітэта * Ровенскі інстытут Кіеўскага ўніверсітэта права Навучальныя ўстановы прафесійна-тэхнічнай адукацыі: * Вышэйшае прафесійнае вучылішча № 1 * Ровенскі дзяржаўны аграрны каледж * Ровенскі эканоміка-гуманітарны і інжынерны каледж * Ровенскі кааператыўны эканоміка-прававы каледж * Ровенскі каледж эканомікі і бізнесу * Ровенскі аўтатранспартны каледж Нацыянальнага ўніверсітэта воднай гаспадаркі і прыродакарыстання * Ровенскі каледж тэхналогій і дызайну * Тэхнічны каледж Нацыянальнага ўніверсітэта воднай гаспадаркі і прыродакарыстання == Культура == [[Файл:Рівненський драмтеатр.jpg|міні|Ровенскі абласны акадэмічны ўкраінскі музычна-драматычны тэатр]] Вядомыя сваімі творчымі поспехамі [[Ровенскі абласны музычна-драматычны тэатр]]<ref>{{Cite web|url=http://dramteatr.com.ua/|title=Головна {{!}} Рівненський академічний український музично-драматичний театр|website=dramteatr.com.ua|access-date=2024-03-21}}</ref>, Ровенская філармонія. У горадзе працуе таксама лялечны тэатр, заапарк, краязнаўчы музей, два кінатэатры: кінатэатр «Україна» (раней — «Жовтень») і 3D-кінатэатр «Эра». У былым касцёле Святога Антонія знаходзіцца Дом арганнай музыкі. Цэнтрам культурнага развіцця моладзі горада з’яўляецца Палац дзяцей і моладзі, дзе дзейнічаюць мноства гурткоў і секцый, якія ахопліваюць розныя тэматыкі ад танцаў да асноў інжынерыі. Ровенская пісьменніцкая арганізацыя налічвала звыш 30 чалавек празаікаў і паэтаў; у розныя гады ўзначальвалі яе [[Аляксандр Багачук]], [[Яўген Шморгун]], [[Сцяпан Бабін]], [[Лідзія Рыбенка]] і інш. == Спорт == [[Файл:Стадіон «Авангард» у Рівному.jpg|міні|Стадыён «Авангард» у Роўна]] Самыя папулярныя камандныя віды спорту ў гараджан — [[спідвей]] (СК «Рівненський Спідвей») і [[футбол]] (ФК «Верас»). ФК «Верас»<ref>{{Cite web|url=https://nkveres.com/|title=НК Верес|website=nkveres.com|access-date=2024-03-21}}</ref> заснаваны ў 1957 годзе. Выступае ва ўкраінскай Прэм’ер-лізе. Хатняй арэнай клуба з’яўляецца стадыён «Авангард». На дадзены момант ёмістасць складае на 4 500 чалавек. Пасля завяршэння рэканструкцыі ўмяшчальнасць стадыёна складзе 13 466 тысяч гледачоў<ref>{{Cite web|url=http://erve.ua/focus/comments/vidomo-yakim-bude-holovniy-stadion-rivnoho-eksklyuzyv.html|title=Відомо, яким буде головний стадіон Рівного (ЕКСКЛЮЗИВ) {{!}} «Ервеюей»|website=web.archive.org|date=2017-04-05|access-date=2024-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405173132/http://erve.ua/focus/comments/vidomo-yakim-bude-holovniy-stadion-rivnoho-eksklyuzyv.html|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. СК «Рівненський Спідвей» быў заснаваны ў 1959 годзе<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=uzdvcAxgiec|title=Відеофільм "Рівненському Спідвею 60!" (1959-2019) - "Rivne Speedway 60 years!" (1959-2019) HD|access-date=2024-03-21}}</ref>. Стадыён для правядзення спаборніцтваў называецца — «Ровенскі стадыён тэхнічных відаў спорту (мотатрэк)». Тут праводзіліся важныя спаборніцтвы па спідвеі, уключаючы адборачны раўнд чэмпіянату свету па спідвеі ў 1962 годзе і ў 1991 годзе. Акрамя спартыўных спаборніцтваў на Ровенскім мотатрэку праводзяцца розныя канцэрты, выступленні і іншыя культурныя мерапрыемствы. == Славутасці == * Гістарычная забудова горада канца XIX — пачатку XX стагоддзі * Касцёл Св. Антонія (1868, цяпер зала арганнай музыкі) * Сабор Уваскрэсення Гасподняга (1895) * Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (1756) == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150"> Файл:Church of the Assumption-Rivne2.jpg|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы Файл:Rivne3.JPG|Грэка-каталіцкая царква Файл:Railway Station-Rivne.JPG|Чыгуначны вакзал Файл:Rivne8.JPG|Сабор Уваскрасення Гасподняга Файл:Maidan Rivne.JPG|Кінапалац «Украіна» Файл:Rivne Soborna.JPG|Вуліца Саборная Файл:Rivne2.JPG|Будынак раённага савета </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Роўна}} * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраслаў Еўдакімаў]] (нар. 22.11.1946) — спявак, Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі, Народны артыст Беларусі<ref>[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/ Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях] Областная газета, 12 ноября 2013</ref>. * [[Юрый Вітальевіч Луцэнка|Юрый Луцэнка]] (нар. 1964) — украінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. * [[Ганна Валентыновіч]] ([[1929]]—[[2010]]) — польская грамадская дзеячка, актывістка і заснавальніца прафсаюза «Салідарнасць». * [[Леанід Краўчук]] ([[1934]]—[[2022]]) — першы прэзідэнт Украіны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bigenc.ru/c/kravchuk-leonid-makarovich-ed58d3|title=Кравчук Леонид Макарович|website=Большая российская энциклопедия|date=2023-01-27|access-date=2024-03-22}}</ref>. * [[Улас Самчук]] ([[1905]]—[[1987]]) — класік украінскай літаратуры. * [[Пётр Чуйкевіч]] ([[1818]]—[[1874]]) — украінскі педагог, этнограф. * [[Ала Мікалаеўна Бодак]] (нар. 1967) — беларускі палітык. * [[Мікалай Сцяпанавіч Ефімішын]] (1914—?) — урач-хірург. Доктар медыцынскіх навук (1968). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.city-adm.rv.ua/ Афіцыйная старонка гарадскога савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071101063820/http://www.city-adm.rv.ua/ |date=1 лістапада 2007 }}{{ref-uk}} * [http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp?#m5 Розподіл населення за національністю та рідною мовою] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131006161414/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp#m5 |date=6 кастрычніка 2013 }} {{ref-uk}} * [https://rv.locator.ua/?l=ru Гарадскі даведнік і анлайн карта Роўна] {{Населеныя пункты Ровенскага раёна}} {{Ровенская вобласць}} {{Абласныя цэнтры Украіны}} [[Катэгорыя:Гарады Ровенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Роўна| ]] 1zd1sakjzs77g8k0122u0h02c68wyeh 0 55453 5180574 4577421 2026-08-13T14:30:30Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца (2), &nbsp; → (5) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180574 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Ян-Маен |Нацыянальная назва = no/Jan Mayen | Карта = Jan Mayen be.png |Выява = Beerenberg JanMayen.JPG |Подпіс выявы = Вулкан Беерэнберг |Архіпелаг = |Акваторыя = Атлантычны акіян |Пазіцыйная карта = Паўночны Атлантычны акіян |Краіна = Нарвегія |Рэгіён = |Раён = |lat_dir = N|lat_deg = 71|lat_min = 2|lat_sec = 47 |lon_dir = W|lon_deg = 8|lon_min = 13|lon_sec = 49 |CoordScale = |Плошча = 377 |Найвышэйшы пункт = 2277 |Насельніцтва = 18 |Год перапісу = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Jan Mayen }} '''Ян-Маен''' ([[Нарвежская мова|нарв.]]: ''Jan Mayen'') – невялікі вулканічны [[востраў]] у [[Арктыка|Арктыцы]], на ўсход ад [[Грэнландыя|Грэнландыі]], знаходзіцца ў [[Грэнландскае мора|Грэнландскім моры]]. Плошча 380 км². == Геаграфія == Плошча 380 км², працягласць — 55 км. Востраў складаецца з дзвюх частак: большай паўночна-ўсходняй, якая носіць назву Паўночны Ян, і меншай пад назвай Паўднёвы Ян. Гэтыя дзве часткі злучаны перашыйкам даўжынёю 2,5 км. Дзеючы вулкан Берэнберг (вышыня 2277 м) з кратарам дыяметрам 1,2—1,4 км фарміруе паўночна-ўсходнюю частку вострава. Паўночны Ян мае круглую форму, кратар і схілы вулкана вышэй за 500 м укрыты [[ледавік]]амі, асобныя вывадныя ледавікі зніжаюцца да мора. У паўднёва-заходняй частцы размяшчаецца ступеньчатае плато з вулканічнымі кратэрамі. Вышыня тут дасягае 769 м. Востраў складзены з [[базальт]]аў, туфаў, попелу. Частыя землетрасенні. Зафіксавана шэсць вывяржэнняў Берэнберга. Сярэднегадавая тэмпература на Ян-Маене складае -1,4 °C. Клімат вызначаецца малымі перападамі тэмператур дзякуючы стабілізуючаму ўплыву мора, а таксама адносна высокімі для гэтых шырот сярэднімі тэмпературнымі значэннямі, што выклікана ўплывам паўночных адгалінаванняў Гальфстрыма. Сярэдняя тэмпература паветра на востраве летам складае +5 °C, максімальная зарэгістраваная +18 °C. Сярэдняя тэмпература зімой каля -5 °C, зрэдку апускаецца ніжэй за -20 °C. Пераважае воблачнае надвор’е, частыя туманы, асабліва восенню і вясной. Часта назіраецца моцны вецер пераменных напрамкаў. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 690 мм, большая колькасць ападкаў назіраецца восенню, хоць увогуле яны даволі раўнамерна размеркаваны па сезонах года. Плошча зледзянення складае каля 1/3 вострава. На схілах Берэнберга можна выдзеліць 20 асобных вывадных ледавікоў. Найбольшым з іх з’яўляецца Сёрбрэен плошчай 15 км² і даўжынёю 8,7 км. Пяць ледавікоў спускаюцца наўпрост у мора — два на ўсходнім узбярэжжы і тры на паўночна-заходнім, аднак працягласць ледзяных берагоў невялікая — каля 2,5% агульнай даўжыні. На перашыйку знаходзяцца два буйных вадаёмы: Паўднёвая лагуна і Паўночная лагуна. Абедзве яны маюць змешаную ваду з дзвюх крыніц: салёную, якая прасочваецца з мора і час ад часу заносіцца хвалямі ў выніку штормаў, і прэсную, што сцякае пад час таяння снегу і лёду са схілаў. Пры гэтым салёная вада назапашваецца на дне вадаёмаў, а прэсная, прыдатная для піцця — на паверхні. Трэцяе, значна меншае возера знаходзіцца сярод скал паўднёвай часткі вострава. == Прырода == Пераважаюць мохава-лішайнікавыя тундры і акіянічныя лугі. На востраве няма сапраўдных дрэў і кустоў — сасудзістыя расліны прадстаўленыя травяністай расліннасцю і карлікавымі палярнымі івамі некалькіх відаў. У цэлым сасудзістых раслін налічваецца 76 відаў, сярод іх 5 відаў [[Дзьмухавец|дзьмухаўцоў]], 3 з якіх з’яўляюцца эндэмікамі. Таксама ў складзе флоры Ян-Маена больш за 100 відаў імхоў і лішайнікаў. На востраве налічваецца 98 відаў птушак, з якіх каля 20 гняздуюцца. Сустракаюцца птушыныя базары. З млекакормячых назіраюцца [[белы мядзведзь]], белы і блакітны пясцы — яны заходзяць на востраў пры ўсталяванні доўгачасовага лядовага покрыва або іх заносіць на ільдзінах. У прыбярэжных водах сустракаецца грэнландскі цюлень. == Гісторыя == Адкрыты Вільямам Хадсанам у [[1608]] г. Названы ў гонар [[Нідэрланды|галандскага]] мараплаўца Я. Маена, у час плавання якога ў [[1614]] было вызначана яго дакладнае размяшчэнне. З [[1930]] года востраў знаходзіцца пад [[Нарвегія|нарвежскім]] кіраваннем. На ім месцяцца метэаралагічная станцыя, узлётна-пасадачная паласа і станцыя навігацыі, служачыя якіх складаюць усё насельніцтва вострава. == Спасылкі == {{Commons|Category:Jan Mayen}} * [http://www.jan-mayen.com Jan Mayen - Nature and history of the outpost in the North Atlantic.Information, photos and links about the Arctic island] * [http://www.jan-mayen.no Denne hjemmesiden vil ikke lengere bli oppdatert! Den nye hjemmesiden til Jan Mayen finner du på linken under] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722030753/http://www.jan-mayen.no/ |date=22 ліпеня 2011 }} {{Еўропа}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Астравы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна|Ян Маен]] [[Катэгорыя:Ян-Маен| ]] c84kowv3qcn4xyv3x8069jc7bwlwj6n 5180575 5180574 2026-08-13T14:31:24Z Ueschar 151377 5180575 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Ян-Маен |Нацыянальная назва = no/Jan Mayen | Карта = Jan Mayen be.png |Выява = Beerenberg JanMayen.JPG |Подпіс выявы = Вулкан Беерэнберг |Архіпелаг = |Акваторыя = Атлантычны акіян |Пазіцыйная карта = Паўночны Атлантычны акіян |Краіна = Нарвегія |Рэгіён = |Раён = |lat_dir = N|lat_deg = 71|lat_min = 2|lat_sec = 47 |lon_dir = W|lon_deg = 8|lon_min = 13|lon_sec = 49 |CoordScale = |Плошча = 377 |Найвышэйшы пункт = 2277 |Насельніцтва = 18 |Год перапісу = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Jan Mayen }} '''Ян-Маен''' ([[Нарвежская мова|нарв.]]: ''Jan Mayen'') – невялікі вулканічны [[востраў]] у [[Арктыка|Арктыцы]], на ўсход ад [[Грэнландыя|Грэнландыі]], знаходзіцца ў [[Грэнландскае мора|Грэнландскім моры]]. Плошча 380 км². == Геаграфія == Плошча 380 км², працягласць — 55 км. Востраў складаецца з дзвюх частак: большай паўночна-ўсходняй, якая носіць назву Паўночны Ян, і меншай пад назвай Паўднёвы Ян. Гэтыя дзве часткі злучаны перашыйкам даўжынёю 2,5 км. Дзеючы вулкан Берэнберг (вышыня 2277 м) з кратарам дыяметрам 1,2—1,4 км фарміруе паўночна-ўсходнюю частку вострава. Паўночны Ян мае круглую форму, кратар і схілы вулкана вышэй за 500 м укрыты [[ледавік]]амі, асобныя вывадныя ледавікі зніжаюцца да мора. У паўднёва-заходняй частцы размяшчаецца ступеньчатае плато з вулканічнымі кратэрамі. Вышыня тут дасягае 769 м. Востраў складзены з [[базальт]]аў, туфаў, попелу. Частыя землетрасенні. Зафіксавана шэсць вывяржэнняў Берэнберга. Сярэднегадавая тэмпература на Ян-Маене складае -1,4 °C. Клімат вызначаецца малымі перападамі тэмператур дзякуючы стабілізуючаму ўплыву мора, а таксама адносна высокімі для гэтых шырот сярэднімі тэмпературнымі значэннямі, што выклікана ўплывам паўночных адгалінаванняў Гальфстрыма. Сярэдняя тэмпература паветра на востраве летам складае +5 °C, максімальная зарэгістраваная +18 °C. Сярэдняя тэмпература зімой каля -5 °C, зрэдку апускаецца ніжэй за -20 °C. Пераважае воблачнае надвор’е, частыя туманы, асабліва восенню і вясной. Часта назіраецца моцны вецер пераменных напрамкаў. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 690 мм, большая колькасць ападкаў назіраецца восенню, хоць увогуле яны даволі раўнамерна размеркаваны па сезонах года. Плошча зледзянення складае каля 1/3 вострава. На схілах Берэнберга можна выдзеліць 20 асобных вывадных ледавікоў. Найбольшым з іх з’яўляецца Сёрбрэен плошчай 15 км² і даўжынёю 8,7 км. Пяць ледавікоў спускаюцца наўпрост у мора — два на ўсходнім узбярэжжы і тры на паўночна-заходнім, аднак працягласць ледзяных берагоў невялікая — каля 2,5% агульнай даўжыні. На перашыйку знаходзяцца два буйных вадаёмы: Паўднёвая лагуна і Паўночная лагуна. Абедзве яны маюць змешаную ваду з дзвюх крыніц: салёную, якая прасочваецца з мора і час ад часу заносіцца хвалямі ў выніку штормаў, і прэсную, што сцякае пад час таяння снегу і лёду са схілаў. Пры гэтым салёная вада назапашваецца на дне вадаёмаў, а прэсная, прыдатная для піцця — на паверхні. Трэцяе, значна меншае возера знаходзіцца сярод скал паўднёвай часткі вострава. == Прырода == Пераважаюць мохава-лішайнікавыя тундры і акіянічныя лугі. На востраве няма сапраўдных дрэў і кустоў — сасудзістыя расліны прадстаўленыя травяністай расліннасцю і карлікавымі палярнымі івамі некалькіх відаў. У цэлым сасудзістых раслін налічваецца 76 відаў, сярод іх 5 відаў [[Дзьмухавец|дзьмухаўцоў]], 3 з якіх з’яўляюцца эндэмікамі. Таксама ў складзе флоры Ян-Маена больш за 100 відаў імхоў і лішайнікаў. На востраве налічваецца 98 відаў птушак, з якіх каля 20 гняздуюцца. Сустракаюцца птушыныя базары. З млекакормячых назіраюцца [[белы мядзведзь]], белы і блакітны пясцы — яны заходзяць на востраў пры ўсталяванні доўгачасовага лядовага покрыва або іх заносіць на ільдзінах. У прыбярэжных водах сустракаецца грэнландскі цюлень. == Гісторыя == Адкрыты Вільямам Хадсанам у [[1608]] г. Названы ў гонар [[Нідэрланды|галандскага]] мараплаўца Я. Маена, у час плавання якога ў [[1614]] было вызначана яго дакладнае размяшчэнне. З [[1930]] года востраў знаходзіцца пад [[Нарвегія|нарвежскім]] кіраваннем. На ім месцяцца метэаралагічная станцыя, узлётна-пасадачная паласа і станцыя навігацыі, служачыя якіх складаюць усё насельніцтва вострава. == Спасылкі == {{Commons|Category:Jan Mayen}} * [http://www.jan-mayen.com Jan Mayen - Nature and history of the outpost in the North Atlantic.Information, photos and links about the Arctic island] * [http://www.jan-mayen.no Denne hjemmesiden vil ikke lengere bli oppdatert! Den nye hjemmesiden til Jan Mayen finner du på linken under] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722030753/http://www.jan-mayen.no/ |date=22 ліпеня 2011 }} {{Краіны Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна|Ян Маен]] [[Катэгорыя:Ян-Маен| ]] d56p9a2p85sdwcslegbus6in4pnxo9c 0 57173 5180561 5174709 2026-08-13T14:28:19Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: &nbsp; → (5) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180561 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Аландскіх астравоў |Частка = [[Фінляндыя]] |Дэвіз = Астравы міру |Назва гімна = Ålänningens sång |Форма кіравання = [[Аўтаномія|Аўтаномная]] [[парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir =N |lat_deg =60 |lat_min =12 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =29 |lon_sec =9 |region = FI |CoordScale = 500000 |Заснавана = [[7 мая]] [[1920]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Марыехамн]] |Пасады кіраўнікоў = [[Губернатар Аландскіх астравоў|Губернатар]]<ref>Адміністрацыйная пасада, на якую прызначае Урад Фінляндыі. Губернатар не мае ўлады над Урадам саміх астравоў</ref> <br/> [[Лантрад]] |Кіраўнікі = [[Петэр Ліндбек]] <br/> [[Каміла Гунэл]] |Плошча = 1579.79 |Этнахаронім = [[Аландцы]] |Насельніцтва = 28355 |Год ацэнкі = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 18,14 |ВУП (ППЗ) = 1,563 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2007 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 55.829 |ІРЧП = 0,967 |Год разліку ІРЧП = 2007 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = [[Air Åland]] |Тэлефонны код = 358 |Заўвагі = <references/> }} '''Ала́ндскія астравы''' ({{lang-sv|Åland}}, {{lang-fi|Ahvenanmaa}}) — архіпелаг, які складаецца з 6700 астравоў, паўаўтаномная шведскамоўная вобласць [[Фінляндыя|Фінляндыі]], якая знаходзіцца паміж Швецыяй і мацерыковай Фінляндыяй, з насельніцтвам 29 000 чалавек. У складзе Фінляндыі астравы маюць шырокую аўтаномію. Знаходзяцца ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] каля [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]]. Асаблівы статус астравоў гарантуецца міжнароднай супольнасцю паводле [[Аландская канвенцыя 1921|Аландскай канвенцыі]] [[1921]] г. Тэрыторыя астравоў з’яўляецца дэмілітарызаванай зонай, тут забаронены нават пралёт [[самалёт]]аў [[Ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сіл]]. Тэрыторыя — 1579,79 км². Насельніцтва ([[2011]] г.) — 28 355 чал. Адзіны [[горад]] і [[сталіца]] — [[Марыянхаміна|Марыехамн]]. == Геаграфія і прырода == [[File:TM of Åland be.svg|thumb|left|Тапаграфічная карта]] Аландскі архіпелаг месціцца на поўдні [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]] паміж [[Фінляндыя]]й і [[Швецыя]]й. Налічвае каля 20 тысяч [[востраў|астравоў]]. Толькі 6700 з іх маюць назву<ref>[http://www.visitaland.com/en/ DISCOVER 6,700 ISLANDS]</ref>. Заселеныя каля 100 астравоў. Астатнія астравы ўяўляюць сабою дробныя камяністыя [[шхеры]]. Найбуйнейшы востраў Аланд займае плошчу 685 км². [[геалогія|Геалагічная]] аснова складаецца з [[пратэразой]]скіх [[граніт]]аў. Каля 20 тысяч гадоў таму [[ледавік]] зруйнаваў [[гара|горную]] гранітную граду на месцы астравоў і рассеяў [[валун]]ы па тэрыторыі на поўдзень<ref>[http://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=52174 NASA Visible Earth: Åland Islands]</ref>. У ледавіковую эпоху частка паверхні была запоўнена асадкавымі пародамі. Тэрыторыя астравоў прадстаўлена пераважна камяністымі [[раўніна]]мі і скальнымі ўзвышшамі. Пласт [[глебы]] вельмі тонкі. У многіх месцах бачны [[карст]]авыя агаленні. [[Клімат]] субкантынентальны ўмераны<ref>{{Cite web |url=http://www.aland-islands.climatemps.com/ |title=Mariehamn, Åland Islands Climate & Temperature |access-date=17 снежня 2014 |archive-date=28 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428074412/http://www.aland-islands.climatemps.com/ |url-status=dead }}</ref>. Сярэднегадавая тэмпература складае 5,4 °C. Узімку сярэдняя дзённая тэмпература каля −0,3 °C, але ўначы падае да −5,3 °C. Улетку сярэдняя тэмпература +10,7 °C — +19,3 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 558 мм. Для [[прырода|прыроды]] Аландскіх астравоў характэрна спалучэнне [[лес|лясных]] масіваў з шырокімі [[луг]]амі<ref>[http://www.aland.ax/ru/fakta/natur-kultur-utbildning-och-idrott/natur/ Nature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140705144331/http://www.aland.ax/ru/fakta/natur-kultur-utbildning-och-idrott/natur/ |date=5 ліпеня 2014 }}</ref>. Пераважаюць шырокалісцевыя лясы з такімі дрэвамі, як [[дуб]], [[ясень]], [[бяроза]], [[клён]], [[асіна]]. У лугавых зонах дамінуюць [[кветкавыя]] расліны, у тым ліку некалькі відаў [[Архідныя|архідэй]]. Улетку на астравах шмат [[птушкі|птушак]]. Для аховы дзікай прыроды арганізавана 40 запаведнікаў. <gallery> PluckedGraniteAlandIslands.JPG|Аландскі граніт Alands skargard. Utsikt fran Notvikstornet.jpg|Лес на астравах SoedraLinjen 15.jpg|Лугавая зона Strommen.JPG|Прырода ўзімку </gallery> == Гісторыя == У [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]] праз Аландскія астравы праходзіў важны шлях з [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[Стакгольм]]. [[18 сакавіка]] [[1809]] года, падчас [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] расійскія войскі акупавалі астравы і далучылі іх, разам з Фінляндыяй, да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1856]] годзе [[Парыжскі мірны дагавор]] надаў астравам асаблівы статус дэмілітарызаванай зоны, які захоўваецца да нашых дзён. [[Аландская канвенцыя 1921]] гарантавала іх нейтралітэт. == Палітыка == Згодна з ''[[Акт аб самакіраванні Аландскіх астравоў|Актам аб самакіраванні Аландскіх астравоў]]'' ад [[28 снежня]] [[1951]], з’яўляюцца парламенцкай рэспублікай у рамках аўтаноміі ў складзе Фінляндыі. Астравы маюць уласны парламент (''[[Лагтынг]]''), які складаецца з 30 дэпутатаў, абраных праз агульныя тайныя выбары. Яму падпарадкоўваецца ўрад (''[[Ландскапсрэгерынг]]''), які ў сваю чаргу складаецца з міністраў адукацыі, культуры, фінансаў, сацыяльных спраў і навакольнага асяроддзя, адміністрацыі і ўзаемадзеяння з Еўрапейскім Саюзам, прамысловасці і гандлю, і сувязі, які ўзначальваецца [[Лантрад]]ам (прэм’ер-міністрам). == Эканоміка == Насельніцтва займаецца ў асноўным [[Рыбалоўства|рыбнай лоўляй]], [[жывёлагадоўля]]й і [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Аландские острова // {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=19|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} * {{з ВСЭ||Аландские острова}} * ''Травкин Н. И.'' Планета Футбол: Путеводитель по странам и континентам. — М.: Терра-Спорт, Олимпия Пресс, 2002. — 600 с. + 64 с. вкл.: ил. — (История футбола). {{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Åland}} {{Нейтральныя дзяржавы}} {{Еўропа}} {{Nordic Council}} {{Атлантычны акіян}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Аландскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Правінцыі Фінляндыі]] 82nars8hug5xjq1yxxiejsst7kj2nne 0 58191 5181028 3695560 2026-08-14T11:22:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181028 wikitext text/x-wiki '''Белару́скае грама́дска-культу́рнае тавары́ства (БГКТ)''' ''у Санкт-Пецярбургу'' — грамадская арганізацыя. Заснавана [[30 красавіка]] [[1989]] года. Старшыня да 2013 года — [[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч]]. Праводзіць [[навуковая канферэнцыя|навуковыя канферэнцыі]], творчыя сустрэчы, лекцыі па гісторыі і культуры Беларусі, культурна-асветную работу. Мае філіялы — [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] і рэгіянальную суполку [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]]. У [[1992]] годзе намаганнямі арганізацыі на месцы масавых расстрэлаў савецкіх грамадзян у гарадскім пасёлку [[Левашова (Санкт-Пецярбург)|Левашова]] пастаўлены памятны крыж ахвярам з Беларусі і Літвы, падрыхтавана кніга «Мартыралог беларусаў Ленінграда». Прымае ўдзел у міжнародных і беларускіх навуковых канферэнцыях, з’ездах беларусаў свету і блізкага замежжа і іншае. Калектыў мастакоў «[[Маю гонар]]» наладжвае выстаўкі ў [[Расія|Расіі]], [[Беларусь|Беларусі]], краінах Балтыі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к|Беларускае грамадска-культурнае таварыства (БГКТ) у Санкт-Пецярбургу|А. С. Ляднёва|395}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * Беларускае замежжа. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. — ISBN 978-985-0534-8. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Санкт-Пецярбург]] 95p19zp5se21r0d3bp7gx0huqtcgq41 0 58348 5181029 4531511 2026-08-14T11:22:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181029 wikitext text/x-wiki '''Белару́ска-эсто́нскае згуртава́нне''' (БЭЗ) ''у [[Йыхві]]'' — грамадска-культурная арганізацыя [[беларусы Эстоніі|беларусаў у Эстоніі]]. Заснавана ў [[1989]] годзе. Асноўныя мэты: спрыяць кансалідацыі беларусаў на падставе духоўнай, культурнай, рэлігійнай агульнасці, развіваць сувязі з замежнымі суайчыннікамі, прапагандаваць гістарычную і культурную спадчыну Беларусі. Праводзіць значную культурна-асветніцкую работу, адзначае нацыянальныя беларускія і эстонскія святы, беларускія гістарычныя ўгодкі, удзельнічае ў выстаўках аб’яднання беларускіх мастакоў краін Балтыі «[[Маю гонар]]» і штогодніх у [[Саўт-Рывер]]ы ([[ЗША]]), арганізоўвае экскурсіі па [[Беларусь|Беларусі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Расія|Расіі]], прэзентацыі літаратурных твораў беларускіх аўтараў. Працуе бібліятэка, з [[1992]] года намаганнямі згуртавання дзейнічае беларуская праграма на эстонскім радыё. Удзельнік [[Першы з'езд беларусаў свету|Першага з’езда беларусаў свету]] ([[1993]]), сходаў беларусаў блізкага замежжа ([[1992]], [[1995]]), з’езда беларусаў краін Балтыі ([[1994]]), Першай сустрэчы беларускай моладзі свету ([[1994]])<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к|Беларуска-эстонскае згуртаванне|А. С. Ляднёва|403}}</ref>. Дэпутатам органаў мясцовай улады некалькіх скліканняў была М. Астравумава, дырэктар школы мастацтваў Йыхві — адна з заснавальніц БЭЗ{{крыніца?}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * Беларусы ў Эстоніі // Беларускае замежжа. — {{Мн.}}: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. — С. 217—229. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Йыхві]] nzmp5ydastd3d8f7oo5x16sadvmffxo 0 60084 5180643 5163477 2026-08-13T17:27:00Z ~2026-44300-40 172554 /* Гісторыя */ Выпраўлена памылка друку 5180643 wikitext text/x-wiki [[Файл:Scissors.jpg|thumb|Набор нажніц]] '''Нажні́цы''' — [[прылада]] для разразання, складзеная з пары [[метал]]ічных лёзаў злучаных для ўтварэння [[рычаг]]а, які змяншае патрэбную для прыкладання лёзаў моц. Лёзы слізгаюць адно па другім і разразаюць прадмет з двух бакоў. Нажніцамі часта разразаюць [[папера|паперу]], [[Кардон (матэрыял)|кардон]], тонкую [[Пластмасы|пластмасу]], [[тканіна|тканіну]], [[кабель|кабелі]] і іншыя прадметы. Акрамя звычайных нажніцаў ёсць таксама прамысловыя варыянты (напрыклад, для разразання металу). Ратаўнікі часта выкарыстоўваюць гідраўлічныя нажніцы. == Гісторыя == Даволі магчыма, што нажніцы былі вынайдзеныя ў 1500 гадах да нашай эры ў [[Старажытны Егіпет|старажытным Егіпце]]. Найстарэйшыя са знойдзеных нажніцаў паходзяць з [[Месапатамія|Месапатаміі]], іх датуюць 1—2 тысячагоддзем да нашай эры. Гэтыя нажніцы тыпу «спружынных», складаюцца з двух бронзавых лёзаў, злучаных на ручках тонкай гнуткай палоскай выгнутай бронзы, якая служыла для ўтрымання лёзаў на адной лініі, дазваляла сціскацца ім разам і рассоўваць пры аслабленні націскання. Нажніцы спружыннага тыпу трывала ўвайшлі ва ўжытак і выкарыстоўваліся ў Еўропе да 16 стагоддзя. Аднак паваротныя нажніцы з бронзы або [[жалеза]], у якіх лёзы паварочваліся ў пункце паміж кончыкамі і ручкамі, прамыя продкі сучасных нажніцаў, вынайдзены рымлянамі каля 100 года н.э. Яны ўвайшлі ў звыклае жыццё грамадзян Старажытнага Рыма, а адтуль распаўсюдзіліся па ўсім свеце. Канструкцыя паваротнага тыпу набыла шырокую папулярнасць і да гэтага часу выкарыстоўваецца практычна ва ўсіх сучасных нажніцах.<ref name="who">{{Cite web|lang=en|url=https://www.thoughtco.com/who-invented-scissors-4070946|title=The First Scissors and Who Invented Them|website=ThoughtCo|access-date=2025-01-06}}</ref> [[File:Antique earthenware ceramic tiles Minsk Regional Homeland Museum 02.jpg|thumb|Нажніцы з археалагічных раскопак [[Маладзечанскі замак|Маладзечанскага замка]], XVI стагоддзе. Археолагі [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]], І. У. Ганецкая, 1981, 2006 гг. [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]].]] === Ранняя вытворчасць === У Сярэднявеччы і эпоху Адраджэння спружынныя нажніцы вырабляліся шляхам награвання кавалка жалеза ці сталі, а затым расплюшчвання яго канцоў і фармавання лёзаў на кавадле. Цэнтр стрыжня награвалі, згіналі, утвараючы спружыну, пасля чаго астуджвалі і паўторна награвалі, каб зрабіць яго гнуткім. У XIX стагоддзі паваротныя нажніцы кавалі ўручную з па-майстэрску ўпрыгожанымі ручкамі. Іх выраблялі каваннем сталі па фігурных паверхнях, вядомых як «выступы», якія фарміравалі лёзы. Кольцы на ручках, вядомыя як дужкі, вырабляліся шляхам прабівання адтуліны ў сталі і пашырэння яе завостраным канцом кавадлы. Аж да цяперашняга часу захаваўся цэлы шэраг найстарэйшых камерцыйных кампаній якія спецыялізуюцца на вытворчасці нажніцаў. Кітайская Hangzhou Zhang Xiaoquan якая атрымала сваю назву ад імя майстра Чжана Сяацуня які адкрыў у XVI стагоддзі вытворчую краму «Чжан Далонг» у раёне Ханчжоў вырабляе нажніцы з 1663 года. У часы праўлення кітайскіх імператараў [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] нажніцы вырабленыя кампаніяй падаваліся каралеўскай сям’і і выкарыстоўваліся ў палацах. У цяперашні час тэхналогія вытворчасці нажніцаў кампаніі ўключана ў першую партыю нематэрыяльных актываў, зарэгістраваных у Нацыянальным спісе нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітая.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/business-22160739|title=The scissor-maker that has cut through Chinese history|website=BBC News|date=2013-04-15|access-date=2025-01-06}}</ref> Фінская кампанія Fiskars Group па вытворчасці спажывецкіх тавараў, заснаваная ў 1649 годзе ў вёсцы Фіскарс. З’яўляецца найстарэйшай прыватнай кампаніяй у Фінляндыі, якая мае дачыненне да вытворчасці нажніцаў. А таксама адна з найстарэйшых бесперапынна дзеючых кампаній у свеце. Кампанія William Whiteley & Sons (Sheffield) Ltd. вырабляла нажніцы ўжо да 1760 года, хоць лічыцца, што гандаль пачаўся яшчэ раней. Першая гандлёвая марка была прэзентавана ў 1791 годзе. Кампанія да гэтага часу вырабляе нажніцы і з’яўляецца найстарэйшай кампаніяй на Захадзе, якая мае дачыненне да дадзенага рамяства.<ref>{{Cite web|url=http://www.whiteley.co.uk/history.html|title=William Whiteley - History|website=web.archive.org|date=2014-12-08|access-date=2025-01-06|archive-date=8 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208155441/http://www.whiteley.co.uk/history.html|url-status=dead}}</ref> Лічыцца, што ў Еўропе паваротныя нажніцы не вырабляліся ў вялікай колькасці да 1761 года, калі Роберт Хінчліф з Шэфілда вырабіў першую пару сучасных нажніцаў з загартаванай і паліраванай літай сталі. Хінчліф жыў на плошчы Чэйні (цяпер на месцы ратушы Шэфілда) і ўстанавіў шыльду, на якой называў сябе «вытворцам выдатных нажніцаў». Ён дабіўся высокага продажу ў Лондане і іншых месцах.<ref name="who"/> Так званыя фестонныя або зігзагавыя нажніцы былі вынайдзены і запатэнтаваны ў 1893 годзе Луізай Осцін з Уоткама, штат Вашынгтон. У 19 стагоддзі нямецкі хірург Ёганэс Фрыдрых Аўгуст фон Эсмарх вынайшаў медыцынскія нажніцы выгнутай канструкцыі для бяспечнага пераразання бінтоў і павязак на целе хворага названыя, нажніцамі Эсмарха. === Сучасная вытворчасць === ==== Кітай ==== У XXI ст. пераважная большасць сусветнай вытворчасці нажніцаў ажыццяўляецца ў Кітаі. Станам на 2019 год на Кітай прыпадала 64,3 % сусветнага экспарту нажніцаў. У спалучэнні з экспартам з Кітайскага Тайбэя гэты паказчык узрастае да 68,3 працэнта. Асноўныя цэнтры вытворчасці сканцэнтраваны ў правінцыі Гуандун<ref>{{Cite web | url = https://oec.world/en/resources/about | title = About OEC Resources | website = oec.world | access-date = 2025-01-06 | lang = en }}</ref>{{Няма ў крыніцы}}. Кампанія Hangzhou Zhang Xiaoquan, адна з найстарэйшых бесперапынна дзейных вытворцаў нажніцаў у свеце і вырабляе штогод каля сямі мільёнаў пар недарагіх нажніцаў на сусветны рынак<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/business-22160739|title=The scissor-maker that has cut through Chinese history|website=BBC News|date=2013-04-15|access-date=2025-01-09}}</ref>. ==== Францыя ==== У Францыі ёсць некалькі гістарычна важных цэнтраў вытворчасці нажніцаў: Верхняя Марна ў Нажан-ан-Басіньі, Шатэльра, Цьер і Руан у 18-19 стагоддзях перайшлі да выплаўкі нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://sajou.fr/en/1149-reeditions-of-vintage-scissors | title = Re-editions of Vintage Scissors - Sajou | website = web.archive.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192118/https://sajou.fr/en/1149-reeditions-of-vintage-scissors | archive-date = 6 студзеня 2022 | access-date = 2024-02-22 | lang = en | url-status = bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.champagne-ardenne-tourism.co.uk/what-do/visiting/sites-visit/nogent-1217037 | title = Nogent - Champagne-Ardenne Tourism | website = champagne-ardenne-tourism.co.uk | access-date = 2024-02-22 | lang = en | archive-date = 6 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192123/https://www.champagne-ardenne-tourism.co.uk/what-do/visiting/sites-visit/nogent-1217037 | url-status = dead }}</ref>. Горад Цьер вядомы як «сталіца нажавой прамысловасці Францыі» застаецца важным цэнтрам вытворчасці нажніцаў і сталовых прыбораў. Тут знаходзіцца музей Кузелеры, у якім прадстаўлена 800-гадовая гісторыя вырабу клінкоў створаных мясцовымі майстрамі. Многія вядомыя французскія вытворцы нажніцаў базуюцца менавіта ў Цьеры<ref>{{Cite web| url = https://mechtraveller.com/2020/01/thiers-cutlery-capital-of-france/| title = Thiers, Cutlery Capital of France| website = web.archive.org| archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192118/https://mechtraveller.com/2020/01/thiers-cutlery-capital-of-france/| archive-date = 6 студзеня 2022| access-date = 2024-02-22| lang = en| url-status = bot: unknown}}</ref>. ==== Германія ==== У 2019 годзе ўклад Германіі ў вытворчасць нажніцаў складаў каля 7 % сусветнага экспарту. Золінген у Паўночным Рэйне-Вестфаліі, які часта называюць «горадам клінкоў», з часоў Сярэднявечча быў важным цэнтрам вытворчасці нажніцаў на нямецкай зямлі, а ў канцы 18 стагоддзя ў горадзе дзейнічала некалькі сотняў майстроў<ref>{{Cite web | url = https://www.capital.de/wirtschaft-politik/wie-die-messermacher-aus-solingen-ueberlebt-haben-31095868.html | title = Wie die Messermacher aus Solingen überlebt haben | website = capital.de | access-date = 2024-02-22 | lang = de }}</ref>. Кампанія Friedrich Herder, заснаваная ў Золінгене ў 1727 годзе, адна з найстарэйшых вытворцаў нажніцаў, якія да гэтага часу працуюць у Германіі<ref>{{Cite web | url = https://www.herder-solingen.de/ | title = C. Jul. Herbertz | 3 = Hersteller hochwertiger Messer aus Solingen | website = herder-solingen.de | access-date = 2024-02-22 | lang = de | archive-date = 6 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192119/https://www.herder-solingen.de/ | url-status = dead }}</ref>. ==== Італія ==== Камуна Прэмана, што ў правінцыі Лека здаўна была важным цэнтрам вытворчасці металічных інструментаў, у прыватнасці нажніцаў. Да канца XX стагоддзі на тэрыторыі камуны было некалькі дзясяткаў спецыялізаваных майстэрняў<ref>{{Cite web | url = https://www.comune.premana.lc.it/c097069/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20132 | title = Comune di Premana - Servizi Aggiuntivi - Scheda Dettaglio | website = comune.premana.lc.it | access-date = 2024-02-22 | lang = it | archive-date = 7 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220107035356/https://www.comune.premana.lc.it/c097069/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20132 | url-status = dead }}</ref>. У 2019 годзе [[Італія]] экспартавала 3,5 працэнты ад агульнага аб’ёму нажніцаў, вырабленых у свеце. Адной з найстарэйшых фірмаў па вытворчасці нажніцаў у Прэмане, якая да гэтага часу дзейнічае — Sanelli Ambrogio, заснаваная ў 1869 годзе. ==== Іспанія ==== У іспанскім горадзе Сольсан вытворчасць нажніцаў пачата ў 16 стагоддзі. На піку развіцця галіны ў 18 стагоддзі працавала 24 майстэрні, аб’яднаныя ў Гільдыю Святога Элігіуса, заступніка вытворцаў нажоў<ref>{{Cite web | url = https://www.pallaressolsona.com/en/about-us/ | title = About us | 3 = PALLARÈS SOLSONA | website = pallaressolsona.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en | archive-date = 9 студзеня 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250109113458/https://www.pallaressolsona.com/en/about-us/ | url-status = dead }}</ref>. Аднак на пачатку 21 ст. кампанія Pallarès Solsona, заснаваная ў 1917 году Луісам і Карлесам Паларэс Канал і дагэтуль кіраваная сям’ёй — адзіны дзеючы вытворца нажніцаў у горадзе<ref>{{Cite web | url = https://reste.co.uk/blogs/journal-1/carving-a-place-in-history | title = Carving A Place In History | website = web.archive.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192119/https://reste.co.uk/blogs/journal-1/carving-a-place-in-history | archive-date = 6 студзеня 2022 | access-date = 2024-02-22 | lang = en | url-status = bot: unknown }}</ref>. Альбасеце — яшчэ адзін іспанскі горад здаўна звязаны з вытворчасцю рэжучых інструментаў у тым ліку нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://anythingbutpaella.com/albacete/ | title = The Ultimate Guide to Albacete: What to See and Do - Anything but Paella | website = anythingbutpaella.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. ==== Вялікабрытанія ==== Шэфілд быў месцам першай масавай вытворчасці нажніцаў, якая пачалася ў 1761 годзе. Да 19 стагоддзя ў Шэфілдзе налічвалася каля 60 кампаній па вытворчасці стальных нажніцаў. Аднак з 1980-х гадоў глабалізацыя прамысловасці і пераход да таннейшых нажніцаў масавай вытворчасці прывялі да дэфляцыі і шматлікія саматужныя вытворцы не здолелі далей канкурыраваць. У 2021 годзе нажнічная прамысловасць Шэфілда складалася толькі з дзвюх мясцовых кампаній. Апошнія вытворцы нажніцаў у Шэфілдзе — William Whiteley, заснаваная ў 1760 годзе, і Ernest Wright, заснаваная ў 1902 годзе. На пачатку 21 ст. абедзве кампаніі не арыентаваны на масавую вытворчасць. Паводле ацэнак, паміж{{Слова?}} двума фірмамі працуе не больш за дзесяць «зборшчыкаў» або «крамеканструктараў», кваліфікаваных майстроў, адказных за высакаякасную зборку нажніцаў Шэфілда. У 2020 годзе Эрнэст Райт узнагароджаны Брытанскай асацыяцыі рамёстваў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. ==== Японія ==== Выраб нажніцаў у Японіі пачынаецца з вырабу мячоў у 14 стагоддзі. Секі ў прэфектуры Гіфу быў вядомым цэнтрам вырабу мячоў з 1200-х гадоў. Калі гараджанам забаранілі насіць мячы, гарадскія кавалі перайшлі да вырабу нажніцаў і нажоў. Ёсць мноства спецыялізаваных тыпаў японскіх нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://visitseki.jp/ | title = 岐阜県関市の公式観光サイト「せきナビ」 - VISIT SEKI | website = visitseki.jp | access-date = 2024-02-22 | lang = ja }}</ref>. Майстэрняй Саске ў горадзе Сакаі на поўдзень ад Осакі кіруе Ясухіра Хіракава, каваль нажніцаў у пятым пакаленні. Кампанія існуе з 1867 года <ref>{{Cite web | url = https://matcha-jp.com/en/8529 | title = Sakai, Osaka: The History and Craftsmanship of Japanese Knives | MATCHA | website = matcha-jp.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. Ясухіра Хіракава — апошні вытворца традыцыйных нажніцаў у Японіі, які вырабляе нажніцы ў традыцыйным стылі, лёзы якіх лічацца танчэйшымі, лягчэйшымі і вастрэйшымі за еўрапейскія. У 2018 годзе ён быў паказаны ў дакументальным фільме, дзе паказана пара яго абрэзкаў{{Слова?}} Бонсай, якія прадаваліся па цане 35 000 долараў ЗША за асобнік<ref>{{Cite web | url = https://hypebeast.com/2018/9/sasuke-japan-scissors-35000-usd-bonsai | title = These $35,000 USD Scissors Are Intended for Bonsai Masters | website = hypebeast.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. == Віды нажніцаў == [[Выява:Ножницы.jpg|thumb|210px|[[Дзмітрый Алегавіч Сурскі|Дзмітрый Сурскі]] «Асартымент нажніц», [[1986 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1986]] год.]] За тысячагоддзі існавання нажніцы сур’ёзна развіліся, прайшлі шлях ад простай побытавай прылады да высокафункцыянальнага вырабу. У наш час іх выкарыстоўваюць для шырокага кола задач. Сучасныя нажніцы адрозніваюць па прызначэнні, памерах, форме лёзаў і ручак, матэрыяле і іншых параметрах. === Па прызначэнні === ; Бытавыя (універсальныя) Самыя распаўсюджаныя нажніцы, якія выкарыстоўваюць у побыце для рэзання паперы, тканіны, кардона і іншых матэрыялаў. Звычайна яны маюць прамыя лёзы сярэдняй даўжыні і пластыкавыя ці металічныя ручкі. Прызначаны для шырокага круга задач. ; Канцылярскія Выкарыстоўваюць у офісах і школах для рэзкі паперы, кардону, скотчу і іншых канцылярскіх матэрыялаў. Часта маюць тонкія і вострыя лёзы, а таксама эрганамічныя ручкі. ; Кравецкія Выкарыстоўваець для выразання тканіны пры шыцці адзення, а таксама для рэзкі. У іх доўгія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна выразаць тканіну. Ручкі часта маюць кольцы на некалькі пальцаў, для большай зручнасці. ; Нажніцы для шыцця (вышыўка, разрэзка нітак) Маюць невялікія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна выразаць ніткі і дробныя дэталі. Часта выгінаюць канцы лёзаў. Выкарыстоўваюць для шыцця, вышыўкі і іншых відаў рукадзелля. ; Цырульныя Выкарыстоўваюць для стрыжкі валасоў. У іх тонкія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна і асцярожна стрыгчы валасы. Яны могуць быць прамымі або філіровачнымі. ; Медыцынскія Выкарыстоўваюць у медыцыне для абразання павязак, тканін, швоў і іншых медыцынскіх матэрыялаў. У іх сагнутыя канцы для большай бяспекі. Вырабляюць з медыцынскіх матэрыялаў і падвяргаюцца стэрылізацыі. ; Кухонныя Выкарыстоўваюць на кухні для рэзкі мяса, птушкі, рыбы, гародніны, зеляніны, а таксама для адкрыцця пакетаў. Часта маюць вялікія і моцныя лёзы, а таксама зручныя ручкі. ; Садовыя Выкарыстоўваюць для абрэзкі галін, кветак, траў і іншых раслін. У некаторых ёсць магутныя і вострыя лёзы, якія дазваляюць рэзаць тоўстыя сцёблы і галіны. Ручкі часта маюць эрганамічную форму для зручнага захопу. ; Нажніцы для металу Выкарыстоўваюць для рэзкі металічных лістоў. ; Нажніцы для рукадзелля Шырокі клас інструментаў, які ўключае нажніцы для завітання{{слова?}}, [[скрапбукінг]]у, [[макрамэ]] і іншых відаў рукадзелля. Могуць мець розныя формы і памеры лёзаў і ручак, залежна ад мэт. ; Спецыялізаваныя Ёсць таксама спецыялізаваныя нажніцы для асаблівых патрэб, напрыклад, для рэзкі балончыкаў, для рэзкі дываноў, для працы са скурай і г.д. === Па тыпе ляза === * Прамыя: найбольш распаўсюджаны тып ляза, які выкарыстоўваецца ў большасці нажніцаў. * Выгнутыя: лёзы маюць выгнутую форму для зручнасці працы ў цяжкіх месцах. * Філіровачныя: лёзы маюць зубцы для разрэджвання валасоў. * Фестонныя: лязо мае зігзагавую форму для стварэння дэкаратыўнага краю ў тканіны або паперы. === Па тыпе ручак === * З кольцамі: найбольш распаўсюджаны тып ручкі, калі пальцы ўстаўляюцца ў кольцы. * Пластык: лёгкія і зручныя пластыкавыя ручкі. * Метал: трывалыя і надзейныя металічныя ручкі. * Эрганамічныя: ручкі маюць спецыяльную форму для зручнага захопу. * З мяккімі ўстаўкамі: ручкі з мяккімі ўстаўкамі для камфортнага выкарыстання. === Па матэрыяле === * Сталь: найбольш распаўсюджаныя нажніцы, лёзы якіх выраблены са сталі. * [[Нержавеючая сталь]]: лёзы ўстойлівыя да карозіі. * Тытан: лёгкія і трывалыя нажніцы з тытанавымі лёзамі. * [[Кераміка]]: керамічныя лёзы вельмі вострыя і захоўваюць навостранасць працяглы час. === Па памеры === * Невялікі: для лёгкай працы. * Сярэдняя: для паўсядзённых задач. * Вялікі: для рэзкі тоўстых матэрыялаў або для працы на вялікіх паверхнях. === Па іншых крытэрыях === * Для ляўшэй: спецыяльна распрацаваныя для леварукіх людзей. * Спружынны механізмам: са спружынным механізм, які палягчае выкарыстанне. * З рэгуляваным напружаннем: нажніцы, у якіх вы можаце наладзіць напружанне ляза. * Лазернае завострыванне: завостраныя лазерам. * Мікрашчарбіны{{слова?}}: нажніцы з мікрашчарбінамі{{слова?}} на лёзах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Scissors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Абсталяванне і прылады для працы з тэкстылем]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кравецтва]] rhyoy2pat5a6vzd6qvlsen07l9o6jrj 5180931 5180643 2026-08-14T07:52:33Z M.L.Bot 261 ўсё адно не ясна, можа такі "ліцця нажніц"? 5180931 wikitext text/x-wiki [[Файл:Scissors.jpg|thumb|Набор нажніц]] '''Нажні́цы''' — [[прылада]] для разразання, складзеная з пары [[метал]]ічных лёзаў злучаных для ўтварэння [[рычаг]]а, які змяншае патрэбную для прыкладання лёзаў моц. Лёзы слізгаюць адно па другім і разразаюць прадмет з двух бакоў. Нажніцамі часта разразаюць [[папера|паперу]], [[Кардон (матэрыял)|кардон]], тонкую [[Пластмасы|пластмасу]], [[тканіна|тканіну]], [[кабель|кабелі]] і іншыя прадметы. Акрамя звычайных нажніцаў ёсць таксама прамысловыя варыянты (напрыклад, для разразання металу). Ратаўнікі часта выкарыстоўваюць гідраўлічныя нажніцы. == Гісторыя == Даволі магчыма, што нажніцы былі вынайдзеныя ў 1500 гадах да нашай эры ў [[Старажытны Егіпет|старажытным Егіпце]]. Найстарэйшыя са знойдзеных нажніцаў паходзяць з [[Месапатамія|Месапатаміі]], іх датуюць 1—2 тысячагоддзем да нашай эры. Гэтыя нажніцы тыпу «спружынных», складаюцца з двух бронзавых лёзаў, злучаных на ручках тонкай гнуткай палоскай выгнутай бронзы, якая служыла для ўтрымання лёзаў на адной лініі, дазваляла сціскацца ім разам і рассоўваць пры аслабленні націскання. Нажніцы спружыннага тыпу трывала ўвайшлі ва ўжытак і выкарыстоўваліся ў Еўропе да 16 стагоддзя. Аднак паваротныя нажніцы з бронзы або [[жалеза]], у якіх лёзы паварочваліся ў пункце паміж кончыкамі і ручкамі, прамыя продкі сучасных нажніцаў, вынайдзены рымлянамі каля 100 года н.э. Яны ўвайшлі ў звыклае жыццё грамадзян Старажытнага Рыма, а адтуль распаўсюдзіліся па ўсім свеце. Канструкцыя паваротнага тыпу набыла шырокую папулярнасць і да гэтага часу выкарыстоўваецца практычна ва ўсіх сучасных нажніцах.<ref name="who">{{Cite web|lang=en|url=https://www.thoughtco.com/who-invented-scissors-4070946|title=The First Scissors and Who Invented Them|website=ThoughtCo|access-date=2025-01-06}}</ref> [[Файл:Antique earthenware ceramic tiles Minsk Regional Homeland Museum 02.jpg|thumb|Нажніцы з археалагічных раскопак [[Маладзечанскі замак|Маладзечанскага замка]], XVI стагоддзе. Археолагі [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]], І. У. Ганецкая, 1981, 2006 гг. [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]].]] === Ранняя вытворчасць === У Сярэднявеччы і эпоху Адраджэння спружынныя нажніцы вырабляліся шляхам награвання кавалка жалеза ці сталі, а затым расплюшчвання яго канцоў і фармавання лёзаў на кавадле. Цэнтр стрыжня награвалі, згіналі, утвараючы спружыну, пасля чаго астуджвалі і паўторна награвалі, каб зрабіць яго гнуткім. У XIX стагоддзі паваротныя нажніцы кавалі ўручную з па-майстэрску ўпрыгожанымі ручкамі. Іх выраблялі каваннем сталі па фігурных паверхнях, вядомых як «выступы», якія фарміравалі лёзы. Кольцы на ручках, вядомыя як дужкі, вырабляліся шляхам прабівання адтуліны ў сталі і пашырэння яе завостраным канцом кавадлы. Аж да цяперашняга часу захаваўся цэлы шэраг найстарэйшых камерцыйных кампаній якія спецыялізуюцца на вытворчасці нажніцаў. Кітайская Hangzhou Zhang Xiaoquan якая атрымала сваю назву ад імя майстра Чжана Сяацуня які адкрыў у XVI стагоддзі вытворчую краму «Чжан Далонг» у раёне Ханчжоў вырабляе нажніцы з 1663 года. У часы праўлення кітайскіх імператараў [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] нажніцы вырабленыя кампаніяй падаваліся каралеўскай сям’і і выкарыстоўваліся ў палацах. У цяперашні час тэхналогія вытворчасці нажніцаў кампаніі ўключана ў першую партыю нематэрыяльных актываў, зарэгістраваных у Нацыянальным спісе нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітая.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/business-22160739|title=The scissor-maker that has cut through Chinese history|website=BBC News|date=2013-04-15|access-date=2025-01-06}}</ref> Фінская кампанія Fiskars Group па вытворчасці спажывецкіх тавараў, заснаваная ў 1649 годзе ў вёсцы Фіскарс. З’яўляецца найстарэйшай прыватнай кампаніяй у Фінляндыі, якая мае дачыненне да вытворчасці нажніцаў. А таксама адна з найстарэйшых бесперапынна дзеючых кампаній у свеце. Кампанія William Whiteley & Sons (Sheffield) Ltd. вырабляла нажніцы ўжо да 1760 года, хоць лічыцца, што гандаль пачаўся яшчэ раней. Першая гандлёвая марка была прэзентавана ў 1791 годзе. Кампанія да гэтага часу вырабляе нажніцы і з’яўляецца найстарэйшай кампаніяй на Захадзе, якая мае дачыненне да дадзенага рамяства.<ref>{{Cite web|url=http://www.whiteley.co.uk/history.html|title=William Whiteley - History|website=web.archive.org|date=2014-12-08|access-date=2025-01-06|archive-date=8 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208155441/http://www.whiteley.co.uk/history.html|url-status=dead}}</ref> Лічыцца, што ў Еўропе паваротныя нажніцы не вырабляліся ў вялікай колькасці да 1761 года, калі Роберт Хінчліф з Шэфілда вырабіў першую пару сучасных нажніцаў з загартаванай і паліраванай літай сталі. Хінчліф жыў на плошчы Чэйні (цяпер на месцы ратушы Шэфілда) і ўстанавіў шыльду, на якой называў сябе «вытворцам выдатных нажніцаў». Ён дабіўся высокага продажу ў Лондане і іншых месцах.<ref name="who"/> Так званыя фестонныя або зігзагавыя нажніцы былі вынайдзены і запатэнтаваны ў 1893 годзе Луізай Осцін з Уоткама, штат Вашынгтон. У 19 стагоддзі нямецкі хірург Ёганэс Фрыдрых Аўгуст фон Эсмарх вынайшаў медыцынскія нажніцы выгнутай канструкцыі для бяспечнага пераразання бінтоў і павязак на целе хворага названыя, нажніцамі Эсмарха. === Сучасная вытворчасць === ==== Кітай ==== У XXI ст. пераважная большасць сусветнай вытворчасці нажніцаў ажыццяўляецца ў Кітаі. Станам на 2019 год на Кітай прыпадала 64,3 % сусветнага экспарту нажніцаў. У спалучэнні з экспартам з Кітайскага Тайбэя гэты паказчык узрастае да 68,3 працэнта. Асноўныя цэнтры вытворчасці сканцэнтраваны ў правінцыі Гуандун<ref>{{Cite web | url = https://oec.world/en/resources/about | title = About OEC Resources | website = oec.world | access-date = 2025-01-06 | lang = en }}</ref>{{Няма ў крыніцы}}. Кампанія Hangzhou Zhang Xiaoquan, адна з найстарэйшых бесперапынна дзейных вытворцаў нажніцаў у свеце і вырабляе штогод каля сямі мільёнаў пар недарагіх нажніцаў на сусветны рынак<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/business-22160739|title=The scissor-maker that has cut through Chinese history|website=BBC News|date=2013-04-15|access-date=2025-01-09}}</ref>. ==== Францыя ==== У Францыі ёсць некалькі гістарычна важных цэнтраў вытворчасці нажніцаў: Верхняя Марна ў Нажан-ан-Басіньі, Шатэльра, Цьер і Руан у 18-19 стагоддзях перайшлі да выплаўкі{{Слова?|усё адно абы што, можа, "ліцця нажніц"?}} нажніц<ref>{{Cite web | url = https://sajou.fr/en/1149-reeditions-of-vintage-scissors | title = Re-editions of Vintage Scissors - Sajou | website = web.archive.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192118/https://sajou.fr/en/1149-reeditions-of-vintage-scissors | archive-date = 6 студзеня 2022 | access-date = 2024-02-22 | lang = en | url-status = bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.champagne-ardenne-tourism.co.uk/what-do/visiting/sites-visit/nogent-1217037 | title = Nogent - Champagne-Ardenne Tourism | website = champagne-ardenne-tourism.co.uk | access-date = 2024-02-22 | lang = en | archive-date = 6 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192123/https://www.champagne-ardenne-tourism.co.uk/what-do/visiting/sites-visit/nogent-1217037 | url-status = dead }}</ref>. Горад Цьер вядомы як «сталіца нажавой прамысловасці Францыі» застаецца важным цэнтрам вытворчасці нажніцаў і сталовых прыбораў. Тут знаходзіцца музей Кузелеры, у якім прадстаўлена 800-гадовая гісторыя вырабу клінкоў створаных мясцовымі майстрамі. Многія вядомыя французскія вытворцы нажніцаў базуюцца менавіта ў Цьеры<ref>{{Cite web| url = https://mechtraveller.com/2020/01/thiers-cutlery-capital-of-france/| title = Thiers, Cutlery Capital of France| website = web.archive.org| archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192118/https://mechtraveller.com/2020/01/thiers-cutlery-capital-of-france/| archive-date = 6 студзеня 2022| access-date = 2024-02-22| lang = en| url-status = bot: unknown}}</ref>. ==== Германія ==== У 2019 годзе ўклад Германіі ў вытворчасць нажніцаў складаў каля 7 % сусветнага экспарту. Золінген у Паўночным Рэйне-Вестфаліі, які часта называюць «горадам клінкоў», з часоў Сярэднявечча быў важным цэнтрам вытворчасці нажніцаў на нямецкай зямлі, а ў канцы 18 стагоддзя ў горадзе дзейнічала некалькі сотняў майстроў<ref>{{Cite web | url = https://www.capital.de/wirtschaft-politik/wie-die-messermacher-aus-solingen-ueberlebt-haben-31095868.html | title = Wie die Messermacher aus Solingen überlebt haben | website = capital.de | access-date = 2024-02-22 | lang = de }}</ref>. Кампанія Friedrich Herder, заснаваная ў Золінгене ў 1727 годзе, адна з найстарэйшых вытворцаў нажніцаў, якія да гэтага часу працуюць у Германіі<ref>{{Cite web | url = https://www.herder-solingen.de/ | title = C. Jul. Herbertz | 3 = Hersteller hochwertiger Messer aus Solingen | website = herder-solingen.de | access-date = 2024-02-22 | lang = de | archive-date = 6 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192119/https://www.herder-solingen.de/ | url-status = dead }}</ref>. ==== Італія ==== Камуна Прэмана, што ў правінцыі Лека здаўна была важным цэнтрам вытворчасці металічных інструментаў, у прыватнасці нажніцаў. Да канца XX стагоддзі на тэрыторыі камуны было некалькі дзясяткаў спецыялізаваных майстэрняў<ref>{{Cite web | url = https://www.comune.premana.lc.it/c097069/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20132 | title = Comune di Premana - Servizi Aggiuntivi - Scheda Dettaglio | website = comune.premana.lc.it | access-date = 2024-02-22 | lang = it | archive-date = 7 студзеня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220107035356/https://www.comune.premana.lc.it/c097069/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20132 | url-status = dead }}</ref>. У 2019 годзе [[Італія]] экспартавала 3,5 працэнты ад агульнага аб’ёму нажніцаў, вырабленых у свеце. Адной з найстарэйшых фірмаў па вытворчасці нажніцаў у Прэмане, якая да гэтага часу дзейнічае — Sanelli Ambrogio, заснаваная ў 1869 годзе. ==== Іспанія ==== У іспанскім горадзе Сольсан вытворчасць нажніцаў пачата ў 16 стагоддзі. На піку развіцця галіны ў 18 стагоддзі працавала 24 майстэрні, аб’яднаныя ў Гільдыю Святога Элігіуса, заступніка вытворцаў нажоў<ref>{{Cite web | url = https://www.pallaressolsona.com/en/about-us/ | title = About us | 3 = PALLARÈS SOLSONA | website = pallaressolsona.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en | archive-date = 9 студзеня 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250109113458/https://www.pallaressolsona.com/en/about-us/ | url-status = dead }}</ref>. Аднак на пачатку 21 ст. кампанія Pallarès Solsona, заснаваная ў 1917 году Луісам і Карлесам Паларэс Канал і дагэтуль кіраваная сям’ёй — адзіны дзеючы вытворца нажніцаў у горадзе<ref>{{Cite web | url = https://reste.co.uk/blogs/journal-1/carving-a-place-in-history | title = Carving A Place In History | website = web.archive.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20220106192119/https://reste.co.uk/blogs/journal-1/carving-a-place-in-history | archive-date = 6 студзеня 2022 | access-date = 2024-02-22 | lang = en | url-status = bot: unknown }}</ref>. Альбасеце — яшчэ адзін іспанскі горад здаўна звязаны з вытворчасцю рэжучых інструментаў у тым ліку нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://anythingbutpaella.com/albacete/ | title = The Ultimate Guide to Albacete: What to See and Do - Anything but Paella | website = anythingbutpaella.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. ==== Вялікабрытанія ==== Шэфілд быў месцам першай масавай вытворчасці нажніцаў, якая пачалася ў 1761 годзе. Да 19 стагоддзя ў Шэфілдзе налічвалася каля 60 кампаній па вытворчасці стальных нажніцаў. Аднак з 1980-х гадоў глабалізацыя прамысловасці і пераход да таннейшых нажніцаў масавай вытворчасці прывялі да дэфляцыі і шматлікія саматужныя вытворцы не здолелі далей канкурыраваць. У 2021 годзе нажнічная прамысловасць Шэфілда складалася толькі з дзвюх мясцовых кампаній. Апошнія вытворцы нажніцаў у Шэфілдзе — William Whiteley, заснаваная ў 1760 годзе, і Ernest Wright, заснаваная ў 1902 годзе. На пачатку 21 ст. абедзве кампаніі не арыентаваны на масавую вытворчасць. Паводле ацэнак, паміж{{Слова?}} двума фірмамі працуе не больш за дзесяць «зборшчыкаў» або «крамеканструктараў», кваліфікаваных майстроў, адказных за высакаякасную зборку нажніцаў Шэфілда. У 2020 годзе Эрнэст Райт узнагароджаны Брытанскай асацыяцыі рамёстваў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. ==== Японія ==== Выраб нажніцаў у Японіі пачынаецца з вырабу мячоў у 14 стагоддзі. Секі ў прэфектуры Гіфу быў вядомым цэнтрам вырабу мячоў з 1200-х гадоў. Калі гараджанам забаранілі насіць мячы, гарадскія кавалі перайшлі да вырабу нажніцаў і нажоў. Ёсць мноства спецыялізаваных тыпаў японскіх нажніцаў<ref>{{Cite web | url = https://visitseki.jp/ | title = 岐阜県関市の公式観光サイト「せきナビ」 - VISIT SEKI | website = visitseki.jp | access-date = 2024-02-22 | lang = ja }}</ref>. Майстэрняй Саске ў горадзе Сакаі на поўдзень ад Осакі кіруе Ясухіра Хіракава, каваль нажніцаў у пятым пакаленні. Кампанія існуе з 1867 года <ref>{{Cite web | url = https://matcha-jp.com/en/8529 | title = Sakai, Osaka: The History and Craftsmanship of Japanese Knives | MATCHA | website = matcha-jp.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. Ясухіра Хіракава — апошні вытворца традыцыйных нажніцаў у Японіі, які вырабляе нажніцы ў традыцыйным стылі, лёзы якіх лічацца танчэйшымі, лягчэйшымі і вастрэйшымі за еўрапейскія. У 2018 годзе ён быў паказаны ў дакументальным фільме, дзе паказана пара яго абрэзкаў{{Слова?}} Бонсай, якія прадаваліся па цане 35 000 долараў ЗША за асобнік<ref>{{Cite web | url = https://hypebeast.com/2018/9/sasuke-japan-scissors-35000-usd-bonsai | title = These $35,000 USD Scissors Are Intended for Bonsai Masters | website = hypebeast.com | access-date = 2024-02-22 | lang = en }}</ref>. == Віды нажніцаў == [[Файл:Ножницы.jpg|thumb|210px|[[Дзмітрый Алегавіч Сурскі|Дзмітрый Сурскі]] «Асартымент нажніц», [[1986 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1986]] год.]] За тысячагоддзі існавання нажніцы сур’ёзна развіліся, прайшлі шлях ад простай побытавай прылады да высокафункцыянальнага вырабу. У наш час іх выкарыстоўваюць для шырокага кола задач. Сучасныя нажніцы адрозніваюць па прызначэнні, памерах, форме лёзаў і ручак, матэрыяле і іншых параметрах. === Па прызначэнні === ; Бытавыя (універсальныя) Самыя распаўсюджаныя нажніцы, якія выкарыстоўваюць у побыце для рэзання паперы, тканіны, кардона і іншых матэрыялаў. Звычайна яны маюць прамыя лёзы сярэдняй даўжыні і пластыкавыя ці металічныя ручкі. Прызначаны для шырокага круга задач. ; Канцылярскія Выкарыстоўваюць у офісах і школах для рэзкі паперы, кардону, скотчу і іншых канцылярскіх матэрыялаў. Часта маюць тонкія і вострыя лёзы, а таксама эрганамічныя ручкі. ; Кравецкія Выкарыстоўваець для выразання тканіны пры шыцці адзення, а таксама для рэзкі. У іх доўгія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна выразаць тканіну. Ручкі часта маюць кольцы на некалькі пальцаў, для большай зручнасці. ; Нажніцы для шыцця (вышыўка, разрэзка нітак) Маюць невялікія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна выразаць ніткі і дробныя дэталі. Часта выгінаюць канцы лёзаў. Выкарыстоўваюць для шыцця, вышыўкі і іншых відаў рукадзелля. ; Цырульныя Выкарыстоўваюць для стрыжкі валасоў. У іх тонкія і вострыя лёзы, якія дазваляюць дакладна і асцярожна стрыгчы валасы. Яны могуць быць прамымі або філіровачнымі. ; Медыцынскія Выкарыстоўваюць у медыцыне для абразання павязак, тканін, швоў і іншых медыцынскіх матэрыялаў. У іх сагнутыя канцы для большай бяспекі. Вырабляюць з медыцынскіх матэрыялаў і падвяргаюцца стэрылізацыі. ; Кухонныя Выкарыстоўваюць на кухні для рэзкі мяса, птушкі, рыбы, гародніны, зеляніны, а таксама для адкрыцця пакетаў. Часта маюць вялікія і моцныя лёзы, а таксама зручныя ручкі. ; Садовыя Выкарыстоўваюць для абрэзкі галін, кветак, траў і іншых раслін. У некаторых ёсць магутныя і вострыя лёзы, якія дазваляюць рэзаць тоўстыя сцёблы і галіны. Ручкі часта маюць эрганамічную форму для зручнага захопу. ; Нажніцы для металу Выкарыстоўваюць для рэзкі металічных лістоў. ; Нажніцы для рукадзелля Шырокі клас інструментаў, які ўключае нажніцы для завітання{{слова?}}, [[скрапбукінг]]у, [[макрамэ]] і іншых відаў рукадзелля. Могуць мець розныя формы і памеры лёзаў і ручак, залежна ад мэт. ; Спецыялізаваныя Ёсць таксама спецыялізаваныя нажніцы для асаблівых патрэб, напрыклад, для рэзкі балончыкаў, для рэзкі дываноў, для працы са скурай і г.д. === Па тыпе ляза === * Прамыя: найбольш распаўсюджаны тып ляза, які выкарыстоўваецца ў большасці нажніцаў. * Выгнутыя: лёзы маюць выгнутую форму для зручнасці працы ў цяжкіх месцах. * Філіровачныя: лёзы маюць зубцы для разрэджвання валасоў. * Фестонныя: лязо мае зігзагавую форму для стварэння дэкаратыўнага краю ў тканіны або паперы. === Па тыпе ручак === * З кольцамі: найбольш распаўсюджаны тып ручкі, калі пальцы ўстаўляюцца ў кольцы. * Пластык: лёгкія і зручныя пластыкавыя ручкі. * Метал: трывалыя і надзейныя металічныя ручкі. * Эрганамічныя: ручкі маюць спецыяльную форму для зручнага захопу. * З мяккімі ўстаўкамі: ручкі з мяккімі ўстаўкамі для камфортнага выкарыстання. === Па матэрыяле === * Сталь: найбольш распаўсюджаныя нажніцы, лёзы якіх выраблены са сталі. * [[Нержавеючая сталь]]: лёзы ўстойлівыя да карозіі. * Тытан: лёгкія і трывалыя нажніцы з тытанавымі лёзамі. * [[Кераміка]]: керамічныя лёзы вельмі вострыя і захоўваюць навостранасць працяглы час. === Па памеры === * Невялікі: для лёгкай працы. * Сярэдняя: для паўсядзённых задач. * Вялікі: для рэзкі тоўстых матэрыялаў або для працы на вялікіх паверхнях. === Па іншых крытэрыях === * Для ляўшэй: спецыяльна распрацаваныя для леварукіх людзей. * Спружынны механізмам: са спружынным механізм, які палягчае выкарыстанне. * З рэгуляваным напружаннем: нажніцы, у якіх вы можаце наладзіць напружанне ляза. * Лазернае завострыванне: завостраныя лазерам. * Мікрашчарбіны{{слова?}}: нажніцы з мікрашчарбінамі{{слова?}} на лёзах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Scissors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Абсталяванне і прылады для працы з тэкстылем]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кравецтва]] eqkvu5rgdz5jlub5jrq20wcma30vxby 0 61759 5180779 4742295 2026-08-14T06:31:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180779 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Рыжская тэлевежа''' ({{lang-lv|Rīgas radio un televīzijas tornis}}) — тэле- і радыёвяшчальная вежа ў [[Рыга|Рызе]] ([[Латвія]]), пабудаваная ў 1979—1986 гадах. Вышыня — 368,5 метраў. Станам на 2023 год, найвышэйшы будынак у [[Балтыйскія краіны|балтыйскі краінах]], трэці паводле вышыні ў [[Еўропа|Еўропе]] пасля [[Астанкінская тэлевежа|Астанкінскай]] і [[Кіеўская тэлевежа|Кіеўскай тэлевеж]]. Станам на 2006 год, 31-ы паводле вышыні будынак у свеце. На вышыні 97 метраў размешчана аглядная пляцоўка, з якой добрым надвор’ем можна бачыць усю Рыгу з прыгарадамі і [[Рыжскі заліў]]. Вежа пабудавана на востраве Закюсала («Заячы востраў») сярод [[Заходняя Дзвіна|Даўгавы (Дзвіны)]] на вышыні 7 метраў [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]. Апоры падмурка заглыблены ў зямлю на 27 метраў, упіраюцца ў даламітавы пласт. Вонкава вежа — канструкцыя з трох «ног» (апор галоўнай часткі) і шпіля. У двух «нагах» ёсць хуткасныя ліфты, якія паднімаюць на вышыню 97 метраў за 52 секунды, а ў трэцяй — рэзервовыя ўсходы і кабелі, якія ідуць з адміністрацыйнага будынка да перадатчыкаў. Вежу праектавалі з разлікам на хуткасць ветру да 44 метраў у секунду. Каля галоўнага ўваходу пастаўлены памятны камень «Спадарожнік» (твор [[Крыстап Гулбіс|Крыстапа Гулбіса]], 1987). 5 мая 2019 года вежу закрылі для турыстаў на рэканструкцыяй, якая працягнецца 5 гадоў. == Гісторыя == Рыжская радыётэлевізійная станцыя на Закюсале пачала працаваць у 1986 годзе. Першыя дакументальныя звесткі пра неабходнасць будаўніцтва новай Рыжскай радыётэлевізійнай станцыі змешчаны ў пастанове Савета Міністраў [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] ад 30 ліпеня 1967 года. Ужо ў тады стала разумела, што старая станцыя ў былым Елгаўскім тэатры ў Агенскалнсе, вычарпала магчымасці і не можа развівацца далей. У тэхнічным абгрунтаванні неабходнасці будаўніцтва новай вежы былі вылучаны наступныя задачы — неабходнасць павелічэння колькасці перадаваных радыё- і тэлевізійных праграм з дзвюх да чатырох, значнае павелічэнне зоны вяшчання, паляпшэнне якасці радыё- і тэлевізійнага вяшчання і забеспячэнне спецыяльных відаў сувязі (дзяржаўнага значэння, ваенных, грамадзянскай абароны і інш.). Пачатковы план меркаваў завяршыць будаўніцтва вежы ў параўнальна кароткі тэрмін — да 1985 года. Але ўжо ў 1984 годзе стала ясна, што ў 1985 годзе завяршыць будаўніцтва не здолеюць. Тады вырашылі падзяліць будаўніцтва на два этапы, першы здаць у 1985 годзе, здачу другога перанесці на больш аддалены час. У першым этапе было запланавана здаць частку памяшканняў у будынку, частку паверхаў у вежы, частку антэн і ўсталяваць адзін перадатчык. У фактычна няскончанай зале быў зманціраваны перадатчык фірмы Tesla, які 28 снежня 1985 года пачаў перадаваць першыя эксперыментальныя перадачы па 28-м канале. Нягледзячы на тое, што будаўнічыя працы працягваліся, план быў выкананы. Рэгулярна па 30-м канале перадатчык стаў весці перадачы са студзеня 1986 года. Будаўніцтва і мантаж працягваліся да 1989 года і агулам усе працы працягваліся дзесяць гадоў. У цяперашні час радыётэлевізійная станцыя шматкротна перавысіла пачаткова вызначаныя мэты — значна павялічыць зоны вяшчання, палепшыць якасць радыё і тэлевізійнага вяшчання. == Значэнне == Сучасны сілуэт Рыгі немагчыма ўявіць без радыё- і тэлевізійнай вежы на востраве Закюсала, якая сярод іншых падобных па тыпе веж вылучаецца індывідуальнасцю і выразнасцю. Аднак вежа — не толькі будынак, які сімвалізуе Рыгу, але і тэхнічны будынак з пэўнымі функцыямі — трансляцыяй радыёстанцый, вяшчаннем тэлевізійных каналаў, забеспячэннем паслуг электроннай сувязі рознага прызначэння. Вежа вышынёй 368,5 метры — станам на 2023 год, найвышэйшая ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] — заўсёды была асаблівым клопатам Латвійскага дзяржаўнага радыё- і тэлевізійнага цэнтра, бо забяспечвае радыё- і тэлеперадачамі больш за палову жыхароў Латвіі. '''Рыжская радыё і тэлевізійная вежа''' або '''Вежа Закюсалы''', або '''Тэлевізійная вежа''', як яе называюць у народзе, разам з тэхнічным будынкам каля падножжа вежы, дзе размешчаны перадатчыкі і рознае тэхнічнае дапаможнае абсталяванне, уваходзіць у склад Рыжскай радыётэлевізійнай станцыі. Вежа прызначана для ўсталявання антэн. Чым вышэй падняты антэны, тым на большай адлегласці можна прымаць перадачы. Рыжскую радыётэлевізійную станцыю з іншымі станцыямі ў Латвіі злучаюць мікрахвалевыя радыёрэлейныя лініі, якія ўтвараюць спецыялізаваную тэлекамунікацыйную сетку і забяспечваюць магчымасць прыёму радыё і тэлевізійнага сігналу на 96 % тэрыторыі Латвіі. Два ліфты ў «нагах» вежы — нахільныя рэйкавыя, паднімаюцца з хуткасцю 2,31 м/с (8.32 км/г)<ref>{{Cite web|url=http://www.tvtornis.lv/tvtornis/index.php?l=ru&m=ekskursija&s=antenas#|title=Latvijas Valsts Radio un Televīzijas Centrs<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2014-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129011412/http://www.tvtornis.lv/tvtornis/index.php?l=ru&m=ekskursija&s=antenas#|archivedate=2014-11-29|url-status=dead}}</ref>. Адзін ліфт, які злучае аглядную пляцоўку з тэхналагічнымі паверхамі — звычайны. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.lvrtc.lv/tv-tornis-20.html Афіцыйная старонка]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180721090513/https://www.lvrtc.lv/tv-tornis-20.html |date=21 ліпеня 2018 }} * [http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0012026 Тэхнічная інфармацыя на сайце Structurae] * [http://www.in-riga.com/photos_Tower.asp Фатаграфіі на сайце In-Riga.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181215172001/http://www.in-riga.com/photos_Tower.asp |date=15 снежня 2018 }} * [http://www.citariga.lv/eng/rigas-apskates-vietas/pareja-riga/tv-tornis/ Падрабязней пра тэлевізійную вежу на партале Іншая Рыга]{{Недаступная спасылка}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рыга]] [[Катэгорыя:Тэлевежы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:1986 год у Рызе]] [[Катэгорыя:Звышвысокія будынкі]] fpuzh4vcaymqcg8mgc49zwpoywzipof 0 63342 5180758 5072967 2026-08-14T05:36:27Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180758 wikitext text/x-wiki '''Універсітэ́т''' ({{lang-de|Universität}}, якое, у сваю чаргу, паходзіць ад {{lang-la|Universitas}} — сукупнасць, супольнасць) — вышэйшая [[Адукацыя|навучальная]] ўстанова, дзе рыхтуюцца спецыялісты па фундаментальных і многіх прыкладных навуках. Як правіла, ажыццяўляе і навукова-даследчую працу. Многія сучасныя ўніверсітэты дзейнічаюць як вучэбна-навукова-практычныя комплексы. Універсітэты аб’ядноўваюць у сваім складзе некалькі факультэтаў, на якіх прадстаўлена сукупнасць розных дысцыплін, якія складаюць асновы навуковых ведаў. {{rq|empty|3=wikify|4=translate}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя]] [[Катэгорыя:Універсітэты|*]] ckt33adj7jnq7o50kjtvmvhlqjr83is 0 63466 5180715 4789586 2026-08-13T23:25:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180715 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Tanacetum corymbosum ENBLA02.jpeg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Pyrethrum |rang = Від |latin = Pyrethrum corymbosum |author = ([[L.]]) [[Scop.]] |syn = Tanacetum corymbosum |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Pyrethrum corymbosum |commons = Category:Pyrethrum corymbosum | itis = 565559 | ncbi = 127994 |eol = 22987613 |grin = |ipni = 240723-1 |tpl = gcc-33193 }} '''Рамоначнік шчытковы''', '''Пірэтрум шчытковы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|107}}</ref> (''Pyrethrum corymbosum'' ці ''Tanacetum corymbosum'') — від шматгадовых травяністых раслін сямейства [[Астравыя]]. == Апісанне == [[Выява:Tanacetum corymbosum3 W.jpg|250px|thumb|left|Кветка]] Рамоначнік шчытковы дасягае ў вышыню 40-150 см, без паху. Стябло ў верхняй частцы разгалінаванае. Лісце перыста-складанае або перыста-раздзельнае, у абрысы даўгаватага-яйкападобнае, з 3-7 парамі сегментаў. Галоўкі 25-50 мм у дыяметры, сабраны па 3-14 у рыхлыя шчыткападобныя суквецці. Язычковыя кветкі белыя, трубчатыя — жоўтыя<ref>[http://molbiol.ru/forums/index.php?showtopic=174317 Пижма щитковая (Tanacetum corymbosum, или Pyrethrum corymbosum, Compositae)] {{ref-ru}}</ref>. Квітнее ў чэрвені — ліпені<ref>[http://askflower.ru/renascents/31.html Пиретрум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101017145934/http://askflower.ru/renascents/31.html |date=17 кастрычніка 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. == Арэал == Еўрапейска-западнасібірскі лесастэпавы від. У Беларусі знаходзіцца ў ізаляваных лакалітэтах за паўночнай мяжой арэала. Вядомыя месцазнаходжанні ў Добрушскім, Лоеўскім і Мазырскім раёнах Гомельскай вобл. Раней даваўся для наваколля Лоеў, Мазыра і Лутова (Рэчыцкага павета)<ref>[http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=114 Рамоначнік шчытковы ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|114|I}} * [http://redbook.minpriroda.gov.by/plantsinfo.html?id=114 Рамоначнік шчытковы ў Чырвонай кнізе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203011751/http://redbook.minpriroda.gov.by/plantsinfo.html?id=114 |date=3 снежня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://www.plantarium.ru/page/image/id/55294.html Выява] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417091124/http://www.plantarium.ru/page/image/id/55294.html |date=17 красавіка 2016 }} * [http://flower.onego.ru/other/pyrethru.html Пиретрум щитковый] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1844 годзе]] s6nrtwfb7ik5b3w9ejy7xrcc2q2qbl3 0 63862 5180571 4879937 2026-08-13T14:30:08Z Ueschar 151377 /* Спасылкі */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180571 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сіцы́лія''' ({{lang-it|Sicilia}}) — аўтаномны рэгіён [[Італія|Італіі]] (сталіца [[Палерма]]) і найбуйнейшы [[востраў]] у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. [[Плошча]] — 25700 км², [[насельніцтва]] — 5,1 млн чалавек. Знаходзіцца на паўднёвы захад ад [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]] і аддзяляецца ад яго [[Месінскі праліў|Месінскім пралівам]] (шырыня 3 км). Рэгіён Сіцылія падзелены на 9 правінцый: [[Палерма (правінцыя)|Палерма]], [[Катанія (правінцыя)|Катанія]], [[Месіна (правінцыя)|Месіна]], [[Сіракуза (правінцыя)|Сіракуза]], [[Трапані (правінцыя)|Трапані]], [[Рагуза (правінцыя)|Рагуза]], [[Кальтанісета (правінцыя)|Кальтанісета]], [[Эна (правінцыя)|Эна]], [[Агрыджэнта (правінцыя)|Агрыджэнта]]. == Гл. таксама == * [[Эгадскія астравы]] * [[Коза Ностра]] * [[Віла Палагонія]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.go.camcom.it/allegati/pdf/statistica/valore-aggiunto.pdf Даныя па ВУП італьянскіх правінцый на 2007 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140901065718/http://www.go.camcom.it/allegati/pdf/statistica/valore-aggiunto.pdf |date=1 верасня 2014 }} {{Ref-en}} {{Астравы Міжземнага мора}} {{Рэгіёны Італіі}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Сіцылія| ]] b7mgh78ufrrk7vbwl2ilehuhiwu97oc 0 65382 5180570 5014162 2026-08-13T14:29:38Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: аб'яднанай → аб’яднанай, з'явіліся → з’явіліся (7), &nbsp; → (3) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5180570 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Сардзінія |Арыгінальная назва ={{lang-it|Sardegna}}, {{lang-sc|Sardìgna}} |Родны склон =Сардзініі |Сцяг =Flag of Sardinia, Italy.svg |Герб =Sardegna-Stemma.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна =Su patriottu sardu a sos feudatarios |Аўдыё = |Форма кіравання= аўтаномны рэгіён Італіі |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg =39 |lat_min =42 |lat_sec = 32 |lon_dir = |lon_deg =9 |lon_min = 05|lon_sec = 18 |region = |CoordScale = |На карце =Sardinia in Italy.svg |На карце2 = |Мова =[[Сардзінская мова|Сардзінская]]<br />[[Італьянская мова|Італьянская]] |Заснавана =[[26 лютага]] [[1948]] |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = [[Кальяры]] |Найбуйнейшы горад = [[Кальяры]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт]] |Кіраўнікі = |Месца па плошчы = |Плошча =24090 |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва =1 640 717 |Год ацэнкі =2018 |Насельніцтва па перапісу=1 651 793 |Год перапісу =2017 |Шчыльнасць насельніцтва =68,08 |Месца па шчыльнасці = |ВУП = 33,6 млрд € |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП на душу насельніцтва= 20071 € |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[еўра]] |Дамен = |ISO = IT-88 |Тэлефонны код = 39 |Часавы пояс =[[UTC+1]] |Заўвагі = }} '''Аўтаномны рэгіён Сардзі́нія''' ({{lang-it|Regione autonoma della Sardegna}}, {{lang-sc|Regione autònoma de Sardigna}}) — аўтаномны рэгіён у складзе [[Італія|Італіі]], асноўная частка якога месціцца на [[Міжземнае мора|міжземнаморскім]] востраве Сардзінія. Агульная плошча — 24 090 км². Насельніцтва (2018 г.) — 1 640 717 чалавек. == Гісторыя == [[Выява:Nuraghi Nuradeo Sardinia.jpg|thumb|left|[[Нурага]] — помнік старажытнай [[Нурагічная цывілізацыя|нурагічнай цывілізацыі]]]] Першыя людзі з’явіліся на Сардзініі ў [[палеаліт|палеаліце]]. У [[пячора|пячоры]] на ўсходзе вострава знойдзены рэшткі чалавека сучаснага тыпу, які жыў каля 20 тысяч гадоў таму. З сярэдзіны 5 тысячагоддзя да н. э. мясцовыя насельнікі займаліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]. Сведчаннямі развітай культуры найстаражытнейшага перыяда з’яўляюцца [[мегаліты]]чныя збудаванні, археалагічны комплекс [[Монтэ-д'Акорды]], магільні тыпу [[домус-дэ-янас]]. У [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. узнікла вытворчасць [[метал]]аў. На востраве здабывалі [[медзь]], [[свінец]], [[срэбра]]. Прыкладна ў сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. склалася арыгінальная [[нурагічная цывілізацыя]], якая праіснавала да [[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н. э. Яе носьбіты ўзводзілі ўмацаваныя вежы-[[Нурага|нурагі]], апрацоўвалі [[бронза|бронзу]], гандлявалі з іншымі краінамі Міжземнамор'я. З пачатку [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э. узбярэжжа Сардзініі даследавалі [[фінікійцы]]. Яны пабудавалі шэраг калоній, найбольш важным з якіх з’яўляўся [[Кальяры|Караліс]], заснаваны выхадцамі з [[Тыр]]а. У [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. паўднёвую і частку цэнтральнай Сардзініі заваявалі [[карфаген]]яне. Пасля [[Першая Пунічная вайна|Першай пунічнай вайны]] астравіцяне трапілі пад уладу [[Старажытны Рым|Рыма]]. Была створана правінцыя [[Корсіка і Сардзінія (рымская правінцыя)|Корсіка і Сардзінія]]. У перыяд рымскага кіравання адбылася раманізацыя насельніцтва, хаця ў горных раёнах захоўваліся асаблівасці аўтахтоннай старажытнай культуры. У [[456]] г. Сардзінія была заваявана [[вандалы|вандаламі]]. У [[534]] г. — [[Візантыя|візантыйцамі]]. У [[697]] г. [[Паўночная Афрыка|паўночнаафрыканскія]] валоданні Візантыі трапілі пад уладу [[арабы|арабаў]], і ўлада на востраве апынулася ў руках мясцовых адміністратараў. З [[705]] г. востраў імкнуліся заваяваць арабы. У [[11 стагоддзе|XI]] ст. пасля чарговай вайны з [[Кордаўскі халіфат|арабскай Іспаніяй]] адзіная ўлада прыйшла ў заняпад. На Сардзініі ўзнікла 4 самастойныя дзяржавы, якія кіраваліся манархамі-[[суд]]дзямі. Фармальна яны працягвалі лічыць сябе залежнымі ад Візантыі. У [[13 стагоддзе|XIII]] ст. яны трапілі пад уплыў [[Генуэзская рэспубліка|Генуі]] і [[Пізанская рэспубліка|Пізы]]. У [[1297]] г. Папа [[Баніфацый VIII (Папа Рымскі)|Баніфацый VIII]] абвясціў аб стварэнні Сардзінскага каралеўства, якое перадаў [[арагон]]скаму каралю. В [[1324]] г. арагонцы захапілі большую частку вострава і падзялілі землі паміж [[феадал]]амі. Толькі ў [[Арбарэя|Арбарэі]] захавалася аўтаномная ўлада суддзяў. Тут існаваў свой [[парламент]] ''карона-дэ-логу'', у якім мелі прадстаўніцтвы ўсе буйныя паселішчы, у афіцыйных дакументах выкарыстоўвалася [[сардзінская мова]]. З [[1353]] г. арбарэйцы вялі вайну за вызваленне Сардзініі, пакуль не пацярпелі паражэнне ў [[1409]] г. У [[1420]] г. арбарэйская дзяржава спыніла існаванне. У перыяд [[Іспанія|іспанскага]] кіравання ўзбярэжжа часцяком падвяргалася нападам паўночнаафрыканскіх [[карсары|карсараў]]. Для аховы будаваліся прыбярэжныя ўмацаванні. Аднак напады [[мусульмане|мусульман]] працягваліся да [[1815]] г. Пасля адкрыцця [[Новы Свет|Новага Свету]] востраў апынулася на ўскраіне гандлёвых шляхоў. Мясцовая эканоміка спецыялізавалася на вытворчасці [[збожжа]]. З-за неўраджаяў астравіцяне пакутвалі ад [[голад]]а. Падчас голада [[1680]] г. загінула амаль 80 тысяч чалавек. У [[1708]] г. Сардзінія перайшла пад уладу [[Савойскі дом|Савойскай дынастыі]]. У [[1793]] г. садзінскі флот атрымаў бліскучую перамогу над войскамі [[Вялікая французская рэвалюцыя|рэвалюцыйнай Францыі]]. Аднак з-за незадаволенасці манархічным кіраваннем у [[1794]] г. у Кальяры адбылося паўстанне. Падчас [[Рысарджымента]] Сардзінія стала часткай аб’яднанай [[Італія|Італіі]]. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. узнікла [[Лясная гаспадарка|лясная]] [[прамысловасць]]. Сардзінцы актыўна ўдзельнічалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. У перыяд [[Італьянскі фашызм|фашысцкага]] кіраўніцтва на востраве ствараліся паселішчы перасяленцаў з [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]], пачалася здабыча [[Вугаль|вугля]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адбывалася [[індустрыялізацыя]], адкрываліся [[Нафтавая прамысловасць|нафтаперапрацоўчыя]] прадпрыемствы, з 1950-х гг. развіваўся [[турызм]]. [[26 лютага]] [[1948]] г. Сардзінія атрымала аўтаномію ў складзе Італіі. [[15 кастрычніка]] [[1997]] г. [[сардзінская мова]] нароўні з [[італьянская мова|італьянскай]] атрымала афіцыйны статус. У нашы дні востраў з’яўляецца важным месцам [[ЕС]], дзе актыўна развіваюцца [[інфармацыйныя тэхналогіі]]. == Геаграфія == {{На карце+|Італія Сардзінія|width=255|float=right|caption='''Населеныя пункты Сардзініі''' Легенда карты: * [[Выява:Green pog.svg|15px]] — больш 100 000 чал. * [[Выява:Lightgreen pog.svg|13px]] — ад 50 000 да 100 000 чал. * [[Выява:Yellow pog.svg|11px]] — ад 20 000 да 50 000 чал. * [[Выява:Orange pog.svg|9px]] — ад 10 000 да 20 000 чал. * [[Выява:Red pog.svg|7px]] — ад 5 000 да 10 000 чал. |places= {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.216667|lon=9.116667|mark=Green pog.svg|marksize=15|label_size=120|position=bottom|label='''[[Кальяры]]'''}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=40.733333|lon=8.55|mark=Green pog.svg|marksize=15|label_size=120|position=top|label=[[Сасары]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.9|lon=8.583333|mark=Yellow pog.svg|marksize=11|label_size=110|position=right|label=[[Арыстана]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=40.916667|lon=9.5|mark=Yellow pog.svg|marksize=11|label_size=110|position=right|label=[[Ольбія]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=40.9|lon=9.1|mark=Orange pog.svg|marksize=9|label_size=100|position=top|label=[[Тэмпья-Паўзанія]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.933333|lon=9.65|mark=Red pog.svg|marksize=7|position=top|label=[[Тартолі]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.883333|lon=9.55|mark=Red pog.svg|marksize=7|position=right|label=[[Ланузеі]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=40.316667|lon=9.333333|mark=Yellow pog.svg|marksize=11|label_size=110|position=right|label=[[Нуора]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.716667|lon=8.633333|mark=Orange pog.svg|marksize=9|label_size=100|position=right|label=[[Тэральба]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.933333|lon=8.533333|mark=Red pog.svg|marksize=7|position=right|label=[[Кабрас]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=40.3|lon=8.5|mark=Red pog.svg|marksize=7|position=right|label=[[Боза (Сардзінія)|Боза]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.566667|lon=8.9|mark=Red pog.svg|marksize=7|position=right|label=[[Санлуры]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.15|lon=8.516667|mark=Yellow pog.svg|marksize=11|label_size=110|position=right|label=[[Карбонія]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.316667|lon=8.533333|mark=Yellow pog.svg|marksize=11|label_size=110|position=right|label=[[Іглезіяс]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.233333|lon=9.183333|mark=Lightgreen pog.svg|marksize=13|label_size=120|position=right|label=[[Куарту-Сант-Элена]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.283333|lon=9|mark=Yellow pog.svg|marksize=11|label_size=110|position=left|label=[[Асеміні]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.3|lon=9.2|mark=Orange pog.svg|marksize=9|label_size=100|position=right|label=[[Сінаі]]}} {{На карце~|Італія Сардзінія|lat=39.383333|lon=9.183333|mark=Red pog.svg|marksize=7|position=right|label=[[Дальянова]]}} }} [[Выява:Cala Goloritzé 3.JPG|thumb|left|Скалы на ўсходнім узбярэжжы Сардзініі]] Аўтаномны рэгіён Сардзінія складаецца з шэрагу [[востраў|астравоў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца востраў Сардзінія, другі па велічыні ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] пасля [[Сіцылія|Сіцыліі]]. Працягласць яго [[бераг]]авой лініі — 1 849 км. На поўначы ён аддзелены [[Баніфача (праліў)|пралівам Баніфача]] ад суседняй [[Корсіка|Корсікі]], на ўсходзе абмежаваны [[Тырэнскае мора|Тырэнскім морам]]. Заходні бераг Сардзініі аддалены ад [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]] прыкладна на 350 км. Паўднёвы бераг ад [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]] — на 185 км. Для берагавой лініі характэрны [[скала|скальныя]] ўзвышшы, шматлікія [[заліў|залівы]] і [[рыяс]]ы. Унутраныя раёны складаюцца з [[гара|гор]] і [[плато]], падзеленых [[Поймавыя глебы|алювіяльнымі]] [[даліна]]мі. Вылучаюцца горны хрыбет Генаргенту (гара Пунта-ла-Мармора дасягае 1 834 м і з’яўляецца найвышэйшым пунктам вострава), горны ланцуг Сульцыс (да 1 116 м), [[граніт]]ны масіў Лімбара (да 1 362 м), [[вапняк]]овы масіў Монтэ-Альба (да 1 127 м), горы Монтэ-Лінас (да 1 062 м). [[Раўніна|Раўніны]] займаюць каля 18% тэрыторыі (каля 4 451 км²). [[Рака|Рэкі]] жывяцца пераважна [[дождж|дажджавымі]] ападкамі, таму сцёкі залежаць ад [[Пара года|сезонных]] ваганняў. Найдаўжэйшыя рэкі: Флумендоса (127 км), Кагінас (116 км), Цэдрыну (80 км), Кальяры (42,14 км). У нашы дні яны рэгулююцца сістэмай [[дамба|дамб]] і штучных [[вадасховішча]]ў. === Геалогія === Значная частка паверхні сфарміравалася ў эпоху [[Кембрыйскі перыяд|кембрыя]] — [[Сілурскі перыяд|сілура]] (570 - 410 млн гадоў таму). Рэшткі [[палеазой]]скіх [[скала|скал]] прадстаўлены выйсцямі [[мел]]у і [[даламіт]]у з [[гліна|гліністымі]] праслойкамі, месцамі [[цынк]]авых і [[срэбра]]на-[[свінец|свінцовых]] радовішчаў. У [[каменнавугальны перыяд]] адбываўся выхад на паверхню [[Магматычныя горныя пароды|магматычных парод]]. Яны стварылі [[граніт]]ную падкладку, на якой знаходзяцца комплексы іншых парод. У [[Юрскі перыяд|юрскі]] і [[Мелавы перыяд|мелавы]] перыяды востраў з’яўляўся [[мора|марскім]] [[дно]]м, на якім запасіліся асадкі. Пазнейшыя [[землятрус]]ы стварылі расколіны, фрагментавалі палеазойскія і [[мезазой]]скія адкладанні, так што некаторыя з іх апынуліся на паверхні, іншыя апусціліся ўглыб. Тэктанічныя расколіны падзяляюць Сардзінію на 2 часткі: усходнюю с бесперапынным ланцугом [[гара|гор]] і заходнюю, падзеленую дробнымі рашчылінамі, з вялікай колькасцю [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых парод]]. У выніку расколаў ад асноўнай часткі сушы былі адлучаны астравы [[Сан-П’етра (востраў)|Сан-П'етра]] і [[Сант-Антыёка]]. У сучасны перыяд характэрна адсутнасць значнай [[Сейсмалогія|сейсмічнай]] актыўнасці. [[Карысныя выкапні]]: цынк, свінец, срэбра, [[медзь]], [[баксіт]]ы, [[каалін]], [[вугаль]]. === Іншыя астравы === Іншыя значныя [[востраў|астравы]] ў складзе аўтаномнага рэгіёна: [[Асінара]], [[Ла-Мадалена (архіпелаг)|Ла-Мадалена]], [[Капрэра]], [[Малара (востраў)|Малара]], [[Тавалара]], [[Сан-П’етра (востраў)|Сан-П'етра]], [[Сант-Антыёка]]. === Клімат === Сардзінія месціцца ў зоне панавання [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскага клімата]] з мяккай [[зіма|зімой]] і спякотным сухім [[лета]]м. У студзені ў [[Кальяры]] сярэдняя тэмпература трымаецца каля +9,9 °C, а ў жніўні — каля +19,6 °C. Улетку сярэднія тэмпературы могуць перавышаць +30 °C, аднак паверхню асцюжаюць частыя марскія [[брыз]]ы. Узімку ў [[гара|горных]] раёнах магчымы [[снег|снежныя]] ападкі. Сярэднегадавая колькасць ападкаў на поўдні — 427,5 мм, на поўначы — 919 мм. == Вядомыя асобы == * [[Джавані Анджэла Бечу]] (нар. 1948) — італьянскі курыяльны прэлат і ватыканскі кардынал. == Гл. таксама == * [[Сан-Нікола-д’Арчыдана]] * [[Анела]] * [[Біроры]] * [[Ала-дэй-Сардзі]] * [[Азуні|Горад Азуні]] * [[Джыразоле]] * [[Буджэру]] * [[Сіліга]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сардзінія||180}} == Спасылкі == {{Commonscat|Sardinia}} {{wikivoyage|Sardinia}} * [https://www.regione.sardegna.it Афіцыйны інфармацыйны партал] * [https://www.sardegnaturismo.it Афицыйны турыстычны партал] * [https://www.sardegnacultura.it Сардзінская культура] * [http://www.sardopoli.com/fotografie/Sardegna.htm Сардзінская гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108161021/http://www.sardopoli.com/fotografie/Sardegna.htm |date=8 студзеня 2018 }} * [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/17445647.2015.1084544 Геалагічная карта] * [http://csl.bas-net.by/press-nan/2017/12/14_gonar.pdf Гонар быць консулам] * [http://www.tio.by/info/novosti/11896/ Міншчына і Сардзінія падпісалі пагадненне ў сферы агратурызму] * [https://www.belarus.by/by/press-center/photo/belaruskaja-maslentsa-na-vostrave-sardznja_ti_830_0000013716.html Беларуская Масленіца на востраве Сардзінія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205080238/https://www.belarus.by/by/press-center/photo/belaruskaja-maslentsa-na-vostrave-sardznja_ti_830_0000013716.html |date=5 снежня 2020 }} * [http://zviazda.by/be/tags/sardziniya Хатняя старонка Сардзінія газеты «Звязда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331161412/http://zviazda.by/be/tags/sardziniya |date=31 сакавіка 2022 }} {{Рэгіёны Італіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Еўропы}} [[Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора]] [[Катэгорыя:Рэгіёны Італіі]] [[Катэгорыя:Сардзінія| ]] rbff7rdned5upd2vtsv0hju4fzfpouc 0 65592 5180484 4690322 2026-08-13T13:00:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180484 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Сена Прыморская| Дэпартамент-Фр=Seine-Maritime| нумар= 76| рэгіён=[[Верхняя Нармандыя]]| прэфектура=[[Руан]]| насельніцтва= 1,239 млн| год=1999| месца= 10| шчыльнасць= | плошча=6278 | акругі=3| кантоны=69| камуны=745 | img_coa=Blason département fr Seine-Maritime.svg }} '''Сена Прыморская''' ({{lang2|fr|nrm|Seine-Maritime}}) — дэпартамент на паўночным захадзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Верхняя Нармандыя]]. Парадкавы нумар — 76. Адміністрацыйны цэнтр — [[Руан]]. Насельніцтва — 1,239 млн чалавек (10-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Да [[18 студзеня]] [[1955]] г. дэпартамент зваўся Ніжняя Сена. Плошча тэрыторыі 6278 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Сена (рака)|Сена]]. Дэпартамент уключае 3 акругі, а таксама 69 кантонаў і 745 камун. Сена Прыморская — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку [[1790]] г. Знаходзіцца на тэрыторыі былой правінцыі Нармандыя. == Гл. таксама == * [[Нёшатэль-ан-Брэ|Горад Нёшатэль-ан-Брэ]] == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.Seine-Maritime.pref.gouv.fr/ Prefecture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120101094947/http://www.seine-maritime.pref.gouv.fr/ |date=1 студзеня 2012 }} * [http://www.cg76.fr/ Conseil general] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026143532/http://www.cg76.fr/ |date=26 кастрычніка 2007 }} * [http://www.seine-maritime-tourisme.com/ Tourisme] * [http://www.communes76.com/ Communes76] {{Дэпартаменты Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прыморская Сена| ]] 6silbqccxgt935citwqzepvy6vint6d 0 67105 5180699 5177889 2026-08-13T22:49:02Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180699 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2026|Сезон 2026]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |- |з 2024||16 каманд||30 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 9 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 9, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]], [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] і [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (9) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Габон}} [[Джуніёр Эфаге|Дж. Эфаге]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |'''[[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Шасцюк|А. Шасцюк]] <small>[[ФК Іслач|Іслач]]</small> '''17''' |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] obaaqurl9chv5hfl187ejt9w7jp0sor 0 67245 5180531 4450410 2026-08-13T13:56:59Z Vadim i z 660 /* Біяграфія */ Кузнец з'ехаў з Пінска ва ўзросце 8 гадоў. 5180531 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Сайман Сміт Кузнец''' ({{lang-en|Simon Smith Kuznets}}; пры нараджэнні '''Сямён Абрамавіч Кузнец'''; {{ДН|30|4|1901}}, [[Пінск]] — {{ДС|8|7|1985}}, [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]], [[Масачусетс]]) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст і статыстык; адзін з заснавальнікаў эмпірычнай эканомікі і колькаснай эканамічнай гісторыі. Доктар філасофіі (1926). Член Нацыянальнай АН ЗША (1972). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1971). == Біяграфія == Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў [[Пінск]]у, ў 1909 сям’я пераехала ў [[Роўна]], а ў 1915 годзе, у сувязі з высяленнем [[яўрэі|яўрэяў]] з прыфрантавой зоны, у [[Харкаў]]. Тут Кузнец вучыўся ў другім рэальным вучылішчы (26 кастрычніка 1915 — 16 мая 1917 г.) і ў Харкаўскім камерцыйным інстытуце. 3 1922 года ў [[ЗША]]. Скончыў [[Калумбійскі ўніверсітэт]] (1924). У 1927—1960 гадах — у Нацыянальным бюро эканамічных даследаванняў. Адначасова быў прафесарам універсітэтаў штата Пенсільванія (1930—54), Дж. Гопкінса (1954—1960), Гарвардскага (1960—71). У 1949—1968 гадах — старшыня камітэта па эканамічным росце пры ўрадзе ЗША, адначасова ў 1950—1960-я гады — эканамічны саветнік урадаў Кітая, Японіі, Індыі, Тайваня і Ізраіля. У 1949 годзе — прэзідэнт Амерыканскай статыстычнай, у 1954 годзе — Амерыканскай эканамічнай асацыяцый. == Навуковыя даследаванні == Навуковыя працы і даследаванні ў галіне эканаметрыі, эканамічнай статыстыкі і гісторыі і інш. Даў першыя афіцыйныя ацэнкі нацыянальнага даходу ЗША (1932—1934), зрабіў вызначальны ўклад у распрацоўку методыкі падліку валавога нацыянальнага прадукту. Адкрыў 20-гадовы перыяд ваганняў хуткага і павольнага эканамічнага росту (цыкл Кузнеца, 1930), залежнасць паміж няроўнасцю даходаў і эканамічным ростам краін, якія развіваюцца (крывая Кузнеца, 1955). Адным з першых раскрыў ролю капіталаўкладанняў у чалавечы фактар як аснову сучаснага эканамічнага росту (1966). Асноўныя працы: «Капітал у амерыканскай эканоміцы» (1961), «Сучасны эканамічны рост» (1966), «Эканамічны рост нацый» (1971), «Рост і структурныя змены» (1979), «Эканамічнае развіццё, сям’я і размеркаванне даходаў» (выд. 1989). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1971) «за эмпірычнае абгрунтаванае тлумачэнне эканамічнага росту, якое прывяло да новага, больш глыбокага разумення эканамічнай і сацыяльнай структуры і працэсу развіцця ў цэлым». == Ушанаванне памяці == * У 2013 годзе [[Харкаўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Сямёна Кузняца|Харкаўскаму нацыянальнаму эканамічнаму ўніверсітэту]] прысвоена імя Сямёна Кузняца. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 1969—1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кузнец Сайман}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] [[Катэгорыя:Вучоныя ЗША]] a9kl6yrd6un7jatjgkcefdh9rpej4en 0 74222 5180579 4323806 2026-08-13T14:43:11Z Бананчик 163157 5180579 wikitext text/x-wiki [[File:JackDelanolocomotiveshop.jpg|thumb|[[Паравознае дэпо]] чыгункі [[Northwestern Pacific Railroad]] ([[Чыкага]], [[ЗША]])]] '''Лакаматыўнае дэпо''' (цягавая частка, '''ЦЧ''') — [[чыгуначнае дэпо]], у якім праводзіцца тэхнічнае абслугоўванне або рамонт [[лакаматыў|лакаматываў]]. Лакаматыўныя дэпо падпадзяляюцца на асноўныя дэпо, служачыя месцам прыпіскі лакаматываў, і абаротныя, у якіх вырабляецца падрыхтоўка лакаматываў да накіравання з [[цягнік]]амі ў кірунку асноўнага дэпо. У асноўных дэпо вырабляецца рамонт і тэхнічнае абслугоўванне лакаматываў, у абаротных дэпо маюцца пункты экіпіроўкі і правядзення лакаматываў тэхнічнага агляду другога аб’ёму (ТА2) і дамы адпачынку лакаматыўных брыгад. Таксама ў асобную катэгорыю пачалі вылучаць рамонтныя дэпо — яны не маюць прыпіснога парка лакаматываў, але выконваюць буйныя віды рамонту (ТР-2, ТР-3, СР, КР-1) для патрэб усёй [[чыгунка|чыгункі]] або некалькіх чыгунак. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лакаматыўныя дэпо| ]] [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт]] 28dgxnq01ulgevu2txs67kj1anhkhm1 0 74267 5181025 4504163 2026-08-14T11:13:59Z Бананчик 163157 5181025 wikitext text/x-wiki '''Чарнобыльская атамная электрастанцыя імя У. І. Леніна''', '''ЧАЭС''' — спыненая [[атамная электрастанцыя]], сумна вядомая ў сувязі з аварыяй, якая адбылася [[26 красавіка]] [[1986]] года. Афіцыйная сучасная назва ''Дзяржаўнае спецыялізаванае прадпрыемства Чарнобыльская атамная электрастанцыя'' (ДСП Чарнобыльская АЭС). Станцыя знаходзіцца ў падначаленні МНС Украіны, у 2005 годзе Генеральным дырэктарам прызначаны Грамоткін Ігар Іванавіч. == Геаграфія == Чарнобыльская АЭС размешчана ва ўсходняй частцы [[Палессе|Палесся]] на поўначы [[Украіна|Украіны]] ў 11 км ад мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]], на беразе [[Прыпяць|ракі Прыпяць]], якая ўпадае ў [[Дняпро]]. Да захаду ад трохкіламетровай санітарна-ахоўнай зоны АЭС размяшчаецца пакінуты [[Прып’яць|горад Прыпяць]], у 15 км на паўднёвы ўсход ад станцыі знаходзіцца былы раённы цэнтр — пакінуты [[Чарнобыль|горад Чарнобыль]], у 110 км да поўдня — [[Кіеў|горад Кіеў]]. == Аварыя == {{main|Чарнобыльская катастрофа}} Аварыя, якая адбылася ў ноч на 26 красавіка 1986 на чацвёртым энергаблоку Чарнобыльскай атамнай станцыі, стала найвялікшай тэхнагеннай катастрофай у гісторыі чалавецтва. [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Кіеўская вобласць]] [[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]] [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі Украіны]] {{Бібліяінфармацыя}} hjtn3g41ej57kppsm0e2y9zge2f0q3j 0 74737 5180740 5165640 2026-08-14T02:24:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180740 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Роднае слова |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Роднае слова Вокладка.jpg |шырыня = |подпіс = Вокладка часопіса за красавік 2017 г., №4 |спецыялізацыя = навуковае і метадычнае выданне для настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры |перыядычнасць = Штомесяц |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = 220035, г. Мінск, пр-т Пераможцаў, 47/1, пад'езд 2, кв. 43 |галоўны рэдактар = Наталля Мікалаеўна Шапран |заснавальнікі = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]] |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |гісторыя = |заснаванне = 1987 |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = 3141 экз. (2011), каля 1000 экз. (2019) |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = http://rod-slova.by/ |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Роднае слова»''' — навукова-метадычны ілюстраваны часопіс [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]. Часопіс уключаны Вышэйшай атэстацыйнай камісіяй у Пералік навуковых выданняў Рэспублікі Беларусь для апублікавання вынікаў дысертацыйных даследаванняў па філалагічных навуках, мастацтвазнаўстве, культуралогіі, педагагічных навуках (тэорыя і методыка навучання беларускай мове і літаратуры)<ref name="РС">{{cite web | url =http://www.rs.unibel.by/be/main.aspx?guid=1031 | title =Інфармацыя пра часопіс | publisher =Роднае слова | accessdate =19 лістапада 2016 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20161113085616/http://www.rs.unibel.by/be/main.aspx?guid=1031 | archivedate =13 лістапада 2016 | url-status =dead }}</ref>. == Тэматыка == Часопіс асвятляе пытанні, звязаныя з мовазнаўчай, літаратуразнаўчай і культуралагічнай адукацыі ў сярэдніх і вышэйшых навучальных установах{{sfn|Лугоўскі|2008|с=81}}. Асвятляе пытанні літаратурнай, мовазнаўчай і культуралагічнай адукацыі ў сярэдняй школе і ВНУ. Змяшчае матэрыялы па гісторыі нацыянальнай культуры, пра сучасны літаратурны працэс, лінгвістычныя праблемы, міжмоўныя сувязі, адметнасць беларускай мовы. Асноўныя раздзелы: «Школа і нацыянальнае Адраджэнне», «Філалогія», «Методыка і вопыт», «Калі закончыўся ўрок», «Міжпрадметныя сувязі», «Культура Беларусі», «На ростанях». На сваіх старонках адлюстроўвае шляхі развіцця нацыянальнай школы, педагагічнага майстэрства, дасягненні філалагічнай навукі. == Гісторыя == Быў заснаваны ў [[1987]] г. як штомесячнае навуковае і метадычнае выданне для настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры. Пачаў выходзіць у студзені [[1988]] г. у [[Мінск]]у на беларускай мове штомесячна, як «Беларуская мова і літаратура ў школе»{{sfn|Лугоўскі|2008|с=81}}. У 1992 г. быў перарэгістраваны пад новай назвай — «Роднае слова». За 25 гадоў дзейнасці было выдадзена больш за 3 млн. экзэмпляраў. У сярэдзіне 1990‑х гг. часопіс меў найбольшы тыраж — каля 10 тысяч экзэмпляраў<ref name="РС" />. == Узнагароды == * 2008 г. — Дыплом лаўрэата IV Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «[[Залатая Ліцера]]» ў намінацыі «Лепшы навуковы, навукова-папулярны часопіс»; * 2008 г. — Дыплом удзельніка ХІІ Міжнароднай спецыялізаванай выставы «СМІ ў Беларусі»; * 2008 г. — Дыплом Саюза пісьменнікаў Беларусі; * 2010 г. — Дыплом удзельніка ХІV Міжнароднай спецыялізаванай выставы «СМІ ў Беларусі»; * 2010 г. — Дыплом лаўрэата VI Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера» ў намінацыі «Лепшыя матэрыялы навуковай і навукова-папулярнай тэматыкі»; * 2012 г. — Дыплом лаўрэата VIІІ Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера» ў намінацыі «Лепшыя матэрыялы навуковай і навукова-папулярнай тэматыкі»; * 2013 г. — Грамата Інстытута журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта; * 2013 г. — Грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь; * 2013 г. — Дыплом Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь за ўдзел у ХV Рэспубліканскай выставе навукова-метадычнай літаратуры, педагагічнага вопыту і творчасці навучэнскай моладзі «Я – грамадзянін Беларусі»<ref name="РС" />. == Галоўныя рэдактары == * [[Міхась Шавыркін]] (1988—2006) * Ларыса Сагановіч (2006—2007) * [[Уладзімір Куліковіч]] (2007—2009) * [[Зоя Іванаўна Падліпская|Зоя Падліпская]] (2009—2019) * [[Наталля Мікалаеўна Шапран|Наталля Шапран]]<ref>{{Cite web |url=http://rod-slova.by/image/catalog/nivisti/IMG_8655.jpg |title=Наталля Шапран, студзень 2020 |access-date=5 сакавіка 2020 |archive-date=10 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210170544/http://rod-slova.by/image/catalog/nivisti/IMG_8655.jpg |url-status=dead }}</ref> (з чэрвеня 2019) {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Лугоўскі А. І. |частка =Роднае слова |загаловак =Слоўнік студэнта-філолага па методыцы выкладання беларускай літаратуры |спасылка = http://elib.bspu.by/bitstream/doc/999/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf|адказны = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]] |год =2008 |старонкі =81 |старонак =106 |isbn =978-985-501-667-1 |ref =Лугоўскі}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|«Роднае слова»|Шавыркін М. М.|396}} * [http://www.nastaunik.info/files/f/492_bprs.pdf Беларускія пісьменнікі на старонках часопіса «Роднае слова»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020155155/http://www.nastaunik.info/files/f/492_bprs.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} : бібліягр. паказ. / Бел. асац. «Конкурс»; склад. : А. В. Высоцкая [і інш.]. — Мінск : Бел. асац. «Конкурс», 2008. — 256 с. — ISBN 978-985-6821-22-9. * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|«Роднае слова»|Шавыркін М.}} — С. 118. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] t3tle6tjtr6mh2vf3ya31hernv2fkfk 0 76093 5180966 5179860 2026-08-14T08:30:04Z M.L.Bot 261 не суперніка, а праціўніка; дэвф, арф. 5180966 wikitext text/x-wiki {{Міждзяржаўная граніца |Карта = Bo-map.gif |Памер = |Дзяржава1 = Беларусь |Дзяржава2 = Літва |Час існавання = з [[1991]] |Працягласць = 678,819 км |Пераходы = }} [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|thumb|250x|Фарміраванне межаў Літвы ў ХХ ст.]] '''Беларуска-літоўская граніца''' — дзяржаўная граніца працягласцю 678,819 км<ref name="gr_BY_LT">[http://gpk.gov.by/ru-border-info/#_ftn10 Государственная территория и государственная граница Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103064730/http://gpk.gov.by/ru-border-info#_ftn10 |date=3 студзеня 2010 }}</ref>. Пачынаецца ад патройнага сутыку з [[Польшча]]й на паўночным захадзе і цягнецца да патройнага сутыку з [[Латвія]]й на паўночным усходзе. == Гісторыя == Сучасная граніца паўстала пасля распаду [[СССР]], калі абедзве дзяржавы атрымалі незалежнасць. Першая спроба стварэння граніцы адбылася згодна з [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскім дагаворам]] ад 12 ліпеня 1920 года, калі Савецкая Расія празнала за Літвой землі з [[Вільня]]й, [[Гродна]], [[Ліда]]й і [[Ашмяны|Ашмянамі]]. Першая беларуска-літовіская граніца паўстала ў 1939 годзе, пасля аб’яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з [[БССР]]. Яна супадала са старай літоўска-польскай граніцай. Паводле савецка-літоўскай дамовы ад 10 кастрычніка 1939 года [[СССР]] перадаў Літве раён [[Вільня|Вільні]] і [[Варэна (Літва)|Аранаў]], а таксама вузкі пас зямлі ў бок [[Свянцяны|Свянцянаў]]<ref>{{cite web|archivedate=2019-01-01|archiveurl=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=117656|url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/artykul117656.html|title=10 кастрычніка 1939 года была падпісана дамоўленасць аб перадачы Вільні Літве|publisher=[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]|date=[[9 кастрычніка]] [[2009]]|author=Павел Усаў}}</ref><ref>[http://www.svaboda.org/content/article/801044.html 10 кастрычніка 1939 года Савецкі Саюз перадае Вільню Літве] // [[Радыё Свабода]], [[10 кастрычніка]] [[2005]]</ref>. Пасля абвяшчэння [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]], 6 лістапада 1940 года ЛітССР атрымала курорт [[Друскенікі]], гарады [[Свянцяны]] і [[Салечнікі]], а таксама чыгуначную станцыю [[Гадуцішкі]] з навакольнымі вёскамі. Такі падзел рэспублік трываў да атрымання абедзвюма дзяржавамі незалежнасці, пасля чаго мяжа ператварылася ў дзяржаўную граніцу. На пачатку 1990-х паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]] разгарэлася тэрытарыяльная спрэчка за прыналежнасць чыгуначнай станцыі Адуцішкі. Станцыя хоць і знаходзілася ў савецкія часы на тэрыторыі ЛітССР, аднак адміністрацыйна падпарадкоўвалася [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгунцы]]<ref name="trusau">[[Алег Трусаў]]. Як мяняліся нашы межы ў ХХ ст. // «[[Наша Слова]]» № 32 (820) [[22 жніўня]] [[2007]] г.</ref>. Толькі восенню 1994 года беларускі бок, які раней патрабаваў ад Літвы грашовую кампенсацыю за выкарыстанне станцыі, перадаў яе Літве бязвыплатна. 6 лютага 1995 года ў Вільні падпісаны дагавор аб беларуска-літоўскай мяжы<ref>[http://untreaty.un.org/unts/120001_144071/28/1/00022978.pdf Англійскі пераклад тэксту трактату]{{Недаступная спасылка}} // ААН</ref>, ратыфікаваны Беларуссю 26 кастрычніка 1996 года. Дагавор юрыдычна вызначыў і замацаваў дзяржаўную мяжу на аснове «савецкай» лініі 1940 года<ref name="trusau"/>. 12 чэрвеня 1997 года ў раёне памежнага пераходу «[[Беняконі (пагранічная застава)|Беняконі]]» ўстанавілі першы памежны знак. Устаноўку апошняга (1957-га) памежнага знака ажыццявілі 1 сакавіка 2006 года ў раёне возера [[Гілуці (возера)|Гілуці]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]]. У чэрвені 2007 года [[Дэмаркацыя|дэмаркацыю]] завяршылі. Абмен канчатковымі дэмаркацыйнымі дакументамі адбыўся ў Вільні 19 чэрвеня 2008 года. Беларуска-літоўская дзяржаўная мяжа стала першай мяжой краіны ЕС з Беларуссю, на якой скончылі работы па дэмаркацыі. === Міграцыйны крызіс (з 2021 года) === Вясной 2021 года, на фоне пагаршэння адносін з Беларуссю, Літва заявіла пра рост патоку нелегальных мігрантаў, якія пранікаюць у краіну праз [[Беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскую мяжу]]. Найбольшая эскалацыя адбылася пасля таго, як у канцы чэрвеня Беларусь замарозіла пагадненне з ЕС аб рэадмісіі нелегальных мігрантаў. Неўзабаве штодня па некалькі дзясяткаў чалавек незаконна пачалі пераходзіць літоўскую мяжу<ref>Константин Эггерт. [https://m.dw.com/ru/migranty-v-litve-lukashenko-koljuchka-na-granice-i-status/a-58615559 Мигранты в Литве: Лукашенко, «колючка» на границе и проблемы Вильнюса]{{Недаступная спасылка}} // Deutsche Welle, 23.07.2021</ref>. У сувязі з нарастаючым міграцыйным крызісам літоўскія ўлады абвясцілі надзвычайную сітуацыю дзяржаўнага ўзроўню<ref name="baltnews">{{Cite web |url=https://lt.baltnews.com/vnutri_Lithuania_politika_novosti/20210723/1020941009/Nelegalnye-khroniki-migranty-svodyat-Litvu-s-uma.html |title=Нелегальные хроники: мигранты сводят Литву с ума |access-date=9 лютага 2022 |archive-date=27 ліпеня 2021 |archive-url= |url-status=live }}</ref>. Адначасова літоўскія сілавікі пачалі ўстаноўку спіральных загарод з калючага дроту. 18 студзеня 2023 урад Літвы прыняў рашэнне дэнансаваць Пагадненне ад 1 чэрвеня 2006 года, падпісанае ў Вільнюсе з Беларуссю аб прынцыпах прыгранічнага супрацоўніцтва. Згодна з рашэннем, пагадненне якое вызначала напрамкі прыгранічнага супрацоўніцтва, страціла сілу. === Абарончыя ўмацаванні (з 2023 года) === У 2023 годзе ўрад Літвы пачалі ствараць паркі супрацьдзеяння мабільнасці, абапіраючыся на досвед [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны на Украіне]], які паказаў эфектыўнасць такіх мер супраць сіл праціўніка<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = 2023-01-18|url = https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1869823/lietuvos-vyriausybe-atsauke-bendradarbiavimo-su-baltarusija-susitarima|title = Lietuvos Vyriausybė atšaukė bendradarbiavimo su Baltarusija susitarimą|publisher = Lrt.lt|access-date = 2026-08-12|language = lt }}</ref>. == Закрыццё памежных пунктаў пропуску == 18 жніўня 2023 года літоўскім бокам была прыпынена праца двух з шасці памежных кантрольна-прапускных пунктаў на мяжы Літвы з Беларуссю: Шумск—Лоша і Цверач—Відзы<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = 2023-08-18|url = https://vrm.lrv.lt/lt/naujienos/uzdaromi-sumsko-ir-tvereciaus-pasienio-kontroles-punktai/|title = Uždaromi Šumsko ir Tverečiaus pasienio kontrolės punktai|publisher = Lietuvos Respublikos vidaus reikalų ministerija|access-date = 2026-08-12|language = lt }}</ref>. == Сучасны стан працы памежных пунктаў пропуску == На мяжы працуюць 6 міжнародных памежных пунктаў пропуску (2 чыгуначныя і 4 аўтадарожныя) і 11 аўтадарожных для мясцовага руху (спрошчаных)<ref name="Ціхаміраў">[[Аляксандр Ціхаміраў]]. [http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1 Мінск — Вільнюс: блізка ехаць і шмат іншых рэзонаў сябраваць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130801081350/http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1 |date=1 жніўня 2013 }}// [[Пагоня (1992)|Пагоня]]. [[29 сакавіка]] [[2009]]</ref>. == Гл. таксама == * [[Міграцыйны крызіс у Літве (2021)]] * [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Граніцы Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]] [[Катэгорыя:Геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Гродзенская вобласць]] [[Катэгорыя:Віцебская вобласць]] n4i4xwt524kmjff0r4odmeum106tnte 5180969 5180966 2026-08-14T08:33:29Z M.L.Bot 261 афармленне 5180969 wikitext text/x-wiki {{Міждзяржаўная граніца |Карта = Bo-map.gif |Памер = |Дзяржава1 = Беларусь |Дзяржава2 = Літва |Час існавання = з [[1991]] |Працягласць = 678,819 км |Пераходы = }} [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|thumb|250x|Фарміраванне межаў Літвы ў ХХ ст.]] '''Беларуска-літоўская граніца''' — дзяржаўная граніца працягласцю 678,819 км<ref name="gr_BY_LT">[http://gpk.gov.by/ru-border-info/#_ftn10 Государственная территория и государственная граница Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103064730/http://gpk.gov.by/ru-border-info#_ftn10 |date=3 студзеня 2010 }}</ref>. Пачынаецца ад патройнага сутыку з [[Польшча]]й на паўночным захадзе і цягнецца да патройнага сутыку з [[Латвія]]й на паўночным усходзе. == Гісторыя == Сучасная граніца паўстала пасля распаду [[СССР]], калі абедзве дзяржавы атрымалі незалежнасць. Першая спроба стварэння граніцы адбылася згодна з [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскім дагаворам]] ад 12 ліпеня 1920 года, калі Савецкая Расія празнала за Літвой землі з [[Вільня]]й, [[Гродна]], [[Ліда]]й і [[Ашмяны|Ашмянамі]]. Першая беларуска-літовіская граніца паўстала ў 1939 годзе, пасля аб’яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з [[БССР]]. Яна супадала са старай літоўска-польскай граніцай. Паводле савецка-літоўскай дамовы ад 10 кастрычніка 1939 года [[СССР]] перадаў Літве раён [[Вільня|Вільні]] і [[Варэна (Літва)|Аранаў]], а таксама вузкі пас зямлі ў бок [[Свянцяны|Свянцянаў]]<ref>{{cite web|archivedate=2019-01-01|archiveurl=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=117656|url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/artykul117656.html|title=10 кастрычніка 1939 года была падпісана дамоўленасць аб перадачы Вільні Літве|publisher=[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]|date=[[9 кастрычніка]] [[2009]]|author=Павел Усаў}}</ref><ref>[http://www.svaboda.org/content/article/801044.html 10 кастрычніка 1939 года Савецкі Саюз перадае Вільню Літве] // [[Радыё Свабода]], [[10 кастрычніка]] [[2005]]</ref>. Пасля абвяшчэння [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]], 6 лістапада 1940 года ЛітССР атрымала курорт [[Друскенікі]], гарады [[Свянцяны]] і [[Салечнікі]], а таксама чыгуначную станцыю [[Гадуцішкі]] з навакольнымі вёскамі. Такі падзел рэспублік трываў да атрымання абедзвюма дзяржавамі незалежнасці, пасля чаго мяжа ператварылася ў дзяржаўную граніцу. На пачатку 1990-х паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]] разгарэлася тэрытарыяльная спрэчка за прыналежнасць чыгуначнай станцыі Адуцішкі. Станцыя хоць і знаходзілася ў савецкія часы на тэрыторыі ЛітССР, аднак адміністрацыйна падпарадкоўвалася [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгунцы]]<ref name="trusau">[[Алег Трусаў]]. Як мяняліся нашы межы ў ХХ ст. // «[[Наша Слова]]» № 32 (820) [[22 жніўня]] [[2007]] г.</ref>. Толькі восенню 1994 года беларускі бок, які раней патрабаваў ад Літвы грашовую кампенсацыю за выкарыстанне станцыі, перадаў яе Літве бязвыплатна. 6 лютага 1995 года ў Вільні падпісаны дагавор аб беларуска-літоўскай мяжы<ref>[http://untreaty.un.org/unts/120001_144071/28/1/00022978.pdf Англійскі пераклад тэксту трактату]{{Недаступная спасылка}} // ААН</ref>, ратыфікаваны Беларуссю 26 кастрычніка 1996 года. Дагавор юрыдычна вызначыў і замацаваў дзяржаўную мяжу на аснове «савецкай» лініі 1940 года<ref name="trusau"/>. 12 чэрвеня 1997 года ў раёне памежнага пераходу «[[Беняконі (пагранічная застава)|Беняконі]]» ўстанавілі першы памежны знак. Устаноўку апошняга (1957-га) памежнага знака ажыццявілі 1 сакавіка 2006 года ў раёне возера [[Гілуці (возера)|Гілуці]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]]. У чэрвені 2007 года [[Дэмаркацыя|дэмаркацыю]] завяршылі. Абмен канчатковымі дэмаркацыйнымі дакументамі адбыўся ў Вільні 19 чэрвеня 2008 года. Беларуска-літоўская дзяржаўная мяжа стала першай мяжой краіны ЕС з Беларуссю, на якой скончылі работы па дэмаркацыі. === Міграцыйны крызіс (з 2021 года) === {{Асноўны артыкул|Міграцыйны крызіс у Літве (з 2021)}} Вясной 2021 года, на фоне пагаршэння адносін з Беларуссю, Літва заявіла пра рост патоку нелегальных мігрантаў, якія пранікаюць у краіну праз беларуска-літоўскую мяжу. Найбольшая эскалацыя адбылася пасля таго, як у канцы чэрвеня Беларусь замарозіла пагадненне з ЕС аб рэадмісіі нелегальных мігрантаў. Неўзабаве штодня па некалькі дзясяткаў чалавек незаконна пачалі пераходзіць літоўскую мяжу<ref>Константин Эггерт. [https://m.dw.com/ru/migranty-v-litve-lukashenko-koljuchka-na-granice-i-status/a-58615559 Мигранты в Литве: Лукашенко, «колючка» на границе и проблемы Вильнюса]{{Недаступная спасылка}} // Deutsche Welle, 23.07.2021</ref>. У сувязі з нарастаючым міграцыйным крызісам літоўскія ўлады абвясцілі надзвычайную сітуацыю дзяржаўнага ўзроўню<ref name="baltnews">{{Cite web |url=https://lt.baltnews.com/vnutri_Lithuania_politika_novosti/20210723/1020941009/Nelegalnye-khroniki-migranty-svodyat-Litvu-s-uma.html |title=Нелегальные хроники: мигранты сводят Литву с ума |access-date=9 лютага 2022 |archive-date=27 ліпеня 2021 |archive-url= |url-status=live }}</ref>. Адначасова літоўскія сілавікі пачалі ўстаноўку спіральных загарод з калючага дроту. 18 студзеня 2023 урад Літвы прыняў рашэнне дэнансаваць Пагадненне ад 1 чэрвеня 2006 года, падпісанае ў Вільнюсе з Беларуссю аб прынцыпах прыгранічнага супрацоўніцтва. Згодна з рашэннем, пагадненне якое вызначала напрамкі прыгранічнага супрацоўніцтва, страціла сілу. === Абарончыя ўмацаванні (з 2023 года) === У 2023 годзе ўрад Літвы пачалі ствараць паркі супрацьдзеяння мабільнасці, абапіраючыся на досвед [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны на Украіне]], які паказаў эфектыўнасць такіх мер супраць сіл праціўніка<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = 2023-01-18|url = https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1869823/lietuvos-vyriausybe-atsauke-bendradarbiavimo-su-baltarusija-susitarima|title = Lietuvos Vyriausybė atšaukė bendradarbiavimo su Baltarusija susitarimą|publisher = Lrt.lt|access-date = 2026-08-12|language = lt }}</ref>. == Стан працы памежных пунктаў пропуску == Станам на сакавік 2009 года, на мяжы працавала 6 міжнародных памежных пунктаў пропуску (2 чыгуначныя і 4 аўтадарожныя) і 11 аўтадарожных для мясцовага руху (спрошчаных)<ref name="Ціхаміраў">[[Аляксандр Ціхаміраў]]. [http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1 Мінск — Вільнюс: блізка ехаць і шмат іншых рэзонаў сябраваць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130801081350/http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1 |date=1 жніўня 2013 }}// [[Пагоня (1992)|Пагоня]]. [[29 сакавіка]] [[2009]]</ref>. 18 жніўня 2023 года літоўскім бокам была прыпынена праца двух з шасці памежных кантрольна-прапускных пунктаў на мяжы Літвы з Беларуссю: Шумск—Лоша і Цверач—Відзы<ref>{{cite web|author=|authorlink=|date=2023-08-18|url=https://vrm.lrv.lt/lt/naujienos/uzdaromi-sumsko-ir-tvereciaus-pasienio-kontroles-punktai/|title=Uždaromi Šumsko ir Tverečiaus pasienio kontrolės punktai|publisher=Lietuvos Respublikos vidaus reikalų ministerija|access-date=2026-08-12|language=lt}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Граніцы Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]] [[Катэгорыя:Геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Гродзенская вобласць]] [[Катэгорыя:Віцебская вобласць]] ob58u3av85ipi96pwbhmxqbaejb10ti 5180970 5180969 2026-08-14T08:34:57Z M.L.Bot 261 афармленне 5180970 wikitext text/x-wiki {{Міждзяржаўная граніца |Карта = Bo-map.gif |Памер = |Дзяржава1 = Беларусь |Дзяржава2 = Літва |Час існавання = з [[1991]] |Працягласць = 678,819 км |Пераходы = }} [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|thumb|250x|Фарміраванне межаў Літвы ў ХХ ст.]] '''Беларуска-літоўская граніца''' — дзяржаўная граніца працягласцю 678,819 км<ref name="gr_BY_LT">[http://gpk.gov.by/ru-border-info/#_ftn10 Государственная территория и государственная граница Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103064730/http://gpk.gov.by/ru-border-info#_ftn10 |date=3 студзеня 2010 }}</ref>. Пачынаецца ад патройнага сутыку з [[Польшча]]й на паўночным захадзе і цягнецца да патройнага сутыку з [[Латвія]]й на паўночным усходзе. == Гісторыя == Сучасная граніца паўстала пасля распаду [[СССР]], калі абедзве дзяржавы атрымалі незалежнасць. Першая спроба стварэння граніцы адбылася згодна з [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскім дагаворам]] ад 12 ліпеня 1920 года, калі Савецкая Расія празнала за Літвой землі з [[Вільня]]й, [[Гродна]], [[Ліда]]й і [[Ашмяны|Ашмянамі]]. Першая беларуска-літовіская граніца паўстала ў 1939 годзе, пасля аб’яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з [[БССР]]. Яна супадала са старай літоўска-польскай граніцай. Паводле савецка-літоўскай дамовы ад 10 кастрычніка 1939 года [[СССР]] перадаў Літве раён [[Вільня|Вільні]] і [[Варэна (Літва)|Аранаў]], а таксама вузкі пас зямлі ў бок [[Свянцяны|Свянцянаў]]<ref>{{cite web|archivedate=2019-01-01|archiveurl=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=117656|url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/artykul117656.html|title=10 кастрычніка 1939 года была падпісана дамоўленасць аб перадачы Вільні Літве|publisher=[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]|date=[[9 кастрычніка]] [[2009]]|author=Павел Усаў}}</ref><ref>[http://www.svaboda.org/content/article/801044.html 10 кастрычніка 1939 года Савецкі Саюз перадае Вільню Літве] // [[Радыё Свабода]], [[10 кастрычніка]] [[2005]]</ref>. Пасля абвяшчэння [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]], 6 лістапада 1940 года ЛітССР атрымала курорт [[Друскенікі]], гарады [[Свянцяны]] і [[Салечнікі]], а таксама чыгуначную станцыю [[Гадуцішкі]] з навакольнымі вёскамі. Такі падзел рэспублік трываў да атрымання абедзвюма дзяржавамі незалежнасці, пасля чаго мяжа ператварылася ў дзяржаўную граніцу. На пачатку 1990-х паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]] разгарэлася тэрытарыяльная спрэчка за прыналежнасць чыгуначнай станцыі Адуцішкі. Станцыя хоць і знаходзілася ў савецкія часы на тэрыторыі ЛітССР, аднак адміністрацыйна падпарадкоўвалася [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгунцы]]<ref name="trusau">[[Алег Трусаў]]. Як мяняліся нашы межы ў ХХ ст. // «[[Наша Слова]]» № 32 (820) [[22 жніўня]] [[2007]] г.</ref>. Толькі восенню 1994 года беларускі бок, які раней патрабаваў ад Літвы грашовую кампенсацыю за выкарыстанне станцыі, перадаў яе Літве бязвыплатна. 6 лютага 1995 года ў Вільні падпісаны дагавор аб беларуска-літоўскай мяжы<ref>[http://untreaty.un.org/unts/120001_144071/28/1/00022978.pdf Англійскі пераклад тэксту трактату]{{Недаступная спасылка}} // ААН</ref>, ратыфікаваны Беларуссю 26 кастрычніка 1996 года. Дагавор юрыдычна вызначыў і замацаваў дзяржаўную мяжу на аснове «савецкай» лініі 1940 года<ref name="trusau"/>. 12 чэрвеня 1997 года ў раёне памежнага пераходу «[[Беняконі (пагранічная застава)|Беняконі]]» ўстанавілі першы памежны знак. Устаноўку апошняга (1957-га) памежнага знака ажыццявілі 1 сакавіка 2006 года ў раёне возера [[Гілуці (возера)|Гілуці]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]]. У чэрвені 2007 года [[Дэмаркацыя|дэмаркацыю]] завяршылі. Абмен канчатковымі дэмаркацыйнымі дакументамі адбыўся ў Вільні 19 чэрвеня 2008 года. Беларуска-літоўская дзяржаўная мяжа стала першай мяжой краіны ЕС з Беларуссю, на якой скончылі работы па дэмаркацыі. === Міграцыйны крызіс (з 2021 года) === {{Асноўны артыкул|Міграцыйны крызіс у Літве (з 2021)}} Вясной 2021 года, на фоне пагаршэння адносін з Беларуссю, Літва заявіла пра рост патоку нелегальных мігрантаў, якія пранікаюць у краіну праз беларуска-літоўскую мяжу. Найбольшая эскалацыя адбылася пасля таго, як у канцы чэрвеня Беларусь замарозіла пагадненне з ЕС аб рэадмісіі нелегальных мігрантаў. Неўзабаве штодня па некалькі дзясяткаў чалавек незаконна пачалі пераходзіць літоўскую мяжу<ref>Константин Эггерт. [https://m.dw.com/ru/migranty-v-litve-lukashenko-koljuchka-na-granice-i-status/a-58615559 Мигранты в Литве: Лукашенко, «колючка» на границе и проблемы Вильнюса]{{Недаступная спасылка}} // Deutsche Welle, 23.07.2021</ref>. У сувязі з нарастаючым міграцыйным крызісам літоўскія ўлады абвясцілі надзвычайную сітуацыю дзяржаўнага ўзроўню<ref name="baltnews">{{Cite web |url=https://lt.baltnews.com/vnutri_Lithuania_politika_novosti/20210723/1020941009/Nelegalnye-khroniki-migranty-svodyat-Litvu-s-uma.html |title=Нелегальные хроники: мигранты сводят Литву с ума |access-date=9 лютага 2022 |archive-date= |archive-url= |url-status=live }}</ref>. Адначасова літоўскія сілавікі пачалі ўстаноўку спіральных загарод з калючага дроту. 18 студзеня 2023 урад Літвы прыняў рашэнне дэнансаваць Пагадненне ад 1 чэрвеня 2006 года, падпісанае ў Вільнюсе з Беларуссю аб прынцыпах прыгранічнага супрацоўніцтва. Згодна з рашэннем, пагадненне якое вызначала напрамкі прыгранічнага супрацоўніцтва, страціла сілу. === Абарончыя ўмацаванні (з 2023 года) === У 2023 годзе ўрад Літвы пачалі ствараць паркі супрацьдзеяння мабільнасці, абапіраючыся на досвед [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны на Украіне]], які паказаў эфектыўнасць такіх мер супраць сіл праціўніка<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = 2023-01-18|url = https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1869823/lietuvos-vyriausybe-atsauke-bendradarbiavimo-su-baltarusija-susitarima|title = Lietuvos Vyriausybė atšaukė bendradarbiavimo su Baltarusija susitarimą|publisher = Lrt.lt|access-date = 2026-08-12|language = lt }}</ref>. == Стан працы памежных пунктаў пропуску == Станам на сакавік 2009 года, на мяжы працавала 6 міжнародных памежных пунктаў пропуску (2 чыгуначныя і 4 аўтадарожныя) і 11 аўтадарожных для мясцовага руху (спрошчаных)<ref name="Ціхаміраў">[[Аляксандр Ціхаміраў]]. [http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1 Мінск — Вільнюс: блізка ехаць і шмат іншых рэзонаў сябраваць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130801081350/http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1 |date=1 жніўня 2013 }}// [[Пагоня (1992)|Пагоня]]. [[29 сакавіка]] [[2009]]</ref>. 18 жніўня 2023 года літоўскім бокам была прыпынена праца двух з шасці памежных кантрольна-прапускных пунктаў на мяжы Літвы з Беларуссю: Шумск—Лоша і Цверач—Відзы<ref>{{cite web|author=|authorlink=|date=2023-08-18|url=https://vrm.lrv.lt/lt/naujienos/uzdaromi-sumsko-ir-tvereciaus-pasienio-kontroles-punktai/|title=Uždaromi Šumsko ir Tverečiaus pasienio kontrolės punktai|publisher=Lietuvos Respublikos vidaus reikalų ministerija|access-date=2026-08-12|language=lt}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Граніцы Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]] [[Катэгорыя:Геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Гродзенская вобласць]] [[Катэгорыя:Віцебская вобласць]] sxybv5167g8nfn7goy4cqodtqvm6pdt 0 76142 5181030 4829958 2026-08-14T11:23:11Z Autumndancer 168015 5181030 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Паміра-Алай |Нацыянальная назва = |Выява = Panorama from Chimtarga.jpg |Подпіс = Від з гары [[Чымтарга]] |Краіна = Таджыкістан/Кыргызстан/Узбекістан/Туркменістан/Афганістан/Кітай |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = пік Кангур |Вышыня = 7719 |Пазіцыйная карта = Азія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паміра-Алай''' — горная сістэма на паўднёвым усходзе [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], у [[Таджыкістан]]е, часткова ў [[Кыргызстан]]е, [[Узбекістан]]е і [[Туркменістан]]е, якая аб’ядноўвае хрыбты на поўдзень ад [[Ферганская даліна|Ферганскай даліны]]. Складаецца з трох асноўных частак: [[Гісара-Алай|Гісара-Алая]], Таджыкскай дэпрэсіі і [[Памір]]а. Працягласць з захаду на ўсход каля 900 км, шырыня да 400 км. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паміра-Алай|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] s5okl0xqqqqrxfuqu42epgku4xi6roh 0 76144 5181033 3784716 2026-08-14T11:23:54Z Autumndancer 168015 5181033 wikitext text/x-wiki '''Памірскія мовы''' — арэальная сукупнасць роднасных моў, якія адносяцца да іранскіх моў (усходняя група). Пашыраны ў далінах заходняга і паўднёвага [[Памір]]а ([[Таджыкістан]], [[Афганістан]], [[Пакістан]], паўночная Індыя, Кітай). Да іх належаць: ваханская, язгулямская, ішкашымская мовы, шугнана-рушанская група моў (шугнанская, рушанская, хуфская, бартангская, арашорская, сарыкольская), па пэўных уласцівасцях — мунджанская і йідга, мёртвая старажытна-ванджская і, магчыма, саргулямская. Граматычны лад памірскіх моў пераважна сінтэтычны. Іх структурнае падабенства і агульнасць лексічнага фонду даюць падставы меркаваць пра іх канвергентнае развіццё ў моўным саюзе. Памірскія мовы беспісьмовыя. Для носьбітаў большасці з іх мовай пісьма і адукацыі служыць [[таджыкская мова]], для носьбітаў сарыкольскай мовы — [[уйгурская мова]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Памірскія мовы|||}} {{Іранскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Памірскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Іранскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Мовы Афганістана]] [[Катэгорыя:Мовы Пакістана]] [[Катэгорыя:Мовы Кітая]] owg66u5w6idh7vv47ly5li5juawf83m 0 76746 5180870 5180019 2026-08-14T07:22:38Z M.L.Bot 261 стыль, афармленне 5180870 wikitext text/x-wiki '''Падляшша''' ([[Свая мова]]: ''Pudlaše'', {{lang-pl|Podasie}}, {{lang-uk|Підляшшя}}) — гістарычны рэгіён на захадзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а потым у складзе [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Каралеўства Польскага]], які ахопліваў [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскую]], [[Мельнік (Падляскае ваяводства)|Мельніцкую]] і [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|Бельскую]] землі. Беларускай гістарычнай навукай разглядаецца як [[гістарычная вобласць]] на захадзе этнічнай тэрыторыі [[беларусы|беларусаў]] у басейне [[Заходні Буг|Заходняга Буга]] і [[Нараў|Нарава]]<ref>''Цітоў, В''. Падляшша // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 373.</ref>. == Гістарычны кантэкст == [[Файл:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|300px|thumb|right|Падляшша на карце [[Русь|Русі]].]] Прыкладна да XII ст. асноўным насельніцтвам абшару былі [[яцвягі]], пазней пачалася каланізацыя іх [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] (з боку [[Валынь|Валыні]]) і [[мазаўшане|мазаўшанамі]]. Назва ''Падляшша'' вядома з XV ст., розныя этымалагічныя версіі выводзяць яе «[[Паляксяне|палексян]]» (polexiane) — аднаго з яцвяжскіх плямёнаў; ад «(зямля) пад ляхамі» — то-бок «(зямля) на мяжы з Польшчай»; ад «зямлі пад лесам» (адсюль лацінская назва Падляшша — Subsilvania).<ref>''Пазднякоў В.'' Падляшша…</ref>. Архаічная літоўская назва ''Palenkė'' даслоўна супадае з выразам «пад ляхамі»{{крыніца?|14|08|2026|кам=наколькі архаічная і дзе пра гэта напісана?}}. З часоў [[Кейстут]]а ў складзе Троцкай паловы (затым ваяводства) ВКЛ. На Падляшшыа было некалькі намесніцтваў, а з 1513 года [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з цэнтрам у [[Драгічын-Надбужскі|Дарагічыне]], з 1569 года ў складзе [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]]. З 1816 года было [[Падляскае ваяводства (1816—1837)|Падляскае ваяводства]] ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з цэнтрам у [[Седльцы|Седльцах]]. У 1999 годзе ўтворана [[Падляскае ваяводства]] ў [[Польшча|Рэспубліцы Польшча]] з цэнтрам ў [[Беласток]]у. == Галерэя == <gallery> Image:Sokołów Podlaski.JPG |[[Саколаў Падляскі|Горад Саколаў-Падляшскі]] Image:Brosen bielsk podlaski ratusz.jpg |[[Бельск Падляскі|Горад Бельск-Падляшскі]] Image:Międzyrzec podlaski ul lubelska.jpg |[[Мендзыжац Падляскі|Горад Менджынец-Падляскі]] Image:Transfiguration of Jesus Christ church in Grabarka - exterior (1).jpg |[[Гара Грабарка]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=385|артыкул=Падляшша|аўтар=Пазднякоў В.}} * Podlasie // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/411 411]—418 * ''Цітоў, В''. Падляшша // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 373. == Спасылкі == * http://svoja.org/poslanie_by.html {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падляшша| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] jqg8to0xtvro2c310imrtyj58pzz22o 5180873 5180870 2026-08-14T07:24:32Z M.L.Bot 261 /* Гістарычны кантэкст */ 5180873 wikitext text/x-wiki '''Падляшша''' ([[Свая мова]]: ''Pudlaše'', {{lang-pl|Podasie}}, {{lang-uk|Підляшшя}}) — гістарычны рэгіён на захадзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а потым у складзе [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Каралеўства Польскага]], які ахопліваў [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскую]], [[Мельнік (Падляскае ваяводства)|Мельніцкую]] і [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|Бельскую]] землі. Беларускай гістарычнай навукай разглядаецца як [[гістарычная вобласць]] на захадзе этнічнай тэрыторыі [[беларусы|беларусаў]] у басейне [[Заходні Буг|Заходняга Буга]] і [[Нараў|Нарава]]<ref>''Цітоў, В''. Падляшша // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 373.</ref>. == Гістарычны кантэкст == [[Файл:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|300px|thumb|right|Падляшша на карце [[Русь|Русі]].]] Прыкладна да XII ст. асноўным насельніцтвам абшару былі [[яцвягі]], потым пачалася каланізацыя [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] (з боку [[Валынь|Валыні]]) і [[мазаўшане|мазаўшанамі]]. Назва ''Падляшша'' вядома з XV ст., розныя этымалагічныя версіі выводзяць яе ад «[[Паляксяне|палексян]]» (polexiane) — аднаго з яцвяжскіх плямёнаў; ад «(зямля) пад ляхамі» — то-бок «(зямля) на мяжы з Польшчай»; ад «зямлі пад лесам» (адсюль лацінская назва Падляшша — Subsilvania).<ref>''Пазднякоў В.'' Падляшша…</ref> Архаічная літоўская назва ''Palenkė'' даслоўна супадае з выразам «пад ляхамі»{{крыніца?|14|08|2026|кам=наколькі архаічная і дзе пра гэта напісана?}}. З часоў [[Кейстут]]а ў складзе Троцкай паловы (затым ваяводства) ВКЛ. На Падляшшыа было некалькі намесніцтваў, а з 1513 года [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з цэнтрам у [[Драгічын-Надбужскі|Дарагічыне]], з 1569 года ў складзе [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]]. З 1816 года было [[Падляскае ваяводства (1816—1837)|Падляскае ваяводства]] ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з цэнтрам у [[Седльцы|Седльцах]]. У 1999 годзе ўтворана [[Падляскае ваяводства]] ў [[Польшча|Рэспубліцы Польшча]] з цэнтрам ў [[Беласток]]у. == Галерэя == <gallery> Image:Sokołów Podlaski.JPG |[[Саколаў Падляскі|Горад Саколаў-Падляшскі]] Image:Brosen bielsk podlaski ratusz.jpg |[[Бельск Падляскі|Горад Бельск-Падляшскі]] Image:Międzyrzec podlaski ul lubelska.jpg |[[Мендзыжац Падляскі|Горад Менджынец-Падляскі]] Image:Transfiguration of Jesus Christ church in Grabarka - exterior (1).jpg |[[Гара Грабарка]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=385|артыкул=Падляшша|аўтар=Пазднякоў В.}} * Podlasie // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/411 411]—418 * ''Цітоў, В''. Падляшша // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 373. == Спасылкі == * http://svoja.org/poslanie_by.html {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падляшша| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] bui0xlunbxmviiidt4eawgz3r0fzodi 5180879 5180873 2026-08-14T07:26:33Z M.L.Bot 261 /* Галерэя */ 5180879 wikitext text/x-wiki '''Падляшша''' ([[свая мова]]: ''Pudlaše'', {{lang-pl|Podasie}}, {{lang-uk|Підляшшя}}) — гістарычны рэгіён на захадзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], потым на ўсходзе [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Каралеўства Польскага]], які ахопліваў [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскую]], [[Мельнік (Падляскае ваяводства)|Мельніцкую]] і [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|Бельскую]] землі. Беларускай гістарычнай навукай разглядаецца як [[гістарычная вобласць]] на захадзе этнічнай тэрыторыі [[беларусы|беларусаў]] у басейне [[Буг|Бугу]] і [[Нараў|Нарава]]<ref>''Цітоў, В''. Падляшша // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 373.</ref>. == Гістарычны кантэкст == [[Файл:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|300px|thumb|right|Падляшша на карце [[Русь|Русі]].]] Прыкладна да XII ст. асноўным насельніцтвам абшару былі [[яцвягі]], потым пачалася каланізацыя [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] (з боку [[Валынь|Валыні]]) і [[мазаўшане|мазаўшанамі]]. Назва ''Падляшша'' вядома з XV ст., розныя этымалагічныя версіі выводзяць яе ад «[[Паляксяне|палексян]]» (polexiane) — аднаго з яцвяжскіх плямёнаў; ад «(зямля) пад ляхамі» — то-бок «(зямля) на мяжы з Польшчай»; ад «зямлі пад лесам» (адсюль лацінская назва Падляшша — Subsilvania).<ref>''Пазднякоў В.'' Падляшша…</ref> Архаічная літоўская назва ''Palenkė'' даслоўна супадае з выразам «пад ляхамі»{{крыніца?|14|08|2026|кам=наколькі архаічная і дзе пра гэта напісана?}}. З часоў [[Кейстут]]а ў складзе Троцкай паловы (затым ваяводства) ВКЛ. На Падляшшыа было некалькі намесніцтваў, а з 1513 года [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з цэнтрам у [[Драгічын-Надбужскі|Дарагічыне]], з 1569 года ў складзе [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]]. З 1816 года было [[Падляскае ваяводства (1816—1837)|Падляскае ваяводства]] ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з цэнтрам у [[Седльцы|Седльцах]]. У 1999 годзе ўтворана [[Падляскае ваяводства]] ў [[Польшча|Рэспубліцы Польшча]] з цэнтрам ў [[Беласток]]у. == Галерэя == <gallery> Image:Sokołów Podlaski.JPG |[[Саколаў Падляскі|Саколаў-Падляшскі]] Image:Brosen bielsk podlaski ratusz.jpg |[[Бельск Падляскі|Бельск-Падляшскі]] Image:Międzyrzec podlaski ul lubelska.jpg |[[Мендзыжац Падляскі|Менджынец-Падляскі]] Image:Transfiguration of Jesus Christ church in Grabarka - exterior (1).jpg |[[Гара Грабарка]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=385|артыкул=Падляшша|аўтар=Пазднякоў В.}} * Podlasie // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/411 411]—418 * ''Цітоў, В''. Падляшша // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 373. == Спасылкі == * http://svoja.org/poslanie_by.html {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падляшша| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] 1gepl87kb43ozneatf9zr5oo0bvpwmi 0 77509 5180685 5138884 2026-08-13T20:48:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180685 wikitext text/x-wiki {{састарэла}} {{Вікі-праект |title = Rodovid |image = Tree rodovid.png |caption = |url = [http://rodovid.org/ rodovid.org] |interwiki = |language = шматмоўны |russian = [http://be.rodovid.org/ be.rodovid.org] |founded = [[22 верасня]] [[2005]]<ref>[http://en.rodovid.org/wk/History History]{{ref-en}} на Радаводзе</ref> |founder = |articles = 400 тыс. (на верасень [[2010]])<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/Новости Навіны] на Радаводзе</ref> |engine = [[MediaWiki]] |license = [[CC-BY]] |adv = Адсутнічае }} Праект '''Радавод''' — адкрытае шматмоўнае [[генеалагічнае дрэва]], у якім кожны можа змяніць або дапоўніць любую сям'ю, любога чалавека і пабудаваць сваё ўласнае радавое дрэва. Радавод выкарыстоўвае праграмнае забеспячэнне [[MediaWiki]]&nbsp;,якое свабодна распаўсюджваецца — тое ж, якое выкарыстоўваецца [[Вікіпедыя | Вікіпедыяй]] і іншымі праектамі [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]], але з [[прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне|уласніцкай]] (па сцвярджэнні аўтара, ужо некалькі гадоў — часова) надбудовай. Адной з пераваг Радавода пры параўнанні з аналагічнымі сайтамі (напрыклад, [[WikiTree]]) з'яўляецца аўтаматычная пабудова генеалагічных табліц на аснове уведзеных даных. Істотным недахопам радавод з'яўляецца немагчымасць раздрукоўкі поўнага радавога дрэва на паперы. Радавод быў заснаваны ў верасні 2005 года групай распрацоўшчыкаў і энтузіястамі [[Генеалогія|генеалогіі]] ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Украіна]]. Так як праект першапачаткова з'явіўся на Украіне, ён носіць [[даменнае імя]] rodovid, адбываецца ад украінскага словы «{{lang-uk|Родовід}}», што азначае «радавод». Праект і ўсе даныя захоўваюцца на [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверах]] у Кіеве, у адпаведнасці з ліцэнзіяй [[Creative Commons Attribution]] 2.5. Рухавік сайта з'яўляецца [[прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне | прапрыетарным праграмным забеспячэннем]]. == Запланаваны або меркаваны эфект == * Даць магчымасць кожнаму жадаючаму (''па-за залежнасцю ад узросту, нацыі, колеру скуры, рэлігіі ці сацыяльнага становішча'') скласці сваё радавое дрэва і апісаць вядомае пра прозвішча і родзе, аднаўляючы і аб'ядноўваючы роднасныя сувязі, а магчыма і аднавіць гэтыя сувязі «з біблейскімі часамі і падоўжыць іх далей, у глыб гісторыі». * Дапрацоўка новай версіі імпарту-экспарту [[GEDCOM]] (гатоўнасць 70% у маі 2010 г.). * Стварэнне Геапартала * Запуск новых лакалізацый == Станоўчыя моманты праекта == * Магчымасць вядзення дрэва адначасова на некалькіх мовах * Бясплатнасць і адкрытасць праекта, што дазваляе некалькім сваякам далучыцца да адзінага дрэва і сумесна яго будаваць дыстанцыйна. == Крытыка == * Немагчымасць капіравання і захавання сваіх запісаў у выглядзе файла. * Няма магчымасці імпарту/экспарту файлаў [[GEDCOM]], паказана, што дадзены сэрвіс «часова недаступны ў сувязі з абнаўленнем», гэта доўжыцца з 20 чэрвеня 2007 г.<ref>{{Cite web |url=http://en.rodovid.org/wk/Special:GedcomParser |title=GEDCOM import disabled temporarily: 20.06.2007 |access-date=6 красавіка 2011 |archive-date=27 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727223428/http://en.rodovid.org/wk/Special:GedcomParser |url-status=dead }}</ref> * Удзельнікі Радавода не маюць магчымасць раздрукаваць плён сваёй працы ў выглядзе поўнага радавога дрэва. == Сувязь з Вікіпедыяй == Праект створаны на аснове таго ж рухавіка MediaWiki, што і Вікіпедыя, але не з'яўляецца праектам фонду [[Вікімедыя]], таму спасылкі ў артыкулах Вікіпедыі на запісы ў «Радаводзе» можна ставіць у агульным парадку ў раздзеле «Спасылкі». == Спасылкі == * [http://rodovid.org Агульная загалоўная старонка]{{ref-en}} * [http://be.rodovid.org Беларускамоўная частка праекта]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [[:meta:Rodovid.org/ru]]{{ref-ru}} == Гл. таксама == * [[MyHeritage]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-28}} [[Катэгорыя:Праекты на рухавіку MediaWiki]] [[Катэгорыя:Генеалагічныя сайты]] [[Катэгорыя:Генеалогія]] [[Катэгорыя:Сайты]] rjihymnrc5yfdlom9d45cq1inukmm3v 0 77513 5180757 4768831 2026-08-14T05:16:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180757 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}}{{цёзкі2|Катоўскі}} {{Ваенны дзеяч |імя = Рыгор Іванавіч Катоўскі |арыгінал імя = |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = Kotovsky.jpg |шырыня = 200px |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} <br /> {{сцягафікацыя|РСФСР|1918}} ([[УССР]]) <br /> {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = {{Сцяг Расіі}} [[1917]] <br /> {{Сцяг|РСФСР|1918}} [[1918]]—[[1922]] <br /> {{Сцяг СССР}} [[1923]]—[[1925]] |чын = {{Сцяг Расіі}} [[прапаршчык]] |род войскаў = [[Кавалерыя]] |камандаваў = {{Сцяг|РСФСР|1918}} [[17-я кавалерыйская дывізія Чырвонага казацтва]] <br /> {{Сцяг СССР}} [[2-гі кавалерыйскі корпус]] |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]] <br /> [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}- {{!}} {{Георгіеўскі крыж 4 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}} '''[[Ганаровая рэвалюцыйная зброя]]''' |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Рыгор Іванавіч Катоўскі''' ({{ДН|12|6|1881}} — {{ДС|6|8|1925}}) — савецкі ваенны і палітычны дзеяч, удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. Член Саюзнага, Украінскага і Малдаўскага ЦВК. Член Рэўваенсавета СССР. Бацька расійскага вучонага індолага Рыгора Рыгоравіча Катоўскага. Загінуў пры нявысветленых абставінах. == Біяграфія == Рыгор Катоўскі нарадзіўся 12 (24) чэрвеня 1881 г. ў сяле Ганчешць (цяпер горад Хынчэшць у [[Малдова|Малдове]]), у сям’і завадскога механіка. Акрамя яго, у бацькоў было яшчэ пяць дзяцей. Бацька Катоўскага быў з [[Каталіцтва|каталікоў]], абруселы [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[Палякі|паляк]], маці — [[Рускія|руская]]. Па бацькаўскай лініі Рыгор Катоўскі паходзіў са старадаўняга польскага [[Шляхта|шляхетнага]] роду, які валодаў маёнткам у Камянец-Падольскай губерні. Дзед Катоўскага за сувязі з удзельнікамі польскага нацыянальнага руху быў датэрмінова звольнены ў адстаўку са службы. Пазней ён збяднеў, і бацька Рыгора Катоўскага, інжынер-механік па адукацыі, вымушаны быў пераехаць да [[Малдова|Бесарабіі]] і перайсці ў [[Мяшчане|мяшчанскае]] [[саслоўе]]. Па ўспамінах самога Катоўскага, у дзяцінстве ён любіў спорт і авантурныя раманы. З дзяцінства адрозніваўся атлетычным складам і меў задаткі лідара. Пакутаваў на логанеўроз (заіканне). У два гады Катоўскі страціў маці, а ў шаснаццаць — бацьку. Выхаваннем Рыгора Катоўскага займалася яго хросная маці Сафія Шаль, маладая ўдава, дачка інжынера, [[Бельгія|бельгійскага]] падданага, які працаваў па суседстве і быў сябрам бацькі хлопчыка, і хрэсны — памешчык Манук-Бей. Манук-Бей дапамог юнаку паступіць у Кукурузенскае [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчае]] вучылішча і аплаціў увесь пансіён. У вучылішчы Рыгор асабліва старанна вывучаў аграномныя навукі і [[Нямецкая мова|нямецкую мову]], так як Манук-Бей абяцаў накіраваць яго на «данавучанне» ў [[Германія|Германію]] на Вышэйшую адукацыю ([[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] курсы). Надзеі гэтыя не апраўдаліся з-за смерці Манук-Бея ў [[1902]] годзе. У студзені [[1918]] г. Катоўскі ўзначальваў атрад, які прыкрываў адыход бальшавікоў з [[Кішынёў|Кішынёва]]. У студзені-сакавіку 1918 г. камандаваў кавалерыйскай групай у [[Ціраспаль]]скім атрадзе. У сакавіку 1918 г. [[Адэса|Адэская]] Савецкая Рэспубліка была ліквідавана аўстра-германскімі войскамі, якія ўвайшлі на Украіну пасля зняволенага [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Цэнтральнай Радай]] [[Брэсцкі мір|сепаратнага міру]]. Атрад Катоўскага быў распушчаны. Катоўскі перайшоў на нелегальнае становішча. З адыходам аўстра-германскіх войскаў, 19 красавіка [[1919]] г. Катоўскі атрымлівае ад [[Адэса|Адэскага]] камісарыята прызначэнне на пасаду кіраўніка ваеннага камісарыята ў г. Авідзіёпаль. У ліпені 1919 г. назначаны камандзірам 2-й брыгады 45-й стралковай [[Дывізія|дывізіі]] (брыгада была створана на аснове [[Прыднястроўе|прыднястроўскага]] [[Полк|палка]]). У лістападзе 1919 г. Катоўскі захварэў на [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]]. Са студзеня [[1920]] г. камандаваў [[Кавалерыя|кавалерыйскай]] брыгадай 45-й стралковай дывізіі, ваюючы ва [[Украіна|Украіне]] і на савецка-польскім фронце. У красавіку 1920 г. уступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]]. Са снежня 1920 г. Катоўскі — начальнік 17-й кавалерыйскай дывізіі. У [[1921]] г. камандаваў кавалерыйскімі часткамі, у тым ліку душачы паўстанні «махноўцаў», «антонаўцаў» і «пятлюраўцаў». У верасні 1921 г. Катоўскага прызначаюць начальнікам 9-й кавалерыйскай дывізіі, у кастрычніку 1922 г. — камандзірам 2-га кавалерыйскага корпуса. У г. Ціраспалі ў 1920—1921 гадах у будынку былой гасцініцы «Парыж» размяшчалася [[штаб-кватэра]] Катоўскага (цяпер — штаб-[[музей]]). Там жа, паводле легенды, Катоўскі адсвяткаваў сваё [[Шлюб|вяселле]]. Улетку [[1925]] г. наркам Фрунзэ прызначае Катоўскага сваім намеснікам. Уступіць у пасаду Рыгор Іванавіч Катоўскі не паспеў. Катоўскі быў застрэлены 6 жніўня 1925 г. падчас адпачынку ў саўгасе «Чабанка» (на [[Чорнае мора|чарнаморскім]] узбярэжжы за 30 км ад [[Адэса|г. Адэсы]]) Мэерам Зайдэрам па мянушцы «Маёрык», былым у [[1919]] г. ад’ютантам крымінальнага аўтарытэту і агента дзяржаўнай спецслужбы «Мішкі Япончыка». Па «іншай версіі», Зайдер не меў дачынення да «вайсковай службы» і не быў ад’ютантам «крымінальнага аўтарытэта» Адэсы, а быў былым уладальнікам адэскага «публічнага дома». Дакументы па справе аб забойстве Катоўскага знаходзяцца ў расійскіх спецсховах (КДБ СССР) пад грыфам «зусім сакрэтна». Пасля забойства Катоўскага Мэер Зайдэр не хаваўся ад следства і адразу заявіў пра сваё злачынства. У жніўні [[1926]] г. забойца быў асуджаны да 10 гадоў зняволення. У зняволенні амаль адразу атрымаў прывілей — стаў начальнікам турэмнага клуба і атрымаў права вольнага выхаду ў горад з турмы. У [[1928]] г. Зайдэр быў вызвалены з фармулёўкай «За прыкладныя паводзіны». Працаваў счэпшчыкам на чыгунцы. Восенню [[1930]] г. быў забіты трыма ветэранамі дывізіі Катоўскага. У даследчыкаў ёсць падставы меркаваць, што ўсе «кампетэнтныя органы» мелі інфармацыю пра падрыхтоўку злачынства Зайдэра. Забойства Катоўскага было выгадна канкурэнту ў дзяржаўнай уладзе (у інтрыгах [[Масква|Масквы]]). Забойцаў Зайдэра дзяржаўная ўлада асудзіць не асмелілася. Легендарнаму камкору савецкая улада зладзіла пышнае пахаванне, параўнальнае па пампезнасці з пахаваннем [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]]. Цела прыбыла на адэскі вакзал урачыста, з ганаровай вартай, труна патанала ў кветках і вянках. У калоннай зале «акр.выкан.кама» да труны адкрылі «шырокі доступ усім працоўным». У Адэсе луналі жалобныя сцягі. У гарадах раскватаравання 2-га коннага корпуса далі салют з 20 гармат. 11 жніўня 1925 г. спецыяльны жалобны цягнік даставіў труну з целам Катоўскага ў Бірзулу. На пахаванне Катоўскага ў Бірзулу прыбылі вядомыя ваенныя лідары [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|С. М. Будзённы]] і А. І. Ягораў, з [[Кіеў|Кіева]] прыбылі камандуючыя войскамі Украінскай ваеннай акругі [[Іона Эмануілавіч Якір|І. Э. Якір]] і адзін з кіраўнікоў украінскага ўрада — А. І. Буцэнка. Катоўскі ўзнагароджаны трыма ордэнамі Чырвонага Сцяга і Ганаровай рэвалюцыйнай зброяй — інкруставанай кавалерыйскай шашкай. У памяць аб ім названы вуліцы, створаны фільмы, пабудаваныя помнікі г.д.. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Шмерлинг В.'' [http://vlshmerling.narod.ru/kotovsky/kotovsky.htm Котовский] / Шмерлинг В. — М.: Журнгазобъединение, 1937. — 274 с.: ил. {{ref-ru}} * ''Скворцов А. Е.'' Г. И. Котовский о физической культуре / Скворцов А. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1950. — Т. XIII. — Вып. 5. — С. 324—329. {{ref-ru}} * Григорий Иванович Котовский. [1881-1925]. — М.: Воениздат, 1951. — 19 с.: ил. {{ref-ru}} * ''Бунчук М. Ф.'' Основные этапы развития физической культуры в колхозах УССР (в годы довоенных пятилеток) : дис. … канд. пед. наук / Бунчук М. Ф.; Укр. НИИ Педагогики. — Киев, 1954. — 348 с. {{ref-ru}} * Документы и материалы к истории гражданской войны в СССР. Г. И. Котовский. — Кишенев, 1956. — 622 с. {{ref-ru}} * ''Четвериков Б. Д.'' Котовский: Роман / [Илл.: П. С. Корецкий]. Кн. 1. — М.: Воениздат, 1961. — 607 с.: ил. {{ref-ru}} * ''Четвериков Б. Д.'' Котовский: Роман / [Илл.: П. С. Корецкий]. Кн. 2: Эстафета жизни. — М.: Воениздат, 1964. — 461 с.: ил. {{ref-ru}} * ''Четвериков Б. Д.'' Котовский: Роман / Худож. П. Н. Пинкисевич. Кн. 1: Человек-легенда. — М.: Воениздат, 1968. — 614 с.: ил. {{ref-ru}} * ''Четвериков Б. Д.'' Котовский: Роман / Худож. П. Н. Пинкисевич. Кн. 2: Эстафета жизни. — М.: Воениздат, 1968. — 463 с.: ил. {{ref-ru}} * ''Кузьмин Н. П.'' Меч и плуг: Повесть о Григории Котовском. — М.: Политиздат, 1976 (Пламенные революционеры) — 411 с, ил. То же. — 2-е изд., испр. —1981.— 398 с, ил. {{ref-ru}} * ''Ананьев Г. А.'' Котовский / Ананьев Г. А. — М.: Мол. гвардия, 1982. — 208 с.: фот. {{ref-ru}} * ''Четвериков Б. Д.'' Котовский: Роман / Четвериков Б. Д. — М.: Воениздат, 1986. — 636 с. {{ref-ru}} * ''Бурин Сергей'' Григорий Котовский: Легенда и быль, М.: «Олимп»; Смоленск: Русич,1999 г. {{ref-ru}} * Также Котовский — герой романа В. Пелевина «Чапаев и Пустота» {{ref-ru}} * Савченко В. А. : Котовский, Эксмо, Mосква, 2010 г. — 256 с. {{ref-ru}} === Спасылкі === * [http://odesskiy.com/k/kotovskij-grigorij-ivanovich.html Подробная биография Котовского Григория Ивановича: история его жизни]; {{ref-ru}} * [http://www.tmbv.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6787:2010-06-23-16-32-26&catid=312:2010-06-21-18-45-14&Itemid=131 Воспоминания Григория Котовского о тамбовской операции]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130121212326/http://tmbv.info/index.php?option=com_content |date=21 студзеня 2013 }}; {{ref-ru}} * [http://timer.od.ua/?p=55809 Третья мумия СССР. Тело Котовского заливает водой, а историки мечтают заполучить уголовное дело убийцы комкора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417044952/http://timer.od.ua/?p=55809 |date=17 красавіка 2021 }}; {{ref-ru}} * [http://www.pseudology.org/people/Kotovsky.htm Если погибают комкоры, значит это кому-то нужно…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825063647/http://pseudology.org/people/Kotovsky.htm |date=25 жніўня 2011 }}; {{ref-ru}} * [http://saturday.ng.ru/deeds/2001-01-20/1_robin.html Кто убил Робин Гуда революции?]. {{ref-ru}} {{арфаграфія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Катоўскі, Рыгор Іванавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Кішынёва]] [[Катэгорыя:Постаці Адэсы]] [[Катэгорыя:Постаці Балты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Малдовы]] [[Катэгорыя:Военачальнікі СССР]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры знака ордэна Святога Георгія]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай рэвалюцыйнай зброяй]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Анархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Прысуджаныя да смяротнага пакарання]] [[Катэгорыя:Злачынцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Адэскай вобласці]] g9nln6lpbb8e21sni5udc76obb5spj5 0 78265 5180792 5017415 2026-08-14T06:40:17Z Михаил Михайлович Михайлов-Михайловский 155670 /* Біяграфія */ 5180792 wikitext text/x-wiki {{see other values|Запрос|Канстанцін Заслонаў|перасылаецца сюды}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Константин Сергеевич Заслонов}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg |подпіс = [[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|Уладзімір Хрусталёў]]. «Канстанцін Заслонаў дае заданне» |мянушка = Дзядзька Косця |прыналежнасць = [[Савецкі Саюз]] |гады службы = 1941—1942 |званне = |род войскаў = |камандаваў = партызанскай [[Брыгада (войска)|брыгадай]] |частка = |бітвы = [[Купавацкі бой]] (1942) |узнагароды = |сувязі = жонка Раіса (дзяв. Маргарыта) Заслонава }} '''Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партызан, герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Камандзір партызанскага атрада і брыгады, з кастрычніка [[1942]] камандуючы ўсімі партызанскімі сіламі аршанскай зоны. == Біяграфія == [[Выява:Канстанцін Заслонаў.jpg|250px|thumb|[[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|У. Хрусталёў]]]] Нарадзіўся ў сям’і рабочага [[7 студзеня]] 1910 года (па новым стылі) у горадзе [[Асташкаў]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]]. Бацька ўтрымліваў невялікую гаспадарку: меў каня, жарабя і дзвюх кароў. У 1930-я гады ўся сям’я (бацька, дзве яго сястры і два браты) была раскулачана і выслана на [[Кольскі паўвостраў]], у [[Хібінагорск]] (цяпер Кіраўск). Грошай не хапала, і васьмігадовы Косця працаваў [[пастух]]ом, а праз год пайшоў у школу. Першая настаўніца Заслонава, Ганна Васільеўна Раздзерава, пазней успамінала, што ён вылучаўся сярод усіх дзяцей сваімі выдатнымі здольнасцямі і ўседлівасцю. Сястра Таццяна расказвала: «Косця быў адным са старэйшых дзяцей, яму даводзілася працаваць нараўне з дарослымі. Бывала, разбудзяць да світання малаціць, ён прапрацуе гадзіны тры-чатыры і так, недаспаўшы і напрацаваўшыся, ішоў у школу». У [[1927]] годзе школьная [[камсамол]]ьская арганізацыя накіравала Канстанціна як выдатніка ў Вялікалукскую прафтэхшколу чыгуначнага транспарту, якую ён скончыў у [[1930]] годзе. Па камсамольскім прызыве разам з жонкай Заслонаў быў накіраваны на [[Далёкі Усход]], дзе аднаўляў дэпо на [[станцыя Вяземская|станцыі Вяземская]] пад [[Хабараўск]]ам. У [[1935]] годзе ён стаў памочнікам начальніка паравознага дэпо [[Новасібірск]]а. У сям’і нарадзілася дачка Муза. З-за голаду здароўе жонкі пачало рэзка пагаршацца, і Канстанцін адправіў яе разам з дачкой у [[Віцебск]]. Але самому паехаць было нельга, каб не «зняславіць гонар камсамольца-добраахвотніка». Як успамінала дачка, прыбыўшы ў Віцебск, жонка паслала назад паштоўку, нібыта Заслонава тэрмінова выклікаюць на вучобу ў [[Ленінградскі інстытут інжынераў дарожнага транспарту]], і яго адпусцілі вучыцца. Так ён вярнуўся ў Віцебск і пачаў працаваць у чыгуначным дэпо. З [[1937]] года быў начальнікам дэпо [[Рослаўль|станцыі Рослаў]], а з кастрычніка 1939 года — станцыі [[Орша]]. === Другая сусветная вайна === У пачатку вайны пры падыходзе нямецкіх войскаў да Оршы эвакуіраваўся ў [[Масква|Маскву]] і працаваў у дэпо імя Ілліча. У [[верасень|верасні]] [[1941]] г. на ініцыятыве К. С. Заслонава ў Маскве створаны партызанскі атрад з чыгуначнікаў, які ў [[кастрычнік]]у перайшоў лінію фронту і быў разгрупаваны. Група на чале з К. С. Заслонавым прыбыла ў Оршу, дзе дзейнічала ў складзе [[Аршанскае камуністычнае падполле|Аршанскага камуністычнага падполля]]. К. С. Заслонаў уладкаваўся на працу ў Аршанскае дэпо начальнікам рускіх паравозных брыгад. На чыгуначным вузле стварыў і ўзначаліў некалькі падпольных дыверсійных груп, якія разам з іншымі падпольнымі групамі паралізавалі работу Аршанскага чыгуначнага вузла. Заслонаўцы здабывалі [[узрыўчатка|ўзрыўчатку]], рабілі міны, у тым ліку «вугальныя міны» (міны, замаскіраваныя пад [[каменны вугаль]]), знішчалі варожыя [[эшалон]]ы, узрывалі склады з [[боепрыпас]]амі, [[Паліва|гаручым]], пашкоджвалі [[тэлефонная сувязь|тэлефонную сувязь]]. З снежня [[1941]] г. да лютага [[1942]] г. падпольшчыкі пусцілі пад адхон 6 варожых эшалонаў, вывелі са строю больш як 200 [[паравоз]]аў, больш за 170 [[Аўтамабіль|аўтамашын]]<ref name="ЗП"/>. Нацыстам стала вядома аб дыверсійнай арганізацыі. Каб пазбегнуць разгрому, К. С. Заслонаў з групай падпольшчыкаў пайшоў у [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызаны]]. 3 лютага [[1942]] г.— камандзір [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскага атрада]], з ліпеня [[1942]] г.— камандзір партызанскай брыгады «Дзядзькі Косці». Партызаны на чале з К. С. Заслонавым рабілі баявыя [[рэйд]]ы па [[Аршанскі раён|Аршанскім]] і суседніх раёнах, знішчалі [[гарнізон]]ы і [[камунікацыі]] праціўніка. К. С. Заслонаў загінуў [[14 лістапада]] [[1942]] г. ў баі супраць карнікаў у в. [[Купаваць]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]].<ref name="ЗП"/> У [[1955]] г. перазахаваны з в. Купаваць у г. [[Орша|Оршу]]. Магіла К. С. Заслонава і яго [[Ад’ютант|ад'ютанта]] [[Язген Васілевіч Коржань|Я. В. Коржаня]] (загінуў у баі 14 лістапада 1942 г.) знаходзіцца на пероне [[Чыгуначны вакзал, Орша|чыгуначнага вакзала]]<ref name="ЗП"/>. == Узнагароды == * Пасмяротна, [[7 сакавіка]] [[1943]] г., прысвоена званне «[[Герой Савецкага Саюза]]» за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства (Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 сакавіка 1943 г.)<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза, отличившимся в партизанской борьбе против немецко-фашистских захватчиков» от 7 марта 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 6 марта (№ 11 (217)). — С. 1</ref>. * Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна і медалямі. == Памяць == У [[1955]] г. на магіле К. С. Заслонава і яго ад’ютанта Я. В. Коржаня ў Оршы ўстаноўлена [[мемарыяльная пліта]], побач — [[Помнік Канстанціну Сяргеевічу Заслонаву (Орша)|помнік К. С. Заслонаву]] (скульпт. [[С. Селіханаў]], арх. [[Г. Сысоеў]])<ref name="ЗП"/>. У Айчынную вайну 2 партызанскія брыгады называліся імем К. С. Заслонава. У Оршы створаны [[Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава|мемарыяльны музей К. С. Заслонава]]. Яго імя прысвоена дэпо [[Орша-Цэнтральная|станцыі Орша]], школе ў Оршы, [[Заслонава (станцыя)|чыгуначнай станцыі]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]], [[Дзіцячая чыгунка (Мінск)|дзіцячай чыгунцы]] ў [[Мінск]]у, многім [[калгас]]ам, імем героя названы вуліцы ў многіх гарадах і вёсках, [[вёска Заслонава, Сенненскі раён|вёска]] ў Сенненскім<!--у арыгінале — Аршанскім, але такую адшукаць не ўдалося--> раёне, алея ў [[мемарыяльны парк герояў, Орша|мемарыяльным парку герояў]] у [[Орша|Оршы]], К. С. Заслонаву прысвечаны мастацкі [[кінафільм]], творы [[літаратура|літаратуры]], [[жывапіс]]у, [[скульптура|скульптуры]], [[музыка|музыкі]]. Пра яго складзены [[народныя песні]] і [[легенда|легенды]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Віцебская}}</ref>. == Сям’я == * Дачка Муза — кінарэжысёр. * Дачка Ірына — пісьменнік, мастак-акварэліст. * Унук [[Раман Леанідавіч Заслонаў|Раман Заслонаў]] (нар. [[1962 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1962]]) — вядомы беларускі мастак, жыве ў Францыі. * Праўнук Філіп Заслонаў (нар. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]) — дызайнер<ref>[http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html ''АртДайджест-Беларусь'' Филипп Заслонов дебютировал «Ломаной линей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204757/http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Konstantin Zaslonov}} * [http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html Дасье БелТА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140822004803/http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html |date=22 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслонаў Канстанцін}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Сенненскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Канстанцін Заслонаў| ]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] 23ftj71s0nhbukwesj5t9e50fu3pkw8 5180795 5180792 2026-08-14T06:42:23Z Михаил Михайлович Михайлов-Михайловский 155670 /* Памяць */ 5180795 wikitext text/x-wiki {{see other values|Запрос|Канстанцін Заслонаў|перасылаецца сюды}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Константин Сергеевич Заслонов}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg |подпіс = [[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|Уладзімір Хрусталёў]]. «Канстанцін Заслонаў дае заданне» |мянушка = Дзядзька Косця |прыналежнасць = [[Савецкі Саюз]] |гады службы = 1941—1942 |званне = |род войскаў = |камандаваў = партызанскай [[Брыгада (войска)|брыгадай]] |частка = |бітвы = [[Купавацкі бой]] (1942) |узнагароды = |сувязі = жонка Раіса (дзяв. Маргарыта) Заслонава }} '''Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партызан, герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Камандзір партызанскага атрада і брыгады, з кастрычніка [[1942]] камандуючы ўсімі партызанскімі сіламі аршанскай зоны. == Біяграфія == [[Выява:Канстанцін Заслонаў.jpg|250px|thumb|[[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|У. Хрусталёў]]]] Нарадзіўся ў сям’і рабочага [[7 студзеня]] 1910 года (па новым стылі) у горадзе [[Асташкаў]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]]. Бацька ўтрымліваў невялікую гаспадарку: меў каня, жарабя і дзвюх кароў. У 1930-я гады ўся сям’я (бацька, дзве яго сястры і два браты) была раскулачана і выслана на [[Кольскі паўвостраў]], у [[Хібінагорск]] (цяпер Кіраўск). Грошай не хапала, і васьмігадовы Косця працаваў [[пастух]]ом, а праз год пайшоў у школу. Першая настаўніца Заслонава, Ганна Васільеўна Раздзерава, пазней успамінала, што ён вылучаўся сярод усіх дзяцей сваімі выдатнымі здольнасцямі і ўседлівасцю. Сястра Таццяна расказвала: «Косця быў адным са старэйшых дзяцей, яму даводзілася працаваць нараўне з дарослымі. Бывала, разбудзяць да світання малаціць, ён прапрацуе гадзіны тры-чатыры і так, недаспаўшы і напрацаваўшыся, ішоў у школу». У [[1927]] годзе школьная [[камсамол]]ьская арганізацыя накіравала Канстанціна як выдатніка ў Вялікалукскую прафтэхшколу чыгуначнага транспарту, якую ён скончыў у [[1930]] годзе. Па камсамольскім прызыве разам з жонкай Заслонаў быў накіраваны на [[Далёкі Усход]], дзе аднаўляў дэпо на [[станцыя Вяземская|станцыі Вяземская]] пад [[Хабараўск]]ам. У [[1935]] годзе ён стаў памочнікам начальніка паравознага дэпо [[Новасібірск]]а. У сям’і нарадзілася дачка Муза. З-за голаду здароўе жонкі пачало рэзка пагаршацца, і Канстанцін адправіў яе разам з дачкой у [[Віцебск]]. Але самому паехаць было нельга, каб не «зняславіць гонар камсамольца-добраахвотніка». Як успамінала дачка, прыбыўшы ў Віцебск, жонка паслала назад паштоўку, нібыта Заслонава тэрмінова выклікаюць на вучобу ў [[Ленінградскі інстытут інжынераў дарожнага транспарту]], і яго адпусцілі вучыцца. Так ён вярнуўся ў Віцебск і пачаў працаваць у чыгуначным дэпо. З [[1937]] года быў начальнікам дэпо [[Рослаўль|станцыі Рослаў]], а з кастрычніка 1939 года — станцыі [[Орша]]. === Другая сусветная вайна === У пачатку вайны пры падыходзе нямецкіх войскаў да Оршы эвакуіраваўся ў [[Масква|Маскву]] і працаваў у дэпо імя Ілліча. У [[верасень|верасні]] [[1941]] г. на ініцыятыве К. С. Заслонава ў Маскве створаны партызанскі атрад з чыгуначнікаў, які ў [[кастрычнік]]у перайшоў лінію фронту і быў разгрупаваны. Група на чале з К. С. Заслонавым прыбыла ў Оршу, дзе дзейнічала ў складзе [[Аршанскае камуністычнае падполле|Аршанскага камуністычнага падполля]]. К. С. Заслонаў уладкаваўся на працу ў Аршанскае дэпо начальнікам рускіх паравозных брыгад. На чыгуначным вузле стварыў і ўзначаліў некалькі падпольных дыверсійных груп, якія разам з іншымі падпольнымі групамі паралізавалі работу Аршанскага чыгуначнага вузла. Заслонаўцы здабывалі [[узрыўчатка|ўзрыўчатку]], рабілі міны, у тым ліку «вугальныя міны» (міны, замаскіраваныя пад [[каменны вугаль]]), знішчалі варожыя [[эшалон]]ы, узрывалі склады з [[боепрыпас]]амі, [[Паліва|гаручым]], пашкоджвалі [[тэлефонная сувязь|тэлефонную сувязь]]. З снежня [[1941]] г. да лютага [[1942]] г. падпольшчыкі пусцілі пад адхон 6 варожых эшалонаў, вывелі са строю больш як 200 [[паравоз]]аў, больш за 170 [[Аўтамабіль|аўтамашын]]<ref name="ЗП"/>. Нацыстам стала вядома аб дыверсійнай арганізацыі. Каб пазбегнуць разгрому, К. С. Заслонаў з групай падпольшчыкаў пайшоў у [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызаны]]. 3 лютага [[1942]] г.— камандзір [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскага атрада]], з ліпеня [[1942]] г.— камандзір партызанскай брыгады «Дзядзькі Косці». Партызаны на чале з К. С. Заслонавым рабілі баявыя [[рэйд]]ы па [[Аршанскі раён|Аршанскім]] і суседніх раёнах, знішчалі [[гарнізон]]ы і [[камунікацыі]] праціўніка. К. С. Заслонаў загінуў [[14 лістапада]] [[1942]] г. ў баі супраць карнікаў у в. [[Купаваць]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]].<ref name="ЗП"/> У [[1955]] г. перазахаваны з в. Купаваць у г. [[Орша|Оршу]]. Магіла К. С. Заслонава і яго [[Ад’ютант|ад'ютанта]] [[Язген Васілевіч Коржань|Я. В. Коржаня]] (загінуў у баі 14 лістапада 1942 г.) знаходзіцца на пероне [[Чыгуначны вакзал, Орша|чыгуначнага вакзала]]<ref name="ЗП"/>. == Узнагароды == * Пасмяротна, [[7 сакавіка]] [[1943]] г., прысвоена званне «[[Герой Савецкага Саюза]]» за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства (Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 сакавіка 1943 г.)<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза, отличившимся в партизанской борьбе против немецко-фашистских захватчиков» от 7 марта 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 6 марта (№ 11 (217)). — С. 1</ref>. * Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна і медалямі. == Памяць == У [[1955]] г. на магіле К. С. Заслонава і яго ад’ютанта Я. В. Коржаня ў Оршы ўстаноўлена [[мемарыяльная пліта]], побач — [[Помнік Канстанціну Заслонаву (Орша)|помнік К. С. Заслонаву]] (скульпт. [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|С. Селіханаў]], арх. [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]])<ref name="ЗП"/>. У Айчынную вайну 2 партызанскія брыгады называліся імем К. С. Заслонава. У Оршы створаны [[Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава|мемарыяльны музей К. С. Заслонава]]. Яго імя прысвоена дэпо [[Орша-Цэнтральная|станцыі Орша]], школе ў Оршы, [[Заслонава (станцыя)|чыгуначнай станцыі]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]], [[Мінская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава|дзіцячай чыгунцы]] ў [[Мінск]]у, многім [[калгас]]ам, імем героя названы вуліцы ў многіх гарадах і вёсках, [[вёска Заслонава, Сенненскі раён|вёска]] ў Сенненскім<!--у арыгінале — Аршанскім, але такую адшукаць не ўдалося--> раёне, алея ў [[мемарыяльны парк герояў, Орша|мемарыяльным парку герояў]] у [[Орша|Оршы]], К. С. Заслонаву прысвечаны мастацкі [[Фільм|кінафільм]], творы [[літаратура|літаратуры]], [[жывапіс]]у, [[скульптура|скульптуры]], [[музыка|музыкі]]. Пра яго складзены [[народныя песні]] і [[легенда|легенды]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Віцебская}}</ref>. == Сям’я == * Дачка Муза — кінарэжысёр. * Дачка Ірына — пісьменнік, мастак-акварэліст. * Унук [[Раман Леанідавіч Заслонаў|Раман Заслонаў]] (нар. [[1962 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1962]]) — вядомы беларускі мастак, жыве ў Францыі. * Праўнук Філіп Заслонаў (нар. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]) — дызайнер<ref>[http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html ''АртДайджест-Беларусь'' Филипп Заслонов дебютировал «Ломаной линей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204757/http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Konstantin Zaslonov}} * [http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html Дасье БелТА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140822004803/http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html |date=22 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслонаў Канстанцін}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Сенненскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Канстанцін Заслонаў| ]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] rdfx5u5fwvmmy473u2sqbi7zcs4cxdh 5180807 5180795 2026-08-14T06:47:03Z Михаил Михайлович Михайлов-Михайловский 155670 /* Біяграфія */ 5180807 wikitext text/x-wiki {{see other values|Запрос|Канстанцін Заслонаў|перасылаецца сюды}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Константин Сергеевич Заслонов}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg |подпіс = [[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|Уладзімір Хрусталёў]]. «Канстанцін Заслонаў дае заданне» |мянушка = Дзядзька Косця |прыналежнасць = [[Савецкі Саюз]] |гады службы = 1941—1942 |званне = |род войскаў = |камандаваў = партызанскай [[Брыгада (войска)|брыгадай]] |частка = |бітвы = [[Купавацкі бой]] (1942) |узнагароды = |сувязі = жонка Раіса (дзяв. Маргарыта) Заслонава }} '''Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партызан, герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Камандзір партызанскага атрада і брыгады, з кастрычніка [[1942]] камандуючы ўсімі партызанскімі сіламі аршанскай зоны. == Біяграфія == [[Выява:Канстанцін Заслонаў.jpg|250px|thumb|[[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|У. Хрусталёў]]]] Нарадзіўся ў сям’і рабочага [[7 студзеня]] 1910 года (па новым стылі) у горадзе [[Асташкаў]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]]. Бацька ўтрымліваў невялікую гаспадарку: меў каня, жарабя і дзвюх кароў. У 1930-я гады ўся сям’я (бацька, дзве яго сястры і два браты) была раскулачана і выслана на [[Кольскі паўвостраў]], у [[Кіраўск (Мурманская вобласць)|Хібінагорск]] (цяпер Кіраўск). Грошай не хапала, і васьмігадовы Косця працаваў [[пастух]]ом, а праз год пайшоў у школу. Першая настаўніца Заслонава, Ганна Васільеўна Раздзерава, пазней успамінала, што ён вылучаўся сярод усіх дзяцей сваімі выдатнымі здольнасцямі і ўседлівасцю. Сястра Таццяна расказвала: «Косця быў адным са старэйшых дзяцей, яму даводзілася працаваць нараўне з дарослымі. Бывала, разбудзяць да світання малаціць, ён прапрацуе гадзіны тры-чатыры і так, недаспаўшы і напрацаваўшыся, ішоў у школу». У [[1927]] годзе школьная [[камсамол]]ьская арганізацыя накіравала Канстанціна як выдатніка ў Вялікалукскую прафтэхшколу чыгуначнага транспарту, якую ён скончыў у [[1930]] годзе. Па камсамольскім прызыве разам з жонкай Заслонаў быў накіраваны на [[Далёкі Усход]], дзе аднаўляў дэпо на [[станцыя Вяземская|станцыі Вяземская]] пад [[Хабараўск]]ам. У [[1935]] годзе ён стаў памочнікам начальніка паравознага дэпо [[Новасібірск]]а. У сям’і нарадзілася дачка Муза. З-за голаду здароўе жонкі пачало рэзка пагаршацца, і Канстанцін адправіў яе разам з дачкой у [[Віцебск]]. Але самому паехаць было нельга, каб не «зняславіць гонар камсамольца-добраахвотніка». Як успамінала дачка, прыбыўшы ў Віцебск, жонка паслала назад паштоўку, нібыта Заслонава тэрмінова выклікаюць на вучобу ў [[Ленінградскі інстытут інжынераў дарожнага транспарту]], і яго адпусцілі вучыцца. Так ён вярнуўся ў Віцебск і пачаў працаваць у чыгуначным дэпо. З [[1937]] года быў начальнікам дэпо [[Рослаўль|станцыі Рослаў]], а з кастрычніка 1939 года — станцыі [[Орша]]. === Другая сусветная вайна === У пачатку вайны пры падыходзе нямецкіх войскаў да Оршы эвакуіраваўся ў [[Масква|Маскву]] і працаваў у дэпо імя Ілліча. У [[верасень|верасні]] [[1941]] г. на ініцыятыве К. С. Заслонава ў Маскве створаны партызанскі атрад з чыгуначнікаў, які ў [[кастрычнік]]у перайшоў лінію фронту і быў разгрупаваны. Група на чале з К. С. Заслонавым прыбыла ў Оршу, дзе дзейнічала ў складзе [[Аршанскае камуністычнае падполле|Аршанскага камуністычнага падполля]]. К. С. Заслонаў уладкаваўся на працу ў Аршанскае дэпо начальнікам рускіх паравозных брыгад. На чыгуначным вузле стварыў і ўзначаліў некалькі падпольных дыверсійных груп, якія разам з іншымі падпольнымі групамі паралізавалі работу Аршанскага чыгуначнага вузла. Заслонаўцы здабывалі [[узрыўчатка|ўзрыўчатку]], рабілі міны, у тым ліку «вугальныя міны» (міны, замаскіраваныя пад [[каменны вугаль]]), знішчалі варожыя [[эшалон]]ы, узрывалі склады з [[боепрыпас]]амі, [[Паліва|гаручым]], пашкоджвалі [[тэлефонная сувязь|тэлефонную сувязь]]. З снежня [[1941]] г. да лютага [[1942]] г. падпольшчыкі пусцілі пад адхон 6 варожых эшалонаў, вывелі са строю больш як 200 [[паравоз]]аў, больш за 170 [[Аўтамабіль|аўтамашын]]<ref name="ЗП"/>. Нацыстам стала вядома аб дыверсійнай арганізацыі. Каб пазбегнуць разгрому, К. С. Заслонаў з групай падпольшчыкаў пайшоў у [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызаны]]. 3 лютага [[1942]] г.— камандзір [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскага атрада]], з ліпеня [[1942]] г.— камандзір партызанскай брыгады «Дзядзькі Косці». Партызаны на чале з К. С. Заслонавым рабілі баявыя [[рэйд]]ы па [[Аршанскі раён|Аршанскім]] і суседніх раёнах, знішчалі [[гарнізон]]ы і [[камунікацыі]] праціўніка. К. С. Заслонаў загінуў [[14 лістапада]] [[1942]] г. ў баі супраць карнікаў у в. [[Купаваць]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]].<ref name="ЗП"/> У [[1955]] г. перазахаваны з в. Купаваць у г. [[Орша|Оршу]]. Магіла К. С. Заслонава і яго [[Ад’ютант|ад'ютанта]] [[Язген Васілевіч Коржань|Я. В. Коржаня]] (загінуў у баі 14 лістапада 1942 г.) знаходзіцца на пероне [[Чыгуначны вакзал, Орша|чыгуначнага вакзала]]<ref name="ЗП"/>. == Узнагароды == * Пасмяротна, [[7 сакавіка]] [[1943]] г., прысвоена званне «[[Герой Савецкага Саюза]]» за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства (Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 сакавіка 1943 г.)<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза, отличившимся в партизанской борьбе против немецко-фашистских захватчиков» от 7 марта 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 6 марта (№ 11 (217)). — С. 1</ref>. * Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна і медалямі. == Памяць == У [[1955]] г. на магіле К. С. Заслонава і яго ад’ютанта Я. В. Коржаня ў Оршы ўстаноўлена [[мемарыяльная пліта]], побач — [[Помнік Канстанціну Заслонаву (Орша)|помнік К. С. Заслонаву]] (скульпт. [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|С. Селіханаў]], арх. [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]])<ref name="ЗП"/>. У Айчынную вайну 2 партызанскія брыгады называліся імем К. С. Заслонава. У Оршы створаны [[Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава|мемарыяльны музей К. С. Заслонава]]. Яго імя прысвоена дэпо [[Орша-Цэнтральная|станцыі Орша]], школе ў Оршы, [[Заслонава (станцыя)|чыгуначнай станцыі]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]], [[Мінская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава|дзіцячай чыгунцы]] ў [[Мінск]]у, многім [[калгас]]ам, імем героя названы вуліцы ў многіх гарадах і вёсках, [[вёска Заслонава, Сенненскі раён|вёска]] ў Сенненскім<!--у арыгінале — Аршанскім, але такую адшукаць не ўдалося--> раёне, алея ў [[мемарыяльны парк герояў, Орша|мемарыяльным парку герояў]] у [[Орша|Оршы]], К. С. Заслонаву прысвечаны мастацкі [[Фільм|кінафільм]], творы [[літаратура|літаратуры]], [[жывапіс]]у, [[скульптура|скульптуры]], [[музыка|музыкі]]. Пра яго складзены [[народныя песні]] і [[легенда|легенды]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Віцебская}}</ref>. == Сям’я == * Дачка Муза — кінарэжысёр. * Дачка Ірына — пісьменнік, мастак-акварэліст. * Унук [[Раман Леанідавіч Заслонаў|Раман Заслонаў]] (нар. [[1962 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1962]]) — вядомы беларускі мастак, жыве ў Францыі. * Праўнук Філіп Заслонаў (нар. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]) — дызайнер<ref>[http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html ''АртДайджест-Беларусь'' Филипп Заслонов дебютировал «Ломаной линей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204757/http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Konstantin Zaslonov}} * [http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html Дасье БелТА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140822004803/http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html |date=22 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслонаў Канстанцін}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Сенненскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Канстанцін Заслонаў| ]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] 0fu5zxsj0abagzrihkngtsnmkzfazff 5180816 5180807 2026-08-14T06:50:23Z Михаил Михайлович Михайлов-Михайловский 155670 /* Біяграфія */ 5180816 wikitext text/x-wiki {{see other values|Запрос|Канстанцін Заслонаў|перасылаецца сюды}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Константин Сергеевич Заслонов}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg |подпіс = [[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|Уладзімір Хрусталёў]]. «Канстанцін Заслонаў дае заданне» |мянушка = Дзядзька Косця |прыналежнасць = [[Савецкі Саюз]] |гады службы = 1941—1942 |званне = |род войскаў = |камандаваў = партызанскай [[Брыгада (войска)|брыгадай]] |частка = |бітвы = [[Купавацкі бой]] (1942) |узнагароды = |сувязі = жонка Раіса (дзяв. Маргарыта) Заслонава }} '''Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партызан, герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Камандзір партызанскага атрада і брыгады, з кастрычніка [[1942]] камандуючы ўсімі партызанскімі сіламі аршанскай зоны. == Біяграфія == [[Выява:Канстанцін Заслонаў.jpg|250px|thumb|[[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|У. Хрусталёў]]]] Нарадзіўся ў сям’і рабочага [[7 студзеня]] 1910 года (па новым стылі) у горадзе [[Асташкаў]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]]. Бацька ўтрымліваў невялікую гаспадарку: меў каня, жарабя і дзвюх кароў. У 1930-я гады ўся сям’я (бацька, дзве яго сястры і два браты) была раскулачана і выслана на [[Кольскі паўвостраў]], у [[Кіраўск (Мурманская вобласць)|Хібінагорск]] (цяпер Кіраўск). Грошай не хапала, і васьмігадовы Косця працаваў [[пастух]]ом, а праз год пайшоў у школу. Першая настаўніца Заслонава, Ганна Васільеўна Раздзерава, пазней успамінала, што ён вылучаўся сярод усіх дзяцей сваімі выдатнымі здольнасцямі і ўседлівасцю. Сястра Таццяна расказвала: «Косця быў адным са старэйшых дзяцей, яму даводзілася працаваць нараўне з дарослымі. Бывала, разбудзяць да світання малаціць, ён прапрацуе гадзіны тры-чатыры і так, недаспаўшы і напрацаваўшыся, ішоў у школу». У [[1927]] годзе школьная [[камсамол]]ьская арганізацыя накіравала Канстанціна як выдатніка ў Вялікалукскую прафтэхшколу чыгуначнага транспарту, якую ён скончыў у [[1930]] годзе. Па камсамольскім прызыве разам з жонкай Заслонаў быў накіраваны на [[Далёкі Усход]], дзе аднаўляў дэпо на [[станцыя Вяземская|станцыі Вяземская]] пад [[Хабараўск]]ам. У [[1935]] годзе ён стаў памочнікам начальніка паравознага дэпо [[Новасібірск]]а. У сям’і нарадзілiся дачкi Муза i Iрына. З-за голаду здароўе жонкі пачало рэзка пагаршацца, і Канстанцін адправіў яе разам з дачкой у [[Віцебск]]. Але самому паехаць было нельга, каб не «зняславіць гонар камсамольца-добраахвотніка». Як успамінала дачка, прыбыўшы ў Віцебск, жонка паслала назад паштоўку, нібыта Заслонава тэрмінова выклікаюць на вучобу ў [[Ленінградскі інстытут інжынераў дарожнага транспарту]], і яго адпусцілі вучыцца. Так ён вярнуўся ў Віцебск і пачаў працаваць у чыгуначным дэпо. З [[1937]] года быў начальнікам дэпо [[Рослаўль|станцыі Рослаў]], а з кастрычніка 1939 года — станцыі [[Орша]]. === Другая сусветная вайна === У пачатку вайны пры падыходзе нямецкіх войскаў да Оршы эвакуіраваўся ў [[Масква|Маскву]] і працаваў у дэпо імя Ілліча. У [[верасень|верасні]] [[1941]] г. на ініцыятыве К. С. Заслонава ў Маскве створаны партызанскі атрад з чыгуначнікаў, які ў [[кастрычнік]]у перайшоў лінію фронту і быў разгрупаваны. Група на чале з К. С. Заслонавым прыбыла ў Оршу, дзе дзейнічала ў складзе [[Аршанскае камуністычнае падполле|Аршанскага камуністычнага падполля]]. К. С. Заслонаў уладкаваўся на працу ў Аршанскае дэпо начальнікам рускіх паравозных брыгад. На чыгуначным вузле стварыў і ўзначаліў некалькі падпольных дыверсійных груп, якія разам з іншымі падпольнымі групамі паралізавалі работу Аршанскага чыгуначнага вузла. Заслонаўцы здабывалі [[узрыўчатка|ўзрыўчатку]], рабілі міны, у тым ліку «вугальныя міны» (міны, замаскіраваныя пад [[каменны вугаль]]), знішчалі варожыя [[эшалон]]ы, узрывалі склады з [[боепрыпас]]амі, [[Паліва|гаручым]], пашкоджвалі [[тэлефонная сувязь|тэлефонную сувязь]]. З снежня [[1941]] г. да лютага [[1942]] г. падпольшчыкі пусцілі пад адхон 6 варожых эшалонаў, вывелі са строю больш як 200 [[паравоз]]аў, больш за 170 [[Аўтамабіль|аўтамашын]]<ref name="ЗП"/>. Нацыстам стала вядома аб дыверсійнай арганізацыі. Каб пазбегнуць разгрому, К. С. Заслонаў з групай падпольшчыкаў пайшоў у [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызаны]]. 3 лютага [[1942]] г.— камандзір [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскага атрада]], з ліпеня [[1942]] г.— камандзір партызанскай брыгады «Дзядзькі Косці». Партызаны на чале з К. С. Заслонавым рабілі баявыя [[рэйд]]ы па [[Аршанскі раён|Аршанскім]] і суседніх раёнах, знішчалі [[гарнізон]]ы і [[камунікацыі]] праціўніка. К. С. Заслонаў загінуў [[14 лістапада]] [[1942]] г. ў баі супраць карнікаў у в. [[Купаваць]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]].<ref name="ЗП"/> У [[1955]] г. перазахаваны з в. Купаваць у г. [[Орша|Оршу]]. Магіла К. С. Заслонава і яго [[Ад’ютант|ад'ютанта]] [[Язген Васілевіч Коржань|Я. В. Коржаня]] (загінуў у баі 14 лістапада 1942 г.) знаходзіцца на пероне [[Чыгуначны вакзал, Орша|чыгуначнага вакзала]]<ref name="ЗП"/>. == Узнагароды == * Пасмяротна, [[7 сакавіка]] [[1943]] г., прысвоена званне «[[Герой Савецкага Саюза]]» за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства (Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 сакавіка 1943 г.)<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза, отличившимся в партизанской борьбе против немецко-фашистских захватчиков» от 7 марта 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 6 марта (№ 11 (217)). — С. 1</ref>. * Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна і медалямі. == Памяць == У [[1955]] г. на магіле К. С. Заслонава і яго ад’ютанта Я. В. Коржаня ў Оршы ўстаноўлена [[мемарыяльная пліта]], побач — [[Помнік Канстанціну Заслонаву (Орша)|помнік К. С. Заслонаву]] (скульпт. [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|С. Селіханаў]], арх. [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]])<ref name="ЗП"/>. У Айчынную вайну 2 партызанскія брыгады называліся імем К. С. Заслонава. У Оршы створаны [[Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава|мемарыяльны музей К. С. Заслонава]]. Яго імя прысвоена дэпо [[Орша-Цэнтральная|станцыі Орша]], школе ў Оршы, [[Заслонава (станцыя)|чыгуначнай станцыі]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]], [[Мінская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава|дзіцячай чыгунцы]] ў [[Мінск]]у, многім [[калгас]]ам, імем героя названы вуліцы ў многіх гарадах і вёсках, [[вёска Заслонава, Сенненскі раён|вёска]] ў Сенненскім<!--у арыгінале — Аршанскім, але такую адшукаць не ўдалося--> раёне, алея ў [[мемарыяльны парк герояў, Орша|мемарыяльным парку герояў]] у [[Орша|Оршы]], К. С. Заслонаву прысвечаны мастацкі [[Фільм|кінафільм]], творы [[літаратура|літаратуры]], [[жывапіс]]у, [[скульптура|скульптуры]], [[музыка|музыкі]]. Пра яго складзены [[народныя песні]] і [[легенда|легенды]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Віцебская}}</ref>. == Сям’я == * Дачка Муза — кінарэжысёр. * Дачка Ірына — пісьменнік, мастак-акварэліст. * Унук [[Раман Леанідавіч Заслонаў|Раман Заслонаў]] (нар. [[1962 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1962]]) — вядомы беларускі мастак, жыве ў Францыі. * Праўнук Філіп Заслонаў (нар. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]) — дызайнер<ref>[http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html ''АртДайджест-Беларусь'' Филипп Заслонов дебютировал «Ломаной линей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204757/http://artdigest-belarus.com/fotootchety/69-filipp-zaslonov-debyutiroval-lomanoy-liney-the-broken-line.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Konstantin Zaslonov}} * [http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html Дасье БелТА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140822004803/http://blr.belta.by/articles/dossier/Partyzanskja-kamandzry-Kanstantsn-Zaslona_i_82.html |date=22 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслонаў Канстанцін}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Сенненскім раёне]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Канстанцін Заслонаў| ]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] o1rnq22hc3mwc68b4z6w8yabbfbqdv4 0 81997 5180760 4462753 2026-08-14T05:44:13Z Emilia Noah 155537 /* Падзел улад */ 5180760 wikitext text/x-wiki {{Палітычная сістэма Аўстраліі}} '''Урад Аўстраліі''' ({{lang-en|Government of Australia}}) — уяўляе сабою сістэму інстытутаў і арганізацый, вызначаных [[Канстытуцыя Аўстраліі|канстытуцыяй]] і закліканых забяспечыць кіраванне палітычным, эканамічным і культурным жыццём [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У аснову дзейнасці ўрада Аўстраліі закладзены два асноўных прынцыпы: '''прынцып федэралізму''' і '''прынцып падзелу ўлад'''. [[Канстытуцыя Аўстраліі|Канстытуцыя]] падзяляе ўрад Аўстраліі на тры галіны: '''заканадаўчую, выканаўчую''' і '''юрыдычную'''. == Федэралізм == [[Канстытуцыя Аўстраліі]] вызначае федэральны заканадаўчы орган краіны — '''[[Парламент Аўстраліі|Федэральны Парламент]]''' або '''[[Парламент Аўстраліі|Парламент Садружнасці]]'''. [[Парламент Аўстраліі|Парламент]] уключае [[Аўстралійская манархія|манарха Аўстраліі]], [[Сенат, Аўстралія|Сената]] і [[Палата прадстаўнікоў, Аўстралія|Палату прадстаўнікоў]]. Паводле [[Канстытуцыя Аўстраліі|канстытуцыі]], федэральнаму ўраду перадаюцца заканадаўчыя правы на ўзроўні дзяржавы, а таксама правы і абавязкі сачыць за выкананнем федэральнага заканадаўства. Усе астатнія абавязкі і правы застаюцца за ўрадамі шасці калоній, якія ўвайшлі ў федэрацыю на момант яе щтварэння ў [[1901]] годзе. Паводле [[Канстытуцыя Аўстраліі|канстытуцыі]], гэтыя калоніі сталі штатамі Аўстралійскага Саюза. Кожны штат мае сваю ўласную канстытуцыю і парламент, такім чынам, на тэрыторыі [[Аўстралія|Аўстраліі]] маюцца сем незалежных парламентаў, ніводны з якіх не можа ўмешвацца ў справы іншага. [[Вярхоўны суд Аўстраліі]] як прадстаўнік юрыдычнай галіны ўрада закліканы вырашать рознагалоссі, якія ўзнікаюць паміж федэрацыяй і штатамі, а таксама паміж асобнымі штатамі. [[Парламент Аўстраліі|Федэральны парламент]] мае права вынесці прапановы па змене [[Канстытуцыя Аўстраліі|канстытуцыі]]. Для таго каб гэтыя змены набылі сілу закона, неабходна правесці іх праз агульнанацыянальны рэферэндум, на якім яны павінны атрымаць «падвойную большасць»: * большасць галасоў, і * большасць галасоў у большасці штатаў. [[Канстытуцыя Аўстраліі|Канстытуцыя краіны]] дазваляе штатам перадаваць частку сваіх паўнамоцтваў федэральнаму ўраду. Гэта можа быць дасягнута шляхам занясення змен у [[Канстытуцыя Аўстраліі|канстытуцыю]] праз [[рэферэндум]]. Больш часта сустракаемы спосаб перадачы паўнамоцтваў складаецца ў прыняцці закона, які зацвярджае такую перадачу, і гэты закон павінен быць ухвалены ўсімі ўрадамі штатаў, якія ўцягнуты ў гэту перадачу паўнамоцтваў. Перадача паўнамоцтваў, аформленая такім чынам, можа мець вызначаны тэрмін дзеяння, пасля чаго паўнамоцтвы бакоў вяртаюцца да ранейшага стану. Апроч штатаў у [[Аўстралія|Аўстраліі]] існуе шэраг тэрыторый, тры з якіх, [[Аўстралійская сталічная тэрыторыя]], [[Паўночная тэрыторыя]] і [[востраў Норфалк]], маюць правы самакіравання. Заканадаўчыя правы гэтых тэрыторый прадстаўлены ім федэральным урадам, і [[Парламент Аўстраліі|парламент Аўстраліі]] пакідае за сабой права адклікаць гэтыя правы і адмяняць у выпадку неабходнасці законапраекты, прынятыя тэрыторыямі. Акрамя таго, грамадзяне Аўстраліі, якія пражываюць у [[Аўстралійская сталічная тэрыторыя|Сталічнай тэрыторыі Аўстраліі]] і ў [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], маюць сваё прадстаўніцтва ў [[Парламент Аўстраліі|парламенце Аўстраліі]], у той час як жыхары вострава [[востраў Норфалк|Норфалк]] такога прадстаўніцтва не маюць. Астатнія тэрыторыі Аўстраліі, якія маюць сталае насельніцтва, не маюць права самакіравання, гэтыя тэрыторыі выкарыстоўваюць у сябе федэральныя законы, хоць на востраве [[Востраў Каляд|Ражства]] і [[Какосавыя астравы|Какосавых астравах]] маюцца мясцовыя ўрады. Прынцыпы федэральнай пабудовы і структура [[Парламент Аўстраліі|парламента Аўстраліі]] былі прадметамі доўгага абмеркавання ў момант напісання [[Канстытуцыя Аўстраліі|канстытуцыі]] краіны. [[Палата прадстаўнікоў, Аўстралія|Палата прадстаўнікоў]] выбіраецца на той аснове, што штаты, якія ўваходзяць у склад Аўстралійскай федэрацыі маюць рознае насельніцтва. [[Новы Паўднёвы Уэльс]], напрыклад, мае 50 месцаў у ніжняй палаце парламента, у той час як [[Тасманія]] толькі 5. У супрацьлегласць ніжняй палаце [[Сенат, Аўстралія|Сенат]] абіраецца па прынцыпу роўнага прадстаўніцтва ад усіх штатаў, усе яны прадстаўлены ў верхняй палаце 12-ю сенатарамі. Такая сістэма была выбрана для таго, каб не даць двум найбольш густанаселеным штатам краіны, [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новаму Паўднёваму Уэльсу]] і [[Вікторыя (штат)|Вікторыі]], якія-небудзь перавагі перад іншымі членамі федэрацыі ў сілу таго, што ў выпадку прыняцця ніжняй палатай якога-небудзь закона, які можа быць расцэнены як перавага для гэтых двух штатаў, верхняя палата можа заблакаваць яго большасцю прадстаўнікоў маленькіх штатаў. Трэцім узроўнем урада, пасля федэральнага ўрада Аўстраліі, урадаў штатаў і тэрыторый, з'яўляюцца мясцовыя ўрады ў форме гарадскіх і прыгарадных саветаў. Гэтыя інстытуты адказваюць за такія пытанні як абслугоўванне мясцовых дарог, бібліятэкі, уборка смецця, рэгістрацыю жывёл і г. д. Члены саветаў выбіраюцца на мясцовых выбарах і як правіла выконваюць свае абавязкі па сумяшчальніцтве. == Падзел улад == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Аўстраліі]] 3lz7cpo977q9beqy7wn10vhg4c6oh81 0 85414 5180617 4853324 2026-08-13T16:01:52Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5180617 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{Орган выканаўчай улады | скарачэнне = НАСА | дзейнасць = касмічныя даследаванні | дэвіз = «У выгоду ўсіх» <br />(''For the Benefit of All'') | падпарадкаванне = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША]] <br />[[Вышэйшыя федэральныя органы дзяржаўнай улады ЗША|Урад ЗША]] | імя главы1 = [[Чарлз Фрэнк Болдэн|Чарлз Ф. Болдэн]] (''Charles F. Bolden, Jr.'') | пасада главы1 = Кіраўнік | імя главы2 = Лоры Гарвер <br />(''Lori Garver'') | пасада главы2 = Першы намеснік | галіна = аэракасмічная | прадукцыя = «[[КК Меркурый|Меркурый]]» (''Mercury'') <br />«[[КК Джэміні|Джэміні]]» (''Gemini'') <br />«[[праграма Апалон|Апалон]]» (''Apollo'') <br />«[[Скайлэб]]» (''Skylab'') <br />«[[Саюз — Апалон]]» (''Apollo-Soyuz'') <br />[[Касмічны човен]] (''Space Shuttle'') }} '''Нацыянальная адміністрацыя аэранаўтыкі і космасу''', '''НАСА''' ({{lang-en|National Aeronautics and Space Administration}}, ск.: ''NASA'') — ведамства, якое належыць [[Федэральны Урад ЗША|Федэральнаму Ураду ЗША]], падпарадкоўваюцца непасрэдна [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнту ЗША]], і фінансуецца на 100% з дзяржаўнага бюджэту. Адказная за грамадзянскую касмічную праграму краіны. Усе малюнкі і відэаматэрыялы, якія атрымлівае НАСА і падраздзяленні, у тым ліку з дапамогай шматлікіх [[тэлескоп]]аў і інтэрфераметрыі, публікуюцца як грамадскае здабытак і могуць вольна капіявацца. == Гісторыя == НАСА было створана [[29 ліпеня]] [[1958]] года шляхам узмацнення і перайменавання Нацыянальнага дарадчага камітэта па аэранаўтыцы ([[НАКА]]) ў рамках [[касмічная гонка|касмічнай гонкі]] пасля [[Спадарожнікавы шок|запуску Савецкім Саюзам першага штучнага спадарожніка Зямлі]]. Раней, у [[люты]]м таго ж [[1958]], было створана агенцтва [[DARPA]], многія праекты якога былі перададзеныя НАСА. == Гл. таксама == * [[Касмічны цэнтр імя Ліндана Джонсана]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:NASA}} *{{Афіцыйны сайт}} * [http://www.nasaimages.org/ База фота- і відэаматэрыялаў NASA] {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:НАСА| ]] 5nm8zxaxssr2wwvpirpsnxaob4hw5u3 0 85540 5181039 4745858 2026-08-14T11:48:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181039 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Самцхэ-Джавахеты''' ({{lang-ka|სამცხე-ჯავახეთი}}) — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Грузія|Грузіі]], размешчана на поўдні краіны мяжуе з [[Арменія]]й і [[Турцыя]]й. Цэнтр — [[Ахалцыхэ|горад Ахалцыхэ]]. Самцхэ-Джавахеты у дахрысціянскія часы ўваходзіла ў склад [[Іверыя царства|Іверыі]] з II стагоддзя да н. э., іверыя ў барацьбе са з'явішыміся армянскімі царствамі страціла паўднёвую частку сваіх тэрыторый і Самцхэ-Джавахеты ўвайшла ў склад старажытнай дзяржавы [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]]<ref>{{cite web|access-date = 2015-10-22|title = Страбон. География. Книга XI|url = http://ancientrome.ru/antlit/t.htm?a=1267868495|publisher = ancientrome.ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|access-date=2015-10-22|title=Область Великой Армении Гугарк по Страбону|url=http://wiki.armenia.ru/wiki/%D0%93%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BA|publisher=wiki.armenia.ru|archive-date=25 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125163958/http://wiki.armenia.ru/wiki/%D0%93%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BA|url-status=dead}}</ref>. У IX — пачатку X стагоддзястаўшы абхазскім царом [[Баграт III]] з дынастыі Баграціёні аб'яднаў усе грузінскія княствы, тым самым стаўшы першым царом аб'яднанай Грузіі. Самцхэ і Джавахеты былі далучаеы да Грузіі ў [[1008]] г. У [[1490]] годзе, пасля распаду адзінай Uрузіі тэрыторыя Самцхэ і Джавахеты ўваходзіла ў склад грузінскага княства [[Самцхэ-Саатабага]]. У [[1590]]—[[1625]] гадах тэрыторыя княства паступова скарачалася, царству прыходзілася весці барацьбу з экспансіяй [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], неўзабаве самцхійская дзяржаўнасць была канчаткова ліквідавана і тэрыторыя акупавана Асманскай імперыяй. У [[1828]]—[[1829]] гадах пасля [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-туроцкай вайны]] Самцхэ і Джаванеты былі вызвалены і потым уключаны ў склад [[Тыфліская губерня|Тыфліскай губерні]]. На сённяшні дзень уваходзіць у склад Грузіі і ўключае вобласці [[Месхетыя]] і [[Джавахетыя]]. Галоўнай гістарычнай славутасцю з'яўляюцца пячорныя манастыры [[Вардзіа]] (заснаваны [[Тамара Вялікая|царыцай Тамарай]]<ref>[http://travelgeorgia.ru/238/ Вардзиа]</ref> у [[1185]]) і {{нп3|Ваніс Квабебі||ru|Ванис Квабеби}} (VIII ст.). У краі знаходзіцца [[Баржомі]] з сусветна вядомай [[Баржомі (мінеральная вада)|мінеральнай вадой]]. Праз рэгіён праходзяць [[нафтапровад Баку — Тбілісі — Джэйхан]] і [[Паўднёвакаўказскі нафтапровад]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Samtskhe-Javakheti|выгляд=міні}} {{Адміністрацыйны падзел Грузіі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі]] leymtphb4jfrc03a1o79flf3tcuskjm 0 86361 5180835 4846072 2026-08-14T07:01:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180835 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{твор мастацтва | шырыня блока = 350 | тып = карціна | выява = Richard Arkwright Junior.jpg | назва = Рычард Аркрайт з жонкай і дачкой | памер = 350px | арыгінал = | мастак = [[Джозеф Райт (мастак)|Джозеф Райт]] | год = 1790 | матэрыял = Палатно | тэхніка = [[Алейны жывапіс|алей]] | вышыня = | шырыня = | месцазнаходжанне = Вялікабрытанія | музей = Музей і мастацкая галерэя Дэрбі }} '''Рычард Аркрайт малодшы''' ({{lang-en|Richard Arkwright junior}}, 19 снежня 1755 — 23 красавіка 1843<ref>{{Cite web |url=http://www.cromfordvillage.co.uk/arkwrights.html |title=Cromford Arkwright family<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=17 жніўня 2011 |archive-date=28 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528070109/http://cromfordvillage.co.uk/arkwrights.html |url-status=dead }}</ref>) — сын [[Рычард Аркрайт|Рычарда Аркрайта]] з [[Кромфард]]а, [[Дэрбішыр]]; крэдытор і сябар Самуэля Алдкноў (''Samuel Oldknow''), кіраўнік, і [[шэрыф]] Дэрбішыра ў 1801 годзе<ref>''Burkes Genealogical and Heraldic History of the Landed Gentry'' (1847)</ref>. Яго сын Кэптайн Аркрайт (Captain Arkwright) ажаніўся з Фрэнсіс Кембл (''Francis Kemble''), дачкой вядомага кіраўніка тэатра Стэфана Кембла (''Stephen Kemble''). Рычард Аркрайт малодшы быў разам са сваёй жонкай Мэры і дачкой Эн намаляваны на партрэце [[Джозеф Райт (мастак)|Джозэфам Райтам]]. Партрэт быў напісаны ў 1790 годзе, і быў задуманы як дадатак да партрэта Сэра Рычарда, выкананага таксама Райтам. Партрэт лічыўся лепшай з чатырох карцін, якія віселі ў сталовай фамільнага маёнтка Аркрайтаў, у замку Уілерслі. Карціна была арандаваная ў калекцыю [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музея і мастацкай галерэі Дэрбі]], і была прададзеная 29 лістапада 2001 на аўкцыёне ў Сотбіс<ref>[https://www.derbyshire.gov.uk/Images/content/DemocraticServices/Reports/DSNet/RegenPortfolio/290803CPREG8187.pdf Derbyshire.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110727112556/https://www.derbyshire.gov.uk/Images/content/DemocraticServices/Reports/DSNet/RegenPortfolio/290803CPREG8187.pdf |date=27 ліпеня 2011 }} accessed 2 June 2008</ref>. {{зноскі}} {{Музей і мастацкая галерэя Дэрбі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карціны Джозефа Райта]] klw8sf1kbvi4jmu5zansvag3ifjlobf 0 88043 5180975 5179765 2026-08-14T08:44:12Z M.L.Bot 261 5180975 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія|не крытычныя, але ёсць памылкі, сляду хуткапісу і хуткаперакладу}} {{Навуковец}} '''Гуга Гроцый''' ({{lang-la|Hugo Grotius}}) або '''Гуга дэ Гроат''' ({{lang-nl|Hugo de Groot}} або ''Huig de Groot''; {{ВДП}}) — галандскі юрыст і дзяржаўны дзеяч, [[філосаф]], хрысціянскі апалагет, [[драматург]] і [[паэт]]. Заклаў асновы [[міжнароднае права|міжнароднага права]], грунтуючыся на [[Натуральнае права|натуральным праве]]. == Біяграфія == Гуга Гроцый нарадзіўся падчас [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]]. Яго дзед, бургундскі дваранін, ажаніўся ў Франкфурце-на-Майне з дачкой галандца дэ Грот і ўзяў яе прозвішча, а бацька, Ёган (Ян) дэ Грот, пераехаў у Галандыю. Гуга быў першым дзіцем у сям’і Яна дэ Грота і Аліды ван Оверсхі. Яго бацька быў вельмі адукаваным (ён вучыўся ў Лейдэне разам з {{нп5|Юст Ліпсій|Юстам Ліпсіем|ru|Липсий, Юст}}, а таксама палітычна актыўным чалавекам, і выхоўваў сына з ранніх гадоў у традыцыйнай гуманістычнай традыцыі, грунтуючыся на вучэнні Арыстоцеля. Васьмігадовым хлопчыкам ужо пісаў лацінскія вершы. Будучы надзвычай старанным вучнем, Гуга паступіў у [[Лейдэнскі ўніверсітэт]], калі яму было ўсяго адзінаццаць гадоў (рэктарам універсітэта быў яго дзядзька Карнеліс). Ва ўніверсітэце выкладалі такія выбітныя інтэлектуалы Паўночнай Еўропы таго часу, як Францыск Юній (старэйшы), [[Жазеф Жуст Скалігер]] і Рудольф Снеліус. Дзякуючы падтрымцы кіраўніка нідэланскага парламента — штатаў генеральнага пансіяната Злучаных правінцый [[:en:Johan van Oldenbarnevelt|Ехана Ольдэнбарнэвэльта]] зрабіў добрую кар’еру. У 1601 годзе ён стаў гісторыкам Нідэрландскіх штатаў, генеральным адвакатам Фіска Нідэрландаў, быў паслом ў Лондан, а з 1613 года стаў — сябрам гарадской рады і пансіянатам (мэрам) [[Ротэрдам|Ратэрдама]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/hugogrotiusfathe00vreeuoft/page/n9/mode/2up|загаловак=Vreeland, Hamilton (1917). Hugo Grotius: The Father of the Modern Science of International Law. New York: Oxford University Press. праверана 11 жніўня 2026 – via Internet Archive.}}</ref>. Як юрыст спрыяў абаснаванню права Нідэрландаў на ваенныя трафеі, свабоды мораў і адкрыццяў, а таксама абгрунтаваў кантроль штатаў (прадстаўнічых органаў дзяржавы) над царкоўнымі і ўніверсітэцкімі ўладамі і маёмасцю ў Лейдане і Амстэрдаме (рэманстрантамі і контрэманстрантамі). Рэлігійныя спрэчкі прыкрывалі барацьбу за першынства паміж рознымі палітычнымі групоўкамі сгуртаванымі вакол штатаў і штатгалтэраў. У выніку ў 1618 годзе ён быў арыштаваны за дзейнасць па раздрабленні ўзброеных сілаў, накіраваную супраць прынца [[Морыц Аранскі|Маўрыцыя Аранскага]] і змову на карысць Іспаніі. Яго дабрадзей быў пакараны на смерць, а ен ў наступным годзе асуджаны да пажыццёвага зняволення. Падчас знаходжання пад вартай яму была прадастаўлена магчымасць пісаць і весці перапіску. Чым ен скарыстаўся, стварыўшы ў гэты перыяд шматлікія важныя тэксты<ref>{{Кніга|загаловак=Israel, Jonathan (1995). The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806. Oxford: Clarendon Press. pp. 447–449. ISBN 0-19-873072-1}}</ref><ref>{{Cite web|lang=(анг.)|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/grotius/|title=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Van Dam, Harm-Jan (1994). "De Imperio Summarum Potestatum Circa Sacra". In Henk J.M. Nellen & Edwin Rabbie (ed.). Hugo Grotius Theologian – Essays in Honor of G.H.M. Posthumus Meyjes. New York: E.J. Brill.}}</ref>. У 1621 годзе ён і яго жонка ўцяклі ў [[Антверпен]]. Затым ён адправіўся ў Парыж, дзе атрымаў фінансавую пенсію ад французскіх улад і жыў там з невялікімі перапынкамі пад апекай Рышылье і Людовіка ХІІІ да смерці. У 1625 годзе ён апублікаваў трактат пад назвай «Пра вайны і міра», які прынёс яму вялізарную славу. У 1631 годзе ён паспрабаваў вярнуцца ў родныя Нідэрланды, але хутка ізноў апынуўся ў няласцы ўладаў. Ён ізноў уцёк з краіны, гэтым разам у Гамбург. Там ён быў наняты каралём [[Швецыя|Швецыі]], які прызначыў яго сваім паслом у Парыжы ў 1634 годзе. Ён займаў гэтую пасаду 10 гадоў. Калі [[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціна Ваза]] прыйшла да ўлады ў Швецыі, яна заклікала Гроцыя вярнуцца ў Швецыю. У сакавіку 1645 года Гроцый адплыў у Стакгольм. Яго карабель пацярпеў крушэнне ў Балтыйскім моры. Філосаф ледзьве выратаваўся. Улетку таго ж года ён вярнуўся са Швецыі ў Германію, здзейсніўшы яшчэ адно цяжкае і драматычнае падарожжа. Яно настолькі падарвала яго здароўе, што ён памёр у [[Ростак|Растоку]] 28 жніўня 1645 года. == Погляды == Ён падзяляў права на статутнае права (ius civile) і натуральнае права (ius naturale). Статутнае права — гэта гістарычны выбар, які залежыць ад палітычных і гістарычных змен, і таму само па сабе падпарадкоўваецца зменам. Натуральнае права, з іншага боку, вынікае з трывалай чалавечай прыроды, і таму нязменнае і можа вывучацца праз даследванне сацыяльнай прыроды чалавека. Каб цалкам зразумець законы прыроды, паводле Гроцыя, неабходна прааналізаваць чалавечую прыроду, якая мае дваістую прыроду. Па-першае, чалавек — гэта біялагічная істота, якой кіруе інстынкт самазахавання (першасны закон прыроды). Па-другое, ён — сацыяльная істота, якая валодае апетытам да societatis (сацыяльны інстынкт, патрэба ў міжасобовых кантактах). Такім чынам, існуюць нормы, якія дазваляюць яму існаваць ва ўзаемаадносінах з іншымі людзьмі (другасны закон прыроды). Абодва гэтыя аспекты чалавечай прыроды ўзаемадзейнічаюць і пранікаюць адзін у аднаго. Інстынкт самазахавання абмежаваны сацыяльным інстынктам, а сацыяльны інстынкт — інстынктам самазахавання. Абодва інстынкты маюць вырашальнае значэнне для паспяховага жыцця, якое патрабуе не ўмешвацца ў сферу іншых, а, з іншага боку, імкнуцца да ўласнай выгады<ref>{{Кніга|загаловак=Miller J., Hugo Grotius // Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2021, ISSN 1095-5054}}</ref>. Найважнейшыя законы прыроды паводле Гроцыя: * pacta sunt servanda — пагадненні павінны выконвацца; * нанесеная шкода павінна быць кампенсавана; * здзейсненае злачынства павінна быць пакарана; * права на ўласнасць. Г. Гроцый лічыў, што натуральнае права дзейнічае нават тады, калі Бога не існуе, або калі ён не цікавіцца зямнымі справамі. Гроцый сутыкнуўся з абвінавачваннямі ў бязбожнасці за сваю знакамітую гіпотэзу: etiamsi daremus non esse Deum (лац.: нават калі мы дапусцім неіснаванне Бога). У адрозненне ад іншых мысляроў яго эпохі, ён лічыў, што натуральнае права распаўсюджваецца як на хрысціян, так і на нехрысціянаў. Гэта азначае, што хрысціяне павінны ставіцца да нехрысціянаў у адпаведнасці з прынцыпамі маралі. Гэтае пытанне адыграла значную ролю ў той час з-за кантактаў еўрапейцаў з карэннымі народамі Амерыкі. Натуральнае права дзейнічае незалежна ад чалавека і з’яўляецца спадчынай усёй прыроды. Нават Бог не можа гэтага змяніць: «Гэтак жа, як ён не можа зрабіць так, каб два плюс два не было роўным чатыром». Ён мог зрабіць гэта толькі змяніўшы чалавечую прыроду. Таму ён павінен быў бы зрабіць так, каб людзі перасталі быць людзьмі. Гэтыя сцвярджэнні звязаны з тэалагічным поглядам [[Армініянства|армініянств]]<nowiki/>а. Г. Гроцый лічыў звычай і практыку, якія вынікаюць з натуральнага права і дамовы, крыніцай міжнароднага права (ius gentium, або права народаў). Міжнароднае права, на яго думку, павінна грунтавацца на прынцыпах рацыяналізму і гуманізму. Ён быў бацькам навукі [[Міжнароднае права|міжнароднага публічнага права]]. Гроцый таксама распрацаваў уласную канцэпцыю [[Тэорыя грамадскага дагавора|грамадскай дамовы]]. Паводле яго, людзі, маючы прыроджаныя сацыяльныя схільнасці, ствараюць дзяржаўнае аб’яднанне праз дамову, каб задаволіць свае інтарэсы і забяспечыць іх, якое, як адпавядае чалавечай прыродзе, падпарадкоўваецца натуральнаму праву. Для Гроцыя воля вызначае сапраўднасць права, факт, які таксама з’яўляецца ў іншай форме ў пазнейшых канцэпцыях натуральнага права са зменным зместам. === Свабода мораў, талеранцыя і права вайны === [[Файл:381px-Grotius de jure 1631.jpg|міні|Права вайны і міра 1631 г.]] Найбольш вядомая праца Гроцыя — «Пра права вайны і міру» (1625, De iure belli ac pacis), у якой ён выклаў свае разважанні пра права. Варта таксама адзначыць яго ранейшыя працы «Mare liberum» (поўная назва па-ангельску: «Свабода мораў», апублікаваную ў 1609 годзе, і дысертацыю ''De Indis'' ''(''пра права галандцаў гандляваць з Індыяй 1604—1605). У працы «аб Індыях» грунтючыся [[Ius gentium]] і законах прыроды, высунуў тры тэзісы: # Адкрыццё новай зямлі яшчэ не дае права кіраваць ёю. # Ніхто не можа мець манаполіі на суднаходства па морах. # Ніхто не мае права абмяжоўваць іншыя дзяржавы ў гандлі з Індыямі. У «Свабодным моры» (Mare Liberum, апублікавана ў 1609 г.) Гроцый сфармуляваў новы прынцып, згодна з якім мора з’яўляецца міжнароднай тэрыторыяй, і ўсе нацыі могуць свабодна выкарыстоўваць яго для марскога гандлю<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=NgPm_7mP0-YC&redir_esc=y|загаловак=Kraska, James (June 2011). Contemporary Maritime Piracy: International Law, Strategy, and Diplomacy at Sea: International Law, Strategy, and Diplomacy at Sea. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-38725-8.}}</ref>. Гроцый, сцвярджаючы пра «свабодныя моры» (свабоду мораў), забяспечыў адпаведнае ідэалагічнае абгрунтаванне для разбурэння галандцамі розных гандлёвых манаполій (Папы, каралёў, Ганзы). Нідэрланды на той момант нарошчвалі сваю марскую моц і выйшлі на даміуючыя пазіцыі у Балтыйскім і акянічным гандлі. Англія, якая жорстка канкуравала з галандцамі за дамінаванне ў сусветным гандлі, выступіла супраць гэтай ідэі і ў працы Джона Селдэна «Mare clausum» («Закрытае мора») заявіла: «Што ўладанні Брытанскага мора, або тое, што ахоплівае востраў Вялікая Брытанія, з’яўляюцца і заўсёды былі часткай або прыналежнасцю імперыі гэтага вострава»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ofdominionorowne00seld|загаловак=Selden, John (1652). Mare Clausum. Of the Dominion, or, Ownership of the Sea. London: Printed by William Du-Gard,}}</ref>. Прынята лічыць, што Гроцый першым выказаў прынцып свабоды мораў, хоць усе краіны ў Індыйскім акіяне і іншых азіяцкіх морах прызналі права бесперашкоднага суднаходства задоўга да таго, як Гроцый напісаў сваю працу «De Jure Praedae» («Аб законе трафеяў») у 1604 годзе. Акрамя таго, іспанскі тэолаг XVI стагоддзя Франсіска дэ Віторыя пастуляваў ідэю свабоды мораў у больш рудыментарнай форме ў адпаведнасці з прынцыпамі [[Ius gentium|jus gentium]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=TxkQAQAAMAAJ&redir_esc=y|загаловак=Nussbaum, Arthur (1947). A concise history of the law of nations (1st ed.). New York: Macmillan Co. p. 62.}}</ref>. Ідэя Гроцыя аб свабодзе мораў захоўвалася да сярэдзіны 20 стагоддзя і працягвае ўжывацца нават па гэты дзень у дачыненні да значнай часткі адкрытага мора, хоць ужыванне гэтай канцэпцыі і аб’ём яе прымянення змяняюцца. === Погляды на адносіны царквы і дзяржавы === У выніку спрэчак якія узніклі вакол права прызначыць вызваліўшагася пасля смерці [[Якаб Арміній|Я. Армінія]] месца, Гроцый заняўся адстойваннем права свецкіх улад прызначаць прафесараў у Лейданскі ўніверсітэт. Ен перамог, але [[Армініянства|армініяне]] (контрэмененстранты) увайшлі ў канфлікт з традыцыйнымі кальвіністамі начале з Францыскам Гомарусам (рэмененстрантамі). У канфлікт умяшаўся Якуб І і М. Аранскі на баку контррэменстрантаў за іншага боку апынуліся Г. Гроцый і Генеральныя штаты Нідэрландаў. Пад кіраўніцтвам Олдэнбарневельта Галандскія штаты занялі афіцыйную пазіцыю рэлігійнай цярпімасці ў дачыненні да рэманстрантаў і контррэманстрантаў. Гроцыю (які падчас спрэчкі спачатку выступаў у якасці генеральнага пракурора Галандыі, а пазней быў членам Камітэта дарадцаў) у рэшце рэшт было даручана распрацаваць эдыкт, які б выказаў палітыку цярпімасці. Гэты эдыкт, Decretum pro pace ecclesiarum, быў завершаны ў канцы 1613 або пачатку 1614 года. Эдыкт рэалізаваў погляд, які Гроцый развіваў у сваіх працах пра царкву і дзяржаву (т.зв. эрастыянізм): што толькі асноўныя прынцыпы, неабходныя для падтрымання грамадзянскага парадку (напрыклад, існаванне Бога і Яго промысел), павінны выконвацца, а рознагалоссі па незразумелых тэалагічных дактрынах павінны заставацца на меркаванне асабістага сумлення<ref>{{Кніга|загаловак=Vreeland, Hamilton (1917). Hugo Grotius: The Father of the Modern Science of International Law. New York: Oxford University Press. у дадатках кнігі прыведзены англійскі пераклад гэтага эдыкту.}}</ref>. === Права вайны і справядлівасць === Г. Гроцый жыў у час вайны Нідэрландаў за незалежнасць, Трыццацігадовай вайны і барацьбы за калоніі, што вымушала яго задумацца над абгрунтаваннем законнасці і абмежаванні памераў гвалту які панаваў навокал. Яшчэ выдаўшы сваю «Свабоду мораў» ен быў скіраваны ў Лондан у 1613 г. каб аргументамі з яе прымусіць вярнуць 2 захопленыя галандсія караблі. Але місія скончылася правалам бо англічане спаслаліся на традыцыйнае права сілы<ref>{{Кніга|спасылка=https://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/grotius/|загаловак=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University. с.3}}</ref>. «De jure belli ac pacis libri tres» («Пра права вайны і міру: тры кнігі») была ўпершыню апублікавана ў 1625 годзе і прысвечана заступніку Гроцыя, Людовіку XIII. Трактат прасоўвае сістэму прынцыпаў натуральнага права, якія лічацца абавязковымі для ўсіх людзей і народаў незалежна ад мясцовых звычаяў. Праца падзелена на тры кнігі: У кнізе I прапануецца яго канцэпцыя вайны і натуральнай справядлівасці, сцвярджаючы, што існуюць абставіны, пры якіх вайна апраўданая. У кнізе II вызначаюцца тры «справядлівыя прычыны» для вайны: самаабарона, кампенсацыя шкоды і пакаранне. Тут Г. Гроцый разглядае шырокі спектр абставін, пры якіх тыя правы на вайну дзейнічаюць, і калі яны не дзейнічаюць. У кнізе III разглядаецца пытанне, якія правілы рэгулююць вядзенне вайны пасля яе пачатку. У ей Гроцый сцвярдзіў, што ўсе бакі ў вайне аднолькава звязаны такімі самымі правіламі, незалежна ад таго, справядлівая іх справа ці не<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gutenberg.org/cache/epub/46564/pg46564-images.html|загаловак=Grotius, Hugo; Kelsey, Francis W. (1925). The Law of War and Peace. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington. (анг.)}}</ref>. == Уплыў творчасці == Кажуць, што кароль Швецыі [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] заўсёды насіў у сядле копію «De jure belli ac pacis», калі кіраваў сваімі войскамі. Наадварот, кароль Вялікабрытаніі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якуб VI]] (I) вельмі негатыўна адрэагаваў на прэзентацыю Гроцыям кнігі падчас дыпламатычнай місіі. Некаторыя філосафы, у прыватнасці пратэстанты, такія як П’ер Бэйль, [[Готфрыд Лейбніц|Готфрыд Вільгельм Лейбні]]<nowiki/>ц, і галоўныя прадстаўнікі шатландскага Асветніцтва Фрэнсіс Хатчэсан, [[Адам Сміт]], [[Дэвід Юм]], Томас Рыд, вельмі яго паважалі. Французскае Асветніцтва, наадварот, было значна больш крытычным. [[Вальтэр]] называў яго сумным, а Русо распрацаваў альтэрнатыўную канцэпцыю чалавечай прыроды<ref>{{Кніга|загаловак=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University. с.25}}</ref>. == Творы == [[Файл:Annotationes ad Vetus Testamentum.tif|thumb|''Annotationes ad Vetus Testamentum'', 1732]] ''Паводле даты публікацыі''. * Adamus exul (The Exile of Adam; tragedy) — The Hague, 1601 * De republica emendanda (To Improve the Dutch Republic; manuscript 1601) — pub. The Hague, 1984 * Parallelon rerumpublicarum (Comparison of Constitutions; manuscript 1601-02) — pub. Haarlem 1801-03 * De Indis (On the Indies; manuscript 1604-05) — pub. 1868 as De Jure Praedae * Commentary on the Law of Prize and Booty, ed. Martine Julia van Ittersum (Liberty Fund, 2006). * Christus patiens (The Passion of Christ; tragedy) — Leiden, 1608 * Mare Liberum (The Free Seas; from chapter 12 of De Indis) — Leiden, 1609 * The Free Sea, ed. David Armitage (Liberty Fund, 2004). * De antiquitate reipublicae Batavicae (On the Antiquity of the Batavian Republic) — Leiden, 1610 * The Antiquity of the Batavian Republic, ed. Jan Waszink (van Gorcum, 2000). * Meletius (manuscript 1611) — pub. Leiden, 1988 * Meletius, ed. G.H.M. Posthumus Meyjes (Brill, 1988). * Annales et Historiae de rebus Belgicus (Annals and History of the Low Countries; manuscript 1612) — pub. Amsterdam, 1657 * The Annals and History of the Low-Countrey-warrs, ed. Thomas Manley (London, 1665). * Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas (The Piety of the States of Holland and Westfriesland) — Leiden, 1613 * Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas, ed. Edwin Rabbie (Brill, 1995). * De imperio summarum potestatum circa sacra (On the power of sovereigns concerning religious affairs; manuscript 1614-17) — pub. Paris, 1647 * De imperio summarum potestatum circa sacra, ed. Harm-Jan van Dam (Brill, 2001). * De satisfactione Christi adversus Faustum Socinum (On the satisfaction of Christ against [the doctrines of] Faustus Socinus) — Leiden, 1617 * Defensio fidei catholicae de satisfactione Christi, ed. Edwin Rabbie (van Gorcum, 1990). * Inleydinge tot de Hollantsche rechtsgeleertheit (Introduction to Dutch Jurisprudence; written in Loevenstein) — pub. The Hague, 1631 * The Jurisprudence of Holland, ed. R.W. Lee (Oxford, 1926). * Bewijs van den waaren godsdienst (Proof of the True Religion; didactic poem) — Rotterdam, 1622 * Apologeticus (Defense of the actions which led to his arrest) — Paris, 1922 * De jure belli ac pacis (On the Laws of War and Peace) — Paris, 1625 (2nd ed. Amsterdam 1631) * The Rights of War and Peace, ed. Richard Tuck (Liberty Fund, 2005). * De veritate religionis Christianae (On the Truth of the Christian religion) — Paris, 1627 * The Truth of the Christian Religion, ed. John Clarke (Edinburgh, 1819). * Sophompaneas (Joseph; tragedy) — Amsterdam, 1635 * De origine gentium Americanarum dissertatio (Dissertation of the origin of the American peoples) — Paris 1642 * Via ad pacem ecclesiasticam (The way to religious peace) — Paris, 1642 * Annotationes in Vetus Testamentum (Commentaries on the Old Testament) — Amsterdam, 1644 * Annotationes in Novum Testamentum (Commentaries on the New Testament) — Amsterdam and Paris, 1641-50 * De fato (On Destiny) — Paris, 1648 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Эпоха Асветніцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гроцый}} [[Катэгорыя:Юрысты-міжнароднікі]] [[Катэгорыя:Прававеды Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты XVII стагоддзя]] k48jaxa0y4jtcv1fznps7stnwn1s8k6 5180976 5180975 2026-08-14T08:44:42Z M.L.Bot 261 5180976 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія|не крытычныя, але ёсць памылкі, сляды хуткапісу і хуткаперакладу}} {{Навуковец}} '''Гуга Гроцый''' ({{lang-la|Hugo Grotius}}) або '''Гуга дэ Гроат''' ({{lang-nl|Hugo de Groot}} або ''Huig de Groot''; {{ВДП}}) — галандскі юрыст і дзяржаўны дзеяч, [[філосаф]], хрысціянскі апалагет, [[драматург]] і [[паэт]]. Заклаў асновы [[міжнароднае права|міжнароднага права]], грунтуючыся на [[Натуральнае права|натуральным праве]]. == Біяграфія == Гуга Гроцый нарадзіўся падчас [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]]. Яго дзед, бургундскі дваранін, ажаніўся ў Франкфурце-на-Майне з дачкой галандца дэ Грот і ўзяў яе прозвішча, а бацька, Ёган (Ян) дэ Грот, пераехаў у Галандыю. Гуга быў першым дзіцем у сям’і Яна дэ Грота і Аліды ван Оверсхі. Яго бацька быў вельмі адукаваным (ён вучыўся ў Лейдэне разам з {{нп5|Юст Ліпсій|Юстам Ліпсіем|ru|Липсий, Юст}}, а таксама палітычна актыўным чалавекам, і выхоўваў сына з ранніх гадоў у традыцыйнай гуманістычнай традыцыі, грунтуючыся на вучэнні Арыстоцеля. Васьмігадовым хлопчыкам ужо пісаў лацінскія вершы. Будучы надзвычай старанным вучнем, Гуга паступіў у [[Лейдэнскі ўніверсітэт]], калі яму было ўсяго адзінаццаць гадоў (рэктарам універсітэта быў яго дзядзька Карнеліс). Ва ўніверсітэце выкладалі такія выбітныя інтэлектуалы Паўночнай Еўропы таго часу, як Францыск Юній (старэйшы), [[Жазеф Жуст Скалігер]] і Рудольф Снеліус. Дзякуючы падтрымцы кіраўніка нідэланскага парламента — штатаў генеральнага пансіяната Злучаных правінцый [[:en:Johan van Oldenbarnevelt|Ехана Ольдэнбарнэвэльта]] зрабіў добрую кар’еру. У 1601 годзе ён стаў гісторыкам Нідэрландскіх штатаў, генеральным адвакатам Фіска Нідэрландаў, быў паслом ў Лондан, а з 1613 года стаў — сябрам гарадской рады і пансіянатам (мэрам) [[Ротэрдам|Ратэрдама]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/hugogrotiusfathe00vreeuoft/page/n9/mode/2up|загаловак=Vreeland, Hamilton (1917). Hugo Grotius: The Father of the Modern Science of International Law. New York: Oxford University Press. праверана 11 жніўня 2026 – via Internet Archive.}}</ref>. Як юрыст спрыяў абаснаванню права Нідэрландаў на ваенныя трафеі, свабоды мораў і адкрыццяў, а таксама абгрунтаваў кантроль штатаў (прадстаўнічых органаў дзяржавы) над царкоўнымі і ўніверсітэцкімі ўладамі і маёмасцю ў Лейдане і Амстэрдаме (рэманстрантамі і контрэманстрантамі). Рэлігійныя спрэчкі прыкрывалі барацьбу за першынства паміж рознымі палітычнымі групоўкамі сгуртаванымі вакол штатаў і штатгалтэраў. У выніку ў 1618 годзе ён быў арыштаваны за дзейнасць па раздрабленні ўзброеных сілаў, накіраваную супраць прынца [[Морыц Аранскі|Маўрыцыя Аранскага]] і змову на карысць Іспаніі. Яго дабрадзей быў пакараны на смерць, а ен ў наступным годзе асуджаны да пажыццёвага зняволення. Падчас знаходжання пад вартай яму была прадастаўлена магчымасць пісаць і весці перапіску. Чым ен скарыстаўся, стварыўшы ў гэты перыяд шматлікія важныя тэксты<ref>{{Кніга|загаловак=Israel, Jonathan (1995). The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806. Oxford: Clarendon Press. pp. 447–449. ISBN 0-19-873072-1}}</ref><ref>{{Cite web|lang=(анг.)|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/grotius/|title=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Van Dam, Harm-Jan (1994). "De Imperio Summarum Potestatum Circa Sacra". In Henk J.M. Nellen & Edwin Rabbie (ed.). Hugo Grotius Theologian – Essays in Honor of G.H.M. Posthumus Meyjes. New York: E.J. Brill.}}</ref>. У 1621 годзе ён і яго жонка ўцяклі ў [[Антверпен]]. Затым ён адправіўся ў Парыж, дзе атрымаў фінансавую пенсію ад французскіх улад і жыў там з невялікімі перапынкамі пад апекай Рышылье і Людовіка ХІІІ да смерці. У 1625 годзе ён апублікаваў трактат пад назвай «Пра вайны і міра», які прынёс яму вялізарную славу. У 1631 годзе ён паспрабаваў вярнуцца ў родныя Нідэрланды, але хутка ізноў апынуўся ў няласцы ўладаў. Ён ізноў уцёк з краіны, гэтым разам у Гамбург. Там ён быў наняты каралём [[Швецыя|Швецыі]], які прызначыў яго сваім паслом у Парыжы ў 1634 годзе. Ён займаў гэтую пасаду 10 гадоў. Калі [[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціна Ваза]] прыйшла да ўлады ў Швецыі, яна заклікала Гроцыя вярнуцца ў Швецыю. У сакавіку 1645 года Гроцый адплыў у Стакгольм. Яго карабель пацярпеў крушэнне ў Балтыйскім моры. Філосаф ледзьве выратаваўся. Улетку таго ж года ён вярнуўся са Швецыі ў Германію, здзейсніўшы яшчэ адно цяжкае і драматычнае падарожжа. Яно настолькі падарвала яго здароўе, што ён памёр у [[Ростак|Растоку]] 28 жніўня 1645 года. == Погляды == Ён падзяляў права на статутнае права (ius civile) і натуральнае права (ius naturale). Статутнае права — гэта гістарычны выбар, які залежыць ад палітычных і гістарычных змен, і таму само па сабе падпарадкоўваецца зменам. Натуральнае права, з іншага боку, вынікае з трывалай чалавечай прыроды, і таму нязменнае і можа вывучацца праз даследванне сацыяльнай прыроды чалавека. Каб цалкам зразумець законы прыроды, паводле Гроцыя, неабходна прааналізаваць чалавечую прыроду, якая мае дваістую прыроду. Па-першае, чалавек — гэта біялагічная істота, якой кіруе інстынкт самазахавання (першасны закон прыроды). Па-другое, ён — сацыяльная істота, якая валодае апетытам да societatis (сацыяльны інстынкт, патрэба ў міжасобовых кантактах). Такім чынам, існуюць нормы, якія дазваляюць яму існаваць ва ўзаемаадносінах з іншымі людзьмі (другасны закон прыроды). Абодва гэтыя аспекты чалавечай прыроды ўзаемадзейнічаюць і пранікаюць адзін у аднаго. Інстынкт самазахавання абмежаваны сацыяльным інстынктам, а сацыяльны інстынкт — інстынктам самазахавання. Абодва інстынкты маюць вырашальнае значэнне для паспяховага жыцця, якое патрабуе не ўмешвацца ў сферу іншых, а, з іншага боку, імкнуцца да ўласнай выгады<ref>{{Кніга|загаловак=Miller J., Hugo Grotius // Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2021, ISSN 1095-5054}}</ref>. Найважнейшыя законы прыроды паводле Гроцыя: * pacta sunt servanda — пагадненні павінны выконвацца; * нанесеная шкода павінна быць кампенсавана; * здзейсненае злачынства павінна быць пакарана; * права на ўласнасць. Г. Гроцый лічыў, што натуральнае права дзейнічае нават тады, калі Бога не існуе, або калі ён не цікавіцца зямнымі справамі. Гроцый сутыкнуўся з абвінавачваннямі ў бязбожнасці за сваю знакамітую гіпотэзу: etiamsi daremus non esse Deum (лац.: нават калі мы дапусцім неіснаванне Бога). У адрозненне ад іншых мысляроў яго эпохі, ён лічыў, што натуральнае права распаўсюджваецца як на хрысціян, так і на нехрысціянаў. Гэта азначае, што хрысціяне павінны ставіцца да нехрысціянаў у адпаведнасці з прынцыпамі маралі. Гэтае пытанне адыграла значную ролю ў той час з-за кантактаў еўрапейцаў з карэннымі народамі Амерыкі. Натуральнае права дзейнічае незалежна ад чалавека і з’яўляецца спадчынай усёй прыроды. Нават Бог не можа гэтага змяніць: «Гэтак жа, як ён не можа зрабіць так, каб два плюс два не было роўным чатыром». Ён мог зрабіць гэта толькі змяніўшы чалавечую прыроду. Таму ён павінен быў бы зрабіць так, каб людзі перасталі быць людзьмі. Гэтыя сцвярджэнні звязаны з тэалагічным поглядам [[Армініянства|армініянств]]<nowiki/>а. Г. Гроцый лічыў звычай і практыку, якія вынікаюць з натуральнага права і дамовы, крыніцай міжнароднага права (ius gentium, або права народаў). Міжнароднае права, на яго думку, павінна грунтавацца на прынцыпах рацыяналізму і гуманізму. Ён быў бацькам навукі [[Міжнароднае права|міжнароднага публічнага права]]. Гроцый таксама распрацаваў уласную канцэпцыю [[Тэорыя грамадскага дагавора|грамадскай дамовы]]. Паводле яго, людзі, маючы прыроджаныя сацыяльныя схільнасці, ствараюць дзяржаўнае аб’яднанне праз дамову, каб задаволіць свае інтарэсы і забяспечыць іх, якое, як адпавядае чалавечай прыродзе, падпарадкоўваецца натуральнаму праву. Для Гроцыя воля вызначае сапраўднасць права, факт, які таксама з’яўляецца ў іншай форме ў пазнейшых канцэпцыях натуральнага права са зменным зместам. === Свабода мораў, талеранцыя і права вайны === [[Файл:381px-Grotius de jure 1631.jpg|міні|Права вайны і міра 1631 г.]] Найбольш вядомая праца Гроцыя — «Пра права вайны і міру» (1625, De iure belli ac pacis), у якой ён выклаў свае разважанні пра права. Варта таксама адзначыць яго ранейшыя працы «Mare liberum» (поўная назва па-ангельску: «Свабода мораў», апублікаваную ў 1609 годзе, і дысертацыю ''De Indis'' ''(''пра права галандцаў гандляваць з Індыяй 1604—1605). У працы «аб Індыях» грунтючыся [[Ius gentium]] і законах прыроды, высунуў тры тэзісы: # Адкрыццё новай зямлі яшчэ не дае права кіраваць ёю. # Ніхто не можа мець манаполіі на суднаходства па морах. # Ніхто не мае права абмяжоўваць іншыя дзяржавы ў гандлі з Індыямі. У «Свабодным моры» (Mare Liberum, апублікавана ў 1609 г.) Гроцый сфармуляваў новы прынцып, згодна з якім мора з’яўляецца міжнароднай тэрыторыяй, і ўсе нацыі могуць свабодна выкарыстоўваць яго для марскога гандлю<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=NgPm_7mP0-YC&redir_esc=y|загаловак=Kraska, James (June 2011). Contemporary Maritime Piracy: International Law, Strategy, and Diplomacy at Sea: International Law, Strategy, and Diplomacy at Sea. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-38725-8.}}</ref>. Гроцый, сцвярджаючы пра «свабодныя моры» (свабоду мораў), забяспечыў адпаведнае ідэалагічнае абгрунтаванне для разбурэння галандцамі розных гандлёвых манаполій (Папы, каралёў, Ганзы). Нідэрланды на той момант нарошчвалі сваю марскую моц і выйшлі на даміуючыя пазіцыі у Балтыйскім і акянічным гандлі. Англія, якая жорстка канкуравала з галандцамі за дамінаванне ў сусветным гандлі, выступіла супраць гэтай ідэі і ў працы Джона Селдэна «Mare clausum» («Закрытае мора») заявіла: «Што ўладанні Брытанскага мора, або тое, што ахоплівае востраў Вялікая Брытанія, з’яўляюцца і заўсёды былі часткай або прыналежнасцю імперыі гэтага вострава»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ofdominionorowne00seld|загаловак=Selden, John (1652). Mare Clausum. Of the Dominion, or, Ownership of the Sea. London: Printed by William Du-Gard,}}</ref>. Прынята лічыць, што Гроцый першым выказаў прынцып свабоды мораў, хоць усе краіны ў Індыйскім акіяне і іншых азіяцкіх морах прызналі права бесперашкоднага суднаходства задоўга да таго, як Гроцый напісаў сваю працу «De Jure Praedae» («Аб законе трафеяў») у 1604 годзе. Акрамя таго, іспанскі тэолаг XVI стагоддзя Франсіска дэ Віторыя пастуляваў ідэю свабоды мораў у больш рудыментарнай форме ў адпаведнасці з прынцыпамі [[Ius gentium|jus gentium]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=TxkQAQAAMAAJ&redir_esc=y|загаловак=Nussbaum, Arthur (1947). A concise history of the law of nations (1st ed.). New York: Macmillan Co. p. 62.}}</ref>. Ідэя Гроцыя аб свабодзе мораў захоўвалася да сярэдзіны 20 стагоддзя і працягвае ўжывацца нават па гэты дзень у дачыненні да значнай часткі адкрытага мора, хоць ужыванне гэтай канцэпцыі і аб’ём яе прымянення змяняюцца. === Погляды на адносіны царквы і дзяржавы === У выніку спрэчак якія узніклі вакол права прызначыць вызваліўшагася пасля смерці [[Якаб Арміній|Я. Армінія]] месца, Гроцый заняўся адстойваннем права свецкіх улад прызначаць прафесараў у Лейданскі ўніверсітэт. Ен перамог, але [[Армініянства|армініяне]] (контрэмененстранты) увайшлі ў канфлікт з традыцыйнымі кальвіністамі начале з Францыскам Гомарусам (рэмененстрантамі). У канфлікт умяшаўся Якуб І і М. Аранскі на баку контррэменстрантаў за іншага боку апынуліся Г. Гроцый і Генеральныя штаты Нідэрландаў. Пад кіраўніцтвам Олдэнбарневельта Галандскія штаты занялі афіцыйную пазіцыю рэлігійнай цярпімасці ў дачыненні да рэманстрантаў і контррэманстрантаў. Гроцыю (які падчас спрэчкі спачатку выступаў у якасці генеральнага пракурора Галандыі, а пазней быў членам Камітэта дарадцаў) у рэшце рэшт было даручана распрацаваць эдыкт, які б выказаў палітыку цярпімасці. Гэты эдыкт, Decretum pro pace ecclesiarum, быў завершаны ў канцы 1613 або пачатку 1614 года. Эдыкт рэалізаваў погляд, які Гроцый развіваў у сваіх працах пра царкву і дзяржаву (т.зв. эрастыянізм): што толькі асноўныя прынцыпы, неабходныя для падтрымання грамадзянскага парадку (напрыклад, існаванне Бога і Яго промысел), павінны выконвацца, а рознагалоссі па незразумелых тэалагічных дактрынах павінны заставацца на меркаванне асабістага сумлення<ref>{{Кніга|загаловак=Vreeland, Hamilton (1917). Hugo Grotius: The Father of the Modern Science of International Law. New York: Oxford University Press. у дадатках кнігі прыведзены англійскі пераклад гэтага эдыкту.}}</ref>. === Права вайны і справядлівасць === Г. Гроцый жыў у час вайны Нідэрландаў за незалежнасць, Трыццацігадовай вайны і барацьбы за калоніі, што вымушала яго задумацца над абгрунтаваннем законнасці і абмежаванні памераў гвалту які панаваў навокал. Яшчэ выдаўшы сваю «Свабоду мораў» ен быў скіраваны ў Лондан у 1613 г. каб аргументамі з яе прымусіць вярнуць 2 захопленыя галандсія караблі. Але місія скончылася правалам бо англічане спаслаліся на традыцыйнае права сілы<ref>{{Кніга|спасылка=https://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/grotius/|загаловак=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University. с.3}}</ref>. «De jure belli ac pacis libri tres» («Пра права вайны і міру: тры кнігі») была ўпершыню апублікавана ў 1625 годзе і прысвечана заступніку Гроцыя, Людовіку XIII. Трактат прасоўвае сістэму прынцыпаў натуральнага права, якія лічацца абавязковымі для ўсіх людзей і народаў незалежна ад мясцовых звычаяў. Праца падзелена на тры кнігі: У кнізе I прапануецца яго канцэпцыя вайны і натуральнай справядлівасці, сцвярджаючы, што існуюць абставіны, пры якіх вайна апраўданая. У кнізе II вызначаюцца тры «справядлівыя прычыны» для вайны: самаабарона, кампенсацыя шкоды і пакаранне. Тут Г. Гроцый разглядае шырокі спектр абставін, пры якіх тыя правы на вайну дзейнічаюць, і калі яны не дзейнічаюць. У кнізе III разглядаецца пытанне, якія правілы рэгулююць вядзенне вайны пасля яе пачатку. У ей Гроцый сцвярдзіў, што ўсе бакі ў вайне аднолькава звязаны такімі самымі правіламі, незалежна ад таго, справядлівая іх справа ці не<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gutenberg.org/cache/epub/46564/pg46564-images.html|загаловак=Grotius, Hugo; Kelsey, Francis W. (1925). The Law of War and Peace. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington. (анг.)}}</ref>. == Уплыў творчасці == Кажуць, што кароль Швецыі [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] заўсёды насіў у сядле копію «De jure belli ac pacis», калі кіраваў сваімі войскамі. Наадварот, кароль Вялікабрытаніі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якуб VI]] (I) вельмі негатыўна адрэагаваў на прэзентацыю Гроцыям кнігі падчас дыпламатычнай місіі. Некаторыя філосафы, у прыватнасці пратэстанты, такія як П’ер Бэйль, [[Готфрыд Лейбніц|Готфрыд Вільгельм Лейбні]]<nowiki/>ц, і галоўныя прадстаўнікі шатландскага Асветніцтва Фрэнсіс Хатчэсан, [[Адам Сміт]], [[Дэвід Юм]], Томас Рыд, вельмі яго паважалі. Французскае Асветніцтва, наадварот, было значна больш крытычным. [[Вальтэр]] называў яго сумным, а Русо распрацаваў альтэрнатыўную канцэпцыю чалавечай прыроды<ref>{{Кніга|загаловак=Miller, John (2014). "Hugo Grotius". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Stanford University. с.25}}</ref>. == Творы == [[Файл:Annotationes ad Vetus Testamentum.tif|thumb|''Annotationes ad Vetus Testamentum'', 1732]] ''Паводле даты публікацыі''. * Adamus exul (The Exile of Adam; tragedy) — The Hague, 1601 * De republica emendanda (To Improve the Dutch Republic; manuscript 1601) — pub. The Hague, 1984 * Parallelon rerumpublicarum (Comparison of Constitutions; manuscript 1601-02) — pub. Haarlem 1801-03 * De Indis (On the Indies; manuscript 1604-05) — pub. 1868 as De Jure Praedae * Commentary on the Law of Prize and Booty, ed. Martine Julia van Ittersum (Liberty Fund, 2006). * Christus patiens (The Passion of Christ; tragedy) — Leiden, 1608 * Mare Liberum (The Free Seas; from chapter 12 of De Indis) — Leiden, 1609 * The Free Sea, ed. David Armitage (Liberty Fund, 2004). * De antiquitate reipublicae Batavicae (On the Antiquity of the Batavian Republic) — Leiden, 1610 * The Antiquity of the Batavian Republic, ed. Jan Waszink (van Gorcum, 2000). * Meletius (manuscript 1611) — pub. Leiden, 1988 * Meletius, ed. G.H.M. Posthumus Meyjes (Brill, 1988). * Annales et Historiae de rebus Belgicus (Annals and History of the Low Countries; manuscript 1612) — pub. Amsterdam, 1657 * The Annals and History of the Low-Countrey-warrs, ed. Thomas Manley (London, 1665). * Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas (The Piety of the States of Holland and Westfriesland) — Leiden, 1613 * Ordinum Hollandiae ac Westfrisiae pietas, ed. Edwin Rabbie (Brill, 1995). * De imperio summarum potestatum circa sacra (On the power of sovereigns concerning religious affairs; manuscript 1614-17) — pub. Paris, 1647 * De imperio summarum potestatum circa sacra, ed. Harm-Jan van Dam (Brill, 2001). * De satisfactione Christi adversus Faustum Socinum (On the satisfaction of Christ against [the doctrines of] Faustus Socinus) — Leiden, 1617 * Defensio fidei catholicae de satisfactione Christi, ed. Edwin Rabbie (van Gorcum, 1990). * Inleydinge tot de Hollantsche rechtsgeleertheit (Introduction to Dutch Jurisprudence; written in Loevenstein) — pub. The Hague, 1631 * The Jurisprudence of Holland, ed. R.W. Lee (Oxford, 1926). * Bewijs van den waaren godsdienst (Proof of the True Religion; didactic poem) — Rotterdam, 1622 * Apologeticus (Defense of the actions which led to his arrest) — Paris, 1922 * De jure belli ac pacis (On the Laws of War and Peace) — Paris, 1625 (2nd ed. Amsterdam 1631) * The Rights of War and Peace, ed. Richard Tuck (Liberty Fund, 2005). * De veritate religionis Christianae (On the Truth of the Christian religion) — Paris, 1627 * The Truth of the Christian Religion, ed. John Clarke (Edinburgh, 1819). * Sophompaneas (Joseph; tragedy) — Amsterdam, 1635 * De origine gentium Americanarum dissertatio (Dissertation of the origin of the American peoples) — Paris 1642 * Via ad pacem ecclesiasticam (The way to religious peace) — Paris, 1642 * Annotationes in Vetus Testamentum (Commentaries on the Old Testament) — Amsterdam, 1644 * Annotationes in Novum Testamentum (Commentaries on the New Testament) — Amsterdam and Paris, 1641-50 * De fato (On Destiny) — Paris, 1648 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Эпоха Асветніцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гроцый}} [[Катэгорыя:Юрысты-міжнароднікі]] [[Катэгорыя:Прававеды Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты XVII стагоддзя]] 23rbmb3ohrovgocszn1evk8j9299j8m 14 89037 5180998 3667999 2026-08-14T10:22:00Z Ciepiersia 162280 афармленне 5180998 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Беларусі]] pm5l68v39h7l78eymvws2zjbzdgywoq 0 90523 5181032 5022529 2026-08-14T11:23:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5181032 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Целеш}} '''Вячаслаў Міхайлавіч Целеш''', Вячка Целеш ({{ДН|25|9|1938}}, г.п. [[Краснасельскі]], [[Ваўкавыскі павет (1921—1940)|Ваўкавыскі павет]], [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]) — беларускі [[мастак]], [[краязнавец]], [[філакартыст]]. == Біяграфія == У 1975 г. скончыў [[Латвійская акадэмія мастацтваў|Латвійскую акадэмію мастацтваў]]. Вучыўся ў [[Імантс Вэцазалс|Імантса Вэцазалса]], [[Петэрыс Постажс|Петэрыса Постажса]], [[Эдуард Грубэ|Эдуарда Грубэ]], [[Уладзімір Козін|Уладзіміра Козіна]], [[Конрадс Убанс|Конрадса Убанса]], [[Эдгарс Ілтнерс|Эдгарса Ілтнерса]], [[Эдуардс Калныньш|Эдуардса Калныньша]] i [[Петэрыс Упіціс|Петэрыса]] [[Петэрыс Упіціс|Упіціса]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://zbsb.org/n/337.shtml|title=ZBSB - Вячка Целеш ўзнагароджаны найвышэйшай дзяржаўнай ўзнагародай Латвіі, ордэнам Трох Зорак|website=zbsb.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602175101/http://zbsb.org/n/337.shtml|archive-date=2009-06-02|access-date=2025-08-11}}</ref>. Жыве ў [[Рыга|Рызе]]. Дырэктар [[Рыж­ская беларуская асноўная школа імя Янкі Купалы|беларускай школы]]. Старшыня суполкі мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]», намеснік старшыні таварыства беларускай культуры «[[Світанак (таварыства)|Світанак]]». == Творчасць == Працуе ў розных жанрах станковага [[жывапіс]]у і графікі, а таксама ў [[экслібрыс]]е. Творы вылучаюцца пластычнай выверанасцю і рэльнасцю прасторавых суадносін усіх элементаў кампазіцыі. Значная роля належыць малюнку, які акрэслівае кампазіцыю, вызначае рытміку колеравых спалучэнняў. Сярод жывапісных работ: «Рыга. Парк „Аркадзія“» (1975), «Нацюрморт з ручніком» (1977), «Начное дзяжурства» (1978), «Прысвячэнне зубру» (1980), «Першаму беларускаму драматургу прысвячаецца ([[В. Дунін-Марцінкевіч]])» (1983), «Мой мацярык Віцебшчына (паэт С.Панізнік)» (1986), «У лекарскіх навуках доктар Ф.Скарына» (1990), «Заміж персідскага ўзору… (М.Багдановіч у Вільні)» (1991), "Дзвіна-Даўгава — маці наша ([[Я. Купала]] і [[Я. Райніс]] (1992), «Скарына ў Рызе» (1993), партрэты бацькі (1973), сястры Веры (1979), [[П. Сокал]]а (Масальскага; 1980), жонкі (1992). Выканаў графічныя цыклы «У цені часу трыумфаў» (1982-92), «Касмічныя шляхі» (1983-87), партрэты [[Т. Залькалнс]]а (1981), [[А. Мальдзіс]]а (1982), «Прысвячэнне бацьку латышскага тэатра А. Алунану» (1984), «Аўтапартрэт» (1985), ліст «Горад» (1992) і інш. Яго карціны маюцца ў музеях і прыватных зборах [[Беларусь|Беларусі]], [[Данія|Даніі]], [[ЗША]], [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Канада|Канады]], [[Кітай|Кітая]], [[Латвія|Латвіі]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Расія|Расіі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Працуе дацэнтам кафедры культуры і мастацтва Інстытута менеджмента інфармацыйных сістэм. Аўтар тэкстаў і складальнік кніг «Мінск на старых паштоўках» (1984), «Рыга на старых паштоўках» (1991), «Гарады Беларусі на Старых паштоўках» (2-е выд., 2001). == Узнагароды == Узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Латвіі — [[Ордэн Трох Зорак|Ордэнам Трох Зорак]] (2006)<ref name=":0" />, [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|медалём Францыска Скарыны]] ад [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]] (7 жніўня 2025)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/374180|title=Аб'яднаны пераходны кабінет узнагародзіў акцёраў Зою Белахвосцік і Алега Гарбуза медалямі Скарыны|website=Наша Ніва|date=2025-08-08|access-date=2025-08-11}}</ref>. Лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|прэміі імя Францішка Багушэвіча]] за кнігу «Гарады Беларусі на старых паштоўках»<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://racyja.com/news/materyyaly/kultura/17470.html Радыё Рацыя, «Бела-чорна-белыя рытмы» Вячкі Целеша,]{{Недаступная спасылка}} [[25 ліпеня]] [[2009]] * [http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&id=1216823939&archive=1217420574&start_from=&ucat=6&{{Недаступная спасылка}} Голас Радзімы, «Прыцягненне Бацькаўшчыны», [[24 ліпеня]] [[2008]]] {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Целеш Вяч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавыскім раёне]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] 8zxk5sutdniwehbdp008pghdutg5dh3 0 91698 5180775 4857538 2026-08-14T06:19:06Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5180775 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | подпіс = Internationale Filmfestspiele Berlin }} '''Берлінскі міжнародны кінафестываль''' ({{lang-de|Internationale Filmfestspiele Berlin}}, Берлінале) — штогадовы міжнародны кінафестываль, праводзіцца з [[1951]] года ў [[Германія|Германіі]]. Асноўны прыз — «[[Залаты мядзведзь]]» (мядзведзь — геральдычны сімвал [[Берлін]]а). Праводзіцца штогод у лютым (але да 1978 года праводзіўся летам), год правядзення першага фестывалю — 1951. У адрозненне ад Канскага кінафестывалю, Берлінале арыентаваны на прагрэсіўны геапалітычны кінематограф. Журы надае адмысловую ўвагу таму, каб у фестывальнай праграме былі прадстаўленыя фільмы са ўсяго свету, у тым ліку фільмы краін былога «Усходняга Блока». Прэм’еры праходзяць у палацы Берлінале. == Узнагароды == === Галоўныя прызы Берлінале === * «[[Залаты мядзведзь]]» — галоўны прыз * «[[Сярэбраны мядзведзь]]» — гран-пры журы * [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру]] * [[Сярэбраны мядзведзь за лепшую жаночую ролю|«Сярэбраны мядзведзь» найлепшай актрысе]] * [[Сярэбраны мядзведзь за лепшую мужчынскую ролю|«Сярэбраны мядзведзь» найлепшаму акцёру]] * [[Сярэбраны мядзведзь за выдатны ўнёсак у мастацтва|«Сярэбраны мядзведзь» за выдатны ўнёсак у мастацтва]] * [[Сярэбраны мядзведзь за лепшую музыку для фільма|«Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую музыку да фільма]] === Прызы незалежных журы === * Прыз экуменічнага журы * Прыз [[ФІПРЭСІ]] === Іншыя ўзнагароды === * «[[Тэдзі (кінапрэмія)|Тэдзі]]» * Прэмія [[Альфрэд Баўэр|Альфрэда Баўэра]] (за адкрыццё новых шляхоў у кінамастацтве) * Прыз за «Найлепшы дэбют» (з [[2006|2006 года]]) * Бронзавы мядзведзь * [[Крыштальны мядзведзь]] * Блакітны анёл * Найлепшая праца мастака * Найлепшы сцэнарый * Асобая прэмія * Асобая прэмія журы * Асобыя згадкі журы * Ганаровы сярэбраны прыз * Прэмія за персанальнае дасягненне * Прэмія замежных дэлегацый * Прыз за кар’еру * Прыз за персанальнае дасягненне * Прыз за сцэнарый * Прыз за сцэнарый і працу з акцёрамі * Прыз за творчасць * Прыз за мастацкую годнасць * Прыз за мастацкі ўнёсак == Спасылкі == {{commonscat-inline|Berlin Film Festival|Берлінскі кінафестываль}} * {{Афіцыйны сайт}} * {{imdb award|id=Berlin_International_Film_Festival|award=Берлінскі кінафестываль}} * [http://www.berlin-life.com/berlin/film-festival Берлінскае Жыццё: Увядзенне ў Берлінскі кінафестываль] * [http://ukfilm.org/features/berlin-means-business Агляд Берлінскага кінафестывалю, 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060616014158/http://ukfilm.org/features/berlin-means-business |date=16 чэрвеня 2006 }} * [http://www.signandsight.com/features/620.html Dieter Kosslick, кіраўнік фестывалю] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Берлінскі кінафестываль}} {{Найбуйнейшыя кінафестывалі свету}} [[Катэгорыя:Берлінскі кінафестываль| ]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі Германіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:1951 год у Берліне]] jmhkem150y4dd39csmx66xwlnq1anss 0 93480 5180920 4617205 2026-08-14T07:39:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180920 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Рэзер |арыгінальная назва = Réiser |падпарадкаванне = |краіна = Люксембург |герб = Coat of arms roeser luxbrg.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 33|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 9|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = <!-- * (дадатковыя параметры каардынат)--> |Яндэкскарта = <!-- (поўная спасылка, пачынаючы з http://)--> |памер карты краіны = 180 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Кантоны Люксембурга{{!}}Кантон |рэгіён = кантон Эш-сюр-Альзет{{!}}Эш-сюр-Альзет |рэгіён у табліцы = |від раёна = Акруга, Люксембург{{!}}Акруга |раён =акруга Люксембург{{!}}Люксембург |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 5,29 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 253 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 5031 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+352) |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = LAU 2 |лічбавы ідэнтыфікатар = 08007 |катэгорыя ў Commons = Roeser |сайт = http://www.roeser.lu/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Рэзер''' (люксемб. Réiser, фр. Roeser) — камуна ў [[Люксембург]]у, размяшчаецца ў [[Люксембург (акруга)|акрузе Люксембург]]. Камуна Рэзер з’яўляецца часткай кантона Эш-сюр-Альзет. У камуне знаходзіцца аднайменны населены пункт. Насельніцтва складае 5031 чалавек (на 2008 год), у камуне размяшчаецца 2051 хатняя гаспадарка. Займае плошчу 5,29 км² (па займаемай плошчы 116 месца з 116 камун). Найвышэйшы пункт камуны над узроўнем мора мае вышыню 253 м (116 месца з 116 камун), найніжэйшы — 142 м (7 месца з 116 камун). [[Файл:Map Roeser.PNG|міні|180пкс|злева|Аранжавы колер — камуна Рэзер, чырвоны — кантон [[кантон Эш-сюр-Альзет|Эш-сюр-Альзет]].]] == Спасылкі == * [http://www.roeser.lu www.roeser.lu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20001011140408/http://www.roeser.lu/ |date=11 кастрычніка 2000 }} — Афіцыйны сайт камуны. {{Камуны Люксембурга}} [[Катэгорыя:Камуны Люксембурга]] o7j784htb96cfi750q6hjiouy7lv3g4 0 95243 5180793 4940616 2026-08-14T06:40:44Z Autumndancer 168015 5180793 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Эн Хэтэўэй | Арыгінал імя = Anne Hathaway | Фота = Anne Hathaway in 2017.png | Подпіс = | Шырыня = 230px | Імя пры нараджэнні = Эн Жаклін Хэтэўэй | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 2000 — цяпер. час | Узнагароды = | imdb_id = 0004266 | Сайт = }} '''Эн Жаклін Хэтэўэй''' ({{lang-en|Anne Jacqueline Hathaway}}; нар. [[12 лістапада]] [[1982]] года, Нью-Ёрк) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[актрыса]] і [[спявачка]]. Уладальніца прэмій «[[Эмі]]» (2010, за найлепшае агучванне), «[[Залаты глобус]]» (2013), [[BAFTA]] (2013) і «[[Оскар]]» (2013) за [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана|ролю другога плана]] ў фільме-мюзікле «[[Адрынутыя (фільм, 2012)|Адрынутыя]]». Намінантка на прэмію «Оскар» (2009) за [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|найлепшую жаночую ролю]] ў фільме «[[Рэйчэл выходзіць замуж]]», двухразовая намінантка на прэмію «Залаты глобус» (2009, 2011) за найлепшую жаночую ролю ў фільмах «Рэйчэл выходзіць замуж» і «[[Каханне і іншыя лекі]]». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Пенелопа'' == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{imdb name|id=0004266|name=Эн Хэтэўэй}} {{^|1em}}{{Навігацыйны блок2 |загаловак = Прэміі Эн Хэтэўэй |state = collapsed |стыль_загалоўка = background:#ccccff |спіс1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана}} }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хэтэўэй}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] npgi4o5lgjo1ooul9jcxwp1eq1e8pc9 0 100014 5180714 5025524 2026-08-13T23:18:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180714 wikitext text/x-wiki {{Каралеўскі дом |прозвішча =Раманавы |краіна = [[Расійская імперыя]] |родапачынальны дом = [[Андрэй Кабыла|Андрэй Іванавіч Кабыла]] |тытулы = <nowiki></nowiki> * [[Расійская імперыя|Імператар усерасійскі]] * [[Цар]] [[Царства Рускае|усяя Русі]] * [[Казанскае ханства|Цар Казанскі]] * [[Астраханскае ханства|Цар Астраханскі]] * [[Сібірскае ханства|Цар Сібірскі]] * [[Крымскае ханства|Цар Херсанеса Таўрычнага]] * [[Царства Польскае|Цар Польскі]] * [[Картлі-Кахецінскае царства|Цар Грузінскі]] * [[Пскоўская рэспубліка|Васпан Пскоўскі]] * [[Смаленскае княства|Вялікі князь Смаленскі]] * [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікі князь Літоўскі]] * [[Валынскае княства|Вялікі князь Валынскі]] * [[Падолле|Вялікі князь Падольскі]] * [[Вялікае княства Фінляндскае|Вялікі князь Фінляндскі]] |заснавальнік =[[Міхаіл Фёдаравіч Раманаў]] |апошні кіраўнік =[[Мікалай II (імператар расійскі)|'''Мікалай''' II Аляксандравіч]] |цяперашні глава = [[Марыя Уладзіміраўна Раманава]] ці [[Мікалай Раманавіч Раманаў]] |зрушэнне =1917 }} '''Раманавы''' — рускі баярскі род, які насіў такое прозвішча з канца XVI стагоддзя, з [[1613]] — дынастыя рускіх цароў і з 1721 года — імператараў усерасійскіх, а пасля — цароў Польшчы, вялікіх князёў Літвы і Фінляндыі, герцагаў Альденбурга і Гольштэйн-Готарпа і вялікіх магістраў Мальтыйскага Ордэна. Прамая галіна роду Раманавых на ўсерасійскім троне спынілася пасля смерці імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], з 5 студзеня 1762 г імператарскі трон перайшоў да дынастыі Гольштэйн-Готарп-Раманаўскай, сыну [[Ганна Пятроўна|Ганны Пятроўны]] і герцага Карла-Фрыдрыха Гольштэйн-Готарпскага, паводле дынастычнага дагавора іх сын Карл Петэр Ульрых Гольштэйн-Готарпскі (будучы імператар усерасійскі [[Пётр III]]) прызнаваўся членам імператарскага Дома Раманавых. Такім чынам, па генеалагічных правілах імператарскі род (дынастыя) называецца '''Гольштэйн-Готарп-Раманаўскай''', а імператарскі дом — '''Раманавых'''. == Спасылкі == {{RodovidSurname}} * [http://www.romanovfamily.org/ Аб’яднанне членаў роду Раманавых] * [http://romanovfundforrussia.org/ ФОНД РАМАНАВЫХ ДЛЯ РАСІІ] * [http://www.imperialhouse.ru/ Афіцыйны сайт Расійскага Імператарскага Дому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326100358/http://www.imperialhouse.ru/ |date=26 сакавіка 2012 }} * [http://www.monarhia.ru/ Афіцыйны сайт Расійскага Манархічнага Руху] * [http://russianfamily.ru/yu/yurevi-romanovi.html Гісторыя рускіх родаў. Юр’евы-Раманавы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715032954/http://russianfamily.ru/yu/yurevi-romanovi.html |date=15 ліпеня 2015 }} * [http://russiangallery.spb.ru РАМАНАВЫ карцінная галерэя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170522232028/http://russiangallery.spb.ru/ |date=22 мая 2017 }} * [http://gatchina3000.ru/literatura/sokolov_n_a/ Забойства Царскай Сям’і], Мікалай Сокалаў. Судовае расследаванне забойства Імператарскай сям’і Раманавых у 1918 годзе * [http://zakharov.ru/index.php?option=com_books&task=book_details&book_id=153&Itemid=56 С. Скотт. Романовы. Биография династии — М.: «Захаров», 2006, информация об издании] * [http://romanovy-ekaterinburg.ru Сайт, прысвечаны выстаўцы ў музеі гісторыі Екацярынбурга пра Раманавых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429203005/http://romanovy-ekaterinburg.ru/ |date=29 красавіка 2011 }} * [http://romanov.h19.ru/ Генеалагічнае дрэва Раманавых ад старажытных часоў да нашых дзён. (ВЕЛЬМІ вялікі памер)] * [http://tsarevichalexei.bravehost.com/ Tsarevich Alexei] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080110005130/http://tsarevichalexei.bravehost.com/ |date=10 студзеня 2008 }} {{Каралеўскія дынастыі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раманавы| ]] [[Катэгорыя:Вялікія князі]] 8urll5oe0tvz6fkqbki547fln17zzk5 10 101419 5180581 5167596 2026-08-13T14:45:40Z Ueschar 151377 5180581 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = Мора <!-- ===== НАЗВА ===== --> |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; <!-- ===== ВЫЯВА ===== --> |выява = {{Фарматаванне выявы |{{#if:{{{Выява|}}} |{{{Выява}}} |{{#property:P18}} }} |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}} |{{{Шырыня выявы}}} |280px }} }} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} <!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --> |стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; <!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --> |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{{Размяшчэнне}}} |{{wikidata|P361}} }} |метка2 = Краіны басейна |тэкст2 = {{#if:{{{Краіны басейна|}}} |{{{Краіны басейна}}} |{{wikidata|P205}} }} <!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --> |метка3 = Даўжыня |тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{{Даўжыня}}} км |{{#property:P2043}} }} |метка4 = Шырыня |тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{{Шырыня}}} км |{{#property:P2049}} }} |метка5 = Плошча |тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}} |{{num|{{{Плошча}}}|км²}} |{{#property:P2046}} }} |метка6 = Аб'ём |тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} км³ |{{#property:P2234}} }} |метка7 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}} |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км |{{#property:P2547}} }} <!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --> |метка8 = Найбольшая глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} м |{{#invoke:Wd |property |P4511 |P1013=Q10578722 }} }} |метка9 = Сярэдняя глыбіня |тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м |{{#invoke:Wd |property |P4511 |P1013=Q202785 }} }} <!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --> |метка10 = Плошча вадазбору |тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} км² |{{#property:P2053}} }} |метка11 = Салёнасць |тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}} |{{{Салёнасць}}} |{{#property:P4350}} }} |метка12 = Час абнаўлення вады |тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}} |{{{Час абнаўлення вады}}} |{{#property:P3020}} }} <!-- ===== УПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --> |метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі |тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}} |{{{Упадаюць}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P200 |rank=[rank:preferred] }} }} <!-- ===== СЦЁК ===== --> |метка14 = Выцякае |тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}} |{{{Выцякае}}} |{{#if:{{{Выцякаюць|}}} |{{{Выцякаюць}}} |{{wikidata|P201}} }} }} <!-- ===== СУВЯЗІ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --> |метка15 = Злучаецца з |тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}} |{{{Злучаецца з}}} |{{wikidata|P2789}} }} <!-- ===== ПАЗІЦЫЙНАЯ КАРТА ===== --> |тэкст16 = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{Wikidata-coords |На карце |01={{{Пазіцыйная карта}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}} |{{{Шырыня Пазкарты}}} |280 }} |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |crosses180={{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption= |float=center |alt=physical }} | <!-- Калі пазіцыйная карта не зададзена, спрабуем выкарыстаць статычную карту P242 --> {{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} | <div style="text-align:center;"> {{Фарматаванне выявы |{{#if:{{{Карта|}}} |{{{Карта}}} |{{#property:P242}} }} |{{#if:{{{Шырыня карты|}}} |{{{Шырыня карты}}} |280px }} }} {{#if:{{{Подпіс карты|}}} |<div style="font-size:90%; line-height:1.25em; padding-top:0.3em;">{{{Подпіс карты}}}</div> }} </div> }} }} <!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --> |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:P373}}}}} | {{nobr|1= [[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class="plainlinks">[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:P373}}}}}|uselang=be}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы }} }} }} <!-- ===== КААРДЫНАТЫ ===== --> {{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | {{Wikidata-coords |Coord |12345678 |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |type=waterbody |region={{{region|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}} |{{{CoordScale}}} |10000000 }} |format=dms |display=title }} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }} <!-- ===== КАТЭГАРЫЗАЦЫЯ ===== --> [[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]] {{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> a3gpqfm1h54njmy1e4es4bv49xsk50k 0 106759 5181038 4768893 2026-08-14T11:45:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181038 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Самуіл Хаімавіч Агурскі |Арыгінал імя = |Фота = Samuil Agurskii.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[гісторыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = }} '''Самуіл Хаімавіч Агурскі''' ({{ДН|29|4|1884}}, {{МН|Гродна||горад Гродна}} — {{ДС|19|8|1947}}, [[Паўладар]]) — беларускі савецкі [[гісторык]]. Член-карэспандэнт АН БССР (1936)<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. Сын — [[Міхаіл Самуілавіч Агурскі]]. == Біяграфія == Удзельнік рэвалюцыйнага руху 1905 года. У 1906—1907 гадах у эміграцыі ў [[Англія|Англіі]] і [[ЗША]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] вярнуўся на радзіму. У 1918 годзе працаваў ваенкомам у [[Віцебск]]у. У 1925—1934 гадах загадчык інстытута, намеснік дырэктара [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б|Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б]]. У 1935 годзе намеснік дырэктара [[Інстытут нацыянальных меншасцей АН БССР|Інстытута нацыянальных меншасцей АН БССР]]<ref name="БС"/>. У 1938 годзе быў арыштаваны па абвінавачванні ў прыналежнасці да яўрэйскай фашысцкай арганізацыі і ў шкодніцтве ў Акадэміі навук, прысуджаны да 5 гадоў спасылкі, адбываў у [[Паўладар]]ы. У красавіку 1947 года на кароткі час нелегальна прыехаў у [[Масква|Маскву]] (высвятляў магчымасць перагляду справы), але вымушаны быў вярнуцца ў Паўладар, дзе неўзабаве сканаў. У 1956 годзе Агурскі быў рэабілітаваны<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%90%D0%93%D0%A3%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 АГУРСКИЙ Самуил Хаимович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092901/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%90%D0%93%D0%A3%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Працы == Распачаў спробы навукова-літаратурнай крытыкі асобных аспектаў [[бунд]]аўскай інтэрпрэтацыі рэвалюцыйнага руху ў Беларусі. Аўтар прац па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў Беларусі, рэдактар зборнікаў матэрыялаў «1905 у Беларусі» (1926), «Кастрычнік у Беларусі» (1927)<ref name="БС"/><ref name="Аг">[http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/agurskii.php С. Х. Агурский] {{ref-ru}}</ref>. Апублікаваў больш за 30 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфіі. Асноўныя працы: * Еврейский рабочий в коммунистическом движении (1917—1921). Мн.: Гос. изд-во Белоруссии, 1926. * Очерки по истории революционного движения в Белоруссии (1863—1917). Мн.: Белгосиздат, 1928. * Ленінская «Іскра» ў барацьбе супраць Бунда. Мн.: ДВБ, 1934. {{зноскі}} == Літаратура == * т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с. * Возвращенные имена. Мн.: Наука и техника, 1992. == Спасылкі == {{Commonscat|Samuil Agurski}} * [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1204363679 С. Х. Агурский]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/agurskii.php С. Х. Агурский] {{ref-ru}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/75508/agurskiy-samuil-haimovich/ Самуіл Хаімавіч Агурскі] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Агурскі Самуіл Хаімавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] d3nknb98xpna9wr3m79kur3l8dll29v 0 108057 5181041 4450801 2026-08-14T11:57:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181041 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Сан-Марка}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сан Марка |Арыгінальная назва = {{lang-it|San Marco}} |Выява = Chiesa di san marco, facciata 01.JPG |Подпіс выявы = Фасад царквы Сан Марка |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Італія |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Фларэнцыя |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = XIII |Заснаванне = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сан Ма́рка''' ({{lang-it|San Marco}}) — агульная назва комплексу, які складаецца з царквы Святога Марка ({{lang-it|Basilica di San Marco}}) і жаночага манастыра, у наш час ператворанага ў музей ({{lang-it|Museo Nazionale di San Marco}}). Размешчаны на плошчы Святога Марка ({{lang-it|Piazza di San Marco}}) у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. == Музей == Настаяцелем Сан Марка ў 1491—1498 гадах быў вядомы [[дамініканцы|дамініканскі]] святар [[Джыралама Саванарола]]. Захавалася і даступная для наведвання келля, у якой ён жыў, а таксама яго партрэт, выкананы яго прыхільнікам [[Фра Барталамеа]]. Манастыр Сан Марка ўтрымлівае вялікую колькасць прац, галоўным чынам, [[фрэска|фрэсак]], італьянскіх мастакоў эпохі Ранняга Адраджэння, у тым ліку, [[Фра Беата Анджэліка]], [[Беноца Гацолі]], [[Даменіка Гірландаё]], [[Фра Барталамеа]], [[Алесіа Бальдавінеці]] і шматлікіх іншых. Асабліва варта адзначыць працы Фра Беата Анджэліка: «Дабравешчанне», «Распяцце», «Страшны суд» і алтарны абраз «Мадонна са святымі». Унутры манастыра захаваўся ўнікальны твор архітэктуры фларэнційскага Рэнесансу — [[Аркада (архітэктура)|аркада]] Сан Антоніа, створаная Мікелоца дзі Барталамеа. Музей Сан Марка знакаміты таксама вялікай калекцыяй рукапісаў, якія захоўваюцца ў бібліятэцы, пабудаванай гэтым жа архітэктарам. <gallery> выява:Fra Angelico 043.jpg|<center> Фра Анджэліка. «Дабравешчанне» (фрэска ў калідоры музея) выява:Fra Angelico 049.jpg|<center> Фра Анджэліка. «Дабравешчанне» (фрэска на трэцім паверсе) выява:Fra Angelico 006.jpg|<center> Фра Анджэліка. «Дабравешчанне» ([[тэмпера]] ў музеі) </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:San Marco (Florence)}} * [http://it.wikipedia.org/wiki/Pala_di_San_Marco Pala di San Marco] * [http://www.terminartors.com/museumprofile/Museo_di_San_Marco-Florence-Italy Museo di San Marco] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110325024158/http://www.terminartors.com/museumprofile/Museo_di_San_Marco-Florence-Italy |date=25 сакавіка 2011 }} * [http://www.polomuseale.firenze.it/musei/sanmarco/ Museo di San Marco] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111105064516/http://www.polomuseale.firenze.it/musei/sanmarco/ |date=5 лістапада 2011 }} * [http://www.laitalia.ru/dos/florencia/flo25 Манастыр Сан-Марка] {{Славутасці Фларэнцыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славутасці Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Музеі Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Храмы Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Фрэскі]] [[Катэгорыя:1869 год у Італіі]] j37fklmlr3rwa1vuh2hekx15erxcvs4 0 108863 5180841 4937711 2026-08-14T07:02:17Z Autumndancer 168015 5180841 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Адысея (значэнні)}} [[Выява:Arnold Böcklin 008.jpg|thumb|300px|Адысей і [[Каліпса]]]] [[File:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|300px|Адысей і [[сірэны]]]] '''«Адысе́я»''' ({{lang-grc|Ὀδυσσεία}}) — другая (пасля «[[Іліяда|Іліяды]]») класічная [[паэма]], якая прыпісваецца старажытнагрэчаскаму паэту [[Гамер]]у. Створаная, праўдападобна, у VIII стагоддзі да н. э. або крыху пазней. Напісана [[Гекзаметр|гекзаметрам]] (каля 12100 вершаў). Паэма складаецца з 24 песень і пачынаецца са звяртання да [[Музы]]. Распавядае аб прыгодах міфічнага героя па імі [[Адысей]] падчас яго вяртання на радзіму пасля заканчэнні [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], а таксама аб прыгодах яго жонкі [[Пенелопа|Пенелопы]], якая чакала Адысея на востраве [[Ітака]]. [[Старажытная Грэцыя|Грэкі]] адчуваюць немагчымасць авалодаць [[Троя|Трояй]]. Тады найбольш разумны з іх — цар вострава Ітакі Адысей — прыдумляе велізарнага драўлянага [[Траянскі конь|каня]], у якім хаваюцца грэчаскія ваяры (30 чалавек, сярод якіх [[Менелай]] і сам Адысей). Каня пакідаюць як падарунак траянцам, а грэкі робяць выгляд, што адплываюць дадому. Траянцы задаволены падарункам і святкуюць перамогу. Але дачка траянскага цара прарочыца [[Касандра]] і жрэц [[Лаакоан]] просяць суайчыннікаў не давяраць грэкам. У прарочыя словы Касандры ўжо даўно ніхто не верыць, а на Лаакаона і яго сыноў нападаюць дзве велізарныя змяі, накіраваныя апякункай грэкаў багіняй [[Афіна|Афінай]], і душаць іх. Каня ўвозяць у горад. Жанчыны кветкамі ўпрыгожваюць яго. Ноччу з чэрава каня вылазяць грэкі і адкрываюць гарадскія вароты. [[Ахейцы]] захопліваюць горад. Троя гіне. Усе мужчыны-абаронцы знішчаны, дзяцей і жанчын бяруць у палон. Выратоўваецца адзін з герояў — [[Эней]] — сын Анхіса і багіні [[Афрадыта|Афрадыты]]. Ён са сваім сынам Юлам і некаторымі з простых жыхароў Троі плыве ў [[Італія|Італію]], дзе асноўвае новую дзяржаву — будучую [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]]. Расповед пра лёс Троі — толькі адзін з устаўных эпізодаў «Адысеі», паэмы марскога падарожжа. Аўтар паэмы сабраў яе з матэрыялу самых розных міфаў, стварыўшы белетрыстычны твор, цэласны і гарманічны. Большасць з міфаў не маюць ніякага дачынення да падзення Троі. Але вобраз Адысея, героя Траянскай вайны цэментуе сюжэт. 3 Адысеем звязаны розныя падзеі, якія раней тычыліся іншых герояў казак ды легенд. Прычым Адысей — не авантурыст, свядомы шукальнік прыгод. Добры муж і бацька, цар земляробчага народа, ён пастаянна марыць пра вяртанне на радзіму. Але прыгоды нібы самі шукаюць яго. У неверагодных перыпетыях сюжэта вельмі цяжка раздзяліць вымысел і рэальнасць. Так, пачвары [[Сцыла і Харыбда]] — персаніфікаваныя горы па абодва бакі [[Месінскі праліў|Месінскага праліва]], на той час непраходнага для караблёў. Адысей таму і герой, што перамагае страх. Яму хочацца ўсё паглядзець і ўсё паспытаць самому — ён дапытлівы, цікаўны чалавек. Так, ён адзіны са смяротных паслухаў спевы дзяўчат-сірэн і застаўся жывы — дзякуючы сваёй знаходлівасці. Яго цягне зведаць сакрэты чараўніцы Цырцэі. Тут згадваюцца выключна прыгожыя, але жахлівыя птушкі-сірэны; дзіўныя людзі, што ядуць лотас — царскую кветку; па-жаночы надзвычай прыцягальныя чараўніцы Цырцэя і [[Каліпса]]. У Адысею ўвасоблены рысы чалавека, пастаўленага перад абліччам Прыроды і Лёсу. I ён з гонарам — дзякуючы свайму розуму — выходзідь пераможцам з усіх небяспечных калізій. Яшчэ адзін матыў у паэме — сустрэча мужа і жонкі пасля доўгага расстання. Пакуль Адысей адсутнічае, да яго жонкі Пенелопы сватаюцца шматлікія (паводле адной версіі, 112 чалавек) жаніхі. Яны падоўгу жывуць у доме Адысея, крыўдзяць яго дарослага сына [[Тэлемах|Тэлемаха]], застольнічаюць, увогуле паводзяць сябе непрыстойна. Праўда, яны традыцыйна кожны дзень на вачах Пенелопы праводзяць спартыўныя спаборніцтвы, як і належыць жаніхам, але затым балююць, бессаромна знішчаюць усе прыпасы, крыўдзяць насельнікаў палаца. Урэшце Пенелопа прапаноўвае ім вырашальнае выпрабаванне: стрэліць з лука Адысея. Зрабіць гэта здолеў толькі сам Адысей, які інкогніта і вельмі ў час вярнуўся на родны востраў у выглядзе жабрака. Больш за тое, ён расстрэльвае са свайго лука ўсіх (акрамя аднаго) жаніхоў, помсцячы за крыўды жонкі і сына. Затым Пенелопа пазнае мужа па прыкметах, якія ведаюць толькі яны — муж і жонка. У вобразе Адысея гераічныя рысы (пераадоленне звышнатуральных перашкод і спакусаў) адступаюць на задні план перад якасцямі розуму, вынаходлівасцю і разважлівасцю. У паэме адлюстраваны рэаліі як старажытнага крыта-мікенскага перыяду, так і падзеі часоў жыцця самога Гамера. Паэма здзіўляе сваёй шматграннасцю, шматпланавасцю. Тут адбіліся тысячагоддзі культурна-гістарычных напластаванняў. Менавіта таму часам супярэчлівымі і дзіўнымі выглядаюць героі эпасу, але ж яны — і прыцягваюць, вабяць чытачоў ужо на працягу трох тысяч гадоў. Па матывах «Адысеі» ў розны час створана мноства твораў літаратуры, выяўленчага мастацтва, кінематографа. == Літаратура == * Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 * Шамякіна Т. Антычная літаратура // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / [[Таццяна Шамякіна]]. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 213—242. ISBN 978-985-02-0925-2. == Спасылкі == {{Commons|Category:Odyssey}} {{Эпічны цыкл}} {{Творы, якія прыпісваюцца Гамеру}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гамер]] [[Катэгорыя:Паэзія Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Вершаваныя творы]] [[Катэгорыя:Эпасы]] [[Катэгорыя:Адысея| ]] saqo84l14js78lli0bjl6iuyvwunyh2 0 109484 5180790 5148218 2026-08-14T06:39:07Z Autumndancer 168015 5180790 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэйман}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1988]] — наш час }} '''Мэцью Пейдж Дэйман''' ({{lang-en| Matthew Paige «Matt» Damon}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]]. Лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]» у [[1998]] годзе ў катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый фільма]]» за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997) (сумесна з [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]). Найбольш вядомыя фільмы з удзелам Мэта Дэймана — драма «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997), «[[Выратаваць радавога Раяна]]» (1998), «[[Догма, фільм|Догма]]» (1999), крымінальная драма «[[Таленавіты містар Рыплі, фільм|Таленавіты містар Рыплі]]» (1999); [[Трылогія Оўшена|тры часткі пра прыгоды сяброў Оўшэна]]: «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|Адзінаццаць сяброў Оўшэна]]» (2001), «[[Дванаццаць сяброў Оўшэна]]» (2004), «[[Трынаццаць сяброў Оўшэна]]» (2007); трылогія пра Джэйсана Борна: «[[Ідэнтыфікацыя Борна, фільм|Ідэнтыфікацыя Борна]]» (2002), «[[Перавага Борна]]» (2004) і «[[Ультыматум Борна]]» (2007); а таксама фільм [[Марцін Скарсэзэ|Марціна Скарсэзэ]] «[[Адступнікі]]» (2006). == Біяграфія == === Юнацтва === Мэцью Пейдж Дэйман нарадзіўся [[8 кастрычніка]] [[1970]] годзе ў амерыканскім горадзе [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]] штата [[Масачусетс]], дзе знаходзіцца вядомы [[Гарвардскі ўніверсітэт]]. Першыя два гады яго жыцця мінулі ў багатым [[бостан]]скім раёне Ньютан. Яго бацька Кент Дэйман (нар. 1943) быў падатковым інспектарам, а маці Нэнсі Карлсан-Пейдж — прафесарам коледжа Леслі, якая спецыялізуецца на адукацыі ў малодшых класах. У ягоным радаводзе ёсць [[Шатландыя|шатландскія]] і [[Англія|англійскія карані]], а яго дзядуля быў [[Фінляндыя|фінам]]<ref name="ok"/>. Таксама ў Мэта Дэймана ёсць старэйшы брат Кайл (нар. 1967), які пазней стаў скульптарам. У [[1973]] годзе, калі Мэту Дэйману не было яшчэ 3 гадоў, яго бацькі развяліся, таму ён разам з братам застаўся на выхаванні ў маці ў Кембрыджы. Будучы акцёр вырас у хаце, дзе акрамя іх жыло яшчэ пяць сем’яў. Адным з суседзяў быў [[Говард Зін]], аўтар кнігі «[[Гісторыя народа Злучаных Штатаў]]», якую Мэт Дэйман згадае ў сваім будучыні фільме «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]». У 1978 годзе ва ўзросце 8 гадоў Мэт Дэйман пазнаёміўся з сваім далёкім сваяком [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]<ref name="newengland">{{Спасылка|загаловак=Genealogical Chart Knowlton Line of Ben Affleck and Matt Damon|выдавец=New England Historic Genealogical Society|год=2009|url=http://www.newenglandancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|дата=2010-02-02|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BUMd6V0u?url=http://www.americanancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="wargs1">{{Спасылка|загаловак=Matt Damon|выдавец=Rootsweb|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|дата=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519155355/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|archive-date=19 мая 2012|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, які жыў на яго вуліцы праз два кварталы. Ужо тады яны сталі лепшымі сябрамі, а ў будучыні — прафесійнымі партнёрамі на сцэне. Да 1986 года Мэт зразумеў, што жадае быць толькі акцёрам. Таму ён сказаў аб гэтым сваім бацькам і сабраўся адправіцца ў [[Нью-Ёрк]], каб паспрабаваць прайсці кастынг у адным з агенцтваў. Але бацька і маці былі не вельмі гэтым усцешаныя: яны дазволілі яму паехаць, але з ўмовай, што сам аплаціць сабе дарогу. Да таго часу ўсё зберажэнні Дэймана складалі каля 200 долараў, якія яму прыйшлося выдаткаваць на падарожжа. У Нью-Ёрку будучаму акцёру атрымалася з’явіцца ў [[TJ Maxx]] commercial. === Кар’ера === Першыя свае невялікія ролі сыграў быўшы студэнтам. У 1996 годзе з’явіўся ў фільме «Мужнасць у бою» з [[Дэнзел Вашынгтон|Дэнзелам Вашынгтонам]] і [[Мег Раян]]. Разам з Бенам Афлекам яны працягнулі напісанне сцэнарыя да фільма «Разумнік Уіл Ханцінг», які быў пачаты яшчэ ў Прынстоне. Але кінастудыі адмаўляліся купляць яго праз тое, што Дэйман з Афлекам жадалі выконваць ролі ў фільме. У выніку сцэнарый набыла кінакампанія [[Miramax Films]]. Фільм «Разумнік Уіл Ханцінг» (1997) прынёс Дэйману і Афлеку «Оскар» за найлепшы сцэнарый. З бюджэтам у 10 млн долараў карціна сабрала 225 млн у сусветным пракаце. У 1995 годзе адмовіўся выканаць галоуную ролю ў фільме «[[Хуткі і мёртвы]]», якую ў выніку сыграў [[Леанарда дзі Капрыё]]<ref name="ok"/>. Акцёр мог сыграць адну з роляў у фільме «[[За шта варта памерці|Памерці ў імя]]» (1995), але ў выніку роля дасталася [[Хаакін Фенікс|Хаакіну Феніксу]]<ref name="ok">Часопіс OK! Мэтт Деймон. [http://www.ok-magazine.ru/?action=person&id=594 Часопіс OK!] {{ref-ru}}</ref>. У 1998 годзе сыграў у фільме «[[Выратаваць радавога Раяна]]» [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]]. У 1999 годзе з Бенам Афлекам здымаецца ў камедыі аб двух паўшых анёлах «[[Догма, фільм|Догма]]» [[Кевін Сміт|Кевіна Сміта]] і «[[Таленавіты містар Рыплі]]» рэжысёра [[Энтані Мінгела|Энтані Мінгелы]] з [[Гвінет Пэлтрау]] і [[Джуд Лоу|Джудам Лоу]]. Дзеля таго, каб выканаць галоуную ролю ў фільме «Таленавіты містар Рыплі», Мэт Дэйман пахудзеў на 13,5 кілаграмаў. Да таго ж яму прыйшлося вывучыцца ігры на піяніна<ref name="ok"/>. === Асабістае жыццё === Мэт Дэйман жанаты з Люсьянай Бароза (нарадзілася ў 1976 годзе ў Аргенціне). Пазнаёміліся будучыя супругі ў 2003 годзе ў [[Маямі]], дзе Люсьяна працавала бармэнам. Вяселле адбылася 9 снежня 2005 года ў Нью-Ёрку. Рэгістрацыя шлюбу праводзілася ў [[Манхэтэн]]скім бюро рэгістрацыі шлюбаў. 11 чэрвеня 2006 года ў горадзе [[Маямі]] штата [[Фларыда (штат)|Фларыда]] ў іх нарадзілася дачка Ізабела. 20 жніўня 2008 года ў сям’і Мэта з’явілася другая дзяўчынка, яе назвалі Джыя Завала. У кастрычніку 2010 года нарадзілася трэцяя дачка, якой далі імя Стэла Завала. У Люсьяны таксама ёсць дачка Алексія ад першага шлюбу. Акцёр паліў, але кінуў пасля візіту да гіпнатызёра<ref name="ok"/>. == Узнагароды і намінацыі == Да цяперашняга часу мае 19 узнагародаў і яшчэ 43 намінацыі,<ref>Matt Damon — Awards. [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com]</ref> пакінутых без перамогі, у вобласці кіно. Ніжэй пералічаныя асноўныя ўзнагароды і намінацыі. Поўны спіс гл. на [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com] === Узнагароды === * [[Берлінскі кінафестываль]] ** [[1998]] — Срэбраны мядзведзь за выдатны аднаасобны ўнёсак у фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» === Намінацыі === * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[2000]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * [[MTV Movie Awards]] ** [[2007]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2007]] — Найлепшая бойка, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2005]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Перавага Борна]]» ** [[2002]] — Найлепшая экранная каманда, за фільм «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|11 сяброў Оўшэна]]» ** [[2000]] — Найлепшы музычны выступ, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[2000]] — Найлепшы злыдзень, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшы экранны дуэт, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшы пацалунак, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — Адысей == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Matt_Damon}} * {{Imdb імя|0000354}} * {{ymovies name|1800020155}} * {{people.com}} * [http://www.moviefone.com/celebrity/matt-damon/1435473/main Matt Damon] на [[Moviefone]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{DEFAULTSORT:Дэйман Мэт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] ir6tamvhyqdylb7582wmm8xyub3edwm 0 110687 5180599 5087579 2026-08-13T15:27:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180599 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская губерня''' — адміністрацыйная адзінка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Губернскім горадам з’яўляўся горад [[Пскоў]]. Існавала з [[1772]] да [[1777]] гг. і з [[1796]] да [[1924]] гг., пасля чаго ўвайшла ў склад зноў утворанай [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Па плошчы на 1914 займала 44211,2 км² (38846,5 квадратных вёрст). Насельніцтва паводле дадзеных перапісу 1897 года — 1.122.317 чалавек. У 1900 гадах налічвалася 1 млн. 188 тыс. жыхароў, прычым на долю гарадскога насельніцтва прыходзілася ўсяго толькі 86 тыс. чалавек, пераважала сялянства — больш за 93 працэнтаў агульнай колькасці жыхароў. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.vrev.ru/map1850.html Карта Пскоўскай губерні 1850 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406085410/http://www.vrev.ru/map1850.html |date=6 красавіка 2009 }} * [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=262 Спісы населеных месцаў Пскоўскай губерні 1885, JPG] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521140422/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=262 |date=21 мая 2013 }} * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/34000-Pskovskaya-gub.html Бібліятэка Царскае Сяло, кнігі па гісторыі Пскоўскай губерні (Памятныя кніжкі), PDF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121026151353/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/34000-Pskovskaya-gub.html |date=26 кастрычніка 2012 }} * [http://www.derjavapskov.ru/ «Пскоўская Дзяржава. Краязнаўчы архіў Пскоўскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100718011938/http://derjavapskov.ru/ |date=18 ліпеня 2010 }} * [http://new.runivers.ru/maps/eiler/09 Карта Пскоўскага намесніцтва 1792 г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201128135200/https://new.runivers.ru/maps/eiler/09/ |date=28 лістапада 2020 }} на сайце [[Руніверс]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Пскоўская губерня| ]] 2qbh6nk3f2biy00yebaovcnhz3mtmol 0 111875 5180770 4697378 2026-08-14T06:11:09Z Emilia Noah 155537 5180770 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | подпіс = Mostra Internazionale d’Arte Cinematografica }} [[Выява:Biennale logo small.png|100px|right]] '''Венецыянскі міжнародны кінафестываль''' ({{lang-it|Mostra Internazionale d’Arte Cinematografica}}) — найстарэйшы міжнародны кінафестываль, заснаваны ў [[1932]] годзе па ініцыятыве італьянскага дыктатара [[Беніта Мусаліні]], штогод праводзіцца на востраве Лідо з [[1934]] года (за выключэннем 1943—1945 і 1973—1978) у другой палове года (часцей у жніўні-верасні). Галоўны прыз — «[[Залаты леў]]». Па выніках працы ўсіх секцый фестывалю ўручаецца таксама прыз Луіджы Ды Лаўренціса. == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{imdb award|id=Venice_Film_Festival|award=Венецыянскі кінафестываль}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венецыянскі кінафестываль}} {{Найбуйнейшыя кінафестывалі свету}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль| ]] 5jw4d998bd26zxv0vup4mvyb7cff0as 0 114547 5180639 4301945 2026-08-13T17:13:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180639 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Пётр Іосіфавіч Амбражунас | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Наркам камунальнай гаспадаркі БССР | парадак = | сцяг = | перыядпачатак = 1934 | перыядканец = 1936 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = Старшыня праўлення Саюза архітэктараў БССР | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = 1934 | перыядканец_2 = 1937 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Пётр Іосіфавіч Амбражунас''' ({{ДН|24|1|1892}}, в. [[Грумшлі]], [[Біржаўская воласць]], [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]], [[Ковенская губерня]], [[Расійская імперыя]], зараз {{МН|Біржайскі раён|у Біржайскім раёне}} — {{ДС|7|5|1938}}, [[Мінск]]) — дзяржаўны дзеяч БССР. Член КПСС з 1919 года<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Амбражунас Пётр Иосифович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Атрымаў пачатковую адукацыю<ref name="СЖ">[http://lists.memo.ru/d1/f464.htm Амбражунас Петр Иосифович. Списки жертв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124214832/http://lists.memo.ru/d1/f464.htm |date=24 лістапада 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Удзельнік [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]], [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцый]], Грамадзянскай вайны ў Літве і Беларусі. Старшыня Аршанскага (1924—28) і Гомельскага (1928—30) акрвыканкамаў, намеснік старшыні ВСНГ БССР, наркам камунальнай гаспадаркі БССР у 1934-36, першы старшыня праўлення [[Саюз архітэктараў БССР|Саюза архітэктараў БССР]] у 1934—37. Кандыдат у члены ЦВК у 1924—37 і кандыдат у члены Прэзідыума ЦВК БССР у 1929—31, 1935—37<ref name="БС"/>. 3 ліпеня 1937 года быў арыштаваны. 20 снежня 1937 года ВКВС СССР быў прыгавораны як удзельнік тэрарыстычнай арганізацыі і 7 мая 1938 года расстраляны. Рэабілітаваны 2 красавіка 1957 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР<ref name="СЖ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Сымон Кандыбовіч. Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі. Менск, БГА, 2000. == Спасылкі == * [http://govorim.by/vitebskaya-oblast/orsha/stati-ob-orshe/36264-represravany-ltosk-dzeyach-by-starshyney-arshanskaga-akruzhnoga-vykankama.html Рэпрэсіраваны літоўскі дзеяч быў старшынёй Аршанскага акружнога выканкама] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбражунас Пётр Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Народныя камісары камунальнай гаспадаркі БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Старшыні Беларускага саюза архітэктараў]] 555sxw8ntctanssn086ewm2ar67b7e4 0 115249 5180756 5127691 2026-08-14T05:11:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180756 wikitext text/x-wiki {{Вадасховішча |Назва = Рыбінскае вадасховішча |Выява = Rybinsk Reservoir NASA Visible Earth April 2002.jpg |Подпіс = Фатаграфія са спадарожніка напачатку красавіка 2002 года. |Шырыня выявы = 250 |lat_deg=58|lat_min=22|lat_sec=30 |lon_deg=38|lon_min=25|lon_sec=4 |region = |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Валагодская вобласць|Валагодская]], [[Цвярская вобласць|Цвярская]] і [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўская]] вобласці [[Расія|Расіі]] |Вышыня над узроўнем мора= |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = 4580 |Аб'ём = 25,5 |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = 25-30 |Сярэдняя глыбіня = 5,5 |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = [[Волга]], [[Шэксна (рака)|Шэксна]], [[Малога|Малога]] |Выцякаюць = Волга |Год напаўнення = 1941 |Вышыня плаціны = |Пазіцыйная карта 1 = Расія |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = Расія Яраслаўская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = Rybinsk Reservoir }} '''Рыбінскае вадасховішча''' — вялікае [[вадасховішча]] на рацэ [[Волга|Волзе]] і яе прытоках [[Шэксна (рака)|Шэксне]] і [[Малога|Малозе]]. Размешчана ў асноўным у [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]], на паўночным захадзе, часткова таксама ў [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Валагодская вобласць|Валагодскай абласцях]] [[Расія|Расіі]]. Створана ў канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў вадападпорнымі збудаваннямі Рыбінскага гідравузла, размешчанага ў паўночнай частцы [[Рыбінск]]а, якія перакрываюць рэчышчы дзвюх рэк: Волгі і Шэксны. Гідравузел уключае ў сябе будынак [[Рыбінская ГЭС|Рыбінскай ГЭС]] магутнасцю 346 МВт (першапачаткова 330 МВт), збудаванай на старым рэчышчы Шэксны, земляныя рэчышчавыя плаціны і дамбы, якія спалучаюцца з німі, бетонную вадазліўную плаціну і двухніткавы шлюз, збудаваны на рэчышчы Волгі. Значэнне вадасховішча: суднаходства, рыбалоўства, выпрацоўка электраэнергіі Рыбінскай ГЭС. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|||485}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://ryb.ru/category/vodoxranilishhe Рыбінскае вадасховішча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090520045304/http://ryb.ru/category/vodoxranilishhe/mologa-vodoxranilishhe-2 |date=20 мая 2009 }} Усё пра Рыбінскае вадасховішча, ГЭС і Малогу * [http://ryb.ru/category/vodoxranilishhe/mologa-vodoxranilishhe-2 Малога — затоплены горад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090520045304/http://ryb.ru/category/vodoxranilishhe/mologa-vodoxranilishhe-2 |date=20 мая 2009 }} * [http://www.darvinskiy.ru Сайт Дарвінскага запаведніка] * [http://yar-volgar.narod.ru/Mologa.html «Час збіраць камяні»] — артыкул пра будаўніцтва Рыбінскага вадасховішча. * [http://fotokarta.info/rybinskoe-vodoxranilishhe/ Карты Рыбінскага вадасховішча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160402024235/http://fotokarta.info/rybinskoe-vodoxranilishhe/ |date=2 красавіка 2016 }} — падборка карт сучаснага вадасховішча і яго тэрыторыі да затаплення. {{Волга}} {{Вадасховішчы Расіі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Вадасховішчы Цвярской вобласці]] [[Катэгорыя:Вадасховішчы Яраслаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Геаграфія Валагодскай вобласці]] [[Катэгорыя:Вадасховішчы Расіі]] [[Катэгорыя:Волга]] 7habonbcto9aw15152k6uy98rcvvof7 0 115445 5180604 4847538 2026-08-13T15:45:09Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180604 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя | альтэрнатыўнае = '''European Space Agency''' '''Agence spatiale européenne''' '''Europäische Weltraumorganisation''' | тып_цэнтра = Штаб-кватэра | цэнтр = {{сцяг Францыі}} [[Парыж]] Дадатковыя цэнтры: * {{сцяг Нідэрландаў}} [[Нордвейк]] * {{сцяг Германіі}} [[Дармштат]] * {{сцяг Германіі}} [[Кёльн]] * {{сцяг Італіі}} [[Фраскаці]] * {{сцяг Іспаніі}} [[Вільянуэва-дэ-ла-Каньяда]] * {{сцяг Французскай Гвіяны}} [[Куру (касмадром)|Куру, касмадром]] | пасада_кіраўніка1 = '''Генеральны дырэктар''' | імя_кіраўніка1 = [[Жан-Жак Дардэн]] <br />(''Jean-Jacques Dordain'') }} '''Еўрапейскае касмічнае агенцтва''' (скарочана '''ЕКА'''; {{lang-en|European Space Agency, ESA}}) — міжнародная арганізацыя, створаная ў 1975 годзе ў мэтах даследавання космасу. ЕКА складаецца з 22 сталых членаў, у некаторых праектах таксама бяруць удзел [[Славенія]], [[Латвія]] і [[Канада]]. == Арганізацыя ЕКА == Штаб-кватэра Агенцтва знаходзіцца ў [[Парыж]]ы. У [[Нордвейк]]у ([[Нідэрланды]]) размешчаны Еўрапейскі цэнтр касмічных даследаванняў і тэхналогій. [[Еўрапейскі цэнтр кіравання касмічнымі палётамі|Еўрапейскі касмічны цэнтр кіравання]] размешчаны ў [[Дармштат|Дармштаце]] ([[Германія]]). У іншым германскім горадзе, Кёльне, размешчаны Еўрапейскі цэнтр астранаўтаў. Цэнтр назірання за Зямлёй і інфармацыйны цэнтр Еўрапейскага касмічнага агенцтва знаходзяцца ў [[Фраскаці]] пад [[Рым]]ам ([[Італія]]). Для запускаў створаных касмічных апаратаў выкарыстоўваецца касмадром [[Куру (касмадром)|Куру]] ў [[Французская Гвіяна|Французскай Гвіяне]]. ЕКА мае кантактныя офісы ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[ЗША]] і [[Расія|Расіі]] і наземныя станцыі сачэння па ўсім свеце. У агенцтве ўвесь час працуе 1907 чалавек ([[2005]]), а яго бюджэт складае 2977 мільёнаў [[еўра]] ([[2005]]). == Дзяржавы-удзельнікі і бюджэт == === Членства і ўклад у ESA === [[Выява:Location ESA member countries.svg|thumb|right|300px|{{legend|#5B9ED7|Краіны-ўдзельнікі ESA}}{{legend|#5FB4A1|паводле ECS пагаднення}}{{legend|#3D9345|падпісалі Пагадненне аб Супрацоўніцтве}}]] [[Выява:European Space Agency.png|thumb|300px|{{legend|#5B9ED7|Краіны-ўдзельнікі ESA}}{{legend|#0000ff|Асацыяваныя ўдзельнікі}}{{legend|#5FB4A1|паводле ECS пагаднення}}{{legend|#3D9345|якія падпісалі Пагадненне пра Супрацоўніцтва}}]] У гэтай табліцы прадстаўлена агульная інфармацыя пра краіны, якія ўваходзяць у ESA, і іх уклад. {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="2" |- !Дзяржава !Уваходжанне !Нацыянальная праграма !Уклад <br />(млн.&nbsp;€) !Уклад <br />(%) |- | {{FRA}}<ref>{{cite book | url = http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf | title = ESA Convention |date=September 2005 | edition = 6th | publisher = European Space Agency | isbn = 92-9092-397-0 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101122114906/http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf | archivedate = 22 лістапада 2010 | accessdate = 19 мая 2012 | url-status = live }}</ref> || {{dts|1980|10|30}} || [[Нацыянальны цэнтр касмічных даследаванняў|CNES]] || align="right"| {{nts|718.8}} || align="right"| {{nts|17.9}}% |- | {{DEU}} || {{dts|1980|10|30}} || [[Германскі цэнтр авіяцыі і касманаўтыкі|DLR]] || align="right"| {{nts|750.5}} || align="right"| {{nts|18.7}}% |- | {{ITA}} || {{dts|1980|10|30}} || [[Італьянскае касмічнае агенцтва|ASI]] || align="right"| {{nts|350.5}} || align="right"| {{nts|8.7}}% |- | {{GBR}} || {{dts|1980|10|30}} || [[Касмічнае агенцтва Вялікабрытаніі|UKSA]] || align="right"| {{nts|240.0}} || align="right"| {{nts|6.0}}% |- | {{ESP}} || {{dts|1980|10|30}} || [[CDTI]] || align="right"| {{nts|184.0}} || align="right"| {{nts|4.6}}% |- | {{BEL}} || {{dts|1980|10|30}} || [[BELSPO]] || align="right"| {{nts|169.8}} || align="right"| {{nts|4.2}}% |- | {{NLD}} || {{dts|1980|10|30}} || [[NSO]] || align="right"| {{nts|60.3}} || align="right"| {{nts|1.5}}% |- | {{CHE}} || {{dts|1980|10|30}} || [[SSO]] || align="right"| {{nts|105.6}} || align="right"| {{nts|2.6}}% |- | {{SWE}} || {{dts|1980|10|30}} || [[SNSB]] || align="right"| {{nts|65.3}} || align="right"| {{nts|1.6}}% |- | {{DNK}} || {{dts|1980|10|30}} || [[DTU Space]] || align="right"| {{nts|27.8}} || align="right"| {{nts|0.7}}% |- | {{IRL}} || {{dts|1980|12|10}} || [[EI]] || align="right"| {{nts|15.6}} || align="right"| {{nts|0.4}}% |- | {{NOR}}<ref name="enlarging-esa">{{cite journal | url = http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin120/bul120g_poncelet.pdf | title = Enlarging ESA? After the Accession of Luxembourg and Greece | first1 = Jean-Pol | last1 = Poncelet | first2 = Anabela | last2 = Fonseca-Colomb | first3 = Guilio | last3 = Grilli | journal = ESA Bulletin | issue = 120 |date=November 2004 | pages = 48–53 | format = [[PDF]]}}</ref> || {{dts|1986|12|30}} || [[Нарвежскі касмічны цэнтр|NSC]] || align="right"| {{nts|63.1}} || align="right"| {{nts|1.6}}% |- | {{AUT}} || {{dts|1986|12|30}} || [[FFG]] || align="right"| {{nts|52.2}} || align="right"| {{nts|1.3}}% |- | {{FIN}} || {{dts|1995|01|01}} || [[TEKES]] || align="right"| {{nts|19.4}} || align="right"| {{nts|0.5}}% |- | {{PRT}} || {{dts|2000|11|14}} || [[FCT]] || align="right"| {{nts|15.8}} || align="right"| {{nts|0.4}}% |- | {{GRC}} || {{dts|2005|3|9}} || [[ISARS]] || align="right"| {{nts|8.6}} || align="right"| {{nts|0.2}}% |- | {{LUX}} || {{dts|2005|06|30}} || [[Luxinnovation]] || align="right"| {{nts|15.0}} || align="right"| {{nts|0.4}}% |- | {{CZE}} || {{dts|2008|11|12}} || [[Чэшская касмічная канцылярыя|CSO]] || align="right"| {{nts|11.5}} || align="right"| {{nts|0.3}}% |- | {{ROM}}<ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMF0P6SXIG_0.html ESA — Romania accedes to ESA Convention] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304183357/http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMF0P6SXIG_0.html |date=4 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.rosa.ro/index.php/en/communication/news/530-comunicat-de-presa.html Romanian Space Agency — Comunicat de presa]</ref> || {{dts|2011|12|23}} || [[ROSA]] || align="right"| {{nts|7.6}} || align="right"| {{nts|0.2}}% |- | {{POL}} || {{dts|2012|11|19}} || [[CBK]] || align="right"| {{nts|}} || align="right"| {{nts|}} |- | {{EST}} || {{dts|2015|02|4}} || [[эстонская касмічная канцылярыя|ESO]] || align="right"| {{nts|}} || align="right"| {{nts|}} |- | {{HUN}} || {{dts|2015|02|24}} || [[венгерская касмічная канцылярыя|HSO]] || align="right"| {{nts|}} || align="right"| {{nts|}} |- | colspan="5"|'''Асацыяваныя ўдзельнікі''' |- | {{CAN}}<ref name="esa.int"/><ref name="assoc">{{cite book | url = http://www.esa.int/esapub/hsr/HSR_25.pdf | title = Canada and The European Space Agency: Three Decades of Cooperation | first = Lydia | last = Dotto |date=May 2002 | publisher = European Space Agency | format = [[PDF]]}}</ref> || {{dts|1979|01|01}}<ref name="esa.int">{{cite journal | url = http://www.esa.int/esapub/bulletin/bullet96/LECLERC.pdf | title = Canada and ESA: 20 Years of Cooperation | first1 = G. | last1 = Leclerc | first2 = S. | last2 = Lessard | journal = ESA Bulletin | issue = 96 |date=November 1998 | format = [[PDF]] | isbn = 92-9092-533-7}}</ref> || [[Canadian Space Agency|CSA]] || align="right"| {{nts|18.7}} || align="right"| {{nts|0.5}}% |- | colspan="3"|'''Удзельнікі і партнёры''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right" | '''{{nts|2900.1}}''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right"| '''{{nts|72.1}}%''' |- | {{hs|zb}}{{Сцяг|Еўропа}} Еўрасаюз || {{dts|2004|05|28}}<ref>{{Cite web |url=http://www.consilium.europa.eu/App/accords/Default.aspx?command=details&id=297&lang=EN&aid=2003099&doclang=EN |title=Framework Agreement between the European Community and the European Space Agency |access-date=19 мая 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816055551/http://www.consilium.europa.eu/policies/agreements/search-the-agreements-database.aspx?lang=en&command=details&id=297&lang=en&aid=2003099&doclang=en |archivedate=16 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref> || [[European Space Policy|ESP]] || align="right"| {{nts|867.7}} || align="right"| {{nts|21.6}}% |- | {{hs|zc}}[[#Пашырэнне|паводле ECS пагаднення]] || — || — || align="right"| {{nts|5.8}} || align="right"| {{nts|0.1}}% |- | {{hs|zd}}Іншыя паступленні || {{dts}}— || {{dts}}— || align="right"| {{nts|246.5}} || align="right"| {{nts|6.1}}% |- | colspan="3"|'''Усяго ESA''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right"| '''{{nts|4020.1}}''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right"| '''{{nts|100.0}}%''' |} === Выдаткаванне і размеркаванне бюджэту === Бюджэт ESA складаў 2,977 млрд. € у 2005 годзе, 2,904 млрд. € у 2006, 3,018 млрд. € у 2008 і 3,600 млрд. € у 2009<ref name="esamultimedia.esa.int">{{cite web|url=http://esamultimedia.esa.int/docs/corporate/ESA_2009_Budgetsweb.pdf|title=ESA budget for 2009|publisher=European Space Agency|date=January 2009|format=[[PDF]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130213055/http://esamultimedia.esa.int/docs/corporate/ESA_2009_Budgetsweb.pdf|archivedate=30 студзеня 2012|accessdate=19 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref name = "dqbiya">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMFEPYV1SD_index_0.html|title=ESA and the EU|publisher=European Space Agency|date=9 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112024614/http://www.esa.int/esaCP/SEMFEPYV1SD_index_0.html|archivedate=12 студзеня 2012|accessdate=19 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Кожныя 3-4 года члены ESA узгадняюць бюджэтны план на некалькі гадоў на канферэнцыі членаў ESA. Хоць план можа быць зменены, ён вызначае асноўны кірунак дзейнасці. Апошняя канферэнцыя была праведзена ў 2008 годзе, калі быў вызначаны бюджэт да 2012 года. Як правіла краіны маюць уласныя касмічныя праграмы, якія па-рознаму ўзаемадзейнічаюць з ESA у фінансавым і арганізацыйным плане. Да прыкладу, французскае касмічнае агенцтва CNES мае бюджэт, які перавышае вылучаемыя ESA сродкі ўдвая. Існуюць таксама сумесныя праекты паміж ESA і нацыянальнымі касмічнымі агенцтвамі. === Пашырэнне === Уваходжанне ў ESA адбываецца у тры этапы. На першым этапе краіна падпісвае Пагадненне аб Супрацоўніцтве ({{lang-en|Cooperation Agreement}}). Калі краіна жадае больш поўна супрацоўнічаць з ESA, яна падпісвае ECS пагадненне ({{lang-en|European Cooperating State Agreement}}). Пагадненне дзейнічае на працягу пяці гадоў, па заканчэнні якіх краіна можа або пачаць перамовы аб поўным членстве, або падпісаць новае пагадненне. Статус «ECS пагадненне» атрымалі 5 краін: [[Славенія]], [[Латвія]], [[Славакія]], [[Літва]] і [[Балгарыя]]. Статус «Пагадненне аб Супрацоўніцтве» атрымалі 5 краін: [[Кіпр]], [[Мальта]], [[Турцыя]], [[Украіна]] і [[Ізраіль]].<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/11/22/esa/|title=Еўрапейскае касмічнае агенцтва пашырэе на ўсход у 2012 годзе|date=22.11.2011|publisher=Lenta.ru}}</ref> Статус назіральніка даецца краінам, якія разглядаюць патэнцыйную магчымасць супрацоўніцтва а ў далейшым і далучэнні да касмічнага агенцтва. === Магчымая кааперацыя з іншымі агенцтвамі === Існуюць планы да 2014 годзе зрабіць ESA агенцтвам Еўрасаюза<ref>[http://www.esa.int/esapub/br/br268/br268.pdf ESA BR-268]</ref>. == Праекты ЕКА == * [[Арыян, ракеты|Арыян]]&nbsp;— сямейства ракет-носьбітаў * [[Спейслэб]]&nbsp;— модуль для астранаўтаў, не адлучны падчас палёту караблёў ЗША «[[Спейс шатл]]» * [[Каламбус, модуль МКС|Каламбус]]&nbsp;— першапачаткова праект асобнай арбітальнай станцыі, рэалізаваны ў выглядзе модуля [[МКС]] * [[КА ATV|ATV]]&nbsp;— аўтаматычны грузавы карабель * [[КА Джота|Джота]]&nbsp;— [[аўтаматычная міжпланетная станцыя|АМС]] да каметы Галея * [[Касіні — Гюйгенс|Гюйгенс]]&nbsp;— пасадачны модуль для Тытана (спадарожніка Сатурна) на АМС «[[Касіні — Гюйгенс|Касіні]]» (сумесна з [[NASA]]) * [[Смарт-1]]&nbsp;— АМС да Месяца * [[КА Разета|Разета]]&nbsp;— АМС да каметы * [[Марс-экспрэс]]&nbsp;— АМС да Марса * [[Венера-экспрэс]]&nbsp;— АМС да Венеры * [[BepiColombo]] — сумесная з [[JAXA]] АМС да [[планета Меркурый|Меркурыя]] * [[КА Дарвін|Дарвін]]&nbsp;— касмічны інфрачырвоны тэлескоп (распрацоўваецца да 2015 г.) * [[Gaia]]&nbsp;— касмічны тэлескоп (распрацоўваецца да 2011 г.) * [[Галілеа (спадарожнікавая сістэма навігацыі)|Galileo]] — [[спадарожнікавая сістэма навігацыі]], якая на гэты момант распрацоўваецца. * [[MetOp]] — метэаралагічныя спадарожнікі * [[YES, спадарожнік|YES]] і [[YES2]] — спадарожнікі маладых інжынераў * [[КА Гермес|Гермес]]&nbsp;— шматразовы крылаты пілатуемы касмічны карабель (адменены праект 1987—1993 гг.) * [[Вега, ракета-носьбіт|Вега]]&nbsp;— лёгкая [[ракета-носьбіт]]. * [[Саюз на Куру|Саюз-СТ]]&nbsp;— замоўленая ў Расіі ракета-носьбіт для запускаў з Куру * [[CSTS]]&nbsp;— часткова-шматразовы бяскрылы пілатуемы касмічны карабель (распрацоўваецца да 2018 г.) === Праграмы ЕКА === ЕКА арганізоўвала і арганізоўвае праграмы фундаментальных касмічных даследаванняў:<ref name="iki.rssi">[http://www.iki.rssi.ru/sovet/cosmic_z.pdf Cosmic Vision 2015—2025] Інстытут касмічных даследаванняў, 29&nbsp;мая 2007&nbsp;г.</ref> * [[EURECA]] ** {{не перакладзена 3|Horizon 2000|Horizon 2000|hu}}, ** Horizon 2000 plus ** [[Cosmic Vision]] * [[Аўрора, праграма|Aurora]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|European Space Agency}} * [http://www.esa.int/ Афіцыйны вэб-партал ЕКА] {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} {{Еўрапейскае касмічнае агенцтва}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Еўропы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе]] 0v115q5aeg4u9cez35m7iaerwkbxlwt 5180616 5180604 2026-08-13T15:56:20Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5180616 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя | альтэрнатыўнае = '''European Space Agency''' '''Agence spatiale européenne''' '''Europäische Weltraumorganisation''' | тып_цэнтра = Штаб-кватэра | цэнтр = {{сцяг Францыі}} [[Парыж]] Дадатковыя цэнтры: * {{сцяг Нідэрландаў}} [[Нордвейк]] * {{сцяг Германіі}} [[Дармштат]] * {{сцяг Германіі}} [[Кёльн]] * {{сцяг Італіі}} [[Фраскаці]] * {{сцяг Іспаніі}} [[Вільянуэва-дэ-ла-Каньяда]] * {{сцяг Французскай Гвіяны}} [[Куру (касмадром)|Куру, касмадром]] | пасада_кіраўніка1 = '''Генеральны дырэктар''' | імя_кіраўніка1 = [[Жан-Жак Дардэн]] <br />(''Jean-Jacques Dordain'') }} '''Еўрапейскае касмічнае агенцтва''' (скарочана '''ЕКА'''; {{lang-en|European Space Agency, ESA}}) — міжнародная арганізацыя, створаная ў 1975 годзе ў мэтах даследавання космасу. ЕКА складаецца з 22 сталых членаў, у некаторых праектах таксама бяруць удзел [[Славенія]], [[Латвія]] і [[Канада]]. == Арганізацыя ЕКА == Штаб-кватэра Агенцтва знаходзіцца ў [[Парыж]]ы. У [[Нордвейк]]у ([[Нідэрланды]]) размешчаны Еўрапейскі цэнтр касмічных даследаванняў і тэхналогій. [[Еўрапейскі цэнтр кіравання касмічнымі палётамі|Еўрапейскі касмічны цэнтр кіравання]] размешчаны ў [[Дармштат|Дармштаце]] ([[Германія]]). У іншым германскім горадзе, Кёльне, размешчаны Еўрапейскі цэнтр астранаўтаў. Цэнтр назірання за Зямлёй і інфармацыйны цэнтр Еўрапейскага касмічнага агенцтва знаходзяцца ў [[Фраскаці]] пад [[Рым]]ам ([[Італія]]). Для запускаў створаных касмічных апаратаў выкарыстоўваецца касмадром [[Куру (касмадром)|Куру]] ў [[Французская Гвіяна|Французскай Гвіяне]]. ЕКА мае кантактныя офісы ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[ЗША]] і [[Расія|Расіі]] і наземныя станцыі сачэння па ўсім свеце. У агенцтве ўвесь час працуе 1907 чалавек ([[2005]]), а яго бюджэт складае 2977 мільёнаў [[еўра]] ([[2005]]). == Дзяржавы-удзельнікі і бюджэт == === Членства і ўклад у ESA === [[Выява:Location ESA member countries.svg|thumb|right|300px|{{legend|#5B9ED7|Краіны-ўдзельнікі ESA}}{{legend|#5FB4A1|паводле ECS пагаднення}}{{legend|#3D9345|падпісалі Пагадненне аб Супрацоўніцтве}}]] [[Выява:European Space Agency.png|thumb|300px|{{legend|#5B9ED7|Краіны-ўдзельнікі ESA}}{{legend|#0000ff|Асацыяваныя ўдзельнікі}}{{legend|#5FB4A1|паводле ECS пагаднення}}{{legend|#3D9345|якія падпісалі Пагадненне пра Супрацоўніцтва}}]] У гэтай табліцы прадстаўлена агульная інфармацыя пра краіны, якія ўваходзяць у ESA, і іх уклад. {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="2" |- !Дзяржава !Уваходжанне !Нацыянальная праграма !Уклад <br />(млн.&nbsp;€) !Уклад <br />(%) |- | {{FRA}}<ref>{{cite book | url = http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf | title = ESA Convention |date=September 2005 | edition = 6th | publisher = European Space Agency | isbn = 92-9092-397-0 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101122114906/http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf | archivedate = 22 лістапада 2010 | accessdate = 19 мая 2012 | url-status = live }}</ref> || {{dts|1980|10|30}} || [[Нацыянальны цэнтр касмічных даследаванняў|CNES]] || align="right"| {{nts|718.8}} || align="right"| {{nts|17.9}}% |- | {{DEU}} || {{dts|1980|10|30}} || [[Германскі цэнтр авіяцыі і касманаўтыкі|DLR]] || align="right"| {{nts|750.5}} || align="right"| {{nts|18.7}}% |- | {{ITA}} || {{dts|1980|10|30}} || [[Італьянскае касмічнае агенцтва|ASI]] || align="right"| {{nts|350.5}} || align="right"| {{nts|8.7}}% |- | {{GBR}} || {{dts|1980|10|30}} || [[Касмічнае агенцтва Вялікабрытаніі|UKSA]] || align="right"| {{nts|240.0}} || align="right"| {{nts|6.0}}% |- | {{ESP}} || {{dts|1980|10|30}} || [[CDTI]] || align="right"| {{nts|184.0}} || align="right"| {{nts|4.6}}% |- | {{BEL}} || {{dts|1980|10|30}} || [[BELSPO]] || align="right"| {{nts|169.8}} || align="right"| {{nts|4.2}}% |- | {{NLD}} || {{dts|1980|10|30}} || [[NSO]] || align="right"| {{nts|60.3}} || align="right"| {{nts|1.5}}% |- | {{CHE}} || {{dts|1980|10|30}} || [[SSO]] || align="right"| {{nts|105.6}} || align="right"| {{nts|2.6}}% |- | {{SWE}} || {{dts|1980|10|30}} || [[SNSB]] || align="right"| {{nts|65.3}} || align="right"| {{nts|1.6}}% |- | {{DNK}} || {{dts|1980|10|30}} || [[DTU Space]] || align="right"| {{nts|27.8}} || align="right"| {{nts|0.7}}% |- | {{IRL}} || {{dts|1980|12|10}} || [[EI]] || align="right"| {{nts|15.6}} || align="right"| {{nts|0.4}}% |- | {{NOR}}<ref name="enlarging-esa">{{cite journal | url = http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin120/bul120g_poncelet.pdf | title = Enlarging ESA? After the Accession of Luxembourg and Greece | first1 = Jean-Pol | last1 = Poncelet | first2 = Anabela | last2 = Fonseca-Colomb | first3 = Guilio | last3 = Grilli | journal = ESA Bulletin | issue = 120 |date=November 2004 | pages = 48–53 | format = [[PDF]]}}</ref> || {{dts|1986|12|30}} || [[Нарвежскі касмічны цэнтр|NSC]] || align="right"| {{nts|63.1}} || align="right"| {{nts|1.6}}% |- | {{AUT}} || {{dts|1986|12|30}} || [[FFG]] || align="right"| {{nts|52.2}} || align="right"| {{nts|1.3}}% |- | {{FIN}} || {{dts|1995|01|01}} || [[TEKES]] || align="right"| {{nts|19.4}} || align="right"| {{nts|0.5}}% |- | {{PRT}} || {{dts|2000|11|14}} || [[FCT]] || align="right"| {{nts|15.8}} || align="right"| {{nts|0.4}}% |- | {{GRC}} || {{dts|2005|3|9}} || [[ISARS]] || align="right"| {{nts|8.6}} || align="right"| {{nts|0.2}}% |- | {{LUX}} || {{dts|2005|06|30}} || [[Luxinnovation]] || align="right"| {{nts|15.0}} || align="right"| {{nts|0.4}}% |- | {{CZE}} || {{dts|2008|11|12}} || [[Чэшская касмічная канцылярыя|CSO]] || align="right"| {{nts|11.5}} || align="right"| {{nts|0.3}}% |- | {{ROM}}<ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMF0P6SXIG_0.html ESA — Romania accedes to ESA Convention] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304183357/http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMF0P6SXIG_0.html |date=4 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.rosa.ro/index.php/en/communication/news/530-comunicat-de-presa.html Romanian Space Agency — Comunicat de presa]</ref> || {{dts|2011|12|23}} || [[ROSA]] || align="right"| {{nts|7.6}} || align="right"| {{nts|0.2}}% |- | {{POL}} || {{dts|2012|11|19}} || [[CBK]] || align="right"| {{nts|}} || align="right"| {{nts|}} |- | {{EST}} || {{dts|2015|02|4}} || [[эстонская касмічная канцылярыя|ESO]] || align="right"| {{nts|}} || align="right"| {{nts|}} |- | {{HUN}} || {{dts|2015|02|24}} || [[венгерская касмічная канцылярыя|HSO]] || align="right"| {{nts|}} || align="right"| {{nts|}} |- | colspan="5"|'''Асацыяваныя ўдзельнікі''' |- | {{CAN}}<ref name="esa.int"/><ref name="assoc">{{cite book | url = http://www.esa.int/esapub/hsr/HSR_25.pdf | title = Canada and The European Space Agency: Three Decades of Cooperation | first = Lydia | last = Dotto |date=May 2002 | publisher = European Space Agency | format = [[PDF]]}}</ref> || {{dts|1979|01|01}}<ref name="esa.int">{{cite journal | url = http://www.esa.int/esapub/bulletin/bullet96/LECLERC.pdf | title = Canada and ESA: 20 Years of Cooperation | first1 = G. | last1 = Leclerc | first2 = S. | last2 = Lessard | journal = ESA Bulletin | issue = 96 |date=November 1998 | format = [[PDF]] | isbn = 92-9092-533-7}}</ref> || [[Canadian Space Agency|CSA]] || align="right"| {{nts|18.7}} || align="right"| {{nts|0.5}}% |- | colspan="3"|'''Удзельнікі і партнёры''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right" | '''{{nts|2900.1}}''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right"| '''{{nts|72.1}}%''' |- | {{hs|zb}}{{Сцяг|Еўропа}} Еўрасаюз || {{dts|2004|05|28}}<ref>{{Cite web |url=http://www.consilium.europa.eu/App/accords/Default.aspx?command=details&id=297&lang=EN&aid=2003099&doclang=EN |title=Framework Agreement between the European Community and the European Space Agency |access-date=19 мая 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816055551/http://www.consilium.europa.eu/policies/agreements/search-the-agreements-database.aspx?lang=en&command=details&id=297&lang=en&aid=2003099&doclang=en |archivedate=16 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref> || [[European Space Policy|ESP]] || align="right"| {{nts|867.7}} || align="right"| {{nts|21.6}}% |- | {{hs|zc}}[[#Пашырэнне|паводле ECS пагаднення]] || — || — || align="right"| {{nts|5.8}} || align="right"| {{nts|0.1}}% |- | {{hs|zd}}Іншыя паступленні || {{dts}}— || {{dts}}— || align="right"| {{nts|246.5}} || align="right"| {{nts|6.1}}% |- | colspan="3"|'''Усяго ESA''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right"| '''{{nts|4020.1}}''' || style="background-color:#E9E9E9" align="right"| '''{{nts|100.0}}%''' |} === Выдаткаванне і размеркаванне бюджэту === Бюджэт ESA складаў 2,977 млрд. € у 2005 годзе, 2,904 млрд. € у 2006, 3,018 млрд. € у 2008 і 3,600 млрд. € у 2009<ref name="esamultimedia.esa.int">{{cite web|url=http://esamultimedia.esa.int/docs/corporate/ESA_2009_Budgetsweb.pdf|title=ESA budget for 2009|publisher=European Space Agency|date=January 2009|format=[[PDF]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130213055/http://esamultimedia.esa.int/docs/corporate/ESA_2009_Budgetsweb.pdf|archivedate=30 студзеня 2012|accessdate=19 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref name = "dqbiya">{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMFEPYV1SD_index_0.html|title=ESA and the EU|publisher=European Space Agency|date=9 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112024614/http://www.esa.int/esaCP/SEMFEPYV1SD_index_0.html|archivedate=12 студзеня 2012|accessdate=19 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Кожныя 3-4 года члены ESA узгадняюць бюджэтны план на некалькі гадоў на канферэнцыі членаў ESA. Хоць план можа быць зменены, ён вызначае асноўны кірунак дзейнасці. Апошняя канферэнцыя была праведзена ў 2008 годзе, калі быў вызначаны бюджэт да 2012 года. Як правіла краіны маюць уласныя касмічныя праграмы, якія па-рознаму ўзаемадзейнічаюць з ESA у фінансавым і арганізацыйным плане. Да прыкладу, французскае касмічнае агенцтва CNES мае бюджэт, які перавышае вылучаемыя ESA сродкі ўдвая. Існуюць таксама сумесныя праекты паміж ESA і нацыянальнымі касмічнымі агенцтвамі. === Пашырэнне === Уваходжанне ў ESA адбываецца у тры этапы. На першым этапе краіна падпісвае Пагадненне аб Супрацоўніцтве ({{lang-en|Cooperation Agreement}}). Калі краіна жадае больш поўна супрацоўнічаць з ESA, яна падпісвае ECS пагадненне ({{lang-en|European Cooperating State Agreement}}). Пагадненне дзейнічае на працягу пяці гадоў, па заканчэнні якіх краіна можа або пачаць перамовы аб поўным членстве, або падпісаць новае пагадненне. Статус «ECS пагадненне» атрымалі 5 краін: [[Славенія]], [[Латвія]], [[Славакія]], [[Літва]] і [[Балгарыя]]. Статус «Пагадненне аб Супрацоўніцтве» атрымалі 5 краін: [[Кіпр]], [[Мальта]], [[Турцыя]], [[Украіна]] і [[Ізраіль]].<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/11/22/esa/|title=Еўрапейскае касмічнае агенцтва пашырэе на ўсход у 2012 годзе|date=22.11.2011|publisher=Lenta.ru}}</ref> Статус назіральніка даецца краінам, якія разглядаюць патэнцыйную магчымасць супрацоўніцтва а ў далейшым і далучэнні да касмічнага агенцтва. === Магчымая кааперацыя з іншымі агенцтвамі === Існуюць планы да 2014 годзе зрабіць ESA агенцтвам Еўрасаюза<ref>[http://www.esa.int/esapub/br/br268/br268.pdf ESA BR-268]</ref>. == Праекты ЕКА == * [[Арыян, ракеты|Арыян]]&nbsp;— сямейства ракет-носьбітаў * [[Спейслэб]]&nbsp;— модуль для астранаўтаў, не адлучны падчас палёту караблёў ЗША «[[Спейс шатл]]» * [[Каламбус, модуль МКС|Каламбус]]&nbsp;— першапачаткова праект асобнай арбітальнай станцыі, рэалізаваны ў выглядзе модуля [[МКС]] * [[КА ATV|ATV]]&nbsp;— аўтаматычны грузавы карабель * [[КА Джота|Джота]]&nbsp;— [[аўтаматычная міжпланетная станцыя|АМС]] да каметы Галея * [[Касіні — Гюйгенс|Гюйгенс]]&nbsp;— пасадачны модуль для Тытана (спадарожніка Сатурна) на АМС «[[Касіні — Гюйгенс|Касіні]]» (сумесна з [[NASA]]) * [[Смарт-1]]&nbsp;— АМС да Месяца * [[КА Разета|Разета]]&nbsp;— АМС да каметы * [[Марс-экспрэс]]&nbsp;— АМС да Марса * [[Венера-экспрэс]]&nbsp;— АМС да Венеры * [[BepiColombo]] — сумесная з [[JAXA]] АМС да [[планета Меркурый|Меркурыя]] * [[КА Дарвін|Дарвін]]&nbsp;— касмічны інфрачырвоны тэлескоп (распрацоўваецца да 2015 г.) * [[Gaia]]&nbsp;— касмічны тэлескоп (распрацоўваецца да 2011 г.) * [[Галілеа (спадарожнікавая сістэма навігацыі)|Galileo]] — [[спадарожнікавая сістэма навігацыі]], якая на гэты момант распрацоўваецца. * [[MetOp]] — метэаралагічныя спадарожнікі * [[YES, спадарожнік|YES]] і [[YES2]] — спадарожнікі маладых інжынераў * [[КА Гермес|Гермес]]&nbsp;— шматразовы крылаты пілатуемы касмічны карабель (адменены праект 1987—1993 гг.) * [[Вега, ракета-носьбіт|Вега]]&nbsp;— лёгкая [[ракета-носьбіт]]. * [[Саюз на Куру|Саюз-СТ]]&nbsp;— замоўленая ў Расіі ракета-носьбіт для запускаў з Куру * [[CSTS]]&nbsp;— часткова-шматразовы бяскрылы пілатуемы касмічны карабель (распрацоўваецца да 2018 г.) === Праграмы ЕКА === ЕКА арганізоўвала і арганізоўвае праграмы фундаментальных касмічных даследаванняў:<ref name="iki.rssi">[http://www.iki.rssi.ru/sovet/cosmic_z.pdf Cosmic Vision 2015—2025] Інстытут касмічных даследаванняў, 29&nbsp;мая 2007&nbsp;г.</ref> * [[EURECA]] ** {{не перакладзена 3|Horizon 2000|Horizon 2000|hu}}, ** Horizon 2000 plus ** [[Cosmic Vision]] * [[Аўрора, праграма|Aurora]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|European Space Agency}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} {{Еўрапейскае касмічнае агенцтва}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Еўропы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе]] l4s3ck8sdrmmplvwag90bf0d2dq2h3n 0 115450 5180612 4441364 2026-08-13T15:51:47Z DzBar 156353 шаблон 5180612 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Нацыянальны цэнтр касмічных даследаванняў''' ({{lang-fr|Centre National d'Études Spatiales, CNES}}) — французскае касмічнае агенцтва. Заснавана пры [[Шарль Дэ Голь|Шарле Дэ Голе]] ў [[1961]] годзе. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Парыжы. У мінулым CNES таксама адказвала за падрыхтоўку французскіх касманаўтаў, аднак у [[2001]] годзе гэтыя абавязкі перайшлі [[ЕКА]]. CNES таксама выкарыстоўвае [[Куру (касмадром)|Куру]] ў [[Французская Гвіяна|Французскай Гвіяне]] як асноўны касмадром, які быў пабудаваны ў [[1969]] годзе. == Гл. таксама == * [[Спіс касмічных агенцтваў]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://www.cnes.fr Афіцыйны сайт CNES] {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Францыі]] i5jqca2i6boqw685ezsyn0qwjeyyxcg 0 116651 5180634 5087760 2026-08-13T16:43:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180634 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сушко}} {{Пісьменнік}} '''Пятро (Пётр Паўлавіч) Сушко́'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|БП|1994}} ({{ДН|1|1|1937}}, в. [[Сушкі (Мёрскі раён)|Сушкі]], {{МН|Мёрскі раён|у Мёрскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|20|11|1996}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў]] з 1984 года{{sfn|БП|1994}}. Псеўданімы: ''Пятрусь Абаранак; Ясь Ажынскі; Міхась Валашковіч; Кірша Рымар; Халімон Клін; Яська Лысы; Апанас Парнаскі; Кастусь Паўлюковіч; Раман Сітковіч; Рамянец П.; Пятро Рамянец; Тамаш Тутэйшы; Цімох Дзераза''<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|135439|Сушко Пятро (Пётр Паўлавіч)}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 студзеня 1937 года ў в. [[Сушкі (Мёрскі раён)|Сушкі]] ў сям’і беларускага паэта [[Павел Міхайлавіч Сушко|Паўла Сушко]]<ref name="zviazda">{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210614/1623663488-pavel-sushko-mne-ne-zabyc |title=Павел Сушко: «Мне не забыць…» 14.06.2021 |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124182904/https://zviazda.by/be/news/20210614/1623663488-pavel-sushko-mne-ne-zabyc |url-status=dead }}</ref>{{sfn|БП|1994}}. У 1956 годзе скончыў сярэднюю школу ў [[Мёры|Мёрах]]{{sfn|БП|1994}}. Працаваў выхавацелем у Аляксандраўскім дзіцячым даме{{sfn|БП|1994}}. У 1959—1961 гадах праходзіў службу ў [[Савецкая армія|Савецкай Арміі]]{{sfn|БП|1994}}. У 1966 годзе скончыў [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]]{{sfn|БП|1994}} [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працаваў у мёрскай раённай газеце «[[Міёрскія навіны|Сцяг працы]]» (1966—1968), карэспандэнтам газеты «[[Віцебскі рабочы]]» (1968—1969). Пераехаўшы ў [[Мінск]], быў літаратурным супрацоўнікам газеты «[[На страже Октября]]» (1969—1970), «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1970—1973), часопіса «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]» (1973—1977). У 1977—1980 гадах быў рэдактарам аддзела літаратуры часопіса «Вожык», у 1980—1987 — адказным сакратаром штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]». З 1989 года працаваў старшым рэдактарам у выдавецтве «[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]]». Памёр 20 лістапада 1996 года. == Творчасць == Друкавацца П. Сушко пачаў у 1954 годзе ў Мёрскай раённай газеце «[[Міёрскія навіны|Зара камунізму]]» (верш «Цёплы дожджык»). Аўтар зборнікаў сатырычных і гумарыстычных вершаў, [[Байка|баек]], мініяцюр, вершаваных [[фельетон]]аў, [[Пародыя|пародый]] і [[Эпіграма|эпіграм]]: «Ганарлівы сучок» (1975), «Восці напагатоў» (1978), «Парнаская кузня» (1981). Яго кніга «Паэтычнае веча» — першы ў беларускай літаратуры [[Вянок санетаў|вянок]] парадыйных санетаў, якія вызначаюцца глыбокім філасофскім зместам. Плённа працаваў і ў лірыцы. Яго зборнік «Пратокі» (1976) і [[вянок санетаў]] «Зямля гаючых траў» вызначаюцца глыбінёй пачуццяў, узнёсласцю думак, арыгінальнасцю вобразаў. Для дзяцей пісаў зборнікі «Вясёлы Бай» (1980), «Чмялёва гушкалка» (1986), «Ехаў кот у лес па дровы» (1990). Напісаў жартоўныя варыяцыі на фальклорныя тэмы «Касіў Ясь канюшыну» (1976), вянок гумарыстычных актаў «Роздум ля Парнаса» (1983, пад псеўд. Кірша Рымар). Займаўся перакладамі. пераклаў на [[Беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы В. Будзінскага, Т. Паляноўскага, Ю. Кругляка, І. Неміроўскага, П. Рабра і іншых аўтараў{{sfn|БП|1994}}. == Памяць == * У 2000 годзе на будынку Мёрскай сярэдняй школы № 1 устаноўлена мемарыяльная дошка. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сушко́ Пятро (Пётр Паўлавіч)|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|300}} * Сушко Пятро // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад рэд. А. В. Мальдзіса. — Мн., 1995. — Т. 5. — С.454. * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Пятро Сушко|522—553}} == Спасылкі == * ''Камейша К. А.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/30985/1/247-251.pdf Літаратурныя пародыі Пятра сушко: жанравая своеасаблівасць] * і[https://storage.googleapis.com/cartoonia-books/mag/vk/vog1_2011.pdf Гумарыстычныя далянляды: Віцебшчына] // Часопіс «Вожык». № 1, 2011. — С. 16. * [https://www.miory-biblioteka.by/kraevedenie/miorchane/pismenniki-paety-litaratary Пісьменнікі, паэты, літаратары. Міёрскі раён // Міёрская цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма] * [https://mijory.by/litaraturnaya-staronka/10307-petr-sushkopoet-perevodchik-zhurnalist-miorschiny.html Пётр Сушко—поэт, переводчик, журналист Миорщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129194759/https://mijory.by/litaraturnaya-staronka/10307-petr-sushkopoet-perevodchik-zhurnalist-miorschiny.html |date=29 лістапада 2020 }}{{ref-be}} // Газета «[[Міёрскія навіны]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сушко Пятро Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] 7xpvrde35tur90vnmu4knkyemjitw68 0 117490 5181040 5127768 2026-08-14T11:51:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181040 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Boxwood (Buxus sempervirens) relict forest, Epiphytes, Mezmay, Russia.jpg | image title = | image descr ={{bt-bellat|Самшыт вечназялёны|Buxus sempervirens}}. [[Каўказ]] | regnum = Расліны | parent = | comment = | rang = Род | latin = Buxus | author = [[L.]], 1753 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Buxus | commons = Category:Buxus | itis = 28022 | ncbi = 4001 | eol = 61420 | grin = 1826| | ipni = 81138-3 |tpl = }} '''Самшыт'''<ref name=pr>'''Самшыт''' у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.14. Мн., 2002, С.143</ref> (''Búxus'') — [[Род (біялогія)|род]] раслін сямейства [[Самшытавыя|самшытавых]]. Налічвае больш за 50 [[Біялагічны від|відаў]] (па іншых звестках 70). Пашыраны ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], [[Афрыка|Афрыцы]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]] Еўропе. На [[Беларусь|Беларусі]] інтрадукаваны [[самшыт вечназялёны]]. == Апісанне == [[вечназялёныя расліны|Вечназялёныя]] хмызнякі і дрэўцы, растуць павольна, дасягаюць да вышыні 2—12 м (зрэдку 15—20 м). Жывуць да 500 гадоў. [[Ліст|Лісце]] супраціўнае, суцэльнае, скурыстае. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, аднаполыя, сабраныя ў галоўчата-коласападобнае пазушнае [[суквецце]]. [[Плод]] — каробачка. [[Драўніна]] самшыта («пальмавае дрэва») светла-жоўтая, трывалая, ідзе на дробныя дэкаратыўныя вырабы. З-за ўтрымання алкалоідаў усе часткі расліны з’яўляюцца атрутнымі, нават пылок<ref>[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сергей Бесараб]] [https://habr.com/ru/post/568932/ Ядовитые декоративные растения в саду и огороде. Справочник] // Хабр — habr.com, 23 ліпеня 2021, 14:58</ref>. Таму мёд з самшыту ўжываць небяспечна. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|||143}} == Спасылкі == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BUXUS ''Самшыт'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805194204/http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=BUXUS |date=5 жніўня 2010 }}{{ref-en}} <small>Праверана 25 кастрычніка 2008 г.</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Самшытавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Флора Цэнтральнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Каштоўныя пароды драўніны]] [[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]] 4al5hc6i4izul24cunnxxgcl4cdrxpb 0 120543 5180900 5180148 2026-08-14T07:32:15Z M.L.Bot 261 5180900 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лужкі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лужкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |першае згадванне = 1514 |ранейшыя назвы = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі }} '''Лужкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lužki}}, {{lang-ru|Лужки}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Мнюта (рака)|Мнюце]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. За 32 км на ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]], за 198 км ад [[Віцебск]]а, за 29 км ад чыгуначнай станцыі [[Падсвілле]]. == Гісторыя == Упершыню згаданы як ''маёнтак Лужкі'' пад 1514 годам калі [[Іван Сямёнавіч Сапега|Іван Сапега]] набыў яго ад [[Путны баярын|путных людзей]] замка полацкага<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/596803cb-2a04-4d1a-a757-0c3f9d756eb5|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Szkoły walerianowskie x. x. pijarów łużeckich|год=1937|месца=Wilno|старонкі=I|старонак=180}}</ref>. У розныя часы ва ўладанні [[Сапегі|Сапег]], [[Жабы (род)|Жаб]], [[Чапскія|Чапскіх]], [[Плятэры|Плятэраў]]. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў Лужкі ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. У 1741 годзе [[Валерыян Антоні Жаба|Валяр'ян Жаба]] запрасіў сюды [[Піяры|манахаў-піяраў]]. У 1744 годзе ў Лужках адкрыўся піярскі [[калегіум]], у 1756 годзе збудавалі мураваны касцёл. Пры калегіуме існавала бібліятэка. Паводле каралеўскага прывілея ад 14 студзеня 1745 года, Лужкі атрымалі статус [[мястэчка]]. [[Выява:Łužki, Kaścielnaja, Pijarski. Лужкі, Касьцельная, Піярскі (1900).jpg|thumb|left|Касцёл, пач.XX ст.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лужкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1794 годзе тут збудавалі мураваную царкву. У 1862 годзе расійскія ўлады адкрылі ў Лужках земскае народнае вучылішча. Станам на 1886 год у мястэчку існавалі вадзяны млын, конная паштовая станцыя, малітоўны дом, народнае вучылішча, бровар, 14 крамаў. У 1901 годзе адкрылася царкоўнапрыходская школа. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Лужкі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1939 годзе Лужкі ўвайшлі ў склад [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча змянілі да вёскі. 10 ліпеня 1941 года вёска Лужкі была захоплена нямецкімі войскамі. Увосень 500 яўрэяў сагнаныя ў [[гета ў Лужках]]. Летам 1942 года гета было ліквідавана. Вязняў расстрэльвалі за два кіламетры на поўнач ад Лужкоў па дарозе на вёску Верацею, частка збегла ў лес да партызанаў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1861 год — 639 чал.; 1886 год — 924 чал., 77 двароў. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1357 чал. у ''мястэчку Лужкі'', 111 чал. у ''маёнтку Лужкі''; 1921 год — 1362 чал., 212 двароў; 1996 год — 969 чал., 443 двары<ref>[[Язэп Бунто]]. Лужкі // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 396.</ref>; 1999 год — 905 чал., 399 двароў<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||359}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': 2003 год — 870 чал., 381 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Лужкі|488|}}</ref>; 2019 года — 586 чал. == Інфраструктура == У Лужках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, ветэрынарны пункт, амбулаторыя, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Лясніцтва, фермерскія гаспадаркі. == Памятныя мясціны == * [[Касцёл Святога Архангела Міхаіла (Лужкі)|Касцёл Святога Архангела Міхаіла]] (1744—1756) * [[Вадзяны млын (Лужкі)|Вадзяны млын]] (XIX ст.), на правым беразе р. [[Мнюта (рака)|Мнюта]] па вул. Млынавай — {{ГККРБ 4|212Г000840}} * Руіны сінагагальнага комплексу, паміж домаўладаннямі па вул. Млынавай, 1 і 3 — {{ГККРБ 4|213Д000919}} * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Сінагога (Лужкі)|Сінагога]] (XIX ст.) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Лужкі)|Царква Нараджэння Божай Маці]] (1794) * Брацкая магіла савецкіх воінаў<ref name="bel9" />. == Вядомыя асобы == * [[Эліэзер Бен-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]] (1852—1922) — «бацька сучаснага іўрыту», заснавальнік гэбраізма. * [[Васіль Стома]] (1911—1992) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч эміграцыі. * [[Мікола Конан]] (нар. 1929) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву. * [[Мілецій Антонавіч Андзілеўка]] — [[беларусы|беларускі]] настаўнік біялогіі і хіміі, дырэктар Лужкаўскай сярэдняй школы, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларускай ССР. == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Лужкоў" mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Выява:Лужки костел.JPG|Касцёл Святога Архангела Міхаіла Царква Раства Багародзіцы Лужкі.JPG|Царква Нараджэння Божай Маці Orthodox church of the Birth of the Virgin ^amp, memorial to soldiers of WW2 - panoramio.jpg|Помнік на брацкай магіле Выява:Ruin of Synagogue in Łužki (22.05.2007).jpg|Руіны сінагогі Выява:Old Water-mill in Łužki (22.05.2007).jpg|Млын </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|487—488|Дулеба Г. І.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/БелЭн|9|||359}} * Łużki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} — S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/837 837]. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=18|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] mjp13immumru3qu2acoiu4e6p8mqk88 0 120997 5180796 4634331 2026-08-14T06:42:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180796 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Рыпанкіча |Нацыянальная назва = ru/Рыпонкича |Карта = |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян ||lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 32 |lat_sec = 26.9 |lon_dir = E |lon_deg = 152 |lon_min = 50 |lon_sec = 19.4 |region = RU |CoordScale = |Плошча = 1.3 |Плошча заліваў = |Вышыня = 121 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = Ushisir islands.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд Янкіча і Рыпанкіча з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Рыпанкіча''' ({{lang-ru|Рыпонкича}}) — паўночны [[востраў]] [[Ушышыр|архіпелага Ушышыр]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Востраў мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Плошча — 1,3 км². Найвышэйшы пункт — 121 м. Шмат крыніц гарачай вады. Паверхня пакрыта разнатраўем. Жывёльны свет — марскія [[птушкі]], [[Пясец|пясцы]]. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] населены [[айны|айнамі]]. У [[1875]]—[[1945]] гг. уваходзіў у склад [[Японія|Японіі]]. Японцамі быў пабудаваны сельскагаспадарчы гадавальнік, які інтрадуцыраваў пясцоў. З 1945 г. у складзе [[Расія|Расіі]]. Зараз незаселены. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ushishir Астравы Ушышыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717185135/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ushishir |date=17 ліпеня 2019 }} [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] {{Курыльскія астравы}} 3gsay4kvz2b32mi6xyqzb91mvupx7yl 100 121975 5180607 5179871 2026-08-13T15:51:04Z NirvanaBot 40832 +11 новых 5180607 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Франсіска дэ Паула Сантандэр|2026-08-13T10:01:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Міхал Антоні Копаць|2026-08-13T08:28:34Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Абеларда дэ ла Эспрыэлья|2026-08-13T05:43:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|2026-08-13T04:55:31Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Юрый Насілоўскі|2026-08-12T17:26:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Тамара Пятроўна Мацкевіч|2026-08-12T16:09:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марцін Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T14:29:07Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Людвік Якуб Хамінскі|2026-08-12T14:14:32Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Юстыніян Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T14:07:09Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Канстанцін Марцыян Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T13:45:31Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Якуб Неміровіч|2026-08-12T13:39:05Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T13:09:53Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Мікалай Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T12:50:43Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Юстыніян Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T12:42:40Z|Kanstas}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4ga9q3lmou9fdutoniwa5jklhxsrpro 0 124823 5180967 5024185 2026-08-14T08:31:05Z 5180967 wikitext text/x-wiki {{картка тэатра |назва = Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі |месцазнаходжанне = [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|вул. Крапоткіна]] д. 44. Мінск, Беларусь<ref>{{Cite web |url=http://rtbd.by/pages/show/contacts |title=Адрас |access-date=4 жніўня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713102106/http://rtbd.by/pages/show/contacts |archivedate=13 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref> |lat_dir = |lat_deg = 53.916725 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.557535 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |дырэктар = Святлана Навуменка |мастацкі кіраўнік = <nowiki/> |ранейшыя назвы = «Вольная сцэна» |заснаваны = 1990 (1992) |фота = Photo-RTBD1.jpg |памер = |подпіс = |Commons = }} '''Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі''' ('''РТБД''') — беларускі драматычны тэатр, знаходзіцца ў [[Мінск|Мінску]]. У тэатры ставяцца спектаклі толькі на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == Гісторыя == === «Вольная сцэна» === У снежні 1990 года [[Савет Міністраў БССР]] прыняў пастанову аб стварэнні ў Мінску Дзяржаўнага тэатра-лабараторыі нацыянальнай драматургіі «Вольная сцэна»<ref name="minsknews">[https://minsknews.by/teatru-belorusskoy-dramaturgii-25-o-zhizni-rtbd-za-chetvert-veka/ Театру белорусской драматургии — 25. Как прошли эти годы, рассказывают старожилы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201119204712/https://minsknews.by/teatru-belorusskoy-dramaturgii-25-o-zhizni-rtbd-za-chetvert-veka/ |date=19 лістапада 2020 }}</ref>, які пэўны час існаваў як структурнае падраздзяленне [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага тэатра імя Янкі Купалы]]. Канцэпцыяй новага тэатра была падтрымка нацыянальнай драматургіі, адкрыццё новых імён беларускіх аўтараў. Тэатр узначаліў заслужаны дзеяч мастацтваў, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерый Мазынскі]]. Трупа была сфарміраваная з ягоных вучняў, выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]]. Пачаў працу ў 1991 годзе на Малой сцэне Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы ([[Вуліца Энгельса (Мінск)|вул. Энгельса]], 12)<ref name="minsknews" />. Першая прэм’ера адбылася 1 лютага 1992 года. П’есу «Ку-ку» [[Мікола Арахоўскі|Міколы Арахоўскага]] паставіў рэжысёр [[Андрэй Гузій]]. 1 лютага 1992 года РТБД лічыць пачаткам дзейнасці тэатра. === РТБД === У лістападзе 1993 года пераехаў ва ўласнае памяшканне па [[вуліца Крапоткіна (Мінск)|вул. Крапоткіна]], 44, атрымаў статус рэспубліканскага тэатра і сучасную назву. З маладымі драматургамі праводзілася скрупулёзная праца. Абавязковай была прысутнасць аўтара пры чытцы п’есы акцёрамі, удзел у рэпетыцыях. Цягам першага дзесяцігоддзя ў рэпертуары з’явіліся спектаклі паводле твораў Міколы Арахоўскага, [[Уладзімір Уладзіміравіч Сауліч|Уладзіміра Сауліча]], [[Ігар Хведаравіч Сідарук|Ігара Сідарука]], [[Максім Аляксандравіч Клімковіч|Максіма Клімковіча]], [[Міраслаў Адамчык|Міраслава Адамчыка]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раісы Баравіковай]], [[Алена Папова|Алены Паповай]], [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргея Кавалёва]] і іншых. Акцэнт быў зроблены на спектаклях метафарычнага і абсурдысцкага кірунку. Тэатр браў актыўны ўдзел у фестывалях. Са спектаклямі «Рычард» і «Макбет» паводле [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] двойчы з поспехам удзельнічаў у Эдынбугскім тэатральным фестывалі Фрындж. З 2000 па 2012 год Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі ўзначальваў рэжысёр [[Валерый Данілавіч Анісенка|Валерый Анісенка]]. Новая трупа была сфарміравана з выпускнікоў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Універсітэта культуры і мастацтваў]], вучняў рэжысёра. Асаблівая ўвага ў гэты час надавалася атмасферы студыйнасці, прафесійнаму росту маладых акцёраў, творчай дысцыпліне, духоўнаму мікраклімату. Тэатр-дом абраны як аснова прафесійнай мадэлі. Мастацкія прыярытэты былі аддадзены псіхалагічнаму тэатру. У гэты час РТБД далучаецца да міжнароднага тэатральнага руху, атрымлівае запрашэнні на міжнародныя фестывалі. Спектаклі «Жанчыны Бергмана» [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалая Рудкоўскага]], «[[Адвечная песня (спектакль)|Адвечная песня]]» Янкі Купалы (рэжысёр [[Сяргей Кавальчык]]), «Чарнобыльская малітва» паводле твора Святланы Алексіевіч мелі міжнародныя ўзнагароды. Быў наладжаны шэраг сумесных міжнародных праектаў з тэатральнымі дзеячамі Францыі, Ізраіля, Расіі, ЗША, Сербіі. У РТБД значна палепшыліся ўмовы для творчасці, да тэатра далучылі другі паверх суседняга будынку. У 2007 годзе пры тэатры быў створаны Цэнтр беларускай драматургіі. У трупе ў гэты час працавалі 33 акцёры, у рэпертуары — 33 спектакля. У 2010 годзе тэатру нададзена ганаровае званне [[Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь]]. У 2012 годзе мастацкім кіраўніком тэатра прызначаны рэжысёр [[Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў|Аляксандр Гарцуеў]], у 2014-м дырэктарам тэатра становіцца [[Уладзімір Карачэўскі]]. Значнымі спектаклямі гэтага перыяду лічацца «[[Раскіданае гняздо (спектакль, Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі)|Раскіданае гняздо]]» паводле [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (рэж. Аляксандр Гарцуеў), «Пелікан» паводле [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Аўгуста Стрындберга]] (рэж. Аляксандр Гарцуеў), «Гэта ўсё яна» паводле Андрэя Іванова (рэж. [[Моніка Дубраўлянска]]), «Сіндром Медэі» паводле [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юліі Чарняўскай]] (рэж. [[Кацярына Аверкава]]), «[[Кар’ера доктара Рауса]]» паводле [[Віктар Марціновіч|Віктара Марціновіча]] (рэж. Аляксандр Гарцуеў), «Бетон» [[Яўген Карняг|Яўгена Карняга]], эксперыментальныя спектаклі рэжысёра [[Аляксандр Анатолевіч Марчанка|Аляксандра Марчанкі]] «Мабыць?», «Беларусь. Дыдактыка». У 2015 годзе РТБД стаў арганізатарам ІІ Маладзёжнага тэатральнага форуму краін СНД, Балтыі, Грузіі. === Пасля 2020 года === Пасля пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020 года]] ў тэатры адбываліся рэпрэсіі. У час пратэстаў супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў і гвалту, 16 жніўня 2020 года калектыў тэатра запісаў відэазварот да ўладаў, у якім заклікаў спыніць гвалт і правесці новыя выбары<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://volkovysk.eu/kultura/teatr-belorusskoj-dramaturgii-zapisal-videoo-k-vlastyam.html|title=Театр белорусской драматургии записал видеообращение к властям {{!}} Волковыск.BY|website=volkovysk.eu|access-date=2023-10-01}}</ref>. Таксама было абвешчана, што тэатр не адкрые новы сезон 18 жніўня праз палітычную абстаноўку ў краіне. Адкрыццё сезона было перанесена на 2 верасня<ref name=":0" />. 20 жніўня супрацоўнікі тэатра падтрымалі агульнанацыянальную забастоўку, а таксама выказалі падтрымку акцёрам разгромленага [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2020/8/20/390275/|title=Театр белорусской драматургии поддержал купаловцев|website=charter97.org|access-date=2023-10-01}}</ref>. У кастрычніку 2020 года з тэатра звольніўся акцёр [[Андрэй Новік]], заявіўшы, што «''не мае маральных сіл выходзіць на сцэну дзяржаўнага тэатра''»<ref>{{Cite web|url=https://old.tuzinfm.by/zhamerun/4634/andrej-novik-zvolniusia-z-teatra-bielaruskaj.html|title=Андрэй Новік звольніўся з тэатра беларускай драматургіі|website=https://old.tuzinfm.by|access-date=2023-10-01|archive-date=23 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023002525/https://old.tuzinfm.by/zhamerun/4634/andrej-novik-zvolniusia-z-teatra-bielaruskaj.html|url-status=dead}}</ref>. 15 лістапада 2020 года быў затрыманы і жорстка збіты акцёр тэатра [[Ілья Ясінскі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=262497|title=«На каталцы вазіў супрацоўнік РУУСа». Збіты пры затрыманні акцёр фільма «Купала» з пераломам ляжыць у бальніцы|website=Наша Ніва|access-date=2023-10-01}}</ref>. 16 лістапада адбыўся паказ «[[Кар’ера Доктара Рауса|Кар’еры Доктара Рауса]]», у якім Ясінскі іграў ролю Біскупа, замест акцёра на сцэне стаяла пустое крэсла, голас з дынамікаў чытаў тэкст<ref name="vicmartinovich">[https://twitter.com/vicmartinovich/status/1328429467325386753 Адбыўся паказ «Кар’еры Доктара Рауса»]</ref>. Ясінскі быў вымушаны нелегальна бегчы ў Літву ад крымінальнага пераследу<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.by/showbiz/kino/ya-v-litve-a-vot-granica-akter-yasinskij-snyal-na-video-kak-nelegalno-bezhal-v-litvu-iz-belarusi/ |title=«Я в Литве, а вот граница» — Актер Ясинский снял на видео, как нелегально бежал в Литву из Беларуси |access-date=24 снежня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211224150054/https://telegraf.by/showbiz/kino/ya-v-litve-a-vot-granica-akter-yasinskij-snyal-na-video-kak-nelegalno-bezhal-v-litvu-iz-belarusi/ |archivedate=24 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. 16 лістапада ў знак пратэсту супраць цэнзуры з боку дзяржавы звольніўся [[Мікалай Стонька]], у відэазвароце ён падтрымаў пратэсты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2020/11/17/400920/|title=Из театра белорусской драматургии в знак протеста ушел еще один актер|website=charter97.org|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32552088.html|title=«Лёс краіны важнейшы за лёс тэатру». Вялікая размова з акторам Мікалаем Стонькам|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2023-08-18|access-date=2023-10-01}}</ref>. У канцы снежня 2021 года ў рамках маштабных палітычных чыстак быў звольнены мастацкі кіраўнік тэатра [[Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў|Аляксандр Гарцуеў]]<ref name="svaboda2021">[https://www.svaboda.org/a/31624707.html Звольнілі кіраўніка Рэспубліканскага тэатру беларускай драматургіі Аляксандра Гарцуева. 24 снежань 2021]</ref>. 27 лютага 2022 года на антываеннай акцыі ў часе правядзення [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуму]] быў затрыманы акцёр [[Максім Шышко]], пасля адміністрацыйнага арышту ён быў высланы з краіны і звольнены з тэатра<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31791354.html|title=Рэспубліканскі тэатар беларускай драматургіі пакінулі яшчэ чатыры акторы, аднаго выслалі зь Беларусі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2022-04-07|access-date=2023-10-01}}</ref>. Увесну таго ж года з палітычных прычын звольнены акцёркі [[Марына Здаранкова]], [[Марыя Пятровіч]] і [[Алена Баярава]]<ref name=":1" />. У пачатку 2024 года за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах 2020 года]] быў затрыманы і звольнены з тэатра [[Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын|Уладзіслаў Наздрын]], у красавіку ён разам з жонкай і акцёркай тэатра [[Гражына Наздрына-Быкава|Гражынай Наздрыной-Быкавай]] былі асуджаны да 2,6 гадоў «хатняй хіміі»<ref>{{Cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/uladzislau-valeryevich-nazdryn|title=Уладзіслаў Наздрын — Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2024-11-13}}</ref>. У жніўні 2024 года новай дырэктаркай тэатра прызначана Святлана Навуменка. У кастрычніку 2024 года адбыліся чарговыя палітычныя затрыманні акцёраў тэатра, праз арышты былі заменены спектаклі з удзелам арыштаваных акцёраў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/353940|title=Сталі вядомыя новыя дэталі затрымання акцёраў РТБД|website=Наша Ніва|date=2024-10-23|access-date=2024-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/353752|title=У РТБД пасля затрымання акцёраў адмяняюць самыя касавыя спектаклі|website=Наша Ніва|date=2024-10-20|access-date=2024-10-23}}</ref>. Пасля адбыцця адміністрацыйных арыштаў з тэатра былі звольнены акцёры [[Максім Віктаравіч Брагінец|Максім Брагінец]], [[Арцём Мікалаевіч Курэнь|Арцём Курэнь]] і [[Дзмітрый Вячаслававіч Давідовіч|Дзмітрый Давідовіч]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/354496|title=Трох самых зорных акцёраў РТБД звольнілі з тэатра|website=Наша Ніва|date=2024-11-01|access-date=2024-11-13}}</ref>, таксама склад пакінуў малады акцёр [[Павел Шыкуноў]], пазней была звольнена [[Ганна Семяняка]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/82526.html|title=Из РТБД, который громят власти, ушла очередная актриса, одна из главных звезд труппы|website=Зеркало|date=2024-11-05|access-date=2024-11-13}}</ref>. Пасля 14 лістапада звольніўся акцёр [[Дзяніс Аўхарэнка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/355400|title=Шэрагі РТБД працягваюць радзець: сыходзіць чарговы акцёр|website=Наша Ніва|date=2024-11-16|access-date=2024-11-18}}</ref>. == Кіраўніцтва == === Дырэктары === * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Валерый Анісенка]], дырэктар-мастацкі кіраўнік (2000—2012) * [[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]] (2012—2014) * [[Уладзімір Міхайлавіч Карачэўскі|Уладзімір Карачэўскі]] (2014—2018) * [[Святлана Валянцінаўна Карукіна|Святлана Карукіна]] (2018—2024) * [[Святлана Навуменка]] (з 1 жніўня 2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rtbd.by/history/|title=Гісторыя тэатра - РТБД|website=rtbd.by|access-date=2024-10-23|archive-date=17 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217192040/https://rtbd.by/history/|url-status=dead}}</ref> === Мастацкія кіраўнікі === * [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерый Мазынскі]] (1993—2000) * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Валерый Анісенка]], дырэктар-мастацкі кіраўнік (2000—2012) * [[Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў|Аляксандр Гарцуеў]] (2012—2021) === Кіраўнікі Цэнтра беларускай драматургі і=== * [[Аляксандр Анатолевіч Марчанка|Аляксандр Марчанка]] (2009—2018){{удакладніць}} * [[Анастасія Васілевіч]] (з 2020) == Некаторыя спектаклі == * [[Адвечная песня (спектакль)|Адвечная песня]] * [[Бегчы з Эльсінора, альбо Гамлет навыварат]] * [[Дажыць да прэм’еры]] * [[Мабыць?]] * [[Раскіданае гняздо (спектакль, Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі)|Раскіданае гняздо]] * [[Сталіца Эраўнд]] * [[Усе мышы любяць цырк]] * [[Янка Купала. Кругі раю (спектакль)]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://rtbd.by Сайт Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019002720/http://rtbd.by/ |date=19 кастрычніка 2017 }} {{Тэатры Беларусі}} {{Тэатры Мінска}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэатры Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Праспект Машэрава (Мінск)]] [[Катэгорыя:Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі| ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва]] anq2hwkxmp1nxmrkb5j9nsx6uawier7 0 127366 5180989 4310623 2026-08-14T10:03:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180989 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Рывер-Гі''' ({{lang-en|River Gee}}) — адна з пятнаццаці акруг [[Ліберыя|Ліберыі]], якая размяшчаецца ў паўднёва-ўсходняй частцы краіны, мяжуе з [[Кот-д’Івуар]]ам. Адміністрацыйны цэнтр — [[Фіштаўн]]. Плошча — 5 110 км², насельніцтва складае 67 318 чалавек (на [[2008]] год). {{дапісаць}} {{няма крыніц}} {{Акругі Ліберыі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] egalcej181faf1h5xwap3rv5ytpxlbz 0 130924 5180924 5165823 2026-08-14T07:42:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180924 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін |арыгінал імя = {{lang-lv| Reinholds Bērziņš}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|Расійская імперыя}} <br /> {{Сцяг|РСФСР|1918}} <br /> {{Сцяг|СССР|армія}} |гады службы = [[1914]] — [[1924]] |званне = |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]] <br /> [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Выява:Order of the Red Star Bukhara Soviet Republic, 1 degree.png|30px|Ордэн Чырвонай Зоркі I ступені Бухарскай НСР]] {{!}}} |Commons = |сувязі = |у адстаўцы = Кіруючыя пасады ў ваеннай прамысловасці і Наркамземе РСФСР, кіраўнік трэстам «Агротехзнание» |роспіс = }} '''Рэйнгальд Іосіфавіч (Язэпавіч) Берзін (Бэрзіньш)''' ({{ДН|16|7|1888|4}}, маёнтак Кінігсгоф, [[Валміерскі павет]], [[Ліфляндская губерня]] — {{ДС|19|3|1938}}, [[Расстрэльны палігон «Камунарка»|Камунарка]], [[Маскоўская вобласць]]) — савецкі палітычны і ваенны дзеяч, актыўны ўдзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. == Біяграфія == === Пачатковая біяграфія === Рейнгальд Іосіфавіч Берзін нарадзіўся 4 (16) ліпеня 1888 года ў сям’і парабка<ref name="sve">Советская военная энциклопедия. — Т. 1. — С. 452.</ref>. У [[1905]] годзе Берзін уступіў у [[РСДРП]]. Працаваў пастухом, потым — рабочым на фабрыцы, а з 1909 года — настаўнікам. У 1911 годзе Берзін быў арыштаваны за распаўсюджванне бальшавіцкай літаратуры і больш за год сядзеў у турме. === Першая сусветная і Грамадзянская вайны === У [[1914]] годзе Берзін быў прызваны ў войска, а ў 1916 годзе скончыў школу прапаршчыкаў. У званні [[паручнік]]а прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]], на фронце вёў бальшавіцкую прапаганду. У [[1917]] годзе быў абраны на пасаду старшыні выканкама [[40-ы армейскі корпус, Расія|40-га армейскага корпуса]]<ref name="sve" />, таварыш старшыні камітэта 2-й арміі (Нясвіж)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Берзин Рейнгольд Иосифович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 55 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У тым жа годзе стаў членам выканкама і [[Ваенна-рэвалюцыйныя камітэты|Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта]] [[2-я армія, Расія|2-й арміі]]. У якасці дэлегата прысутнічаў на [[Другі ўсерасійскі з'езд саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|2-м Усерасійскім з’ездзе Саветаў]]. З канца 1917 па пачатак [[1918]] года Берзіня камандаваў латышскімі часткамі, на чале якіх праводзіў арышты ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандуючага]] ў [[Магілёў|Магілёве]]<ref name="БС"/>. Пасля гэтага рэшткі пад камандаваннем Берзіна былі накіраваны на барацьбу з часткамі [[Цэнтральная Рада УНР|Цэнтральнай рады]] і ліквідацыю антысавецкага бунту польскага корпуса пад камандаваннем генерала [[Іосіф Раманавіч Доўбар-Мусніцкі|Іосіфа Раманавіча Доўбар-Мусніцкага]]<ref name="БС"/>. У студзені 1918 года Берзін камандаваў 2-й рэвалюцыйнай арміяй, а з лютага па сакавік таго ж года з’яўляўся галоўнакамандуючым [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. З чэрвеня 1918 з’яўляўся прадстаўніком Вышэйшай ваеннай інспекцыі Сібіры і камандуючым [[Паўночна-Урала-Сібірскі фронт|Паўночна-Урала-Сібірскім фронтам]]<ref name="БС"/>, а з ліпеня па лістапад таго ж года камандаваў [[3-я армія, РСЧА|3-й арміяй]]. Са снежня 1918 па чэрвень [[1919]] года Берзін працаваў інспектарам арміі [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Латвійскай савецкай рэспублікі]], а з 1919 па [[1920]] уваходзіў у склад [[Рэўваенсавет]]аў Заходняга (жнівень — снежань 1919), [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага]] (снежань 1919 — студзень [[1920]]), [[Паўднёва-Заходні фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёва-Заходняга]] (студзень — верасень 1920) і [[Туркестанскі фронт|Туркестанскага]] (з верасня 1920 — па лістапад [[1921]] і са снежня [[1923]] па верасень [[1924]]) франтоў, а з ліпеня 1924 года — [[Заходняя ваенная акруга|Заходняй ваеннай акругі]]. === Пасляваенная дзейнасць === З дэмабілізацыяй з войска ў 1924 годзе Рейнгальд Берзін з [[1927]] па [[1937]] годы займаў кіруючыя пасады ў ваеннай прамысловасці і [[Наркомзем]]е [[РСФСР]]<ref name="БС"/>. [[10 снежня]] 1937 Берзін, працуючы на той момант кіраўніком трэстам «Агротехзнание» Наркамата земляробства РСФСР, быў арыштаваны. [[19 сакавіка]] [[1938]] года расстраляны па прысудзе [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]], на [[расстрэльны палігон «Камунарка»|расстрэльным палігоне «Камунарка»]] ([[Маскоўская вобласць]]). У жніўні [[1955]] года Рейнгальд Берзін быў рэабілітаваны<ref>[http://lists.memo.ru/d4/f219.htm Москва, расстрельные списки — Коммунарка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110131045921/http://lists.memo.ru/d4/f219.htm |date=31 студзеня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (1922); * Ордэн Чырвонага Сцяга Харэзмскай Народнай Рэспублікі (1924) * [[Ордэн Чырвонай Зоркі, Бухарская НСР|Ордэн Чырвонай Зоркі Бухарскай народнай рэспублікі]] (1924). {{зноскі}} == Літаратура == * Советская военная энциклопедия. — Т. 1. — С. 452. * Берзин Рейнгольд Иосифович // БСЭ. Т.3 * ''Залесский К. А.'' Империя Сталина. Биографический энциклопедический словарь — Москва, Вече, 2000 == Спасылкі == * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/berzin_ri.php Рейнгольд Иосифович Берзин на сайте «Хронос»] {{ref-ru}} * [http://all-photo.ru/portret/berzin/index.ru.html Биография Р. И. Берзина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218115258/http://all-photo.ru/portret/berzin/index.ru.html |date=18 снежня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&70B/b6310cc5/0001/375d40af Р. И. Берзин] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берзін Рэйнгальд}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі бухарского НСР]] [[Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Латвіі]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліфляндскай губерні]] 7mh358qvkh1c19qqt164w61fg992dpy 0 139360 5180664 5127602 2026-08-13T18:49:03Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180664 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Баранавічы |Лагатып = Baranovichi-b.gif |ШырыняЛагатыпа = 205px |ПоўнаяНазва = ДУФКіС «Футбольны клуб „Баранавічы“» |Мянушкі = «чырвона-сінія», «баранкі» |Горад = [[Баранавічы]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1945]] |Стадыён = «[[Лакаматыў (стадыён, Баранавічы)|Лакаматыў]]» |Умяшчальнасць = 2998 |Кіраўнік = [[Іван Крутаў]] |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Раман Кірэнкін]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = {{Рост}} 1 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] |Сайт = | pattern_la1 = _givovaone18nw | pattern_b1 = _givovacapo2122bn | pattern_ra1 = _givovaone18nw | pattern_sh1 =_baranovichi1819h | pattern_so1 = | leftarm1 = 181146 | body1 = 181146 | rightarm1 = 181146 | shorts1 = 181146 | socks1 = 181146 | pattern_la2 = _baranovichi1819h | pattern_b2 = _givovacapo2122r | pattern_ra2 = _baranovichi1819h | pattern_sh2 = _givovacampo18rw | pattern_so2 = | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 }} «'''Баранавічы'''» — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Баранавічы]], заснаваны ў 1945 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == У савецкі час клуб шмат разоў змяняў назву, але гуляў пераважна ў ніжэйшых лігах чэмпіянату БССР. З 1993 года клуб пачаў выступаць ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе чэмпіянату Беларусі]]. У 2003 годзе клуб узначаліў ураджэнец Баранавічаў, вядомы ў мінулым нападнік [[Андрэй Хлебасолаў]]. Ён запрасіў у «Баранавічы» вопытных гульцоў, разам з якімі выступаў раней (з іх найбольшую вядомасць у аматараў клуба набыў [[Сяргей Сергель]]). У выніку клуб упэўнена перамог у Другой лізе і выйшаў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]. У Першай лізе «Баранавічы» спачатку займалі месца ў сярэдзіне табліцы. Пасля клуб выступаў больш упэўнена: у 2009 і 2010 займаў выніковае 6 месца, а ігрок «Баранавічаў» [[Міхаіл Калядка]] стаў лепшым бамбардзірам у сезоне 2009. Але ў сезоне 2011 клуб з-за фінансавых праблем пакінулі асноўныя ігракі, і, не атрымаўшы ніводнай перамогі за сезон, «Баранавічы» зноў выбылі ў Другую лігу. Сезон 2012 клуб скончыў у ніжняй палове табліцы Другой лігі. У 2013 годзе клуб выступаў больш паспяхова, заняўшы пятае месца. У сезоне 2014 каманда пасля ўпартай барацьбы атрымала перамогу ў групе Б і выйшла ў фінальны раўнд. У фінале «Баранавічы» спачатку знаходзіліся па-за межамі першай тройкі, якая выходзіла ў Першую лігу. Але, атрымаўшы шэраг перамог у апошніх турах, каманда здолела заняць першае месца і праз тры гады вярнуцца ў Першую лігу. У Першай лізе клуб працягваў выступаць пераважна мясцовымі футбалістамі, у выніку ў сезонах 2015—2016 займаў месца ў ніжняй палове табліцы. У пачатку 2017 года галоўным трэнерам «Баранавічаў» стаў [[Аляксей Вяргеенка]], які раней працаваў з юнацкімі зборнымі Беларусі. У камандзе з’явілася шмат маладых ігракоў, многія з якіх былі ўзятыя ў арэнду з клубаў Вышэйшай лігі. Аднак, вынікі каманды істотна не палепшыліся, «Баранавічы» ў сезоне 2017 занялі 12-е месца з 16. У 2018 годзе трэнерам стаў нядаўні асістэнт Вяргеенкі [[Іван Крутаў]], які яшчэ больш амаладзіў каманду, запрасіўшы больш ігракоў з салігорскага «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёра]]». Аднак справы ў чэмпіянаце зноў складваліся няўдала, каманда апынулася ў канцы табліцы. У жніўні Крутаў перайшоў на працу ў мазырскую «[[ФК Славія Мазыр|Славію]]», каманду ўзначаліў [[Андрэй Кіпра]], аднак вынікі не палепшыліся. Здолеўшы абысці «[[ФК Чысць|Чысць]]», «Баранавічы» занялі 14-е месца з 15, што дазволіла захаваць месца ў Першай лізе. У сезоне 2019 галоўным трэнерам стаў [[Дзяніс Яцына]]. Каманда ізноў амаль поўнасцю абнавіла склад, дзе ў асноўным засталіся ігракі, незапатрабаваныя ў іншых клубах. «Баранавічы» хутка сталі аўтсайдарам турніру і замацаваліся на апошнім радку, за некалькі тураў да фінішу пазбавіўшыся шанцаў на захаванне месца ў Першай лізе. У верасні 2019 года Яцына пакінуў каманду, да канца сезона абавязкі галоўнага трэнера выконваў Андрэй Хлебасолаў. Свае адзіныя дзве перамогі ў сезоне «Баранавічы» атрымалі ў двух апошніх турах чэмпіянату. У сезоне 2020 у Другой лізе камандай працягваў кіраваць Андрэй Хлебасолаў, стаўка рабілася у асноўным на ўласных выхаванцаў і маладых запрошаных ігракоў, якія не здолелі замацавацца ў іншых клубах. «Баранавічы» былі аднымі з фаварытаў і змагаліся за высокія месцы, аднам фінішавалі пятымі. Тым не менш, дзякуючы адмове некалькіх клубаў Першай лігі працягваць удзел у турніры, клуб атрымаў прапанову і далучыўся да Першай лігі. Галоўным трэнерам у сезоне 2021 у Першай лізе стаў [[Алег Кароль]], які раней працаваў у мікашэвіцкім «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніце]]». Ён прывёў у каманду шмат ігракоў са свайго колішняга клуба «[[ФК Слонім-2017|Слоніма-2017]]», таксама далучыліся і іншыя маладыя выканаўцы, аднак пераважную большасць працягвалі складаць мясцовыя футбалісты. У сувязі з пачаткам рэканструкцыі баранавіцкага стадыёна «[[Лакаматыў (стадыён, Баранавічы)|Лакаматыў]]» клуб правёў усе матчы першага круга на выездзе, а пасля, паколькі рэканструкцыя не скончылася, стаў праводзіць хатнія матчы ў суседніх Івацэвічах. «Баранавічы» дрэнна пачалі сезон, набраўшы першае ачко толькі ў сёмым туры, але пасля добра праведзеная сярэдзіна сезона дазволіла камандзе падняцца з апошняга радка і заняць выніковае 10-е месца з 12. Сезон 2022 «Баранавічы» пачалі з двух перамог, аднак пазней сітуацыя пагоршылася, каманда цярпела паражэнне за паражэннем. У жніўні замест Алега Караля новым галоўным трэнерам стаў [[Андрэй Кіпра]], але гэта не выправіла сітуацыю. За некалькі тураў да фінішу баранавіцкая каманда апусцілася на апошні 13-ы радок табліцы, дзе і фінішавала. У пачатку 2023 года каманда значна абнавіла склад, былі запрошаны маладыя ігракі з клубаў Вішэйшай лігі. Сезон 2023 «Баранавічы» пачалі выдатна, здабыўшы ў першых васьмі турах сем перамог. Пазней вынікі сталі пагаршацца і каманда хутка выбыла з барацьбы за выхад у Вышэйшую лігу, аднак усё ж скончыла сезон на шостым месцы з 17, што стала найлепшым паказчыкам з 2010 года. == Папярэднія назвы == {{Div col|2}} * 1945: «Лакаматыў» * 1946: в/ч Баранавічы * 1947—1949: «Дынама» * 1950—1952: «Лакаматыў» * 1953—1956: «Харчавік» * 1957—1959: «Баранавічы» * 1960: «Прамкамбінат» * 1961: «Лакаматыў» * 1962: «Салют» * 1963—1964: «Лакаматыў» * 1965—1967: «Тэкстыльшчык» * 1968—1984: «Лакаматыў» * 1985—1989: «Тэкстыльшчык» * 1990: «Баранавічы» * 1991: «Хімік» * 1993: «Тэкстыльшчык» * 1993—1994: «Метапол» * з 1995: «Баранавічы» {{Div col end}} == Дасягненні == * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]], [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] * Найлепшае дасягненне ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] — 6 месца ([[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]]) * Чвэрцьфіналіст [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|2004/05]], [[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|2005/06]] == Цяперашні склад == ''Станам на верасень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Данііл Шапко]]|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]»|2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Артур Дрэсманіс||2007}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Максім Высоцкі]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Станіслаў Кендыш||2006}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Тарабеш||2003}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Фірсаў]]||2003}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Закрэўскі||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Болбат||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Кананчук||2004}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Круцько||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Кільіманаў||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Кіркіцкі||2002}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Кіпра||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Наканечны||2007}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Міхей||2000}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Максім Шаўчэнка||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Марат Лук’янаў||2004}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Некрашэвіч]]||2001}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Станіслаў Атрашкевіч]]||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Веніямін Цімафейчык||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Галуза||2001}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Яўген Козел]]||2001}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у арэндзе з «[[ФК Віцебск|Віцебска]]»|2004}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Ткацэвіч||2001}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Марцін Арцюх]]||1996}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Кірэнкін]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Кудаш]] (нар. 1985) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хлебасолаў]] (нар. 1965) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Стэфанія Васілеўская]] (нар. 2000) — трэнер па фізпадрыхтоўцы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Кунец]] (нар. 2000) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 1993/94 || style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя]] (Д3)|| '''7''' || 34 || 14 || 11 || 9 || <nowiki>44–35</nowiki> || '''39''' || || |- | 1994/95 || style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя — А]] (Д3) ||'''5''' || 22 || 7 || 7 || 8 || <nowiki>24–27</nowiki> || '''21''' || || |- |colspan="11"| |- | 1997 || style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Трэцяя — А]] (Д3) || '''13''' || 26 || 7 || 1 || 18 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''22''' || || |- | 1998 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Другая — Б]] (Д3) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>59–40</nowiki> || '''45''' || || Змена назваў ліг |- | 1999 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Другая — Б]] (Д3) || '''7''' || 22 || 7 || 6 || 9 || <nowiki>29–28</nowiki> || '''27''' |||| |- |rowspan="2"| 2000 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Другая — Б]] (Д3) || '''2''' || 16 || 11 || 1 || 4 || <nowiki>29–12</nowiki> || '''34''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны раўнд |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Другая]] (Д3)||'''7''' || 14{{efn-ua|Улічваючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда.}}|| 4 || 1 || 9 || <nowiki>17–24</nowiki> || '''13''' || |- | 2001 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Другая]] (Д3) || '''5''' || 34 || 18 || 9 || 7 || <nowiki>63–34</nowiki> || '''63''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || |- | 2002 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Другая]] (Д3) ||'''5''' || 24 || 13 || 4 || 7 || <nowiki>46–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/32 фіналу]]|| |- | 2003 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Другая]] (Д3) || style="background:gold"|'''1''' || 28 || 19 || 7 || 2 || <nowiki>79–28</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2004 ||[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 5 || 12 || <nowiki>41–39</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || |- | 2005 ||[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Чвэрцьфінал]] || |- | 2006 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Першая]] (Д2) || '''10''' || 26 || 8 || 8 || 10 || <nowiki>27–42</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''9''' || 26 || 10 || 5 || 11 || <nowiki>23–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || '''9''' || 26 || 7 || 5 || 14 || <nowiki>24–40</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/32 фіналу]] || |- | 2009 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || '''6''' || 26 || 10 || 8 || 8 || <nowiki>39–33</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першая]] (Д2) || '''6''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>31–37</nowiki> ||'''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | 2011 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першая]] (Д2)|| '''16''' || 30 || 0 || 3 || 27 || <nowiki>10–90</nowiki> || '''3''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 2012 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Другая]] (Д3)|| '''13''' || 36 || 10 || 10 || 16 || <nowiki>33–42</nowiki> || '''40''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/32 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Другая]] (Д3)|| '''5''' || 24 || 11 || 3 || 10 || <nowiki>37–33</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/32 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 (група Б)|Другая — Б]] (Д3) || '''1''' || 22 || 14 || 6 || 2 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''48''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014#Фінальны этап|Фінальны этап]] || style="background:gold"|'''1''' || 14{{efn-ua|Улічваючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 8 матчаў, 6—1—1, розніца мячоў 16—5.}} || 9 || 3 || 2 || <nowiki>33–13</nowiki> || '''30''' || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Баранавічы|2015]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая]] (Д2) || '''13''' || 30 || 8 || 8 || 14 || <nowiki>36–49</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Баранавічы|2016]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Першая]] (Д2) || '''13''' || 26 || 5 || 7 || 14 || <nowiki>35–51</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Баранавічы|2017]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''12''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>34–47</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Баранавічы|2018]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| '''14''' || 28 || 4 || 7 || 17 || <nowiki>17–42</nowiki> || '''19''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/32 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Баранавічы|2019]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) || '''15''' || 28 || 2 || 3 || 23 || <nowiki>12–80</nowiki> || '''9''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- |rowspan="2"| [[Сезон 2020 ФК Баранавічы|2020]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020#Група A (дывізіён Э. Малафеева)|Другая — A]] (Д3) || '''2''' || 20 || 14 || 2 || 4 || <nowiki>74–24</nowiki> || '''44''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020#Фінальны этап|Фінальны этап]] || '''4''' || 10{{efn-ua|Улічваючы 4 гульні, перанесеных з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 6 матчаў, 1—2—3, розніца мячоў 10—19.}} || 2 || 4 || 4 || <nowiki>14–23</nowiki> || '''10''' || Атрыманне месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] |- | [[Сезон 2021 ФК Баранавічы|2021]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) || '''10''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>38–72</nowiki> || '''28''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''13''' || 24 || 3 || 3 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''12''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''6''' || 32 || 14 || 6 || 12 || <nowiki>46–49</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} {{Notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Сямён Вітко]] (1993—1994) * [[Юрый Дземух]] (1995) * [[Міхаіл Уладзіміравіч Шолахаў|Міхаіл Шолахаў]] (1997—1998) * [[Валяр’ян Красоўскі]] (1999—2002) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (2003—2008) * [[Андрэй Кіпра]] (2009—2012) * [[Ігар Кунаш]] (2013 — чэрвень 2016) * [[Сяргей Каток]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2016) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень — снежань 2016) * [[Аляксей Вяргеенка]] (люты — лістапад 2017) * [[Іван Крутаў]] (лістапад 2017 — жнівень 2018) * [[Андрэй Кіпра]] (жнівень 2018 — люты 2019) * [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|Андрэй Хлебасолаў]] (люты 2019 — сакавік 2019) * [[Дзяніс Яцына]] (сакавік — верасень 2019) * [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|Андрэй Хлебасолаў]] ({{в.а.}} у верасні — снежні 2019; красавік 2020 — люты 2021) * [[Алег Кароль]] (люты 2021 — жнівень 2022) * [[Андрэй Кіпра]] (жнівень 2022 — жнівень 2024) * [[Раман Кірэнкін]] (са жніўня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.fcbaranovichi.com/ Неафіцыйны сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100123085834/http://www.fcbaranovichi.com/ |date=23 студзеня 2010 }} <small>(не абнаўляецца з 2014 года)</small> {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-baranavicy/20367}} * {{wildstat.ru|2802|BLR_FK_Baranavichy}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Баранавічы]] [[Катэгорыя:ФК Баранавічы| ]] sc88mdaqdbenm1bk4vv182s5lmn85oi 0 140855 5180701 5165392 2026-08-13T22:49:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180701 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Мастак}} '''Рама́н Мацве́евіч Семашке́віч''' ([[1 кастрычніка]] [[1900]], {{#statements:P19}}, цяпер [[Маладзечанскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — [[22 снежня]] [[1937]], {{#statements:P20}}, [[Маскоўская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]]{{Sfn|Ліс А.|2002|с=318}} [[жывапіс]]ец, графік і скульптар, удзельнік групы «Трынаццаць». == Біяграфія == Раман Семашкевіч нарадзіўся 1 кастрычніка 1900 года<ref>{{cite web|url = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_28003.html|title = Семашкевіч Раман Мацвеевіч|author = Леанід Маракоў|authorlink = Леанід Уладзіміравіч Маракоў|date = |publisher = marakou.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191215211941/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_28003.html|archivedate = 16-12-2019|accessdate = 16-12-2019}}</ref>{{efn-ua|Паводле некаторых даных — у 1902 годзе{{Sfn|Ліс А.|2002|с=318}}.|}} ў мястэчку [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер [[Маладзечанскі раён]]). Быў адным з шаснаццаці дзяцей вясковага садавода Мацвея{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=14}}. Яго бацька працаваў у пана і ў той час ужо вырошчваў у аранжарэі архідэі. Патрапіў у прытулак для дзетак з маламаёмасных сем’яў і дзяцей-сірот, які існаваў пры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], прытулкам апекаваўся беларускі грамадска-палітычны дзеяч і каталіцкі святар [[Адам Станкевіч]]{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=14}}. Як успамінаў [[Янка Антонавіч Багдановіч|Янка Багдановіч]], Семашкевіч увесь вольны час займаўся творчасцю і быў вельмі працавіты. З прытулку Раман Семашкевіч паступіў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]]. Афармляў рукапісны гімназічны часопіс «Рунь» (1923), сябра Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=14}}. У 1924 годзе ляснымі сцежкамі перабіраецца ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=14}}. Спачатку жыве ў [[Мінск|Менску]], потым пераязджае ў [[Віцебск]]<ref name="spadčyna">{{cite web|url = http://spadczyna.com/art/b_p_semashkevich.htm|title = Раман Семашкевіч|publisher = spadczyna.com|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140415152528/http://spadczyna.com/art/b_p_semashkevich.htm|archivedate = 15 красавіка 2014|accessdate = 12-12-2019|url-status = }}</ref>. У 1925—1927 гадах навучаецца ў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім тэхнікуме]] (скульптурнае аддзяленне, загадчык — [[Міхаіл Аркадзевіч Керзін|Міхаіл Керзін]]), які ў той час праз палітыку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] працаваў у беларускім рэчышчы. Пад кіраўніцтвам [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]] студэнты і выкладчыкі тэхнікума ладзілі этнаграфічныя і краязнаўчыя экспедыцыі па Беларусі, у 1925—1926 гадах тут пачалі выкладаць гісторыю беларускага мастацтва<ref name="spadčyna"/>. Раман Семашкевіч, як адзін з найлепшых студэнтаў, у 1927 годзе накіроўваецца ў [[Масква|Маскву]], дзе паступае ў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] на базе [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|Выйшэйшых мастацка-тэхнічных майстэрняў]] (аддзяленне жывапісу){{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=14}}. Вучыўся ў {{не перакладзена 5|Сяргей Васільевіч Герасімаў|Сяргея Герасімава|ru|Герасимов, Сергей Васильевич}}, {{не перакладзена 5|Аляксандр Давыдавіч Дрэвін|Аляксандра Дрэвіна|ru|Древин, Александр Давыдович}}, {{не перакладзена 5|Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі|Дзмітрыя Кардоўскага|ru|Кардовский, Дмитрий Николаевич}}. Скончыў навучанне ў 1930 годзе<ref name="spadčyna"/>. Яшчэ да заканчэння інстытута Семашкевіч становіцца прызнаным мастаком. Яго творы набываюць [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|Пушкінскі музей]], [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўская галерэя]], Мікалаеўскі музей імя Верашчагіна, музеі Фрунзэ і Таганрога, рэспубліканскія музеі Менска і Чабаксараў, а таксама прыватныя калекцыянеры. [[Файл:Вуліца ў Мозыры. 1932.jpg|250px|міні|злева|Раман Семашкевіч. Вуліца ў Мазыры, 1932.]] Ажаніўся з Надзеяй Васільевай. У 1931 годзе прыняў удзел у 3-й выстаўцы суполкі «Трынаццаць», якая прайшла ў актавай зале [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|МГУ]]. 10 кастрычніка 1931 года на Вялікай Дзмітраўцы адкрылася персанальная выстаўка Семашкевіча. У 1932 годзе здзейсніў творчую паездку ў савецкую Беларусь. У Менску пабачыўся з сябрам юнацтва — [[Алесь Салагуб|Алесем Салагубам]]. Сустрэўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]] напісаў іх партрэты, зрабіў групавы партрэт [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалая Галадзеда]], [[Мікалай Фёдаравіч Гікала|Мікалая Гікалы]] і [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэя Александровіча]]. Сустрэўся з гімназічным настаўнікам [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антонам Грыневічам]], якога таксама замаляваў. Зрабіў партрэт выхаванца Віленскай беларускай гімназіі, у той час ужо вядомага паэта, [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянціна Таўлая]]. У часе паездкі па Беларусі ладзіў персанальныя выстаўкі ў [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Мазыр]]ы<ref name="spadčyna"/>. У 1932 годзе прыняты ў Маскоўскае аб’яднанне мастакоў (МОСХ). У тым жа годзе ў складзе навукова-даследчай экспедыцыі едзе на Паўночны Урал, у наступным годзе зімуе на метэаралагічнай станцыі Паўднёвага Урала на гары Вялікі Таганай. Мастак адзначаў, што ў часе вандроўкі «напісаў каля 200 маленькіх эцюдаў»{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=15}}. [[Файл:Raman Siemaškievič jail.jpg|250px|міні|Фота з крымінальнай справы]] Па вяртанні з Урала, верагодна, сустракаўся з [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]], які прыехаў у Маскву ў 1933 годзе{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=15}}. У 1935 годзе першы раз арыштаваны, але неўзабаве выпушчаны{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=15}}. Аказаўся ў цяжкім матэрыяльным становішчы, праз нястачу палотнаў маляваў на кардоне, кавалках [[Фанера|фанеры]], часам замалёўваў папярэднія творы<ref name="spadčyna"/>. Ездзіў у Залатавустаўскі металургічны завод, у [[Златавуст|Залатавусце]] зладзіў персанальную выстаўку. У часе падрыхтоўкі да выстаўкі вандраваў па [[Алтай|Алтаі]], малюе панараму [[Ленінагорск|Рыдзера]] (Ленінагорск) і зноў арганізоўвае персанальную выстаўку. Працуе ілюстратарам у часопісе «30 дзён». З 1931 па 1936 год удзельнічаў у дзесяці выстаўках, наладзіў пяць персанальных экспазіцый{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=15}}. У 1937 годзе зладзіў творчую паездку ў [[Лепель]]{{Sfn|Гваздзёў С.|2007|с=15}}. Уначы з 1 на 2 лістапада 1937 года ў камунальнай кватэры (Успольны завулак, д. 17, кв 9/10), дзе ён жыў з цяжарнай жонкай (ёй было тады 24 гады) з’явіліся супрацоўнікі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]. Семашкевіч арыштаваны і дастаўлены ў [[Таганская турма|Таганскую турму]]. Абвінавачаны ў контррэвалюцыйнай фашысцкай агітацыі і шпіянажы на карысць Польшчы (два браты, дзве сястры і маці мастака жылі на радзіме ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая тады была часткай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]). 19 снежня 1937 года супрацоўнікі НКУС вывезлі ўсе працы Семашкевіча з яго кватэры. На допытах віны не прызнаў, аднак паказанні былі выбітыя ў настаўніка Семашкевіча — Аляксандра Дрэвіна. Праз два дні, 22 снежня 1937 года Раман Семашкевіч быў расстраляны на Бутаўскім палігоне пад Масквой<ref name="spadčyna"/>. Дагэтуль, 3 лістапада 1937 года ў Менску быў расстраляны брат, Сямён Семашкевіч{{efn-ua|Сямён Мацвеевіч Семашкевіч (1904 — 3 лістапада 1937), сябра КПЗБ з 1932 года. Арыштаваны 12 лютага 1937 года, асуджаны 18 кастрычніка да расстрэлу за шпіянаж і нелегальны пераход граніцы. Рэабілітаваны 2 лістапада 1960 года<ref>{{cite web|url = https://base.memo.ru/person/show/2841945|title = Семашкевич Семен Матвеевич|author = |authorlink = |date = |publisher = base.memo.ru|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191217171420/https://base.memo.ru/person/show/2841945|archivedate = 17 снежня 2019|accessdate = 17-12-2019|url-status = dead}}</ref>.|}}. 4 лістапада 1937 года была расстраляная сястра Семашкевіча, Алена Семашкевіч, якая працавала загадчыцай раённай бібліятэкі ў вёсцы Зыранская [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]{{efn-ua|Алена Мацвееўна Семашкевіч (1908 — 4 лістапада 1937), арыштаваная 27 ліпеня 1937, асуджаная 18 кастрычніка як «член шпіёнскай дыверсійнай контррэвалюцыйнай арганізацыі» да расстрэлу. Пасмяротна рэабілітаваная 9 верасня 1957 года<ref>{{cite web|url = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii/index_21155.html|title = Семашкевіч Алена Мацвееўна|author = |authorlink = |date = |publisher = marakou.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191217170436/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii/index_21155.html|archivedate = 17 снежня 2019|accessdate = 17-12-2019|url-status = dead}}</ref>.|}}. Раман Семашкевіч пасмяротна рэабілітаваны 2 чэрвеня 1958 года. == Творчасць == Пісаў партрэты, пейзажы, сцэны з гарадскога жыцця, жанравыя кампазіцыі. У графічных і жывапісных работах адлюстроўваў побыт сялян, родную прыроду, а таксама сацыяльна-рэвалюцыйную тэматыку{{Sfn|Ліс А.|2002|с=318}}. Адважныя і нечаканыя каляровыя рашэнні, наіўнае ўспрыманне і экспрэсіўнасць выканання вызначылі творчую манеру мастака. Мастацтва Рамана Семашкевіча высока цанілі яго сучаснікі: [[Надзея Андрэеўна Удальцова|Надзея Удальцова]], [[Юрый Карлавіч Алеша|Юрый Алеша]], [[Ілля Арнольдавіч Ільф|Ілля Ільф]], [[Таццяна Аляксееўна Маўрына|Таццяна Маўрына]], [[Мікалай Іванавіч Харджыеў|Мікалай Харджыеў]], [[Давыд Пятровіч Штэрэнберг|Давыд Штэрэнберг]]. Яго палотны набывалі музеі і калекцыянеры. Аўтар жывапісных работ: «Галадоўка палітзняволеных у Лукішскай турме», «На этапе», «Паны забіраюць апошнюю карову», «Бойка з секвестратарамі», «Здзек паліцыі»; партрэтаў Антона Грыневіча, Валянціна Таўлая, Янкі Купалы, Якуба Коласа, групавога партрэта Мікалая Галадзеда, Мікалая Гікалы і Андрэя Александровіча; скульптурнай кампазіцыі «Юны змагар». У 1930 годзе Семашкевіч прыняў удзел у выстаўцы аб’яднання «Всекохудожник». Яго першая персанальная выстаўка адбылася ў [[Масква|Маскве]] ў 1931 годзе. У тым жа годзе карціны Рамана Семашкевіча экспанаваліся на выстаўцы групы «Трынаццаць». 2 лістапада 1937 года Раман Семашкевіч быў [[Рэпрэсіі ў СССР|арыштаваны па сфабрыкаваным абвінавачванні]] ў «контррэвалюцыйнай агітацыі» і 22 снежня расстраляны. Карціны, якія знаходзіліся ў майстэрні мастака, былі канфіскаваны супрацоўнікамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]], гэтыя творы лічацца страчанымі. У 1990 годзе ў Маскве адбылася першая пасмяротная выстаўка яго прац. == Галерэя == <gallery> Файл:1930 Semaschkewitsch Auto anagoria.JPG|Аўто, 1930. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]. Файл:1930 Semaschkewitsch Straße in Samoskvorechye anagoria.JPG|Вуліца ў Замаскварэччы, 1930. Дзяржаўная Траццякоўская галерэя. Файл:Raman Siemaškievič. Tea House.jpg|Чайная, 1930. Файл:Вершнік на белым кані. 1932.jpg|Вершнік на белым кані, 1932. Файл:Партрэт Таўлая. 1930-я гг..jpg|Партрэт Валянціна Таўлая, 1932. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ Беларусі]]. Файл:Партрэт Я. Купалы. 1932.jpg|Партрэт Янкі Купалы, 1932. Файл:Аўтапартрэт. 1933.jpg|Аўтапартрэт, 1933. Файл:Партрэт Н.М. Васільевай. 1933.jpg|Партрэт Надзеі Васільевай, 1933. Файл:Коні на пашы. 1934.jpg|Коні на пашы, 1934. Файл:Краявід з дрэвам. 1934.jpg|Краявід з дрэвам, 1934. Файл:Р.Семашкевич.Мужская фигура.1930.jpg|Мужчынская фігура, 1930-я. Файл:Роздум. 1934.jpg|Роздум, 1934. Файл:Фабрыка. 1930-я гг..jpg|Фабрыка, 1930-я. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ Беларусі]]. File:Roman Semashkevich. The Potato Eaters.jpg|Едакі бульбы. 1930-я. </gallery> == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Васильева Н. М.'' Роман Матвеевич Семашкевич. ― М., Галарт, 1996 * {{артыкул|аўтар= [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Гваздзёў С]].|загаловак= Раман Семашкевіч. Мара|арыгінал= |спасылка= http://pdf.kamunikat.org/3531-1.pdf|аўтар выдання= |выданне= Новы Час|тып= газета|месца= Мінск|выдавецтва= |год= 2007|выпуск= |том= |нумар= 27 (72)|старонкі= 14—15|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Гваздзёў С.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20191209223716/http://pdf.kamunikat.org/3531-1.pdf|archivedate= 9 снежня 2019}} * ''Ермакова Т. А.'' Роман Матвеевич Семашкевич. ― М., Третьяковская Государственная галерея, 1990 * {{артыкул|аўтар= Крэпак Б.|загаловак= Асуджаны без права на перапіску…|арыгінал= |спасылка= http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4173|аўтар выдання= |выданне= Культура|тып= газета|месца= Мінск|выдавецтва= |год= 2010|выпуск= |том= |нумар= 24 (944)|старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Крэпак Б.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200814024011/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4173|archivedate= 14 жніўня 2020}} * {{артыкул|аўтар= Крэпак Б.|загаловак= Я хачу жыць!..|арыгінал= |спасылка= http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4195|аўтар выдання= |выданне= Культура|тып= газета|месца= Мінск|выдавецтва= |год= 2010|выпуск= |том= |нумар= 25 (945)|старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Крэпак Б. (2)|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201126012310/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4195|archivedate= 26 лістапада 2020}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Семашкевіч Раман Мацвеевіч|[[Арсень Ліс|Ліс А.]]|318|ref=Ліс А.}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2}} * ''Плугина Н. В.'' Группа «13» в контексте художественной жизни конца 1920-х―середины 1950-х. Канд. дисс. ― М., 2009 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Семашкевіч Раман Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладзечанскім раёне]] jqe6z5cuxl8syjqx2nzwf6pllcxzkhi 0 141806 5180794 5172289 2026-08-14T06:42:05Z Autumndancer 168015 /* Абраная фільмаграфія */ дапаўненне 5180794 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Ро́берт То́мас Па́цінсан''' ({{lang-en|Robert Thomas Pattinson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі [[акцёр]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і [[музыкант]]<ref name="LA Times">{{cite news | author=Джына МакІнтайр |title=Robert Pattinson on his 'Twilight' songs: 'Music is my backup plan if acting fails'|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2008/10/robert-pattin-1.html |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=2008-10-09 |accessdate=2009-10-05}}</ref>. Вядомы як выканаўца ролі ''[[Эдвард Кален|Эдварда Калена]]'' у вампірскай сазе «[[Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне]]» па творах [[Стэфані Маер]] і ролі ''[[Седрык Дыгары|Седрыка Дыгары]]'' у [[Гары Потэр і Келіх агню (фільм)|экранізацыі кнігі]] [[Джаан Роўлінг]] «[[Гары Потэр і Келіх агню]]». У 2008 годзе за ролю ў фільме «[[Пераходны ўзрост (фільм, 2008)|Пераходны ўзрост]]» атрымаў галоўны прыз Страсбургскага фестывалю за найлепшую мужчынскую ролю. Таксама атрымаў узнагароды за самы лепшы пацалунак [[MTV Movie Awards 2009]] і [[MTV Movie Awards 2012]]. == Біяграфія == Роберт Томас Пацісан нарадзіўся 13 мая 1986 года ў прыгарадзе [[Лондан]]а, [[Англія]]<ref name=Часопіс "People">{{cite news |title=Роберт Пацісан |url=http://www.people.com/people/robert_pattinson |publisher=People.com |accessdate=2009-10-05}}</ref>. Яго маці Клэр працавала на мадэльнае агенцтва, а бацька Рычард займаецца вывазам вінтажных машын з ЗША<ref>[http://www.harpercollinschildrens.com/HarperChildrens/Kids/BookDetail.aspx?isbn13=9780061765537&BDMode=8 Бацькі Роберта Пацісана.]</ref>. Пацісан наведваў «Tower House School» (школа для хлопчыкаў), а з 12-ці гадоў — ''Harrodian School''<ref name="Стаббс">{{cite news | author=Флора Стаббс | title=Звезда Гарри Поттера 'следующий Джуд Лоу' | url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-20955856-details/Potter+star+%27next+Jude+Law%27/article.do | publisher=Evening Standard | date=2005-11-17 | accessdate=2009-10-05 | archive-date=28 верасня 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080928080552/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-20955856-details/Potter+star+%27next+Jude+Law%27/article.do | url-status=dead }}</ref>. Ён быў уцягнуты ў тэатр у якасці непрафесійнага акцёра (аматара) праз «тэатральную групу Барнса» ({{lang-en|«Barnes Theatre Company»}}). Пасля некаторага досведу тут у якасці акцёра на задніх планах, ён быў запрошаны на больш значныя ролі. Ён прыцягнуў увагу акцёрскага агента пасля пастаноўкі «Tess of the D’Urbervilles» і з гэтага моманту быў у пошуках прафесійных роляў. З гэтых пор ён быў прыцягнуты для пастаноўкі аматарскай версіі [[Макбет (п’еса)|Макбета]] цэнтра мастацтваў «Old Sorting Office Arts Centre», у той жа час спрабуючы зрабіць кар’еру [[Манекеншчыца|мадэлі]]. У Пацісана ёсць дзве старэйшыя сястры: Вікторыя і Лізі<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/3541846/Profile-of-Twilight-star-Robert-Pattinson.html Profile of Twilight star Robert Pattinson — Telegraph<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Вікторыя, старэйшая сястра Роберта, займаецца рэкламай. А Лізі — спявачка, складае песні. У 17 гадоў яна выступала ў адным з пабаў [[Барнс]]а (прыгарад Лондана, дзе нарадзіўся Роберт), і яе заўважыла гуказапісвальная кампанія [[EMI]]. Праз год стала ўдзельніцай гурта [[Aurora]] і адной з самых прадаваных выканаўцаў Вялікабрытаніі. == Асабістае жыццё == На здымачнай пляцоўцы фільма «[[Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне]]» у 2008 годзе Роберт сустрэўся з актрысай [[Крыстэн Сцюарт]]. Разлад у пары адбыўся ўлетку 2012 года пасля скандальнай гісторыі са здрадай Крыстэн Сцюарт з рэжысёрам фільма «Беласнежка і паляўнічы» [[Руперт Сандэрс|Рупертам Сандэрсам]]<ref>[http://tata.ru/news/27.07.2012/160155 Роберт Пацісан з’ехаў ад Крыстэн Сцюарт пасля здрады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130520100311/http://tata.ru/news/27.07.2012/160155 |date=20 мая 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/style/2012/07/26/1015333.html |title=Крыстэн Сцюарт і Руперт Сандэрс публічна прызналіся ў здрадзе |access-date=9 лістапада 2012 |archive-date=29 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829034706/http://www.rosbalt.ru/style/2012/07/26/1015333.html |url-status=dead }}</ref>. Пасля здрады Крыстэн Сцюарт пара разышлася і прадала набыты для сваёй будучай сям’і дом<ref>[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1202954/ Роберт Пацісан прадае дом]</ref>. Аднак праз некалькі месяцаў Роберт Пацісан і Крыстэн Сцюарт памірыліся і нават заявілі пра заручыны<ref>[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1212745/ Роберт Пацісан жадае ажаніцца з Крыстэн Сцюарт]</ref>. == Абраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2005|[[Гары Потэр і Келіх агню (фільм)|Гары Потэр і Келіх агню]]|Harry Potter and the Goblet of Fire|Седрык Дыгары }} {{УФільме|2007|[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса (фільм)|Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]|Harry Potter and the Order of the Phoenix|Седрык Дыгары }} {{УФільме|2019|[[Маяк (фільм, 2019)|Маяк]]|The Lighthouse|Эфраім Уінслау / Томас Говард}} {{УФільме|2019|[[Кароль (фільм)|Кароль]]|The King|Людовік}} {{УФільме|2020|[[Тэнэт (фільм, 2020)|Тэнэт]]|Tenet|Ніл}} {{УФільме|2022|[[Бэтмен (фільм, 2022)|Бэтмен]]|The Batman|Брус Уэйн / Бэтмен}} {{УФільме|2025|[[Мікі 17]]|Mickey 17|Мікі Барнс}} {{УФільме|2026|[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]||Антыной}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat|Robert Pattinson|Роберт Пацісан}} * {{imdb name|1500155|Роберт Пацісан}} * [http://www.people.com/people/robert_pattinson Акцёр на сайце выдання [[People]]]{{ref-en}} {{праверана|30|7|2009}} * [http://www.fandango.com/commentator_exclusiveinterview:robertpattinson_203 «Эксклюзіўнае інтэрв’ю: Роберт Пацісан»]{{ref-en}} {{праверана|30|7|2009}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{DEFAULTSORT:Пацінсан Роберт}} [[Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Фотамадэлі Вялікабрытаніі]] 19eupep36hdb5pddp763stesqeqb7g4 0 143624 5180922 5180389 2026-08-14T07:40:01Z M.L.Bot 261 афармленне 5180922 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Таболіч}} {{навуковец}} '''Алена Уладзіміраўна Таболіч''' ({{ВДП}}) — беларуская [[перакладчыца]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]], дацэнт [[МДЛУ|Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Нарадзілася 15 красавіка 1940 года. Вучылася ў Зэльвенскай сярэдняй школе. Скончыла [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскі дзяржаўны ўніверсітэт]], дзе і працавала выкладчыкам на факультэце англійскай мовы. [[Кандыдат філалагічных навук]], дацэнт, вывучала праблемы параўнальнай лінгвістыкі. Памерла 11 жніўня 2026 года ў Мінску. З вершамі і перакладамі англійскіх і амерыканскіх паэтаў выступала ў перыядычным друку. Апошнія выдадзены асобнай кнігай «Срэбны дождж» (1999). Адна з аўтараў-складальнікаў «Англа-беларуска-рускага слоўніка» (1989), «Кішэннага англа-беларуска-рускага слоўніка» (1995), «Англійска-беларускага слоўніка» (2013). == Бібліяграфія == * Кішэнны англа-беларуска-рускі слоўнік = Pocket English-Belarusian-Russian dictionary / [[Тамара Мікалаеўна Суша|Т. М. Суша]], А. К. Шчука, А. У. Таболіч, В. М. Федасеева; Пад агул. рэд. [[Тамара Мікалаеўна Суша|Т. М. Сушы]] і інш. (1995) * Курс перакладу з беларускай мовы на англійскую: вучэбна-метадычны дапаможнік / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт (2007). * Курс перакладу з англійскай мовы на беларускую: вучэбна-метадычны дапаможнік / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт; [А. М. Цярэшчанка і інш.] * Англійска-беларускі слоўнік = English-Belarusian Dictionary / Т. М. Суша [і інш.]. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — 765 c. (Аўтары: Т. М. Суша, А. У. Таболіч, А. К. Шчука, С. А. Ігнатава, П. Дж. Мэё, Н. Г. Брэйво, Л. В. Вікторка, А. М. Шаўлова, Ю. М. Кардубан, А. В. Семянькевіч) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=7qG6R0ljZQs Блэйк. Уордсварт. Шэлі. Кітс. Выбраныя вершы в перекладах Алены Таболіч (аудыё)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Таболіч Алена}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] 7sd6g93uvsrwsnnj8a1ndveirzpnhkc 0 147876 5180730 4560421 2026-08-14T01:15:45Z Amire80 171 /* Спасылкі */ беларускі сайт 5180730 wikitext text/x-wiki [[Выява:Gerb1 0x0.jpg|thumb|справа|Эмблема ДТСААФ]] '''Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту (ДТСААФ)''' (ад {{lang-ru|Добровольное общество содействия армии, авиации и флоту (ДОСААФ)}}), '''Добраахвотнае таварыства садзейнічанню арміі, авіяцыі і флоту''' — добраахвотнае таварыства, якое ставіць сваёй мэтай дзейнасць па падрыхтоўцы грамадзян да вайсковай службы, падрыхтоўцы спецыялістаў для [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных Сіл]], іншых войскаў і ваенных фарміраванняў [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], кадраў масавых тэхнічных прафесій. Арганізацыямі ДТСААФ штогод рыхтуецца каля 50 тысяч спецыялістаў масавых тэхнічных прафесій, якія маюць ваенна-прыкладнае значэнне (у тым ліку да 40% усіх кіроўцаў у Рэспубліцы Беларусь), да 2 тыс. кіроўцаў для Узброеных Сіл, іншых войскаў і ваенных фарміраванняў. На базе аэраклубаў ДТСААФ падрыхтоўваюцца курсанты авіяцыйнага факультэта [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. ==Гісторыя== [[5 красавіка]] [[1922]] на тэрыторыі Беларусі быў створаны ВНК (ваенна-навуковы клуб) Мінскага гарнізона, яго кіраўніком стаў народны камісар па ваенных справах БССР Адамовіч І.А. Праз год быў створаны ВНК Заходняга фронту, працу клуба ўзначаліў камандуючы Заходнім фронтам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Тухачэўскі М.Н]], а таксама ТДПФ (Таварыства сяброў паветранага флоту), кіраўнік – старшыня ЦВК і [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Чарвякоў А.Г.]] Пасля стварэння ДАБРАХІМа (Добраахвотнае таварыства сяброў хімічнай прамысловасці, старшыня Адамовіч І.А.) у [[1924]], у наступным годзе адбылося аб'яднанне ТДПФ і ДАБРАХІМа ў адно таварыства АВІЯХІМ БССР (Таварыства сяброў авіяцыйнай і хімічнай прамысловасці), якое ўзначаліў той жа І. А. Адамовіч. У [[1926]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КП(б)Б]] зацвердзіла Савет ТСА БССР (Таварыства садзейнічання абароне). [[28 лютага]] [[1927]] аб'яднаны Пленум Цэнтральнага Савета Авіяхіма БССР і Таварыства садзейнічання абароне (ТСА) прыняў Пастанову аб стварэнні ТСААВІЯХІМА БССР (Саюз таварыстваў сяброў абароны і авіяцыйна-хімічнага будаўніцтва). Гэта дата лічыцца днём утварэння абароннага таварыства Беларусі. У маі [[1948]] ТСААВІЯХІМ быў падзелены на тры абаронныя таварыствы: Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі (ДТСАРМ), Добраахвотнае таварыства садзейнічанню авіяцыі (ДТСАВ), Добраахвотнае таварыства садзейнічанню флоту (ДТСФЛОТ); аднак у верасні 1951 ДТСАРМ, ДТСАВ, ДТСФЛОТ былі аб'яднаны ў адзіную арганізацыю – Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту (ДТСААФ) БССР. У [[1991]] ДТСААФ БССР ператвораны са структурнага падраздзялення ДТСААФ СССР у самастойнае грамадскае аб'яднанне Беларускае абароннае спартыўна-тэхнічнае таварыства (БЕЛАСТТ), а ў [[2003]] БЕЛАСТТ ператворана ў рэспубліканскае дзяржаўна-грамадскае аб'яднанне «'''''Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту Рэспублікі Беларусь'''''» (ДТСААФ). == Дзейнасць == У наш час ДТСААФ культывуе каля 20 відаў спорту, пачынаючы ад падводнага, аўтамотаспорту і канчаючы ўсімі відамі [[авіяцыйны спорт|авіяцыйнага]] і ваенна-прыкладнага спорту: * [[авіямадэльны спорт]], * [[аўтамабільны спорт]] * [[аўтамадэльны спорт]] * [[верталётны спорт]] * [[водна-маторны спорт]] * [[веславанне на ялах]] * [[матацыклетны спорт]] * [[парашутны спорт]] * [[Планерызм|планёрны спорт]] * [[падводны спорт]] * [[радыёспорт]] * [[ракетамадэльны спорт]] * [[самалётны спорт]] * [[суднамадэльны спорт]] * [[кулявая стральба]] (у рамках ДТСААФ). Абароннае таварыства штогод праводзіць больш за 80 чэмпіянатаў, першынстваў і рэспубліканскіх спаборніцтваў. За апошнія пяць гадоў спартсмены ДТСААФ удзельнічалі больш за ў 100 чэмпіянатах свету і [[Еўропа|Еўропы]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == * [https://beldosaaf.by/be/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260331043015/https://beldosaaf.by/be/ |date=5 сакавіка 2026 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя арганізацыі Беларусі]] ic5a696cvpqml5ktsohlduzwwl14iik 0 151027 5180646 5057012 2026-08-13T17:50:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180646 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Руднік}} {{ДД | імя = Пётр Міхайлавіч Руднік | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Старшыня Магілёўскага аблвыканкама]] | перыядпачатак = [[29 снежня]] [[2008]] | перыядканец = 22 снежня 2014 | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Сідорскі]], [[Міхаіл Мясніковіч]] | папярэднік = [[Барыс Батура]] | пераемнік = [[Уладзімір Даманеўскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = [[Мінскі радыётэхнікум]]<br/>[[Дрэздэнскі тэхнічны ўніверсітэт]]<br/>[[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} '''Пётр Міха́йлавіч Ру́днік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] IV склікання, [[старшыня Магілёўскага аблвыканкама]] (2008—2014). == Біяграфія == Нарадзіўся 14 красавіка 1957 года ў в. [[Аляксееўка (Брагінскі раён)|Аляксееўка]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Скончыў [[Мінскі радыётэхнікум]], у 1985 годзе — [[Дрэздэнскі тэхнічны ўніверсітэт]], у 2007 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.belta.by/ru/person/persons/oblast_administrations/Rudnik-Petr-Mixajlovich_i_342.html Рудник Петр Михайлович | Облисполкомы | Персоналии | Персоны | Новости Беларуси | Белорусские новости | Республика Беларусь|Минск|БелТА<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Працаваў тэхнікам канструктарскага бюро дакладнага электроннага машынабудавання, на інжынерных пасадах у канструктарскім бюро тэхналагічнага абсталявання ў [[Магілёў|Магілёве]]. Працаваў вядучым інжынерам па замежнагандлёвых адносінах, намеснікам дырэктара па побыце, рэжыму і сацыяльнаму развіццю [[Магілёўскі ліфтабудаўнічы завод|Магілёўскага ліфтабудаўнічага завода]], намеснікам дырэктара, затым дырэктарам рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Магілёўскі завод ліфтавага машынабудавання». У 2008 годзе абраны ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савет Рэспублікі]] ад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. З 29 снежня 2008 года па 22 снежня 2014 года<ref>[https://president.gov.by/be/events/petr-rudnik-vyzvaleny-ad-pasady-starshyni-magileuskaga-ablasnoga-vykanauchaga-kamiteta-10507 Пётр Руднік вызвалены ад пасады старшыні Магілёўскага аблвыканкама]</ref> — [[старшыня Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэта]]. Са снежня 2014 года па кастрычнік 2022 года<ref>[https://magilev.by/news/2022/10/03/vladimir-markov-vozglavil-oao-mogilevhimvolokno Владимир Марков возглавил ОАО «Могилевхимволокно»]</ref><ref name="chem">[https://belchemoil.by/news/obshhestvo/petr-rudnik-vse-luchshee-so-mnoj-proizoshlo-v-mogileve Петр Рудник: «Все лучшее со мной произошло в Могилеве»]</ref> ўзначальваў ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta-ts.by/petr-rudnik-novyiy-generalnyiy-direktor-oao-mogilevhimvolokno/ |title=Пётр Рудник — новый генеральный директор ОАО «Могилёвхимволокно» |access-date=15 лістапада 2025 |archive-date=15 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215211344/https://www.gazeta-ts.by/petr-rudnik-novyiy-generalnyiy-direktor-oao-mogilevhimvolokno/ |url-status=dead }}</ref>. З кастрычніка 2022 года — на пенсіі<ref name="chem"/>. == Узнагароды == * [[юбілейны медаль «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»]], * [[юбілейны медаль «65 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/mr-petr-rudnik-ru-46/ Біяграфія на сайце Савета Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926115802/http://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/mr-petr-rudnik-ru-46/ |date=26 верасня 2020 }} {{ref-ru}} {{Старшыні Магілёўскага аблвыканкама}} {{DEFAULTSORT:Руднік Пётр Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага радыётэхнічнага каледжа]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дрэздэнскага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] 61ixaspyf0pm1deusg6u5jwqh4om5ic 0 153059 5180751 5106103 2026-08-14T04:06:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180751 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Рунгі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 10 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 33|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет2 = Ізабелінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242985183 }} '''Ру́нгі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Runhi}}, {{lang-ru|Рунги}}) — [[хутар]] у [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ізабелінскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)|Ізабелінскага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле сайту Ваўкавыскай бібліятэкі, у 1750-я гады Ян Флемінг перайменаваў суседнюю вёску у гонар сваёй дачкі Ізабэлы у [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]] і пасяліў там [[Немцы|нямецкіх]] рамеснікаў, адзін з якіх меў прозвішча Рунге.<ref>https://volkbibl.by/ru-ru/database/po-stranitsam-istorii-volkovyshchiny/istoriya-rajona/1319-izabelin.html{{Недаступная спасылка}}</ref> == Насельніцтва == * На 01.01.2004 г. 14 двароў, 26 жыхароў. * На 01.01.2007 г. 25 жыхароў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ізабелінскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)}} [[Катэгорыя:Ізабелінскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] mjvnwu9vtlkdhobgfezrdfy52xxjsm8 0 153305 5180752 4449477 2026-08-14T04:13:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180752 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Русалачка |Назва-арыгінал = Den lille havfrue |Выява = The Little Mermaid's Sisters - Anne Anderson.jpg |Памер = |Подпіс выявы = Русалачка з сёстрамі |Жанр = [[казка]] |Аўтар = [[Ханс Крысціян Андэрсен]] |Мова арыгіналу = дацкая |Напісаны = [[1836]] |Публікацыя = [[7 красавіка]] [[1837]] |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Русалачка»''' ({{lang-da|Den lille havfrue}}) — вядомая [[казка]] [[Данія|дацкага]] [[пісьменнік]]а [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]] пра маладую [[русалка|русалку]], якая гатова адмовіцца ад свайго жыцця ў моры і сваёй ідэнтычнасці як русалкі, каб атрымаць чалавечую душу і каханне прынца-чалавека. Першапачаткова была напісана як [[балет]]. Упершыню апублікавана ў [[1837]] годзе і адаптавана для розных форм мастацтва, у тым ліку для музычнага тэатра і анімацыйных фільмаў. == Публікацыя == «Русалачка» была напісана ў [[1836]] годзе і ўпершыню апублікавана С.А.Райцэлам (''C.A. Reitzel'') у [[Капенгаген]]е [[7 красавіка]] [[1837]] года ў «Казках» (''Fairy Tales Told for Children. First Collection. Third Booklet. 1837. (Eventyr, fortalte for Børn. Første Samling. Tredie Hefte. 1837.)).'' Была перавыдадзена [[18 снежня]] [[1849]] года як частка «Казак» (''Fairy Tales. 1850. (Eventyr. 1850)),'' і зноў [[15 снежня]] [[1862]] года як частка «Казак і апавяданняў» ''(Fairy Tales and Stories. First Volume. 1862. (Eventyr og Historier. Første Bind. 1862.)).''<ref>[http://www.andersen.sdu.dk/vaerk/register/info_e.html?vid=16 Hans Christian Andersen Center: Hans Christian Andersen: The Little Mermaid] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430071234/http://www.andersen.sdu.dk/vaerk/register/info_e.html?vid=16 |date=30 красавіка 2016 }}</ref> == Помнік Русалачцы == {{Main|Русалачка, статуя}} [[Русалачка (статуя)|Статуя Русалачкі]] звычайна сядзіць на скале ў порце [[Капенгаген]]а ў ''Langelinie''. Гэта маленькая статуя — знак [[Капенгаген]]а і галоўная турыстычная славутасць горада. Статуя была заказана ў [[1909]] годзе [[Карл Якабсен|Карлам Якабсенам]], сынам заснавальніка кампаніі ''Carlsberg'', пасля таго як ён быў ачараваны балетам па матывах казкі. Скульптар [[Эдвард Эрыксен]] стварыў помнік, які быў адкрыты [[23 жніўня]] [[1913]] года. Яго жонка, Элін Эрыксен, была мадэллю. Некалькі разоў помнік быў моцна разбураны<ref>{{Cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/45721.stm | work=BBC News | title=Feminists claim responsibility for statue attack | accessdate=25 May 2010}}</ref>. У маі [[2010]] года статуя ўпершыню была перамешчана са свайго размяшчэння ў порце [[Капенгаген]]а для транспарціроўкі на ЭКСПА-2010 у [[Шанхай]], дзе яна заставалася да [[20 кастрычніка]] [[2010]] года. У версіі Дыснея Русалачка Арыэль, калі сядзіць на вяршыні скалы, гледзячы з сумам на прынца Эрыка, яна знаходзіцца ў дакладна такім жа становішчы, што і статуя. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|The Little Mermaid}} * [http://prajdzisvet.org/text/1162-rusalachka.html Ханс Крысціян Андэрсэн. Русалачка] // пераклад Алеся Башарымава, 2012 * [http://shortstoriesshort.com/story/little-mermaid The Little Mermaid SHORT STORY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208092041/http://shortstoriesshort.com/story/little-mermaid/ |date=8 лютага 2013 }} {{ref-en}} * [http://www.cph-visual.com/guide/the_statue_of_fhe_little_mermaid.php Фота русалачкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100729113630/http://www.cph-visual.com/guide/the_statue_of_fhe_little_mermaid.php |date=29 ліпеня 2010 }} * [http://www.kb.dk/elib/lit/dan/andersen/eventyr.dsl/hcaev008.htm ''Den lille Havfrue''] Арыгінальны тэкст казкі на дацкай мове з ''Danish Royal Library'' * [http://museum.odense.dk/andersen/manuskript/visning.asp?inventarnr=HCA/XVIII-58-A&sprog=engelsk ''Den lille havfrue''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070613170013/http://www.museum.odense.dk/andersen/manuskript/visning.asp?inventarnr=HCA%2FXVIII-58-A&sprog=engelsk |date=13 чэрвеня 2007 }} Арыгінальная рукапісь ''(Odense City Museum)'' * [http://www.surlalunefairytales.com/littlemermaid/index.html Surlalune: Annotated "The Little Mermaid"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181023151152/http://surlalunefairytales.com/littlemermaid/index.html |date=23 кастрычніка 2018 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Казкі Ханса Крысціяна Андэрсена]] [[Катэгорыя:Культурны канон Даніі]] cnubyjkxk099gdhnxr20w0vv8nph79w 0 158216 5180704 4832379 2026-08-13T22:56:25Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180704 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Іслач}} {{Футбольны клуб |Назва = Іслач |Лагатып = FC Isloch Logo.png |ШырыняЛагатыпа = 160px |ПоўнаяНазва = ЗАТ «Футбольны клуб „Іслач“» |Мянушкі = «ваўкі» |Горад = [[Мінскі раён]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[2007]] |Стадыён = [[Стадыён ФК «Мінск»]] |Умяшчальнасць = 3000 |уладальнік = Уладзімір Пінчук |Кіраўнік = Ігар Смальянінаў |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Дзмітрый Камароўскі]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 7 месца |Сайт = https://fcisloch.by/ <!--Форма--> | pattern_la1 = | pattern_b1 = _jomatiger3wrb | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _joma19wbr | pattern_so1 = _finn17a | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _jomatiger3rbw | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _joma19brw | pattern_so2 = _whitetop | leftarm2 = 0042FF | body2 = 0042FF | rightarm2 = 0042FF | shorts2 = 0042FF | socks2 = 0042FF | pattern_la3 = _jomagold2y | pattern_b3 = _jomagold2y | pattern_ra3 = _jomagold2y | pattern_sh3 = _jomagold19wg | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFF00 | body3 = FFFF00 | rightarm3 = FFFF00 | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Іслач»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], заснаваны ў 2007 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Назву атрымаў ад ракі [[Іслач (рака)|Іслач]], якая працякае па заходняй частцы Мінскага раёна. == Гісторыя == Быў заснаваны як калектыў фізічнай культуры (КФК), спачатку ўдзельнічаў у абласных чэмпіянатах. У 2011 годзе клуб выйграў аматарскі [[Рэгіянальны Кубак Беларусі]]. === 2012 === У сезоне 2012 «Іслач» заявілася ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу чэмпіянату Беларусі]]. У дэбютным сезоне клуб адразу заняў трэцяе месца і атрымаў месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]. Таксама, паспяхова згуляўшы ў адборачных матчах, клуб трапіў у фінальную частку [[Еўрапейскі Рэгіянальны Кубак|Еўрапейскага Рэгіянальнага Кубка]]. === 2013 === У чэрвені 2013 года «Іслач» прыняла ўдзел у фінальным турніры Кубка Рэгіёнаў УЕФА ў італьянскім рэгіёне [[Венета]]. Заняўшы другое месца ў групе (1 паражэнне і 2 перамогі), каманда атрымала выніковае трэцяе месца. У Першай лізе «Іслач» спачатку выступала ўпэўнена і прэтэндавала на высокія месцы, але старт другога круга быў правалены. У выніку каманда спынілася на 9 месцы. === 2014 === Сезон 2014 каманда распачала выдатна, пасля 5 тураў знаходзілася на першым радку. Але потым пайшоў шэраг няўдач, і першы круг каманда скончыла ўжо ў ніжняй палове табліцы. Пасля няўдач улетку 2014 года быў значна зменены склад каманды, які быў папоўнены ігракамі з вопытам выступлення ў Вышэйшай лізе. У выніку «Іслач» здолела ўмяшацца ў барацьбу за трэцяе месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе. Але, згуляўшы ўнічыю ў чатырох апошніх турах, «Іслач» засталася на сёмым месцы. === 2015 === З самага пачатку сезона 2015 «Іслач» разглядалася як адзін з галоўных прэтэндэнтаў на выхад у Вышэйшую лігу. Каманда хутка захапіла лідарства ў табліцы. Пазней часам першы радок «Іслач» саступала магілёўскаму «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпру]]» і «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», але здолела роўна прайсці ўвесь сезон і ў выніку стала пераможцам Першай лігі, а нападнік каманды [[Аляксандр Алумона]] з 20 галамі стаў найлепшым бамбардзірам чэмпіянату. === 2016 === Дэбютны сезон у Вышэйшай лізе для каманды пачаўся паспяхова, «Іслач» апынулася сярод лідараў і доўгі час ішла ўверсе табліцы. У другой палове чэмпіянату вынікі пайшлі на спад, каманда апусцілася ніжэй, але паспяховы фініш дазволіў скончыць сезон на сёмым месцы. Цяжкі ўдар па «Іслачы» быў нанесены скандалам з дагаварным матчам (30 красавіка ў матчы пятага тура «Іслач» саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» 2:4, але пазней вынік быў ануляваны і «Іслачы» прысуджана паражэнне 0:3), з-за якога з клуба былі зняты 7 ачкоў у сезоне 2017. === 2017 === Пачаўшы сезон са штрафам у 7 ачкоў, каманда доўгі час на магла набраць ачкі, хоць гуляла няблага. За першую палову сезона «Іслач» набрала 7 ачкоў і выйшла па колькасці набраных ачкоў у 0. За восем тураў да фінішу адставанне ад выратавальнага 14-га месца складала 11 ачкоў. Аднак, клуб з Мінскага раёна выдатна правёў фінальны этап, атрымаўшы ў васьмі матчах шэсць перамог, за тур да фінішу забяспечыўшы захаванне месца ў Вышэйшай лізе. У выніку «Іслач» скончыла сезон на 11-м месцы. === 2018 === У сезоне 2018 «Іслач» была адным з сераднякоў, аднак знаходзілася ў ніжняй частцы табліцы, не маючы магчымасці ўзняцца вышэй. Няўдалы адрэзак у пачатку другой паловы турніру, калі каманда апусцілася блізка да зоны вылету, атрымалася пераадолець дзякуючы перамогам над лідарамі — салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» і [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. У выніку «Іслач» скончыла сезон на дзясятым радку. === 2019 === У сезоне 2019 «Іслач» вырашыла змагацца за больш высокія месцы, галоўны трэнер [[Віталь Жукоўскі]] агучыў задачу ў 50 набраных ачкоў у Вышэйшай лізе і барацьбу за еўракубкавыя месцы. Значна абнавіўся склад, былі запрошаны вопытныя ігракі, а таксама шэраг перспектыўных легіянераў. У выніку каманда добра пачала сезон — ішла ўверсе табліцы ў Вышэйшай лізе, у Кубку Беларусі выбіла ў чвэрцьфінале БАТЭ, а ў паўфінале толькі ў дадатковы час саступіла «Шахцёру». Пазней вынікі ў чэмпіянаце пайшлі на спад, асноўным стала змаганне за чацвёрты радок, аднак у канчатковай табліцы «Іслач» заняла пятае месца. === 2020 === У 2020 годзе «Іслач» стала больш увагі надаваць маладым ігракам, які запрашаліся з іншых клубаў, таксама да асноўнай каманды падцягваліся ўласныя дублёры. Пры гэтым клуб захаваў асноўных ігракоў і ўзмацніўся некалькімі вопытнымі выканаўцамі. У турнірнай табліцы каманда амаль увесь час знаходзілася ў сярэдзіне табліцы і ў выніку скончыла сезон сёмай. У канцы года стала вядома, што шматгадовы галоўны трэнер каманды [[Віталь Жукоўскі]] пакідае клуб і ўзначаліць барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. === 2021 === У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|сезон 2021]] клуб увайшоў з новым галоўным трэнерам [[Арцём Аляксандравіч Радзькоў|Арцёмам Радзьковым]]<ref>{{cite web|url = https://football.by/news/147321.html|title = Артем Радьков возглавил "Ислочь"|date = 2021-01-04|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-08}}</ref>. Каманда значна змяніла склад, клуб пакінулі амаль усе вопытныя ігракі, якіх замянілі маладыя выканаўцы, у тым ліку замежныя. У пачатку сезона «Іслач» дайшла да фіналу [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Кубка Беларусі]], дзе прайграла барысаўскаму [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. Чэмпіянат краіны для клуба пачаўся нестабільна — прайграў меркаваным лідарам чэмпіянату, а таксама прайграў па пенальці ў 1/8 фіналу [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Кубка Беларусі]] гомельскаму «[[ФК Лакаматыў Гомель|Лакаматыву]]» з [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першай лігі]] (3:3, па пенальці 4:2). Тым не меней каманда часам выдавала добрыя адрэзкі і знаходзілася пераважна ў сярэдзіне табліцы, аднак няўдалы фініш пакінуў «Іслач» на 10-м радку. === 2022 === У сезоне 2022 «Іслач» працягвала рабіць стаўку на маладых ігракоў, у тым ліку набывала іх у арэнду ў іншых клубаў, дзе футбалісты не мелі трывалага месца ў складзе. «Іслач» прайшла першую палову чэмпіянату нестабільна (перамагла асноўных прэтэндэнтаў на медалі — [[ФК БАТЭ|БАТЭ]], «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» і мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», аднак саступала камандам з сярэдзіны табліцы), тым не меней прэтэндавала на высокія месцы. Турнірнае становішча ў сярэдзіне сезона пагоршылі чатыры паражэнні запар, але затым «Іслач» перамагла пяць разоў і вярнулася ў барацьбу за медалі. Прапусціўшы наперад канкурэнтаў, каманда фінішавала на пятым месцы, паўтарыўшы сваё найлепшае дасягненне ў Вышэйшай лізе. Галоўны трэнер «Іслачы» Арцём Радзькоў па выніках сезона быў прызнаны найлепшым трэнерам чэмпіянату Беларусі, аднак у снежні 2022 года пакінуў клуб. === 2023 === Новым галоўным трэнерам каманды пасля Радзькова быў прызначаны [[Дзмітрый Камароўскі]]. Сезон 2023 каманда правяла ў верхняй частцы табліцы, удзельнічаючы ў змаганні за бронзавыя медалі, у выніку фінішавала на рэкордным для сябе чацвёртым месцы. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: 2015 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік аматарскага [[Рэгіянальны Кубак Беларусі|Рэгіянальнага Кубка Беларусі]]: [[Рэгіянальны Кубак Беларусі па футболе 2011|2011]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр Кубка рэгіёнаў УЕФА: 2013 == Цяперашні склад == ''Станам на верасень 2024 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcisloch.by/roster.asp|work=Афіцыйны сайт «Іслачы»|date=|access-date=2024-03-29|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Андрэй Клімовіч]]||1988}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Забродскі||2003}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Свірскі||1999}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Ціхаміраў||2003}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Гана}}|Аб|Прынс Ампонса||2005}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Гоманаў]]||2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Алег Вераціла]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1988}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Жураўлёў]]||2004}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Гана}}|Аб|Фард Ібрагім||2000}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Варановіч||2005}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Яўген Юдчыц]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Ковель]]||1999}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Сібілёў]]||2000}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Паўночная Македонія}}|ПА|Рамін Аліі||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Валерый Сянько]]||1998}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Мірас Кабееў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Малдова}}|ПА|Віку Булмага||2003}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Галята||2007}} {{Ігрок|87|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Юрый Краўчанка||2004}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзімір Маслоўскі]]||2000}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мацвей Скалазуб||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Глеб Роўда]]||2002}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Макась]]||1991}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Шасцюк]]||2002}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Радзівон Мядзведзеў||2006}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Іван Хавалка]]||2003}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Буцько||1997}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Казахстан}}|Нап|Дзяніс Мітрафанаў||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Арцём Аляксеевіч Давідовіч|Арцём Давідовіч]]||2005}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Шаўчэнка|у АБФФ-U17 да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Жукоўскі|у «[[ФК Астравец|Астраўцы]]» да снежня 2024 года|2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Кабачэўскі|у «[[ФК Белшына|Белшыне]]» да снежня 2024 года|1998}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Камароўскі]] (нар. 1986) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Бароўскі]] (нар. 1956) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Канцавы]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Макар]] (нар. 1981) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Кавалеўскі]] (нар. 1986) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Цыганенка]] (нар. 1981) — галоўны трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Зюлеў]] (нар. 1984) — трэнер дубля * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Туранок]] (нар. 1986) — трэнер брамнікаў дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 2012 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Другая]] (Д3)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 36 || 21 || 7 || 8 || <nowiki>61–30</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2)|| '''9''' || 30 || 11 || 8 || 11 || <nowiki>39–37</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/32 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Іслач|2014]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2)|| '''7''' || 30 || 11 || 12 || 7 || <nowiki>39–35</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Іслач|2015]] || style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая]] (Д2)|| style="background:gold"|'''1''' || 30 || 20 || 9 || 1 || <nowiki>76–24</nowiki> || '''69''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2016 ФК Іслач|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 11 || 8 || 11 || <nowiki>33–39</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Іслач|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 10 || 4 || 16 || <nowiki>27–46</nowiki> || '''27'''{{efn-ua|З каманды зняты 7 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезоне 2016.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Іслач|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 9 || 13 || <nowiki>20–37</nowiki> || '''33''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Паўфінал]] || |- | 2019 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 8 || 9 || <nowiki>42–36</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>47–46</nowiki> || '''45''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Фіналіст]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>38–47</nowiki> || '''34''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 6 || 8 || <nowiki>51–33</nowiki> || '''54''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/8 фіналу]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 5 || 9 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''47''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Фіналіст]] || |- |} {{notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == * [[Віталь Жукоўскі]] (2010 — снежань 2020) * [[Арцём Радзькоў]] (студзень 2021 — снежань 2022) * [[Дзмітрый Камароўскі]] (са снежня 2022) == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fcisloch.by/ Афіцыйны сайт клуба] * {{globalsportsarchive|fk-islac/20338}} * {{wildstat.ru|2802|BLR_Isloch_Minsk_District}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Іслач}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Іслач]] [[Катэгорыя:ФК Іслач| ]] keyyesap7rqdcrrt2vhno051riltem0 0 159200 5180913 4835306 2026-08-14T07:35:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180913 wikitext text/x-wiki {{Манаскі ордэн або кангрэгацыя | назва = Рэдэмптарысты | поўная назва = Кангрэгацыя Найсвяцейшага Адкупіцеля | эмблема = CSsR Coat of arms.jpg | лацінская назва = Congregatio Sanctissimi Redemptoris | скарачэнне = ''C.Ss.R'' або ''CSsR'' | царква = [[Каталіцкая Царква]] | дэвіз = Copiosa apud eum redemptio<br/> ({{lang-be|Шчодрае ў Яго адкупленне}}) | заснавальнік = Святы [[Альфонс Марыя дэ Лігуоры]] | дата заснавання = [[9 лістапада]] [[1732]] г. | год зацвярджэння = [[1749]] | колькасць удзельнікаў(год) = каля 5500 (2013) | колькасць беларусаў(год) = 11 (2013) | сайт = http://cssr.com }} [[Image:Our Mother of Perpetual Help.jpg|150px|thumb|left|Ікона Маці Божай Нястомнай Дапамогі — апякункі рэдэмптарыстаў]] '''Рэдэмптары́сты''', ''Кангрэгацыя Найсвяцейшага Адкупіцеля'' ({{lang-la|Congregatio Sanctissimi Redemptoris}}, C.Ss.R або CSsR) — [[Каталіцтва|каталіцкая]] [[Мужчына|мужчынская]] [[Манах|манаская]] [[кангрэгацыя]]. Заснавана святым Альфонсам у [[1732]] годзе, каб абвяшчаць [[Евангелле|Добрую Навіну]] найбольш пакінутым. == Перадумовы заснавання рэдэмптарыстаў == У 1732 годзе ў Царкве з’явілася новая мужчынская Кангрэгацыя — Кангрэгацыя Найсвяцейшага Адкупіцеля. XVIII стагоддзе было часам вялікіх [[Палітыка|палітычных]] змен у [[Еўропа|Еўропе]] і ва ўсім свеце. Усе змены адбываліся праз радыкальныя і нечаканыя [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] хваляванні. Характэрнаю рысаю тых часоў была [[вайна]], якая дзяліла свет паміж «вялікімі гэтага свету» вельмі хуткімі тэмпамі. Царква таксама была ўцягнута ў вайну — у вайну са свецкай уладай. Тады ж узнікла [[Масонства|масонская ложа]] (1717 г.), мэтай якой было разбурыць Царкву знутры, а таксама [[метадызм|метадысты]] (1738 г.), якія аддзяліліся ад [[Царква Англіі|Англіканскай Царквы]] і прапаведавалі метадычнае выкананне рэлігійных прадпісанняў. Гэта таксама быў час інтэлектуальнага развіцця Еўропы: час [[Джон Лок|Джона Лока]], [[Вільгельм Лейбніц|Вільгельма Лейбніца]], [[Вальтэр]]а, час вольнага мыслення, час [[Атэізм|навуковага атэізму]]. [[Неапалітанскае каралеўства]]. На 300 тыс. жыхароў — толькі 50 тыс. працавалі, а звыш 20 тыс. былі жабракамі. Аднак большасць насельніцтва каралеўства пражывала ў закінутых вёсках. Вось як апісвалі сялян-земляробаў сучаснікі: [[Сялянства|сялян]] трактавалі «ужо не як людзей, роўных іншым людзям, а як [[Жывёлы|жывёл]], падобных да [[Чалавек|людзей]]». Сяляне жылі на мяжы выжывання, таму вельмі вялікая іх колькасць накіроўвалася ў вялікія гарады ў пошуках працы — менавіта яны ў XVIII стагоддзі былі найбольш занядбанымі людзьмі паўднёвай [[Італія|Італіі]]. Каралеўства было перапоўнена [[духавенства]]м. На 1734 год у каралеўстве 12 тыс. чалавек, г. зн. 4 % усяго насельніцтва, былі духоўныя асобы. У гарадах рэлігійнасць была нашмат большая, чым у вёсках. Многія заможныя людзі мелі нават свайго святара, які пражываў разам з гэтымі людзьмі ў адным доме. Найгоршая сітуацыя была з сялянамі і пастухамі, што і натхніла Альфонса заснаваць новую Кангрэгацыю для таго, каб абвяшчаць [[Евангелле|Добрую Навіну]] найбольш пакінутым. == Святы Альфонс — заснавальнік рэдэмптарыстаў == [[Альфонс Марыя дэ Лігуоры]] нарадзіўся 27 верасня 1696 года ў мястэчку [[Марыянеллі]] недалёка ад [[Неапаль|Неапаля]] ([[Італія]]). Ён быў першым дзіцём даволі вялікай [[Арыстакратыя|арыстакратычнай]] сям’і. Хлопец быў надзвычайна інтэлектуальна адораным. У доме Лігуоры першапачатковае выхаванне дзяцей праводзіла маці. Кожную раніцу ўсіх бласлаўляла і загадвала звяртацца да [[Бог]]а ў [[Малітва|малітве]], а кожны вечар збірала вакол сябе і вучыла галоўным праўдам веры. Дбала, каб зашмат часу не праводзілі з аднагодкамі; каб ласка апярэджвала зло, і каб дзеці ад ранніх гадоў ненавідзелі [[грэх]]. Штотыдзень вадзіла іх у царкву, дзе яны прыступалі да [[Споведзь|споведзі]]. У 12-гадовым узросце Альфонс абараніў матуру (атрымаў сярэднюю адукацыю). Ва ўзросце 16 гадоў Альфонс атрымаў двайны дактарат з царкоўнага і свецкага права, а ў 18 гадоў стаў практыкуючым [[адвакат]]ам. За восем гадоў ён не прайграў ніводнай справы. Усё ішло выдатна, менавіта так, як пра гэта марыў бацька Альфонса: [[суд]]ы былі для юнака яго жыццём, а ён — гонарам і захапленнем суддзяў. Але аднойчы ён узяўся за маёмасную справа паміж двума [[граф]]амі, і з прычыны [[Карупцыя|карумпаванасці]] суда прайграў гэту справу. Усе мары Альфонса маментальна развеяліся. Вось што Св. Альфонс напісаў пасля гэтай падзеі: [[Image:Liguori.jpg|thumb|Святы Альфонс Марыя дэ Лігуоры]] {{Цытата|Дай мне ўсё, што можаш, свет,<br> Толькі сэрца майго табе не крануцца,<br> І сваіх скарбаў шматлікія тоны<br> Ахвяруй тым, хто за імі гоніцца.<br> Заможных павагі мяне не сягаюць,<br> І раскошы зямныя мяне не радуюць,<br> Іншае Дабро душа вось каштуе,<br> У ім маё шчасце навекі пануе!|}} Менавіта тады здарылася дзіўнае з’ява: Альфонс убачыў раптам дзіўнае святло, усё задрыжала, а ў сэрцы пачуў выразны голас: «Кінь свет і аддайся Мне!» А калі выходзіў з [[Бальніца|бальніцы]], дзе пастаянна наведваў бедных і хворых людзей, пачуў зноў: «Пакінь свет і аддайся Мне!» — «Божа, — сказаў са слязамі, — так доўга я супраціўляўся Тваёй ласцы. Зараз са мной зрабі ўсё, што хочаш». Пайшоў дарогай да Царквы, прыпаў да [[Багародзіца|Божай Маці]], маліўся, пасля чаго паклаў сваю шпагу да ног Прачыстай і [[Ісус Хрыстос|Дзіцятка Ісуса]]. Дзень 29 жніўня 1723 года стаў для яго днём навяртання. Атрымаўшы свячанні ў 1726 годзе, Альфонс вырашыў прысвяціць сваё служэнне найперш нізам неапальскага грамадства — людзям, якія апынуліся на абочыне як сацыяльнага, так і царкоўнага жыцця. Менавіта дзеля іх ён арганізаваў так званыя «вячэрнія капліцы». У 1732 годзе Альфонс прыцягнуў да [[Евангелізацыя|евангелізацыі]] найбольш занядбаных людзей групу [[святар]]оў. Так [[9 лістапада]] [[1732]] года з’явіліся рэдэмптарысты. Наша Кангрэгацыя бярэ сваё імя ад Хрыста Адкупіцеля, таму што ў лацінскай мове Redemptor азначае Адкупіцель. І таму дэвізам нашай Кангрэгацыі ёсць словы, узятыя са 129-га псальма: «Шчодрае ў Яго адкупленне». Рэдэмптарысты ўсходняга, візантыйскага [[абрад]]у [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]] абавязаныя сваім існаваннем нястомнаму [[Бельгія|бельгійскаму]] місіянеру а. Ахілю Дэлярэ, які ў 1906 годзе прыняў усходні абрад, каб працаваць сярод [[Украінцы|украінскіх]] эмігрантаў у [[Канада|Канадзе]] (пасля выезду з [[Украіна|Украіны]] ў канцы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзяў яны доўгі час не мелі ніякай духоўнай апекі). У 1910 годзе [[мітрапаліт]] [[Галічына|Галічыны]] [[Андрэй Шаптыцкі]] прымаў удзел у Еўхарыстычным Кангрэсе, што адбываўся ў [[Манрэаль|Манрэалі]]. Мітрапаліт выкарыстаў гэту нагоду, каб ажыццявіць першую візітацыю ўкраінцаў грэка-каталікоў у Канадзе. == Структура Кангрэгацыі рэдэмптарыстаў == [[File:Cssr.svg|thumb|Рэдэмптарысты ў свеце.<br />{{Каляровы прамавугольнік|#ff0000}} правінцыі<br />{{Каляровы прамавугольнік|#ff5656}} віцэ-правінцыі<br />{{Каляровы прамавугольнік|#ffaaaa}} рэгіёны<br />{{Каляровы прамавугольнік|#ffd4aa}} місіі</p>]]Кангрэгацыя рэдэмптарыстаў арганізацыйна падзяляецца на правінцыі, віцэ-правінцыі, рэгіёны і місіі ў залежнасці ад памераў і магчымасцей мясцовых супольнасцей. Усе структурныя адзінкі ў сусветным маштабе аб’яднаныя ў 5 канферэнцый: Азія і Акіянія (15 адзінак), Афрыка і Мадагаскар (10 адзінак), Еўропа (19 адзінак), Лацінская Амерыка (25 адзінак), Паўночная Амерыка (8 адзінак). == Узнікненне рэдэмптарыстаў візантыйскага абраду і перадумовы заснавання іх супольнасці ва Украіне == Шаптыцкі наведаў украінскія паселішчы, дзе працавалі а. Дэлярэ і яго субраты. Мітрапаліт быў здзіўлены іх самаахвяраваннем дзеля духоўна занядбаных украінцаў у Канадзе і вырашыў запрасіць бельгійскіх айцоў распачаць падобную місіянерскую працу і ў [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіне]] (тады часткі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]). Па дарозе з Канады Андрэй Шаптыцкі наведаў протаігумена Бельгійскай правінцыі Кангрэгацыі Найсвяцейшага Адкупіцеля і прапанаваў яму даслаць рэдэмптарыстаў візантыйскага абраду да Заходняй Украіны. Пазней мітрапаліт абгаварыў гэтае пытанне з архімандрытам КНА Патрыкам Муррэем. У маі 1913 года ў [[Рым]]е адбылася нарада, дзе павінны былі прыняць канчатковае рашэнне, і 27 мая мітрапаліт Шаптыцкі і Генеральная ўправа КНА падпісалі дамову аб заснаванні манастыра рэдэмптарыстаў у [[Галічына|Галічыне]]. 11 чэрвеня гэту дамову зацвердзіла [[Ватыкан|Апостальская Сталіца]]. == Заснаванне і развіццё супольнасці рэдэмптарыстаў ва Украіне == 21 жніўня 1913 года да [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] прыбылі а. Іозеф Схрэйверс (настаяцель місіянерскай супольнасці) і яшчэ 5 айцоў і 1 брат. Яны пасяліліся ў маленькай вёсцы [[Уніў]], за 50 км ад сталіцы Заходняй Украіны горада [[Львоў|Львова]]. Мітрапаліт Шаптыцкі падараваў ім у гэтай вёсцы сваю маёмасць са старым будынкам, які айцы ператварылі ў першы ўкраінскі манастыр рэдэмптарыстаў. Спачатку асноўным заняткам рэдэмптарыстаў было вывучэнне [[Украінская мова|ўкраінскай мовы]] і [[Менталітэт|ментальнасці]] мясцовага насельніцтва, але ўжо праз некалькі месяцаў а. Схрэйверс, які вельмі хутка авалодаў украінскай, праводзіў рэкалекцыі для манахінь і стаў іх духоўным правадніком. Падчас [[Першая сусветная вайна|аўстра-расійскай вайны]] айцы зведалі шмат уціскаў ад [[Расійская імперыя|расійскіх]] грамадзянскіх і царкоўных уладаў, якія спрабавалі далучыць украінскае насельніцтва да [[Руская Праваслаўная Царква|расійскага праваслаўя]]. Рэдэмптарысты знаходзіліся ў той час у вельмі няпэўным становішчы: Бельгійская правінцыя не мела магчымасці аказваць дапамогу, а мітрапаліта Андрэя Шаптыцкага арыштавалі і заслалі ўглыб [[Расія|Расіі]]. Айцы змаглі дыхнуць больш вольна толькі пасля таго, як увесну 1915 года аб’яднаныя [[Аўстра-Венгрыя|аўстра]]-[[Каралеўства Прусія|нямецкія]] войскі выгналі [[Рускія|рускіх]]. Вярнуўшыся з высылкі, мітрапаліт прыклаў усе намаганні для далейшага развіцця маладой супольнасці. У 1918 годзе ён купіў для рэдэмптарыстаў зямлю і будынак у [[Збоіскі|Збоісках]], а пазней яшчэ два будынкі ў [[Галоска]] (1923) і ў Львове (1937). Дзякуючы хадайніцтвам Шаптыцкага, рэдэмптарысты атрымалі царкву ў [[Цярнопаль|Цярнопалі]], якая стала месцам шматлікіх паломніцтваў. На просьбу ўладыкі [[Рыгор Хамішын|Рыгора Хамішына]] ў 1920 годзе айцы заснавалі яшчэ адзін манастыр у [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]]. Спачатку яны толькі абслугоўвалі парафію, але пасля купілі будынак і пабудавалі ўласную капліцу ў цэнтры горада. Гэты будынак стаў важным асяродкам місіянерскай дзейнасці і рэзідэнцыяй Архібрацтва Маці Божай Нястомнай Дапамогі, якое ў 1938 годзе налічвала каля 100 тыс. членаў. Поле дзейнасці рэдэмптарыстаў ва Украіне не абмяжоўвалася тэрыторыяй [[Галіцкая грэка-каталіцкая мітраполія|Галіцкай мітраполіі]]. 19 кастрычніка 1926 года айцы заснавалі станіцу ў [[Кастопаль|Кастопалі]] на [[Валынь|Валыні]]. Адтуль яны выходзілі да розных месцаў Валынскага края, каб аказваць верным духоўную апеку, праводзіць [[рэкалекцыі]] і засноўваць новыя парафіі. У 1927 годзе станіцу перанеслі ў [[Ковель]], пасля чаго айцы разгарнулі яшчэ больш актыўную дзейнасць на Валыні, [[Холмская зямля|Холмшчыні]] і [[Палессе|Палессі]]. Менавіта ў Ковельскай станіцы з 1931 года знаходзілася рэзідэнцыя ўладыкі [[Мікалай Чарнецкі|Мікалая Чарнецкага]], Апостальскага візітатара для каталікоў візантыйскага абраду за межамі Галіцкай мітраполіі. Бельгійскія настаяцелі разумелі, што для паспяховай місіянерскай працы сярод украінскага насельніцтва ім варта далучаць да працы ўкраінскіх святароў. У 1922 годзе яны адкрылі «малую семінарыю» ([[ювенат]]) для ўкраінскіх юнакоў, якія хацелі б у будучыні стаць рэдэмптарысцкімі місіянерамі. Семінарыя была размешчаная ў [[Збоіскі|Збоісках]] — пасёлку паблізу Львова, дзе Мітрапаліт Шаптыцкі падарыў рэдэмптарыстам яшчэ адзін [[маёнтак]], куды яны пераехалі з [[Унеў|Унева]] ў 1919 годзе. У гэты час у Збоісках быў таксама [[навіцыят]] для тых, хто жадаў стаць рэдэмптарысцкім святаром або братам. Для працягу навучання пасля навіцыяту ўкраінскія рэдэмптарысты ехалі за мяжу, да [[Баплат]]а або [[Лёвен|Лювену]] ([[Бельгія]]), аднак распрацоўвалі праект і свайго ўласнага [[студэнтат]]у. Студэнтат адкрылі ў Збоісках у 1934 годзе. У 1936 годзе ён пераехаў да манастыра Св. Альфонса ў [[Галоск Вялікі|Галоску Вялікім]], каля 2 км ад Збоіскаў (гэта яшчэ адзін шчодры падарунак мітрапаліта Андрэя, які ён зрабіў рэдэмптарыстам у 1926 годзе). Там семінарыя паспяхова дзейнічала і развівалася яшчэ пяць гадоў — аж да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Як вынік росту колькасці пакліканняў да Кангрэгацыі і пашырэння сеткі манастыроў ва Украіне была створаная віцэправінцыя рэдэмптарыстаў візантыйскага абраду. Спачатку яе называлі па-рознаму: Русінскай, Бельгійска-русінскай, Галіцкай. У 1931 годзе, калі на зварот настаяцеляў і са згоды Кангрэгацыі Усходніх Цэркваў да супольнасці рэдэмптарыстаў ва Украіне далучылі таксама канадскія манастыры, з’явілася пытанне пра сталую назву для віцэправінцыі. На Генеральнай Капітуле ў [[1936]] годзе для віцэправінцыі прынялі назву «Львоўская». У 1938 годзе — годзе «срэбнага юбілею» рэдэмптарыстаў ва Украіне — Львоўская віцэправінцыя налічвала 6 манастыроў, 51 святары, 20 студэнтаў, 34 браты, 12 новікаў, 2 кандыдаты і 115 студэнтаў ювенату. == Перыяд пераследаванняў і падполля == [[Image:Мікалай Чарнецкі.jpg|thumb|left|Блаславёны святамучанік [[Мікалай Чарнецкі]], рэдэмптарыст]]У 1939 годзе, пасля далучэння Заходняй Украіны да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], пачаліся пераследаванні [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]]. Многіх свецкіх і царкоўных дзеячаў (сярод іх было і нямала рэдэмптарыстаў) арыштавалі і выслалі ў [[Сібір]] або замучылі. Семінарысты Львоўскай правінцыі КНА выехалі да [[Тухаў|Тухава]] ([[Польшча]]) і там працягвалі вучобу, аж пакуль [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоная армія]], адступаючы перад [[Вермахт|нямецкаю навалаю]], не пакінула Заходнюю Украіну ў 1941 годзе. Становішча Царквы і рэдэмптарыстаў трохі палепшылася ў перыяд нямецкай акупацыі (айцам вярнулі канфіскаваныя манастыры, і яны нават ізноў пачалі праводзіць місіі), аднак калі Чырвоная армія вярнулася ў 1944 годзе, пакуты Царквы аднавіліся з новай сілай. [[Камунізм|Камуністычныя]] спецслужбы спрабавалі прымусіць рэдэмптарыстаў перайсці да [[Руская Праваслаўная Царква|Расійскай Праваслаўнай Царквы]], але тыя цвёрда стаялі на сваім. Як вынік, усіх рэдэмптарыстаў арыштавалі, некаторых з іх кінулі ў турму, а іншых выслалі ў Сібір. Там яны адбывалі доўгія тэрміны зняволення як [[вораг народа|ворагі савецкай дзяржавы]]. Пасля вызвалення са зняволення большасці з іх дазволілі вярнуцца ў Заходнюю Украіну, але забаранілі займацца любой апостальскай дзейнасцю. У гады пераследавання рэдэмптарысты разам з іншым духавенствам УГКЦ далей неслі людзям святло Хрыстовай навукі і не давалі [[Атэізм|атэістычнай]] цемры ўзяць верх у іх душах. Субраты пераважна жылі па дваіх. Яны дакладна прытрымваліся Канстытуцый Кангрэгацыі і праводзілі свае духоўныя практыкі ў прыватных дамах. Айцы нястомна і дбайна працавалі з вернымі: арганізоўвалі богаслужэнні ў зачыненых [[храм]]ах, [[Лес|лясах]] і прыватных капліцах. У Правінцыі дзейнічала падпольная [[духоўная семінарыя]], выкладчыкамі якой былі айцы Р. Бахталоўскі, П. Маік, Е. Пелех, П. Дмухоўскі, В. Міхайлюк і іншыя. Доўгі час абавязкі прэфекта студэнтаў і магістра навіцыяту выконвалі а. М. Лемішка, а. Е. Смаль, а. М. Вінніцкі. Уладыкі [[Мікалай Чарнецкі|М. Чарнецкі]], В. Велічкоўскі, Ф. Курчаба, В. Стэрнюк удзялялі падрыхтаваным і рэкамендаваным семінарыстам святарскія свячанні. З 1947 па 1990 гады протаігуменам Львоўскай правінцыі КНА быў айцец (пазней [[біскуп]]) [[Філімон Курчаба]]; ён мае вялікія заслугі перад Кангрэгацыяй і Царквой. Правінцыя ўкраінскіх рэдэмптарыстаў мае чатырох блаславёных: святамучанікі [[Мікалай Чарнецкі]] і [[Васіль Велічкоўскі]], а таксама мучанікі [[Зянон Кавалык]] і [[Іван Зятык]]. Пра многіх іншых яшчэ павінна сказаць гісторыя. == Львоўская правінцыя сёння == [[Image:Герб Рэдэмптарыстаў Львоўскай Правінцыі.jpg|thumb|Герб Львоўскай правінцыі Кангрэгацыі Рэдэмптарыстаў]]Пасля таго, як [[Госпад]] [[Распад СССР|падарыў украінскаму народу волю]], Львоўская правінцыя КНА разам з іншымі манаскімі супольнасцямі пачала дамагацца вяртання ўласнасці, якой яна валодала да ўстанаўлення камуністычнага рэжыму. Гэтыя патрабаванні часткова задаволілі: рэдэмптарыстам былі вернуты некаторыя з іх манастыроў і цэркваў. Сярод вернутых быў і манастыр Св. Альфонса ў Галоска. Аднак рэдэмптарысты Львоўскай правінцыі разумелі, што нашмат важнейшым за аднаўленне матэрыяльных дабротаў Кангрэгацыі з’яўляецца фармаванне новага пакалення рэдэмптарыстаў — высокаадукаванага, добра навучанага і гатовага да самаадданай працы. Менавіта таму, працягваючы амаль векавую традыцыю, рэдэмптарысты вырашылі аднавіць манастыр у Галоска перад усім як дом фармавання. Спачатку гэтае пачынанне выявілася вельмі цяжкім. Акрамя таго, што манастыр у Галоска, які ў камуністычныя часы быў [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйнай]] бальніцай, патрабаваў поўнага рамонту, рэдэмптарыстам проста бракавала людзей. У першыя гады незалежнасці [[Украіна|Украіны]] многім грэка-каталіцкім парафіям Львова і рэгіёна не хапала духоўных праваднікоў, і гэты прагал запаўнялі рэдэмптарысты, спалучаючы працу на парафіях з намаганнямі па аднаўленні сваёй адукацыйнай сістэмы. З-за гэтых цяжкасцей, хоць афіцыйна студэнтат і навіцыят у Галоска адкрылі адразу пасля вяртання манастыра, мінула досыць шмат часу, пакуль ідэя ўласнага дому фармавання стала хоць бы часткова рэальнасцю. У 1992 годзе навіцыят перанеслі да горада [[Самбар]]а на Львоўшчыне, а пазней да мястэчка [[Гніздычыў]], дзе ён знаходзіцца і дагэтуль. Адносна студэнтату, то ў выніку нездавальняльнага стану будынка і недахопу выкладчыкаў многія студэнты ў першыя гады былі вымушаныя вучыцца за мяжой (пераважна ў Польшчы, у семінарыі Варшаўскай правінцыі). Становішча змянілася ў 1997 годзе. З аднаго боку, патрэба ўласнага студэнтату стала асабліва неадкладнай, таму што менавіта ў тым годзе завяршыла вучобу ў навіцыяце вялікая група студэнтаў: паслаць іх усіх за мяжу было немагчыма. З іншага боку, пасля рамонту старога манастыра ў Галоска і будаўніцтва новага корпуса (праект ажыццёўлены пры шчодрым садзейнічанні заходніх дабрачынцаў) адкрыліся новыя магчымасці. 1 верасня 1997 года быў адкрыты Вышэйшы духоўны інстытут Львоўскай правінцыі КНА. 17 студэнтаў пачалі вучобу па трохгадовай праграме [[Філасофія|філасофіі]] на базе ўласнай адукацыйнай установы Правінцыі — упершыню пасля больш як паўсотгадовага перапынку. Да 2000 года колькасць студэнтаў у семінарыі перавысіла 40. Навучанне [[Багаслоўе|багаслоўскім]] прадметам адбывалася ў семінарыі рэдэмптарыстаў Варшаўскай правінцыі ў Тухаве (Польшча). З 2005 года студэнты Львоўскай правінцыі пачалі праходзіць філасофскае і багаслоўскае навучанне ў епархіяльнай [[Львоўская духоўная семінарыя|Львоўскай духоўнай семінарыі Святога Духа]]. Да праграмы вучобы ў семінарыі ўваходзяць філасофскія і іншыя [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя дысцыпліны]], а таксама класічныя і сучасныя [[Мова|мовы]]. Неад’емнай часткай фармавання будучых місіянераў з’яўляецца іх духоўны рост, паглыбленне перажывання і разумення імі рэдэмптарысцкай харызмы. Ужо падчас вучобы студэнты здабываюць місіянерскі досвед, прымаючы ўдзел у духоўным провадзе парафій і працуючы з моладдзю. Прысутнасць у доме фармавання старэйшых рэдэмптарыстаў дае магчымасць лепш перадаць новаму пакаленню веды па гісторыі, каштоўнасцях і багатых традыцыях візантыйскага адгалінавання КНА. Львоўская правінцыя КНА імкнецца абнавіць сваё жыццё. Практычным ажыццяўленнем гэтага аднаўлення з’яўляецца праца для Царквы: духоўная апека найбольш пакінутых душ, апасталат у духу новай евангелізацыі — новай у сваім дбайным прысвячэнні, у спосабе выказвання і данясення да іншых таго, што прапаведнік сам «перажыў» з Хрыстом. Правінцыя намерваецца з Божым блаславеннем умацоўваць і навуковы грунт сваёй апостальскай працы. == Рэдэмптарысты візантыйскага абраду ў Беларусі == [[Image:МБНД.JPG|500px|thumb|left|Урачыстая перадача душпастырства на [http://cssr.by/dushpastyrstva/parafiya-matsi-bozhaj-nyastomnaj-dapamogi.html парафіі Маці Божай Нястомнай Дапамогі] рэдэмптарыстам (25 снежня 2012 года, [[Мінск]])]] [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцкая Царква]], як сталі гістарычна называць [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскую праваслаўную мітраполію]] пасля падпісання [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі 1596 года]], пакінула глыбокі след у [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]]. Прайшоўшы перыяд нявызначанасці і барацьбы за існаванне, пасля яна аб’яднала ў сабе каля 75 % насельніцтва тагачаснай [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы-Беларусі]]. Аднак на землях, дзе яна нарадзілася і расцвіла, ёй было наканавана памерці. Пасля прымусовага далучэння беларускіх уніятаў да [[Руская Праваслаўная Царква|Расійскай Праваслаўнай Царквы]] ў 1839 годзе больш чым на 150 гадоў «народная вера» пакінула землі [[Беларусь|Радзімы]]. На хвалі [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння канца XX стагоддзя]] ў Беларусі абуджаецца і цікавасць да нацыянальнай Царквы, [[інтэлігенцыя]] сярод іншага ініцыюе аднаўленне [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцкай Царквы ў Беларусі]] практычна з нуля. Маючы толькі некалькіх святароў, без храмаў і без жывой традыцыі з руін крок за крокам пачынаюць узнікаць грэка-каталіцкія суполкі. Праз дваццаць пяць гадоў, [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] налічвала каля трыццаці парафій. Безумоўна, для паўнавартаснага функцыянавання царкоўнага арганізма патрабуюцца разнастайныя інстытуты, сярод якіх — супольнасці манаскага жыцця. Першымі манахамі ў адроджанай БГКЦ сталі [[студыты]], якія яшчэ ў сярэдзіне 1990-х гадоў адкрылі манастыр у [[Полацк]]у. Амаль праз 10 гадоў, у верасні 2012 года пастырскае служэнне на парафіі Маці Божай Нястомнай Дапамогі ў Мінску распачынае рэдэмптарыст а. Антоній Нікалаеў, а 25 снежня 2012 года, у свята [[Нараджэнне Хрыстова|Нараджэння Хрыстова]], тут урачыста адкрываецца супольнасць рэдэмптарыстаў, якую складаюць двое [[Беларусы|беларусаў]], што прайшлі святарскую фармацыю ва Украіне: [http://vk.com/antonijn айцец Антоній Нікалаеў]{{Недаступная спасылка}} і [http://vk.com/dzima7 айцец Зміцер Чарнель]. Рэдэмптарысты візантыйскага абраду зноў прыйшлі ў [[Беларусь]]. Духоўныя паслядоўнікі блаславёнага Мікалая Чарнецкага, які ў 1930-х гадах быў апостальскім візітатарам таксама на беларускіх землях, пачынаюць служэнне сярод народу, які больш за ўсё пацярпеў ад палітыкі савецкага атэізму, каб прапаведаваць тут «вялікае Адкупленне» і ідэал адзінства Царквы Хрыстовай. == Гл. таксама == * [[Душпастырскі цэнтр грэка-каталіцкай парафіі Маці Божай Нястомнай Дапамогі]] == Спасылкі == {{Commonscat|Redemptorists}} * http://cssr.by/redemptarysty/gistoryya.html * [http://www.cssrredemptoristi.com Афіцыйны сайт Кангрэгацыі рэдэмптарыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526211055/https://cssrredemptoristi.com/ |date=26 мая 2022 }} * [http://www.cssr-europe.com/ Канферэнцыя рэдэмптарыстаў Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150504021009/http://www.cssr-europe.com/ |date=4 мая 2015 }} * [http://cssr.by Рэдэмптарысты візантыйскага абраду ў Беларусі] * [http://redemptor.by/ Рэдэмптарысты лацінскага абраду ў Беларусі] [[Катэгорыя:Каталіцтва]] [[Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі]] [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] kgwh9en9v24uqhd7p6fplsi66ydovoe 0 159326 5180623 4853220 2026-08-13T16:19:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180623 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |rang = Від |parent = Elymus |latin = Elymus hispidus |author = |syn = Elymus repens |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Elymus repens }} '''Пы́рнік паўзучы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|10}}</ref><ref name="ЛР">{{кніга |частка = Пырей ползучий |загаловак = Лекарственные растения и их применение |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «[[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]]» |год = 1974 |старонкі = 78—79 |старонак = 592 |тыраж = 120 000 }}</ref>{{sfn|БелЭн|2001}}{{sfn|ЭПБ|1985}} (''Elymus hispidus'') — [[шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[травы|травяністая]] [[расліна]], [[Біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|пырнічнік|Elymus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Метлюжковыя|Poaceae}}, раней уключаўся ў род {{bt-bellat|Пырнік|Elytrigia}}{{sfn|БелЭн|2001}}{{sfn|ЭПБ|1985}}{{sfn|Гиляров|1986}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Метлюжковыя|Poaceae}}. == Назвы == Пырнік паўзучы, пыр’як<ref>''[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]]'' Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. — Горы-Горки, 1927.</ref>, пырый, пыр’я, жытвіц, ніўка, пырнікавая барана<ref>''{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}}'' [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Triticum repens/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>''[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]]'' Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. — Горы-Горкі, 1927.</ref><ref>''{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}}'' Русские лекарственные растения. т. I. — Петроград, 1918.</ref><ref>''[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]]'' Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Elytrigia repens - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-203.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|3}}|color=#BBDD99}} [[Шматгадовая расліна]]<ref name="ЛР"/> з валасніковістай каранёвай сістэмай даўжынёй да 100 см. [[Карэнішча|Карэнішчы]] доўгія, паўзучыя гарызантальныя<ref name="ЛР"/>, залягаюць на глыбіні ад 5 да 15 см, пераважна на глыбіні 10—12 см. [[Сцябло]] гладкае, вышынёй ад 40 да 150 см, галінастае ад вузла кушчэння. [[Лісце]] вузкалінейнае, шурпатае, шэра-зялёнае<ref name="ЛР"/>, 15—40 см даўжынёй, шырынёй 3—10 мм ля аснавання расліны і 2—8,5 мм вышэй па сцябле. [[Кветкі]] (ад 3 да 8) дробныя, сабраны ў каласкі даўжынёй 1-2 см, шырынёй 5-7 мм і таўшчынёй 3 мм. Каласкі сабраны ў рэдкі прамы<ref name="ЛР"/> [[Суквецце#Простыя суквецці|рыхлы колас]] даўжынёй ад 10 да 30 см. Каласковая і ніжняя кветкавая луска<ref name="ЛР"/> паступова звужваюцца да верхавіны і пераходзяць у [[осць]]. [[Формула кветкі]]:{{Nobr|<math>\uparrow P_{2}\; A_{3} \; G_{\underline{(2)}}</math>}}. Квітнее ў чэрвені-ліпені<ref name="ЛР"/>. Плод — зярняўка. Размнажаецца вегетатыўна карэнішчамі<ref name="ЛР"/> і насеннем (да 350 з расліны). Расце на друзлых глебах<ref name="ЛР"/>. == Распаўсюджанне == Паходзіць з [[Еўропа|Еўропы]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і [[Азія|Азіі]]. У [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ЛР"/> расце паўсюдна. == Значэнне і ўжыванне == Натуралізаваны па ўсім свеце, у многіх месцах лічыцца злосным [[пустазелле]]м. Засмечвае пасевы ўсіх сельскагаспадарчых культур, сады, агароды, лугі, пашы<ref name="ЛР"/>. Для знішчэння ва ўмовах агарода ўжываюць перакопванне [[глеба|глебы]] з выдаленнем карэнішчаў уручную, {{нп3|мульчаванне||ru|Мульчирование}}. Па-за глебай карэнішчы пырніка хутка высыхаюць і гінуць. Лісце служаць кормам для многіх [[траваедныя|траваедных]]. [[Насенне]] ядуць некаторыя [[птушкі]], напрыклад {{bt-bellat|пуначка|}}. З’яўляецца кармавою раслінай вусеняў розных матылёў, у тым ліку віду {{bt-bellat||Thymelicus lineola}}. У навуковай медыцыне траву і карэнішчы ўжываюць як мачагонны, патагонны, адхарквальны і слабы слабільны сродак. Сок свежага лісця выкарыстоўваюць для лячэння [[прастуда|прастуды]], [[бранхіт]]а, [[запаленне лёгкіх|запалення лёгкіх]], [[Жоўцевакаменная хвароба|жоўцева-]] і [[мачакаменная хвароба|мачакаменнай]] хваробы, [[астэахандроз]]а, [[фурункулёз]]а. Высушаныя карэнішчы пырніка паўзучага (''Rhizoma graminis'') утрымліваюць малавывучаныя [[гліказіды]], [[слізь]] і іншыя [[поліцукрыды]], галоўным з якіх з’яўляецца [[трытыцін]]<ref name="ЛР"/>. Акрамя гэтага ў складзе знойдзены [[фруктоза]], {{нп3|маніт||ru|Маннит}}, [[іназіт]], [[аграпірэн]], [[глюкаванілін]], [[тлусты алей]], сляды [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]], [[аскарбінавая кіслата]], [[карацін]], [[сапанін]]<ref name="ЛР"/>. Ужываюць у выглядзе [[адвар]]у як супрацьзапаленчы сродак пры [[рэўматызм]]е, [[Падагра|падагры]], [[Цыстыт|запаленні мачавога пузыра]], [[нырачнакаменная хвароба|нырачнакаменнай хваробе]], скурных высыпаннях<ref name="ЛР"/><ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=229|isbn=5-06-000085-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420180900/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|archivedate=20 красавіка 2014}}</ref>. Ужываецца ў ежу (свежыя і высушаныя карэнішчы). Размолатыя карэнішчы даюць муку, з якой можна рыхтаваць напоі, [[піва]]. Каштоўная кармавая расліна. Лугавое і пераложнае [[Сена (корм)|сена]], скошанае да цвіцення, адрозніваецца высокімі пажыўнымі ўласцівасцямі. На пашах пырнік есца усімі відамі жывёлы, лічыцца малакагонным сродкам для кароў. У фазе цвіцення змяшчае 9 % бялка, 2,7 тлушчу, 31 абалоніны, 47 % безазоцістых экстрактыўных рэчываў. Ураджай сена на пакладах вагаецца ад 6 да 15 (26) ц/га, на заліўных лугах — 20-60 ц/га. == Збор, перапрацоўка і захоўванне == Нарыхтоўваюць карэнішчы ранняй вясной ці восенню<ref name="ЛР"/> пры ўзворванні пакладаў, здабываючы іх баронамі або выкопваючы рыдлёўкамі. Затым абразаюць надземныя часткі і карані, а карэнішчы мыюць у халоднай вадзе. Сушаць на гарышчах ці пад навесамі, рассцілаючы тонкім пластом на паперы або тканіны і перыядычна змешваюць<ref name="ЛР"/>. Сыравіну пакуюць ў мяшкі па 40 кг. Захоўваюць у сухіх, добра ветраных памяшканнях. Гатовая сыравіна складаецца з карэнішчаў ці іх кавалкаў таўшчынёй 2 мм, водар адсутнічае, смак злёгку салодкі<ref name="ЛР"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пы́рнік|Прохараў В. М.|152}} * {{крыніцы/ЭПБ|4|Пы́рнік|Траццякоў Дз. І.|316—317}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-857 * {{ІВРСР|часть=142. ''Elytrigia repens'' (L.) Nevski — Пырей ползучий|том=1|стар=236}} * {{Крыніцы/Биологический энциклопедический словарь|частка=Пыре́й|старонкі=524}} * {{крыніцы/ОВРБ|388, 394|Elytrigia Desv. — Пырей}} * Лекарственные растения луга. — М.: Изобразительное искусство, 1993. — С. 46—47. == Спасылкі == * {{Плантарыум|14394|Пырей средний}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ELRE4 ''Пырнік паўзучы''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130426033127/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ELRE4 |date=26 красавіка 2013 }} (як {{btname|Elymus repens|([[L.]]) [[Gould]])}} на сайце USDA NRCS {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метлюжковыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] 7kot3lyo0gsboay9g37l81hsh6etqrw 0 164299 5180716 4612380 2026-08-13T23:38:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180716 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Рапа-Іці |Нацыянальная назва = fr/Rapa Iti |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = Астравы Тубуаі |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Французская Палінезія |Рэгіён = |Раён = ||lat_dir = S|lat_deg = 27|lat_min = 36|lat_sec = 20 |lon_dir = W|lon_deg =144 |lon_min =20 |lon_sec = 40 |CoordScale = 5 |Плошча = 40 |Найвышэйшы пункт = 650 |Насельніцтва = 482 |Год перапісу = 2007 |Выява = Rapa - Fond de la baie d'Ahurei et îlot Tapui.jpg |Подпіс выявы = Бухта Ахурэі |Катэгорыя на Вікісховішчы = Rapa Iti }} '''Рапа-Іці''', '''Рапа''', '''Рапаіці''' ([[французская мова|франц.]], [[таіцянская мова|таіц.]]: ''Rapa Iti'', ''Rapa'', ''Rapaiti'') — [[востраў]] у [[архіпелаг|групе]] [[астравы Тубуаі|астравоў Тубуаі]]. Уваходзіць у склад [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. Плошча — 40 км². Насельніцтва — 482 чал. (2007 г.). == Геаграфія == Востраў Рапа-Іці месціцца на поўдні [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]] ў 690 км на паўднёвы захад ад [[востраў Тубуаі|вострава Тубуаі]], у 1238 км ад [[Папеэтэ]], у 16325 км ад [[Парыж]]а, у 17031 км ад [[Мінск]]а. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Абрысамі нагадвае [[грэчаскі алфавіт|грэчаскую літару]] ς. Даўжыня — 9,8 км, найбольшая шырыня — 7,6 км. Аснова [[суша|сушы]] сфарміравана [[базальт]]амі. [[Бераг]]і абрывістыя. На захадзе і ўсходзе вылучаюцца прасторныя [[бухта|бухты]]. Востраў даволі [[гара|гарысты]]. Найвышэйшы пункт — гара Перау (650 м). [[Клімат]] трапічны вільготны. Насельніцтва жыве пераважна ў цэнтры і на поўначы Рапа-Іці. На поўдні створаны запаведнік Манатау. Першародная [[прырода]] вострава пацярпела ад імклівага развіцця [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] яшчэ да прыходу еўрапейцаў. Схілы многіх гор страцілі [[флора|расліннасць]] і падвергнуліся моцнай эрозіі. == Гісторыя і культура == Насельніцтва Рапа-Іці складае асобны [[палінезійцы|палінезійскі]] этнас ''эната рапаіці'', [[культура]] і [[мова]] якога значна адрозніваецца ад суседзяў [[тубуаі]] і [[таіцянцы|таіцян]]. Адно з першых вядомых найменняў вострава — '''Апара''' (ад мясцовага слова ''пар'', літаральна «ўмацаванне»). Яно было зафіксавана брытанскім першаадкрывальнікам [[Джордж Ванкувер|Дж. Ванкуверам]] у [[1791]] г. [[Нарвегія|Нарвежскі]] даследчык [[Тур Хеердал]] лічыў, што востраў Рапа-Іці (літаральна «Малая Рапа») можа быць [[гісторыя|гістарычна]] звязаны з [[востраў Рапануі|востравам Рапануі]] (літаральна «Вялікая Рапа»). Падчас [[археалогія|археалагічных]] раскопак ім было выяўлена 15 каменных умацаванняў (пра іх існаванне [[навука|вучоныя]] і ўлады [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]] ведалі і раней, у наш час вядома 28). Была высунута [[гіпотэза]], што Рапа-Іці мог з’яўляцца прарадзімай [[рапануі]]. Але ў будучым яна не знайшла пацверджання. Як высветлілася, першыя насельнікі з’явіліся на Рапа-Іці не раней за [[1150]] г. н. э. Шчыльная палінезійская каланізацыя адбылася пасля [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Аднак у вострава Рапаі-Іці ўсё ж маюцца агульныя паралелі з востравам Рапануі. У абедзвюх гэтых ізаляваных частках [[Акіянія|Акіяніі]] ў выніку чалавечай дзейнасці адбыліся [[экалогія|экалагічныя]] катастрофы, якія прывялі да пераўладкавання культуры і грамадства. Імклівае павелічэнне насельніцтва на Рапа-Іці спрыяла спальванню [[лес]]у і [[тэраса|тэрасіраванню]] схілаў [[гара|гор]] для вырошчвання [[Colocasia esculenta|тара]]. Да канца [[15 стагоддзе|XV]] ст. тубыльцы амаль знішчылі вялікія [[дрэва|дрэвы]] і [[куст|хмызнякі]], што стала прычынай эрозіі [[глеба|глебы]], а значыць, і скарачэння плошчы палеткаў. Для далейшага забеспячэння сваіх абшчын прыдатнай зямлёй астравіцяне пачалі міжусобныя войны і будаўніцтва ўзгаданых ваенных умацаванняў. Пасля адкрыцця Рапа-Іці Дж. Ванкуверам сюды сталі прыязджаць іншыя еўрапейскія гандляры і даследчыкі. У выніку завезеных імі [[эпідэмія|эпідэмічных]] хвароб да канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. загінула тры чвэрці астравіцян. Каменныя ўмацаванні былі пакінуты. У [[1825]] г. выжылыя тубыльцы прынялі [[хрысціянства]]. У 1860-х гг. на Рапа-Іці здзейснілі напад [[перу]]анскія гандляры [[рабства|рабамі]]. Хрысціянскія місіянеры звярнуліся за дапамогай да [[Францыя|французскіх]] уладаў Таіці. У [[1864]] г. для працы на востраве былі завезены рабочыя-[[рапануі]]. Магчыма, што яны і далі яму сучасную назву. У канцы XIX ст. Рапа-Іці быў далучаны да [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. На востраве захоўваюцца многія рысы традыцыйнай культуры. ''Эната рапаіці'' асабліва вядомы сваім [[песня|спеўным]] мастацтвам. <gallery align=center widths=250px> Image:Rapa - Pa.jpg|Старажытнае каменнае ўмацаванне на вяршыні гары Image: Rapa, avant la distribution, 1905.jpg|Насельнікі вострава, 1905 г. </gallery> == Інфраструктура == На востраве два вялікія паселішчы. Адміністрацыйным цэнтрам і [[порт]]ам з’яўляецца вёска Ахурэі. Эканоміка Рапа-Іці ў значнай ступені залежыць ад фінансавай дапамогі з боку ўладаў [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. [[Дзяржава]] — галоўны працадаўца. Мясцовае насельніцтва займаецца [[земляробства]]м і [[рыбалоўства|ловам рыбы]], але, галоўным чынам, для ўнутранага забеспячэння. [[Турызм]] пакуль не адыгрывае істотнай ролі ў развіцці. Дзейнічае [[аэрапорт]]. == Спасылкі == * [http://www.geokem.com/OIB-volcanic-pacific.html Pacific Oceanic Island OIBS] * [http://www.psu.edu/dept/liberalarts/sites/kennett/djkennett/pdf/Rapa_antiquity.pdf Douglas Kennett, Atholl Anderson, Matthew Prebble, Eric Conte, John Southon, Prehistoric human impacts on Rapa, French Polynesia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131023055816/http://www.psu.edu/dept/liberalarts/sites/kennett/djkennett/pdf/Rapa_antiquity.pdf |date=23 кастрычніка 2013 }} * [http://zakherys.tripod.com/cultstructures2.htm#RapaIti Over One Hundred and Seven Wonders of The Ancient World]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Французскай Палінезіі]] bt34l67o0wqmh6616okyrl416iuc0w5 0 165738 5180603 5165249 2026-08-13T15:44:46Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Партыі піратаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180603 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя |назва партыі = Пірацкі цэнтр Беларусі |лагатып = Пірацкі_цэнтр.png |шырыня лагатыпа = 200px |подпіс = Лагатып Пірацкага цэнтру |лідар = |дата заснавання = [[14 верасня]] [[2012]] (з'явіўся сайт) |штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Беларусь]] |ідэалогія = |інтэрнацыянал = [[Пірацкі інтэрнацыянал]] |дэвіз = Пампуй! Шыфруй! Змяняйся! |афіцыйны сайт = http://pirates.by }} '''Пірацкі цэнтр''' — супольнасць актыўных людзей, якія выступаюць за свабоду ведаў, рэформу капірайта, прыватнасць персанальная інфармацыі і празрыстае кіраванне грамадствам. ==Гісторыя== Пірацкі цэнтр (далей ПЦ) пачаў сваю дзейнасць ў [[Мінск]]у на пачатку [[2013|2013 года]].<ref>[http://www.dw.de/%D0%B2-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B/a-16635517 В байнете появились пираты]</ref>. Гэта трэцяя спроба арганізаваць пірацкі рух на [[Беларусь|Беларусі]]. За апошні год дзенайсці былі створаны [http://pirates.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626084224/http://pirates.by/ |date=26 чэрвеня 2015 }}, суполкі ў сацыяльных сетках, наладжаны сувязі з [[Пірацкая партыя|Пірацкімі партыямі]] розных краін ([[Расія]], [[Украіна]], [[Латвія]], [[Польшча]], [[Чэхія]], [[Каталонія]] ([[Іспанія]]) і шмат іншых). 19-21 красавіка 2013 Пірацкі цэнтр удзельнічаў у Генеральнай асаблеі [[Пірацкі Інтэрнацыянал|Пірацкага Інтэрнацыяналу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=517E34D68DB94 |title=Качай права |access-date=22 чэрвеня 2013 |archive-date=9 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509190925/http://www.kasparov.ru/material.php?id=517E34D68DB94 |url-status=dead }}</ref> і быў прыняты яе членам.<ref>[http://pirate-party.ru/content/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%81-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0-2013 Первые новости с Генеральной Ассамблеи Пиратского Интернационала 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504023052/http://pirate-party.ru/content/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%81-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0-2013 |date=4 мая 2013 }}</ref> 9 жніўня 2013 года піраты Беларусі прынялі ўдзел у стварэнні арганізацыі Маладых Піратаў Еўропы<ref>https://young-pirates.eu/2013/08/14/ype-founded/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219195529/https://young-pirates.eu/2013/08/14/ype-founded/ |date=19 лютага 2014 }}</ref>. ==Мэты і прынцыпы== [[File:Pirates by international.jpg|300px|thumb|Беларускія піраты на Генеральнай Асамблеі Пірацкага Інтэрнацыянала 2013]] Асноўная лінія фронту дзейнасці Пірацкага Цэнтра — гэта дэмантаж існуючага [[капірайт]]а.<ref>[http://www.kv.by/content/324833-chto-takoe-kopirait-raskladyvaem-po-polochkam Что такое копирайт? Раскладываем по полочкам]</ref> Акрамя таго, піраты Беларусі <ref>[http://belsat.eu/be/nasze_programy/episode/m,3728,pierablytats-atyt-z-shyzafreniiai-u-baratsbie-z-sumiotami-maghilioutsy-zabylisia-na-chalaviechnasts-natsyia-piratau.html Нацыя піратаў. Чаму большасць беларусаў спажывае неліцэнзійную прадукцыю?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221180237/http://belsat.eu/be/nasze_programy/episode/m,3728,pierablytats-atyt-z-shyzafreniiai-u-baratsbie-z-sumiotami-maghilioutsy-zabylisia-na-chalaviechnasts-natsyia-piratau.html |date=21 лютага 2014 }}</ref> выступаюць за: *[[Creative Commons|альтэрнатыўныя ліцэнзіі]] і свабодны выбар аўтара; *адкрытасць улады і празрыстаць прыняцця рашэнняў; *даступны хуткасны [[інтэрнэт]]; *права на прыватнасць ў інтэрнэце і рэальным жыцці; *свабодныя і адкрытыя веды; *[[адкрытае праграмнае забеспячэнне]] ў грамадскай сферы, адукацыі, культуры; *сацыяльныя навацыі. Прынцыпы, якіх прытрымліваюцца ў Пірацкім цэнтры: *адкрытасць; *альтэрнатыўнасць; *ініцыятыўнасць; *дзеянне; ==Напрамкі дзейнасці== [[File:cryptoparty 2 1.jpg|300px|thumb|Крыптавечарына ў Мінску]] На дадзены момант (2013 год) асноўны напрамак дзейнасці - адукацыйны, які ўключае: *арганізацыю публічных лекцый, дыскусій, круглых сталоў, кінапраглядаў;<ref>[http://www.slideshare.net/zabej/digital-rights-and-copyright Прэзентацыя "Капірайт і цыфравыя правы"]</ref><ref>[http://solit.isoligorsk.org/%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%BA/ Open Source и социальные институты (відэа)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410081215/http://solit.isoligorsk.org/%d0%bc%d0%b8%d1%85%d0%b0%d0%b8%d0%bb-%d0%b2%d0%be%d0%bb%d1%87%d0%b5%d0%ba/ |date=10 красавіка 2016 }}</ref><ref>[http://solit.isoligorsk.org/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE/ Беларусский копирайт: тенденции развития и альтернативы (відэа)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304235642/http://solit.isoligorsk.org/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> *правядзенне [[крыптавечарына|крыптавечарын]];<ref>{{Cite web |url=http://mediabarcamp.com/2013/04/2892/ |title=Криптовечеринка на МедиаБарКэмпе |access-date=22 чэрвеня 2013 |archive-date=25 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525002609/http://mediabarcamp.com/2013/04/2892/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://it.tut.by/346856 На криптовечеринке бесплатно научат "шифроваться" в интернете (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130605094322/http://it.tut.by/346856 |date=5 чэрвеня 2013 }}</ref> *сустрэчы з нефармальнымі творцамі;<ref>{{Cite web |title=Пираты завоевывают Витебск |url=http://pirates.by/news/123 |accessdate=22 чэрвеня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130907225150/http://pirates.by/news/123 |archivedate=7 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref> *удзел ў розных канферэнцыях, IT-мерапрыемствах; *аўдыёмасты з піратамі розных краін; *вывучэнне капірайта самастойна і агулам; *пераклад артыкулаў, субтытраў да відэа і фільмаў, у тым ліку на беларускую мову; *напісанне рэцэнзій, правядзенне апытанняў; *стварэнне бібліятэкі і медыятэкі і інш. ==Галерэя== <gallery> Афиша. Первая криптовечеринка в Минске, Беларусь.jpg|Першая крыптавечарына ў Мінску Онлайн-мост. Пиратский Интернационал.jpg|Анлайн мост с Пірацкім Інтэрнацыяналам Афиша. Квартирник и копирайт.jpg|Афіша да адкрытай лекцыя сярод нефармалаў Онлайн-мост._Краудсорсинг_в_законах.jpg|Анлайн мост з актывістамі Фінляндыі Афиша. Пираты Ленинграда.jpg|Анлайн мост в Піратамі Санкт-Пецярбурга </gallery> {{Зноскі}} ==Спасылкі == *[http://pirates.by/ Афіцыйны сайт "Пірацкага Цэнтра "] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626084224/http://pirates.by/ |date=26 чэрвеня 2015 }} *[[Інтэрнацыянал Пірацкіх Партый|Сустветны пірацкі рух]] [[Катэгорыя:Супольнасці]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Партыі піратаў]] kuhpcvhryhi6knce383psdejoo1g06s 10 175189 5180536 5178936 2026-08-13T14:01:40Z JerzyKundrat 174 5180536 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> p2wjhxdz7bcz9wwpb2wlycv0avo83is 5180551 5180536 2026-08-13T14:16:18Z JerzyKundrat 174 5180551 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> * Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. <small>''(10&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> qgtglbmhtrsa0mff2tdmqivupo0zixw 0 175830 5180846 5141638 2026-08-14T07:05:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Прозвішча */ 5180846 wikitext text/x-wiki '''Пятроўскі''' — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Аляксандр Аляксандравіч Пятроўскі]] (1953—2019) — беларускі спецыяліст у галіне вылічальнай тэхнікі і інфарматыкі. * [[Барыс Васілевіч Пятроўкі]] (1908—2004) — [[хірург]], вучоны, міністр аховы здароўя СССР. * [[Георгій Сямёнавіч Пятроўскі]] (1924—1989) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. * [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] (нар. 1945) — беларускі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, навуковец. * [[Іван Георгіевіч Пятроўскі]] (1901—1973) — [[матэматык]], акадэмік [[Акадэмія навук СССР|АН СССР]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Віталь Уладзіміравіч Пятроўскі]] — беларускі танцоўшчык, саліст [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета |Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Беларусі]]. * [[Клеменс Пятроўскі]] — педагог, прафесар Полацкай езуіцкай акадэміі. * [[Леанід Рыгоравіч Пятроўскі]] (1902—1941) — савецкі военачальнік. * [[Міхал Пятроўскі]] — беларускі хадэцкі дзеяч, каталіцкі святар. * [[Павел Якаўлевіч Пятроўскі]] (1924—2000) — вучоны ў галіне геабатанікі. * [[Рыгор Іванавіч Пятроўскі]] (1878—1958) — рэвалюцыянер у Расіі, савецкі дзяржаўны дзеяч. * [[Сцяпан Фёдаравіч Пятроўскі]] (1897—1979) — ваенны дзеяч, генерал-маёр (1945). * [[Сяргей Уладзіміравіч Пятроўскі]] (1937—1999) — беларускі кінааператар. * [[Ян Пятроўскі]] (1905—2001) — пратэстанцкі прапаведнік, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч Заходняй Беларусі і ў эміграцыі. === {{D-|[[Пятроўская]]}} === {{:Пятроўская}} == Тапонім == * [[Пятроўскі (Клімаўскі раён)|Пятроўскі]] — пасёлак у [[Клімаўскі раён|Клімаўскім раёне]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. * [[Пятроўскі (Гаўрылава-Пасадскі раён)|Пятроўскі]] — пасёлак гарадскога тыпу ў Гаўрылава-Пасадскім раёне [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. == Іншае == * «[[Пятроўскі (стадыён)|Пятроўскі]]» — футбольны стадыён у [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]]. == Гл. таксама == * [[Пятроў]] {{неадназначнасць}} bt0n098ui1zg2m6c9e75tvummqf9qvn 0 176606 5180700 5179918 2026-08-13T22:49:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180700 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ваньковіч}} {{Асоба}} '''Раман Леапольдавіч Ваньковіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1973)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Ванькович Роман Леопольдович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 101 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання|дзявятага]] склікання. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 лютага 1937 года ў в. [[Дзераўная (Стаўбцоўскі раён)|Дзераўная]] [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў сялянскай сям’і<ref>{{Cite web |url=https://stolbtsy.gov.by/region/izvestnye-lyudi |title=Известные люди |access-date=12 жніўня 2026 |archive-date=28 красавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428132755/https://stolbtsy.gov.by/region/izvestnye-lyudi |url-status=dead }}</ref>. З 1961 года — звеннявы механізаванага звяна па вырошчванні бульбы ў калгасе «Чырвоная Зорка» Стаўбцоўскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў вытворчасці і нарыхтоўцы сельскагаспадарчых прадуктаў<ref name="БС"/>. З 1976 года — член [[ЦК КПБ]]. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР з 1975 года<ref name="БС"/>. == Узнагароды == * [[Ордэн Леніна]] (1971)<ref name="героі">[https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14340 Ванкович Роман Леопольдович]</ref>, * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1973)<ref name="героі"/>, * ордэн Леніна (1973)<ref name="героі"/>, * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1986)<ref name="героі"/>, * [[ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]]<ref name="героі"/>, * [[заслужаны работнік сельскай гаспадаркі БССР]]<ref name="героі"/>, * ганаровы грамадзянін Стаўбцоўскага раёна<ref>[https://www.sb.by/articles/obida.html Обида]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/obida.html Обида] {{DEFAULTSORT:Ваньковіч Раман Леапольдавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] 8kg1omc3on2omadyro5fmrjm57omzll 0 178560 5180678 5165277 2026-08-13T20:19:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180678 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Равакі |Нацыянальная назва = en/Rawaki |Карта = Rawaki Map.jpg |Подпіс карты = |Архіпелаг = Астравы Фенікс |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Кірыбаці |Пазіцыйная карта = Акіянія |Рэгіён = |UTC = |Раён = |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 43|lat_sec = 15 |lon_dir = W|lon_deg =170 |lon_min =42 |lon_sec = 45 |CoordScale = |Плошча = 0,65 |Найвышэйшы пункт = |Насельніцтва = 0 |Год перапісу = |Выява = Rawaki -45-70+40 ESC large ISS002 ISS002-E-10045.png |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Rawaki }} '''Рава́кі''' ({{lang-en|Rawaki}}) — [[востраў]] у групе [[Фенікс (астравы)|астравоў Фенікс]]. Да [[1980]] года меў назву '''Фенікс'''. Уваходзіць у склад дзяржавы [[Кірыбаці]]. Плошча — 0,65 км². Незаселены. Востраў Равакі знаходзіцца ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], на поўдзень ад [[экватар]]а, за 1880 км ад [[Паўднёвая Тарава|Паўднёвай Таравы]], сталіцы [[Кірыбаці]]. Гэта замкнёны [[атол]] з унутранай [[лагуна]]й, які атачае кола [[каралавыя рыфы|каралавых рыфаў]]. Быў адкрыты [[24 лютага]] [[1824]] года экіпажам [[Вялікабрытанія|брытанскага]] карабля «Фенікс» і атрымаў назву Фенікс. Пазней гэтая назва была выкарыстана [[картаграфія|картографамі]] для ўсёй групы астравоў. У [[1870]]—[[1871]] гадах на Равакі здабывалі [[гуана]]. [[29 чэрвеня]] [[1889]] года Равакі быў далучаны да брытанскіх каланіяльных уладанняў. У [[1979]] годзе перайшоў пад юрысдыкцыю незалежнай дзяржавы Кірыбаці. == Спасылкі == * [http://pipa.neaq.org/2009/09/phoenix-and-orona.php Phoenix and Orona] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141113002350/http://pipa.neaq.org/2009/09/phoenix-and-orona.php |date=13 лістапада 2014 }} * [http://pipa.neaq.org/2012/06/reefs-of-rawaki.html Reefs of Rawaki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251003174302/http://pipa.neaq.org/2012/06/reefs-of-rawaki.html |date=3 кастрычніка 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Фенікс]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Атолы|Равакі]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] jlgbl0sx7p9seh2q6qqx1wft9dld0u8 0 178990 5180789 4967232 2026-08-14T06:38:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180789 wikitext text/x-wiki [[Файл:PompeiiStreet.jpg|thumb|right|Рымская дарога ў [[Пампеі|Пампеях]]]] '''Рымскія дарогі''' ({{lang-la|viae}} — дарогі) — дарожная сетка, створаная [[Рымская імперыя|рымлянамі]] для хуткага перасоўвання войскаў, гандлёвых караванаў і кур’ераў. Часцей за ўсё гэта былі адносна прамыя дарогі паміж важнымі населенымі пунктамі, што давала магчымасць хутка перамясціцца ў неабходнае месца. Рымскія дарогі злучылі паміж сабой шматлікія гарады ў [[Італія|Італіі]], затым пачалі з’яўляцца і на іншых тэрыторыях [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] паміж значнымі палітычнымі і эканамічнымі цэнтрамі. Першапачаткова дарогі будаваліся ў ваенных мэтах, але затым сталі іграць значную ролю ў эканамічным развіцці імперыі. Магчыма, у канчатковым выніку развітая сетка дарог толькі спрасціла заваёву рымскіх тэрыторый варварамі. Пасля [[падзенне Рымскай імперыі|падзення Рымскай імперыі]] дарогамі працягвалі карыстацца па меншай меры каля тысячагоддзя, а ў некаторых выпадках і дагэтуль, хоць зараз яны ўжо пакрыты асфальтам. == Найбуйнейшыя рымскія дарогі == {{main|Спіс рымскіх дарог}} [[Файл:Map of Roman roads in Italy.png|thumb|Асноўныя рымскія дарогі ў Італіі]] * '''[[Via Agrippa]]''' ([[Агрыпіева дарога]]) — пабудавана ў [[40]] годзе, злучала паміж сабой Рым і [[Булонь-сюр-Мэр]]. * '''[[Via Æmilia]]''' ([[Эміліева дарога]]) — пабудавана ў [[187 да н.э.|187 годзе да н.э.]], злучала [[Рыміні]] і [[П’ячэнца|П’ячэнцу]]. * '''[[Via Appia]]''' ([[Апіева дарога]]) — пабудавана ў [[312 да н.э.|312 годзе да н.э.]], злучала Рым і [[Брындызі]]. * '''[[Via Aurelia]]''' ([[Аўрэліева дарога]]) — пабудавана ў [[241 да н.э.|241 годзе да н.э.]], злучала Рым і [[Лігурыя|Лігурыю]]. * '''[[Via Cassia]]''' ([[Касіева дарога]]) злучала Рым і [[Этрурыя|Этрурыю]]. * '''[[Via Clodia]]''' злучала Рым з узбярэжжам [[Тырэнскае мора|Тырэнскага мора]]. * '''[[Via Domitia]]''' ([[Даміцыева дарога]]) — пабудавана каля [[118 да н.э.|118 года да н.э.]], злучала паўночную [[Італія|Італію]] з [[Іспанія]]й праз [[Нарбонская Галія|Нарбонскую Галію]]. * '''[[Via Egnatia]]''' — пабудавана ў [[II стагоддзе да н.э.|II стагоддзі да н.э.]], злучала [[Дурэс]] з [[Візантый|Візантыем]]. * '''[[Via Julia Augusta]]''' — пабудавана ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]], злучала [[П’ячэнца|П’ячэнцу]] з далінай [[Рона|Роны]]. * '''[[Via Flaminia]]''' ([[Фламініева дарога]]) — пабудавана ў [[220 да н.э.|220 годзе да н.э.]], злучала Рым з [[Умбрыя]]й. * '''[[Via Latina]]''' злучала Рым з паўднёвай часткай Італіі. * '''[[Via Postumia]]''' злучала [[Генуя|Геную]] з [[Аквілея]]й. * '''[[Via Salaria]]''' («[[соль|саляны]] шлях») злучала Рым з тэрыторыямі [[сабіны|сабінян]], вынікаючы праз даліну [[Тыбр]]а. * '''[[Via Valeria]]''' злучала Рым з цэнтральнай Італіяй. == Афарызмы == [[Файл:Estradas consulares.svg|thumb|right|«Усе дарогі вядуць у Рым»]] Знакамітая прымаўка «'''Усе дарогі вядуць у Рым'''»{{efn|Магчыма, з [[«Liber parabolarum»]] французскага тэолага Алана Лільскага — {{lang-la|Mille viae ducunt hominem per saecula Romam}}. Ці ў [[Жан дэ Лафантэн|Лафантэна]] ў байцы «Le Juge arbitre, l’Hospitalier, et le Solitaire» — «Tous chemins vont à Rome».}}<ref>[http://www.bibliotekar.ru/encSlov/3/180.htm Энциклопедический словарь крылатых слов и выражений. Автор-составитель Вадим Серов.]</ref> мае пад сабой фактычную аснову{{sfn|Heinz|2003|p=21|g=|}}. [[Рым]] быў цэнтрам Імперыі, першыя дарогі злучалі Рым з іншымі буйнымі гарадамі, і менавіта Рым будаваў гэтыя самыя дарогі. Таму падарожнік, які патрапіў на рымскую дарогу, мог бы без вялікіх намаганняў дабрацца да [[Рым|сталіцы]] старажытнай дзяржавы, не заблукаўшы, — трэба было толькі выбіраць на скрыжаваннях самыя шырокія дарогі. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Chevallier R. Les voies romaines. — Armand Colin, 1972. * Thiollier-Alexandrowicz G. Itinéraires romains en France. — Faton, 2000. — ISBN 2878440366 * Von Hagen, Victor W. The Roads That Led To Rome. — Cleveland and New York: The World Publishing Company, 1967. * {{h|Heinz|2003|3=Heinz, Werner Reisewege der Antike. Unterwegs im Römischen Reich. — Stuttgart: Theiss, 2003. — S. 128.}} * Klee, Margot. Lebensadern des Imperiums. Strassen im Römischen Reich. — Stuttgart: Theiss, 2010. — S. 160. * Grant, Michael. History of Rome. — New York: Charles Scribner, 1978. * Laurence, Ray. The roads of Roman Italy: mobility and cultural change. — Routedge, 1999. — ISBN 978-0-415-16616-4 == Спасылкі == {{Commons|Category:Roman road}} * [http://www.unrv.com/culture/roman-roads.php Рымскія дарогі на сайце «UNRV»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090218225458/http://www.unrv.com/culture/roman-roads.php |date=18 лютага 2009 }} {{ref-en}} * [http://traianus.rediris.es/ Рымскія дарогі на сайце «Traianus»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080528061612/http://traianus.rediris.es/ |date=28 мая 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.viadomitia.org/ Міжземнаморскія рымскія дарогі (The Roman Roads in the Mediterranean)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201005011103/http://www.viadomitia.org/ |date=5 кастрычніка 2020 }} {{ref-en}}{{ref-es}}{{ref-fr}}{{ref-it}}{{ref-pt}} === Карты === * [http://people.hofstra.edu/geotrans/eng/ch1en/conc1en/romannet.html Roman Road Network, 200 AD] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080112132404/http://people.hofstra.edu/geotrans/eng/ch1en/conc1en/romannet.html |date=12 студзеня 2008 }} — агульная карта ўсёй сеткі рымскіх дарог {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рымскія дарогі| ]] 18qdl0hz6nzi88sl0sqrafus7sg5hyg 0 179438 5180748 5165668 2026-08-14T03:48:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180748 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Роза}} {{Таксон |image file = Rosa canina flower Luc Viatour.JPG |image title = |image descr = Кветкі шыпшыны сабачай |regnum = Расліны |parent = Caninae_subsect |rang = Від |latin = Rosa canina |author = [[L.]], 1753 |syn = {{bt|Rosa ciliatosepala|[[Blocki]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Rosa canina |commons = Category:Rosa canina |itis = 24819 |ncbi = 74635 |eol = |grin = 5309 |ipni = 731955-1 |tpl = tro-27800145 }} '''Ружа сабачая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|112}}</ref><ref>БЭ ў 18 т. Т. 13. Мн., 2001. С. 433.</ref>, '''Шыпшына сабачая'''<ref name="Ур">Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.</ref> (''Rosa canina'') — [[Біялагічны від|від]] раслін, якія адносяцца да [[род]]у {{bt-bellat|Ружа|Rosa}} сямейства {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. == Назва == Назва «ружа сабачая» з’явілася ў кантэксце супастаўлення каштоўнасці дадзенага куста з садовымі ружамі. Паводле другой версіі — Ховард ([[1987]]), шыпшына выкарыстоўвалася ў [[18 стагоддзе|XVIII]] і [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзях для лячэння сабачых укусаў, адсюль і ўзнікла назва. Беларускія назвы: ружа сабачая, роза<ref name="Киселевский"/>, ружа, шупшына<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, рожа, шупшыннік, шыпшына<ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, шыпшыннік<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Rosa canina/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref><ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>. == Апісанне == [[Файл:Illustration Rosa canina1.jpg|thumb|left|Шыпшына сабачая. {{Бат.іл.|3}}]] Шыпшына сабачая — лістападны [[куст]], які дасягае ў вышыню ад 1,5 да 2,5 м<ref name="Хржановский">{{кніга|аўтар=Хржановский В. Г.|загаловак=Розы. Филогения и систематика. Спонтанные виды европ. части СССР, Крыма и Кавказа. Опыт и перспективы использования|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/hrzhanovskij1958_rozy.djvu|месца=М.|выдавецтва=Советская наука|год=1958|старонкі=177—183|старонак=497}}</ref>. [[Парасткі]] тоўстыя, дугападобна выгнутыя<ref name="Ур"/>, радзей амаль прамыя<ref name="Хржановский" />. Кара зялёная, с сонечнага боку чырванее<ref name="Ур"/>. [[Шып, батаніка|Шыпы]] рэдкія, [[серп]]ападобныя, з вельмі кароткім аснаваннем, з бакоў сціснутыя, на галоўных сцеблах амаль прамыя, на кветканосных парастках шматлікія, заўсёды кручкападобна-выгнутыя<ref name="Ур"/><ref name="Хржановский" />. Сярэднія [[ліст]]ы кветаносных парасткаў 7-9 см даўжыні, голыя<ref name="Ур"/>, толькі па галоўнай жылцы усеяныя кароткімі валасінкамі, непарнаперыстыя, з сям’ю, радзей пяццю або дзевяццю проста-вострапільчатымі па краі (нярэдка зубцы сканчаюцца жалёзкай), яйкападобна-эліптычнымі, на верхавіне коратка завостранымі [[лісточак, частка ліста|лісточкамі]], 2-2,5 см даўжынёй і 1-1,5 см шырынёй. Ля аснавання ліста маецца вузкі, па краі залозіста-раснічасты [[прылістак]], з вострымі вушкамі<ref name="Хржановский" />. [[Кветкі]] — без паху, адзіночныя або сабраныя па тры-пяць у верхавінныя [[суквецце|шчыткападобныя суквецці]], ад белага да ярка-ружовага колеру<ref name="Ур"/>, дасягаюць у [[дыяметр]]ы 5-8 см [[Чашалісцік]]аў і знізу ўсеяныя кароткімі валасінкамі, зверху ў большасці выпадкаў голыя, да 20-25 мм даўжыні, шырокаланцэтныя, з багатымі пёрыстымі прыдаткамі, пасля [[цвіценне|цвіцення]] адгінаюцца назад<ref name="Ур"/> і задоўга да паспявання пладоў адвальваюцца. Пялёсткі карацей чашалісцікаў; дыск шырокі, да 4-5 мм у дыяметры, плоскі або конусападобны, з зевам 1-1,6 мм у дыяметры; слупкі доўгія, пакрытыя белымі валасінкамі; галоўка лычыкаў шарападобная, канічная, радзей амаль шарападобная. Кветаножкі даўжынёй 12-18 мм, часцей за роўныя велічыні спелага плода, радзей карацей або даўжэй яго, звычайна пазбаўленыя валасінак і жалёзак. Цвіце ў маі-чэрвені (ліпені)<ref name="Хржановский" />. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|[[Файл:Male and female sign.svg|12px]]<math>\ast K_{(5)}\; C_{5}\; A_{\infty}\; G_{\underline{\infty}}</math>}}<ref name="Яковлев">{{кніга|аўтар=Яковлев Г. П., Челомбитько В. А.|загаловак=Ботаника: Учебник для вузов|адказны=Под ред. Р. В. Камелина|месца=СПб.|выдавецтва=Спецлит, изд-во СПХФА|год=2003|старонкі=434|старонак=647|isbn=5-299-00237-8|тыраж=5000}}</ref>. [[Плод|плады]] — гладкія і льсняныя, памяранцава-чырвонага колеру<ref name="Ур"/>, пры паспяванні 15-26 мм даўжынёй, шырокаавальныя, радзей амаль шарападобныя, пазбаўленыя жалёзак<ref name="Хржановский" />, унутры ўтрымліваюць [[насенне]] — шмат валасістых [[Арэшак|арэшкаў]]. Плады спеюць у жніўні. {| class="wikitable" align=center valign=top cellspacing=2 |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Файл:Rosa canina plant Luc Viatour.JPG|100px|center]]<p style="font-size: 85%">Агульны выгляд ||[[Файл:Rosa canina blatt 2005.05.26 11.50.13.jpg|200px|center]]<p style="font-size: 85%"> Лісце ||[[Файл:Rosa canina .jpg|200px|center]]<p style="font-size: 85%">Кветка ||[[Файл:Rosa canina fruits.jpg|200px|center]]<p style="font-size: 85%"> Плады |} == Хімічны склад == Плады шыпшыны сабачай утрымліваюць аскарбінавую кіслату (зрэдку да 1 %<ref name="Ур"/>, часцей 0,2 % ці нават менш), шыпшыны — да 5-6 %, рэдка больш (часам да 14 %), у сярэднім 2-3 %. Утрыманне іншых рэчываў практычна не адрозніваецца: флаваноіды — вытворныя кверцэцін, кемпферол і антацыяны, кацехіны, караціноіды — да 8 мг%, пантатэнавая, нікацінавая кіслата і яе [[аміды|амід]], вітамін В1, В2, К, Е, пекцінавыя рэчывы, цукры, кіслоты, трыцерпены, мікраэлементы K, Mn, Fe, Co, Mg, Ca і інш. == Распаўсюджанне і экалогія == [[Еўропа]], [[Заходняя Азія]], [[Паўночная Афрыка]]. У [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы Расіі]] да [[Масква|Масквы]], часам і далей на поўнач, [[Крым]], [[Каўказ]], [[Сярэдняя Азія]]<ref>{{кніга|аўтар=Андронов Н. М., Богданов П. Л.|загаловак= Определитель древесных растений по листьям|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/andronov1974_opred_drevesn_rast_listja.pdf|месца=Л.|выдавецтва=ГУПИ Издательство Лен. Университета|год=1974|старонкі=49|старонак=128}}</ref>. У Беларусі распаўсюджана па ўзлесках, хмызняках, схілах, пераважна ў паўднёвай частцы<ref name="Ур"/>. Расце ў разрэджаных лясах, на палянах, высечках, бязлесных хмызняковых і травяністых схілах, на берагах ручаёў і рэк, уздоўж дарог, на пустках, як пустазелле<ref name="Хржановский" />. == Ужыванне == Вітамінная, лекавая, харчовая, меданосная, эфірамаслічная, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная расліна. === Медыцынскае выкарыстанне === Дзякуючы багатаму ўтрыманню вітамінаў і флаваноідаў плады шыпшыны валодаюць рознабаковым дзеяннем. Выяўляюць дыўрэтычнае, крывесуцішальнае і звязальнае дзеянне. Плады шыпшыны зніжаюць ўтрыманне [[халестэрын]]у ў крыві, запавольваюць адклад [[атэрасклероз|атэрасклератычных]] бляшак у крывяносных сасудах. Вітаміны і каратын актывізуюць [[энзімы|энзімную]] сістэму, узмацняюць рэгенерацыю тканак, сінтэз [[гармоны|гармонаў]] і аказваюць дабратворны ўплыў на вугляводны абмен і пранікальнасць сасудаў. Змест вітаміна Р спрыяе памяншэнню далікатнасці капіляраў, дапамагае выкарыстанню аскарбінавай кіслаты арганізмам. Вітамін К удзельнічае ў стварэнні пратрамбіну і ўплывае на нармальную згусальнасць крыві. Іншыя вітаміны маюць важныя фізіялагічныя функцыі. Плады шыпшыны дзейнічаюць спрыяльна пры авітамінозе і як умацавальны сродак у рэканвалесцэнтны перыяд. У лекавых формах іх прымаюць з мэтай прафілактыкі [[цынга|цынгі]] і гіпавітаміноза С і Р, пры гемарагічных дыятэзах, розных крывацёках, у тым ліку выкліканыя прамянёвай хваробай, пры хваробах печані (хранічны гепатыт, [[халецыстыт]], [[халангіт]]), пры нефрапатыі цяжарных, (хваробы нырак і мачавога пузыра), ранах, пераломах касцей, якія вяла загойваецца, [[дыстрафія]]х, пры ўзмацненні фізічных нагрузак, разумовым напружанні, у перыяд цяжарнасці і лактацыі, станоўчы ўплыў вітаміна С пры [[атэрасклероз]]е. Як агульнаўмацавальны сродак (пры вострых і хранічных інфекцыях, дыстрафіі, фізічных нагрузках і г. д.). Плады шыпшыны сабачай ужываюць у [[народная медыцына|народнай медыцыне]]. [[Чай]] з пладоў выкарыстоўваюць пры прастудных захворваннях. Насенне — для лячэння камянёў у [[мочавыдзяляльныя шляхі|мочавыдзяляльных шляхах]]<ref>[http://www.adventus.info/medicine/flora/documents/316-1.php Шиповник собачий — Лекарственные растения]</ref>, пры [[рэўматызм]]е і [[падагра|падагры]]. Плады ўтрымліваюць нязначную колькасць [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна C]] (0,24-0,85 % ад сухой вагі мякаці). Як вітамінавая расліна шыпшына сабачая вялікага значэння не мае<ref>{{кніга|загаловак=Дикие съедобные растения|адказны=Под ред. акад. В. А. Келлера; АН СССР; Моск. ботан. сад и Ин-т истории матер. культуры им. Н. Я. Марра|месца={{М.}}|выдавецтва=б. и.|год=1941|старонкі=12|старонак=40}}</ref>. === Харчовае выкарыстанне === {{нп3|Плады шыпшыны||ru|Плоды шиповника}} выкарыстоўваюць свежымі, у выглядзе [[гарбата|гарбаты]] ([[адвар]]у) з сушаных пладоў, [[сіроп]]у, [[сок]]у. У харчовай прамысловасці з іх рыхтуюць [[варэнне]], [[джэм]], [[пасціла|пасцілу]], [[пюрэ]], [[павідла]], [[кампот]]ы, [[Кісель|кісялі]] прычым у працэсе перапрацоўкі губляецца не больш за 35 % [[вітаміны|вітамінаў]]. Плады шыпшыны прыдатныя для вытворчасці [[цукеркі|цукерак]], [[мармелад]]у, [[дражэ]], а канцэнтраваныя прэпараты з іх дадаюць да [[кандытарскія вырабы|кандытарскіх вырабаў]] для іх вітамінізацыі. З іх рыхтуюць [[наліўка|наліўкі]], [[безалкагольныя напоі]], віны, гарбатна-кававыя сурагаты, якія адзначаюцца араматам, абумоўленым наяўнасцю [[эфірны алей|эфірных алеяў]]. Падсмажаныя на лёгкім агні плады выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі «кавы», якая мае пах [[Ваніль|ванілі]]<ref name="Верзилин">''{{нп3|Мікалай Міхайлавіч Вярзілін||uk|Верзилін Микола Михайлович}}'' По следам Робинзона. Сады и парки мира.&nbsp;— Л.: Детская литература., 1964.&nbsp;— 576с.</ref>. === Дэкаратыўнае выкарыстанне === Дзякуючы засухаўстойлівасці і здольнасці да парасткавага абнаўлення, добра развітой каранёвай сістэме шыпшына цэніцца ў супрацьэразійных і ахоўных насаджэннях. Іншыя віды шыпшынніка маюць аналагічнае прымяненне. Шыпшына сабачая — самая распаўсюджаная [[прышчэпа]] для [[сад]]овых руж. [[Шчэпа|Прышчэпленыя]] на яго ружы набываюць яго непераборлівасць, [[зімаўстойлівасць]] і значную ўстойлівасць да хвароб. === Іншае выкарыстанне === Шыпшына не вылучае шмат [[Нектар (цукрысты сок)|нектару]], але яе ахвотна наведваюць [[пчолы]] і збіраюць з яе вялікую колькасць [[пылок|пылка]]. На шыпшынніку часам вылучаецца [[падзь]]. Рэкамендуюць высаджваць яе ў месцах, дзе ў канцы мая — першай палове чэрвеня мала пылканосаў. Пялёсткі шыпшыны — выдатная сыравіна для эфірамаслічнай прамысловасці, [[парфумерыя|парфумерыі]], лікёрагарэлачнай вытворчасці. З насення здабываюць тлусты алей, багаты каратынам (да 40 %). Выкарыстоўваюць пры пролежнях, трафічных язвах, дэрматозах, як жоўцегонны, мачагонны супрацьзапаленчы сродак. У каранях і {{нп3|Гал (біялогія)|галах|ru|Галл (биология)}} шыпшыны ўтрымліваюцца [[таніды]]. Іх можна выкарыстоўваць для афарбоўвання тканін у [[карычневы колер]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар =Штегеман И. А. |загаловак =Разведение дичков Rosa canina |спасылка =http://kajuta.net/node/2717 |мова = |выданне =Вестник Императорского Российского общества садоводства, СПб. |тып = |год =1874 |том = |нумар = |старонкі = |doi = |issn = |archive-date =29 кастрычніка 2013 |archive-url =https://web.archive.org/web/20131029200310/http://kajuta.net/node/2717 }} * {{кніга |аўтар = Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. |загаловак = Иллюстрированный определитель растений Средней России |месца = М. |выдавецтва = Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований |год = 2003 |том = 2 |старонкі = 396 |isbn = 5-87317-128-9}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/kustar/rosa_p.html Шиповник собачий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100117064103/http://flower.onego.ru/kustar/rosa_p.html |date=17 студзеня 2010 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ружа]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Кусты]] 21kelhbv5ahwerfyqvv72fn73wp8fxj 0 180741 5180731 5179015 2026-08-14T01:17:14Z Reteeeee 3133 132326 /* Еўракубкі */ 5180731 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = «аўтазаводцы», «чорна-белыя», «жодзінцы» |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў|у «Юні Ікс Лабс» да снежня 2026 года|2005}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|2024/2025]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Мілсамі|Мілсамі (Орхей)]] |align="center"|2:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''2:4'''|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|2025/2026]] |rowspan="2"|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 к/р |{{Сцяг|Паўночная Македонія}} |[[ФК Работнічкі Скоп'е|Работнічкі (Скоп'е)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''4:0'''|| [[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''1:4'''|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 7h2i1xx7ar02rc7pu5uvyz4ddqcvifi 0 183635 5180593 1718405 2026-08-13T15:10:28Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Бэйкер (значэнні)]] 5180593 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бэйкер (значэнні)]] noqiv9n3y5iv1crvmwllzcmee7j470c 0 185512 5180739 4566645 2026-08-14T02:18:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180739 wikitext text/x-wiki [[Выява:Fender Rhodes.jpg|thumb|Родэс-піяна]] '''Электра-піяна Родаса''' — электра-механічны музычны клавішны інструмент і аднайменныя [[брэнд]] і фірма па выпуску электра-піяна. Яго прататып быў створаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] маладым аматарам-вынаходнікам Гаральдам Родасам (''Harold Rhodes''), прафесійны выпуск пачаўся ў [[1950-я|1950-х]] гадах і працягваўся да [[1983]] года, калі Родас на рынку не пацясніў лічбавы-[[сінтэзатар]] [[Yamaha]]. Але на пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў вытворчасць электра-піяна аднавілася. == Авія-піяна == Гісторыя інструмента распачалася ў [[1942]] годзе на авіяцыйнай базе [[Грынсбара]] ў штаце [[Паўночная Караліна]], калі малады інструктар Гаральд Бёраўз Родас (''Harold Burroughs Rhodes''), маючы музычную адукацыю дзеля маральнай падтрымкі параненых лётчыкаў стварае тады яшчэ акустычнае '''Родас Піяна Армейскага Авіяцыйнага Корпуса''' (''Rhodes Army Air Corps Piano''). Замест струн таленавіты вынаходнік выкарыстоўвае алюміневыя трубкі ад бамбардзіроўшчыка В-17. Надтхнённы першымі поспехамі Родас кідае армейскую службу і засноўвае фірму па вытворчасці музычных інструментаў '''«The Rhodes Piano Corporation»''' і праз год пасля заканчэння вайны ў [[1946]] годзе прэзентуе першы электра-механічнны інструмент «Pre Piano». Створанае паводле ўзору папярэдніка, Прэ Піяна было дададкова абсталявана лямпавым узмацняльнікам, шасціцалевым дынамікам і п'еза [[гуказдымальнік]]амі і мела гук падобны да [[чэлеста|чэлесты]] ці дзіцячае лялечнага [[фартэпіяна]]. Інструмент атрымаў добрую адзнаку ад пачынаючых свой росквіт [[джаз]]авых музыкантаў. Паляпшаючы свой інструмент Родас замяняе алюміневыя трубкі спецыяльнымі вібратарамі, нагадваючымі [[асіметрыя|асіметрычныя]] [[камертон]]ы, да якіх прыладкоўвае [[электрамагніт]]ныя [[гуказдымальнік]]і падобныя да тых, якія выкарыстоўваюцца на [[электрагітара]]х. == Фендэр-Родас == У [[1959]] годзе Гаральд, з умоваю што застанецца вядучым [[інжынер]]ам, прадае сваю кампанію вытворцу і вынаходніку электрагітар [[Леа Фендэр]]у. У хуткім часе супольнымі сіламі быў выпушчаны першы масавы прадукт '''Басовае Піяна Фендэра-Родаса''' (''Fender Rhodes Piano Bass''). Праз сваю спецыфічнасць дадзены інструмент не меў значнага распаўсюджванню і ўжываўся ў асноўным маладымі пачынаючымі гуртамі ў якіх не было [[бас-гітара|бас-гітарыста]], але сярод іх былі і вядомыя музыкі, сярод якіх гурт «[[The Doors]]». Таксама быў створаны новы [[брэнд]], праіснаваўшы 15 гадоў, нават пасля таго, як у [[1965]] годзе Карпарацыя Фендэра прадала вытворчасць электрапіяна [[CBS]]. == Родас Марк == Новы вытворца ўрэшце выпусціў мадэль з 73 клавішамі якая атрымала назву '''Fender Rhodes Suitcase Piano''' і дадаткова была абсталявана акустычнай сістэмай і ўзмацняльнікам, якія знаходзіліся пад клавіятурай. У [[1970]] годзе, адбылося чарговае паляпшэнне, вялізную акустычную частку было вырашана прыбраць і замест гэтага абсталяваць піяна металічнымі ножкамі, што паменшыла яго вагу і паспрыяла яго папулярызацыі сярод [[рок-музыка]]нтаў. Новая мадэль атрымала назву '''Fender Rhodes Stage Piano Mark I''' і было апошнім электрапіяна выпушчаным пад [[брэнд]]ам '''«Фендэр-Родас»'''. Наступную мадэль прышлося чакаць доўгія дзесяць год, толькі ў [[1980]]-м з'явілася '''Rhodes Stage Piano Mark II''', дадаткова абсталяванае спецыяльным прыстасаваннем дзеля чапляння зверху дадатковых клавішаў. На пачатку [[1980-я|1980-х]] масава пачалі выпускацца лічбавыя [[сінтэзатар]]ы і попыт на Родас піяна спаў. Не дапамагло нават з'яўленне новай мадэлі '''Rhodes Stage Piano Mark III''' абсталяванае [[MIDI]] інтэрфейсам у выніку чаго наступная мадэль '''Rhodes Stage Piano Mark IV''' засталася толькі ў чарцяжах, а '''Rhodes Stage Piano Mark V''' было выпушчана колькасцю 2000 экземпляраў. У выніку чаго фабрыка Родаса прыпыніла сваё існаванне. У [[1987]]м годзе вытворчасцю Родас піяна пачала займацца [[Японія|японская]] карпарацыя [[Роланд]], але гэтыя інструменты не мелі анічога агульнага з класічным Родас піяна, былі цалкам электроннымі і толькі прыблізна [[імітацыя|імітавалі]] яго гук. == Сучаснасц == [[2000-я]] гады дзеля [[інжынер]]аў Родаса былі адначасова благімі і шчаслівымі. [[17 снежня]] [[2000]] года не дажыўшы адзінаццаці дзён да свайго 90-годдзя сканаў заснавальнік брэнду і фабрыкі Гаральд Родас. Але нечакана сярод выканаўцаў [[электроная музыка|электроннай музыкі]] і [[рок-музыка]]ў узнік попыт на аналагавыя клавішныя інструменты ў тым ліку і на Родас піяна. Фабрыка аднавіла сваю дзейнасць і ў [[2007]]м годзе на выставах NAMM 2007 i MusikMesse 2007 адбылася прэзентацыя новай мадэлі '''Rhodas Stage Piano Mark VII''' якая сумяшчае традыцыйны электра-механічны дызайн і апошнія навінкі клавішнай вытворчасці. == Спасылкі == {{Commons|Category:Fender Rhodes}} * [http://www.rhodespiano.com Афіцыйны сайт карпарацыі Родас]{{ref-en}} * [http://www.fenderrhodes.com Неафіцыйны сайт прыхільнікаў]{{ref-en}} * [http://www.muzoborudovanie.ru/equip/studio/elpiano/rhodes/rhodespiano.php Артыкул Аляксандра Фёдарава «Электрамеханічнае піяніна».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121220000703/http://www.muzoborudovanie.ru/equip/studio/elpiano/rhodes/rhodespiano.php |date=20 снежня 2012 }}{{ref-ru}} * [http://www.fenderrhodes.com/history/memorial.php Мемарыял Гаральда Родаса (1910—2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120209080147/http://www.fenderrhodes.com/history/memorial.php |date=9 лютага 2012 }}{{ref-en}} [[Катэгорыя:Электронныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Клавішныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Музычныя інструменты паводле алфавіта]] 1e3n5raua5fn3c44tehmu54vup58qv4 0 186920 5180914 4782463 2026-08-14T07:35:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180914 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Французская дзяржава |саманазва = État français |статус = [[Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|Калабарацыянісцкі]] ўрад<br />[[Урад у выгнанні]] (1944—1945) |гімн = «[[Маршал, мы тут!]]» <br /> {{lang-fr|«Maréchal, nous voilà!»}} |сцяг = Flag of France.svg<!-- Вялікая просьба не замяняць на VichyFlag.svg - гэта не сцяг Вішы, а штандар маршала Петэна--> |апісанне_сцяга = [[Сцяг Францыі]] |герб = Le cartouche de l'État Français.svg |апісанне_герба = [[Герб Францыі]] |карта = Vichy france map.png |апісанне = '''Цёмна-сіні''': тэрыторыя рэжыму Вішы [[дэ-факта]]<br />'''Бірузовы''': тэрыторыі, акупаваныя [[Краіны Восі|краінамі Восі]]<br />'''Блакітны''': [[мандат]]ы, [[пратэктарат]]ы і [[Калонія|калоніі]] пад кіраваннем рэжыму Вішы<br />'''Светла-блакітны''': [[мандат]]ы, [[пратэктарат]]ы і [[Калонія|калоніі]], якія не кантраляваліся рэжымам Вішы |p1 = Трэцяя французская рэспубліка |flag_p1 = Flag of France.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[10 ліпеня]] [[1940]] |ліквідавана = [[22 красавіка]] [[1945]] |s1 = Часовы ўрад Французскай рэспублікі |flag_s1 = Flag of France.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = Праца, сям'я, Айчына <br /> {{lang-fr|Travail, famille, patrie}} |сталіца = [[Вішы]] (<small>[[дэ-факта]]</small>)<br />[[Парыж]] (<small>[[дэ-юрэ]]</small>)<br />[[Зігмарынген]] (<small>1944—1945</small>) |гарады = |мова = [[Французская мова|французская]] |валюта = [[Манеты і банкноты рэжыму Вішы|франк]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[аўтарытарызм|аўтарытарная]] [[дыктатура]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = [[Спіс прэзідэнтаў Францыі|Кіраўнік Французскай дзяржавы]] |кіраўнік1 = [[Анры Філіп Петэн]] |год_кіраўніка1 = 1940—1944 |тытул_кіраўнікоў2 = [[Прэм'ер-міністр Францыі|Прэм'ер-міністр]] |кіраўнік2 = [[Анры Філіп Петэн]] |год_кіраўніка2 = 1940—1942 |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = [[П’ер Лаваль]] |год_кіраўніка3 = 1942—1944 |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = [[Фернан дэ Брынон]] |год_кіраўніка4 = 1944—1945 |тытул_кіраўнікоў5 = |рэлігія = [[каталіцтва]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = [[Другое камп’енскае перамір’е]] |Дата1 = 22 чэрвеня |Год1 = 1940 |Этап2 = Усталяванне рэжыму |Дата2 = 10 ліпеня |Год2 = 1940 |Этап3 = Поўная акупацыя Францыі [[Трэці Рэйх|Германіяй]] |Дата3 = 11 лістапада |Год3 = 1942 |Этап4 = [[Вызваленне Парыжа]] |Дата4 = 25 жніўня |Год4 = 1944 |Этап5 = Спыненне існавання |Дата5 = 22 красавіка |Год5 = 1945 |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Рэжым Вішы́''' ({{lang-fr|le régime de Vichy}}), або '''Вішысцкая Францыя''', афіцыйная назва '''Французская дзяржава''' ({{lang-fr|l'État français}}) — [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкі]] рэжым у Паўднёвай Францыі часоў акупацыі Паўночнай Францыі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]] пасля паражэння Францыі напачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і падзення [[Парыж]]а ў 1940 годзе. Існаваў з [[10 ліпеня]] [[1940]] да [[22 красавіка]] [[1945]] ([[дэ-факта]] да [[25 жніўня]] [[1944]]). Афіцыйна трымаўся палітыкі [[нейтралітэт]]у, але фактычна праводзіў палітыку ў інтарэсах [[Краіны «восі» і іх саюзнікі|краін «восі»]]. Назва — ад курортнага горада [[Вішы]], дзе ў ліпені 1940 года сабраўся Нацыянальны сход, які пастанавіў перадаць [[дыктатар]]скую ўладу [[Маршал Францыі|маршалу]] [[Анры Філіп Петэн|Анры Філіпу Петэну]]; гэта адзначыла канец [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй рэспублікі]]. Урад Петэна і ў далейшым знаходзіўся ў Вішы, у той час як паўночная частка Францыі з [[Парыж]]ам была акупавана нямецкімі войскамі. У лістападзе 1942 года Германія [[Аперацыя «Антон»|акупавала ўсю тэрыторыю Францыі]], з гэтага моманту ўлада ўрада стала чыста намінальнай. Пасля [[Вызваленне Парыжа|вызвалення Парыжа]] ў канцы жніўня 1944, урад быў эвакуіраваны і існаваў у выгнанні аж да канца красавіка 1945. == Супрацоўніцтва з акупантамі == У [[кастрычнік]]у [[1940]] пасля асабістай сустрэчы з [[Адольф Гітлер|Гітлерам]] Петэн заклікаў Францыю «супрацоўнічаць» ({{lang-fr|collaborer}}) з [[Трэці рэйх|нацыстамі]]. Рэжым Вішы дзейнічаў у агульным рэчышчы германскай палітыкі, праводзячы рэпрэсіі супраць [[яўрэі|яўрэяў]], [[цыгане|цыган]], [[камунізм|камуністаў]], [[масоны|масонаў]]; на тэрыторыі Францыі дзейнічалі як германскія часці [[СС]] і [[гестапа]], так і ўласная рэпрэсіўная арганізацыя — «Міліцыя» (з [[1943]]). Праводзіліся акцыі супраць [[Супраціўленне, Францыя|Супраціўлення]], практыкаваліся расстрэлы закладнікаў. У 1944 годзе карнікі СС знішчылі паўднёвафранцузскі пасёлак [[Арадур-сюр-Глан|Арадур]] (у першапачатковай зоне кантролю Вішы). Была створана сумесная франка-германская [[33-я грэнадзёрская дывізія СС «Шарлемань», 1-я французская|дывізія СС — «Шарлемань»]] ({{lang-fr|Charlemagne}}, названа ў гонар [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]]). У Германію вывозіліся французскія рабочыя (у абмен на згоду адпусціць узятых напачатку войны французскіх ваеннапалонных). Аднак 27 лістапада 1942 г. асноўныя сілы французскага ваенна-марскога флоту (3 [[лінкор]]ы, 7 [[крэйсер]]аў, 15 [[Эсмінец|эсмінцаў]], 12 падводных лодак і 74 іншых карабля) з санкцыі ўрада Вішы [[Затапленне французскага флоту ў Тулоне|былі затоплены]] ў [[Тулон]]е, каб яны не дасталіся ні краінам Восі, ні антыгітлераўскай кааліцыі. У лютым 2009 года [[Адміністрацыйны суд Францыі]] прызнаў урад рэжыму Вішы адказным за дэпартацыю тысяч яўрэяў у нямецкія канцэнтрацыйныя лагеры падчас Другой сусветнай вайны. Паводле даных суду, падчас кіравання рэжыму Вішы з 1942 па 1944 гады ў лагеры было дэпартавана 76 000 яўрэяў. Вынесенае рашэнне стала афіцыйным прызнаннем дачынення французскага ўрада часоў Другой сусветнай вайны да [[Халакост]]а<ref>[http://lenta.ru/news/2009/02/17/blaim/ Францыя прызнала сваё дачыненне да Халакоста]</ref>. Рэжым Вішы, які праіснаваў са здачы Парыжа нямецкім войскам у 1940 годзе да вызвалення краіны саюзнікамі ў 1944 годзе, афіцыйна прытрымліваўся палітыкі нейтралітэту. == Унутраная палітыка == Ідэалагічна рэжым Вішы арыентаваўся на традыцыйна-кансерватыўныя каштоўнасці, увасабленнем якіх у міжваенныя гады лічыўся Петэн. Лічылася, што са звяржэннем Французскай рэспублікі і ўсталяваннем саюза з Германіяй адбылася «Нацыянальная рэвалюцыя» (Révolution nationale). Дэвіз Французскай рэспублікі «Свабода, роўнасць, братэрства» быў заменены на «Travail, Famille, Patrie» («Праца, Сям’я, Айчына»). Гербам вішысцкага рэжыму была сярэднявечная сякерка-[[францыска]]. Гімнам афіцыйна заставалася «[[Марсельеза]]», аднак па патрабаванні немцаў яна была забаронена, і фактычным гімнам стала песня ў гонар Петэна «[[Маршал, мы тут!]]» ({{lang-fr|Maréchal, nous voilà !}}). Петэн па асабістай ініцыятыве ўвёў на падкантрольнай яму тэрыторыі антысеміцкія законы, яўрэі былі перамешчаны ў лагеры, частка дэпартавана на тэрыторыю, занятую гітлераўцамі. Шэраг дзеячаў рэжыму, у прыватнасці, былы прэм’ер [[П'ер Эцьен Фландэн|П. Э. Фландэн]], будучы прэзідэнт Францыі [[Франсуа Мітэран|Ф. Мітэран]], тайна дапамагалі Французскаму Супраціўленню. == Міжнароднае становішча == [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|thumb|left|Філіп Петэн на сустрэчы з Адольфам Гітлерам, 24 кастрычніка 1940 года]] Міжнароднае становішча рэжыму Вішы было неадназначным. [[Краіны восі і іх саюзнікі|Краіны восі]] прызнавалі яго законным урадам. Паслом Германіі быў прызначаны [[Ота Абец]]. Дзяржавы, якія знаходзіліся ў стане вайны з Германіяй (перш за ўсё [[Вялікабрытанія]]) лічылі, пачынаючы з ліпеня 1940, законным прадстаўніцтвам Францыі ў свеце толькі [[Змагарная Францыя|рух па вызваленні Францыі]], які ўзначальваў [[Шарль дэ Голь]], а рэжым Вішы — нелегітымным урадам на чале са [[дзяржаўная здрада|здраднікамі]]. Тым не менш [[ЗША]] і [[СССР]] першапачаткова прызналі рэжым Вішы і акрэдытавалі пры ім сваіх паслоў, так, паслом у ЗША стаў [[Эрык дэ Бішап]]. У 1941 годзе, стаўшы аб’ектам агрэсіі з боку Краін восі (СССР у чэрвені, а ЗША ў снежні), абедзве гэтыя дзяржавы перавялі сваіх паслоў з Вішы ў [[Лондан]], прызнаўшы, такім чынам, урад дэ Голя. Рэжым быў прызнаны [[Канада]]й (да акупацыі паўднёвай Францыі) і [[Аўстралія]]й (да канца вайны). Адны нейтральныя дзяржавы мелі дыпламатычныя адносіны з Вішы, іншыя — не. === Адносіны з Вялікабрытаніяй === Адносіны з былым саюзнікам у Францыі былі вельмі няпростымі, у французаў для гэтага былі сур’ёзныя падставы: [[Французская кампанія|разгром французскіх армій у Бельгіі]] быў пагоршаны спешным адыходам брытанскіх войск, падчас далейшай эвакуацыі з Дзюнкерка французскія ваеннаслужачыя склалі толькі 10 % агульнай колькасці эвакуіраваных морам<ref>Мемуары У. Чэрчыля «Другая сусветная вайна».</ref>. 3 ліпеня 1940 года брытанскія ваенна-марскія сілы і авіяцыя [[Аперацыя «Катапульта»|наносяць удар па французскіх караблях]] у Мерс-эль-Кебірэ<ref>{{Cite web |title=Энциклопедия кораблей/Сражения/Вторая мировая война/Мерс-Эль-Кебире<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://ship.bsu.by/main.asp?id=4028 |accessdate=7 студзеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070911002229/http://ship.bsu.by/main.asp?id=4028 |archivedate=11 верасня 2007 |url-status=dead }}</ref>. У адказ ВПС Францыі бамбяць базу Вялікабрытаніі ў Гібралтары, па словах У. Чэрчыля — «без асаблівага запалу». У верасні 1940 года брытанская эскадра не здолела [[Сенегальская аперацыя|захапіць горад Дакар]], з прычыны супраціву салдат дакарскага гарнізона і маракоў размешчаных там баявых караблёў. У 1941 годзе Вялікабрытанія [[Сірыйска-Ліванская аперацыя|пад фармальнай падставай акупавала]] [[Сірыя|Сірыю]] і [[Ліван]], якімі Францыя валодала па мандаце [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]. У 1942 годзе Вялікабрытанія [[Мадагаскарская аперацыя|заняла Мадагаскар]] пад прычынай магчымага выкарыстання немцамі вострава як базы для падводных лодак. Баі за [[Мадагаскар]] працягваліся паўгода і скончыліся капітуляцыяй сіл вішыстаў у лістападзе 1942 года. Тайныя перамовы з брытанцамі вялі, паралельна з дэ Голем, некаторыя дзеячы рэжыму Вішы — [[Франсуа Дарлан|Ф. Дарлан]], [[Анры Жыро|А. Жыро]] і інш. == Урады рэжыму Вішы == На працягу рэжыму Вішы кіраўніком французскай дзяржавы заставаўся [[Анры Філіп Петэн|Філіп Петэн]] (1856—1951). Пры ім змянілася чатыры кабінеты міністраў, якія ўзначальвалі [[П’ер Лаваль]] (1883—1945), [[П'ер-Эцьен Фландэн|Фландэн]] (1889—1958) і [[Франсуа Дарлан|Дарлан]] (1881—1942). ;Перыяд рэакцыйных [[рэваншызм|рэваншыстаў]] (1940—1941) * [[Урад Лаваля (5)|Урад Лаваля]] — з [[16 ліпеня]] да [[13 снежня]] [[1940]] года. * [[Урад Фландэна (2)|Урад Фландэна]] — з [[14 снежня]] 1940 года да [[9 лютага]] [[1941]] года. ;Перыяд [[Тэхнакратыя|тэхнакратаў]] (1941—1942) * [[Урад Дарлана]] — з [[10 лютага]] 1941 да [[18 красавіка]] [[1942]] года. ;Перыяд [[прагматызм]]у Лаваля (1942—1943) і перыяд [[Калабарацыянізм|ультра-калабарацыяністаў]] (1944) * [[Другі ўрад Лаваля]] — з 18 красавіка 1942 да [[19 жніўня]] [[1944]] года. == Звяржэнне == [[25 жніўня]] [[1944]] года Парыж быў вызвалены. Петэн з кабінетам міністраў былі вывезены нямецкімі войскамі ў Германію, дзе [[Фернан дэ Брынон]] заснаваў [[урад у выгнанні]] ў горадзе [[Зігмарынген]], які праіснаваў да [[22 красавіка]] [[1945]] года. Петэн адмаўляўся ўдзельнічаць у {{нп3|Французская Урадавая Камісія|новым урадзе|fr|Commission gouvernementale de Sigmaringen}}. У Зігмарынгене было ўласнае радыё (''Radio-patrie''), прэса (''La France'', ''Le Petit Parisien''), а таксама пасольствы Германіі, Італіі і Японіі. Насельніцтва анклава налічвала 6 тыс. чалавек, уключаючы вядомых калабарацыянісцкіх журналістаў, пісьменнікаў ([[Луі-Фердынанд Селін]], Люсьен Рэбатэ), акцёраў (Рабер Ле Віган). Асноўныя кіраўнікі былі асуджаны за дзяржаўную здраду ў [[1945]]—[[1946]] гадах. Шматлікія дзеячы культуры, якія заплямілі сябе падтрымкай рэжыму, былі прысуджаны да «грамадскага зганьбавання». == Асобы == === Вышэйшы ўрадавы савет === * [[Анры Філіп Петэн]] — кіраўнік Французскай дзяржавы. * [[П’ер Лаваль]] — прэм’ер-міністр Французскай дзяржавы ў [[1940]] годзе і [[1942]]—[[1944]] гадах. * [[Франсуа Дарлан]] — прэм’ер-міністр Французскай дзяржавы ў [[1941]]—[[1942]] гадах. * [[П'ер-Эцьен Фландэн]] — прэм’ер-міністр Французскай дзяржавы ў [[1940]]—[[1941]] гадах. === Ваенныя дзеячы === * [[Шарль Хюнтцыгер]] — генерал і міністр абароны * [[Максім Вейган]] — [[Вярхоўны галоўнакамандуючы]] і міністр абароны. * [[Поль Туўе]] — кіраўнік Французскай міліцыі ў [[Ліён]]е. === Іншыя === * [[Марсель Дэа]] — лідар [[Французская народная партыя|Французскай народнай партыі]]. * [[Луі-Фердынанд Селін]] — пісьменнік. * [[Марыс Папон]] — кіраўнік Службы па яўрэйскіх пытаннях у [[Прэфектура (Францыя)|прэфектуры]] [[Бардо]]. * [[Жан Баратра]] — генеральны камісар па справах спорту ў [[1940]]—[[1942]] гадах. * [[Шарль Леска]] — пісьменнік, журналіст. == Гл. таксама == * [[Урад маршала Петэна]] * [[Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха]] * [[Італьянская акупацыя Францыі ў перыяд Другой сусветнай вайны]] * [[Французскія ваеннапалонныя ў Другой сусветнай вайне]] {{зноскі}} == Літаратура == * [http://annuaire-fr.narod.ru/statji/Russo-fe2003.html Руссо А. «Национальная революция» режима Виши // Французский ежегодник 2003. М., 2003.] * [http://www.mitin.com/books/klimova/chate01.shtml Л.-Ф. Селин «Из замка в замок» (перевод с французского, СПб, «Евразия» СПб, 1998)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208203425/http://www.mitin.com/books/klimova/chate01.shtml |date=8 лютага 2013 }} * Черчилль У. С. ''Вторая мировая война: в 6 т.'' /Пер. с англ. под ред. А.Орлова — М.:ТЕРРА — Книжный клуб, 1998. * Hannsjörg Kowark, ''Das Ende der französischen Flotte im Zweiten Weltkrieg. Toulon 1940—1944''. Hamburg 1998. ISBN 3-8132-0548-7 {{ref-de}} [[Катэгорыя:Рэжым Вішы|*]] [[Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Нацызм]] [[Катэгорыя:Халакост у Францыі]] {{Гісторыя Францыі}} es7u0gvy4dzvqclcf929pl95oo9bnh8 0 187877 5180727 5165517 2026-08-14T01:04:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180727 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = '''Расійскія немцы'''<br />{{lang-de|Russlanddeutsche}} | выява = Russian germans. Российские немцы.png | шырыня = | подпіс = <br />[[Дзяніс Іванавіч Фанвізін]] • [[Міхаіл Багдановіч Барклай-дэ-Толі|Міхаіл Барклай-дэ-Толі]] • [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|Аляксандр Бенкендорф]] • [[Кацярына II]] • [[Пётр Струвэ]] • [[Алексій II|Патрыярх Алексій II]] • [[Аліса Фрэйндліх]] • [[Ота Шміт]] | саманазва = | колькасць = [[Расія]] — 394 138 (2010 г.)<ref name="runemstat"> {{cite web | url = http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html | title = Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года | format = html | publisher = rg.ru: Вот какие мы - россияне | access-date = 2011-12-16 | lang = ru }}</ref> | рассяленне = [[РФ]] | вымер = | архкультура = | мова = [[руская мова|руская]] і [[нямецкая мова|нямецкая мовы]], [[нямецка-плацкі дыялект]], [[швабскі дыялект]] | раса = [[Еўрапеоідная раса]] | рэлігія = у большасці выпадкаў — [[хрысціянства|хрысціяне]]: * [[лютэране]] * [[каталікі]] * [[баптысты]] * [[менаніты]] * [[пяцідзесятнікі]] * [[РПЦ|праваслаўныя]] | роднасныя = [[галандцы]], [[датчане]], [[рускія]], [[нарвежцы]] | уваходзіць = | уключае = [[паволжскія немцы]], [[крымскія немцы]], [[балтыйскія немцы]] | паходжанне = }} '''Расійскія немцы''' ці '''{{lang-de|Russlanddeutsche}}''' — [[этнас|этнічныя]] [[немцы]], а таксама грамадзяне ([[падданыя]]) германскіх дзяржаў, якія пражывалі на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] або дзяржаў-папярэднікаў:[[Наўгародская зямля]], [[Кіеўская Русь]], [[Руская дзяржава]], [[Расійская імперыя]], [[СССР]], краіны што ўтварыліся пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], і іх прамыя нашчадкі. У сучаснай Германіі выраз «расійскія немцы» ({{lang-de|Russlanddeutsche}}), ужываецца таксама ў адносінах да этнічных немцаў, якія рэпатрыяваліся ў Германію з [[СССР]], пачынаючы з [[1951]] года, а пасля [[1991]] года — да [[Нямецкія перасяленцы|рэпатрыянтаў з постсавецкіх дзяржаў]]. == З’яўленне немцаў на Русі == {{main|Немцы на Русі|Рассяленне немцаў на ўсход}} Першыя згадванні пра немцаў на [[Русь|Русі]] адносяцца да IX стагоддзя. Да канца XII стагоддзя ў рускіх гарадах ужо аселі шматлікія нямецкія купцы, рамеснікі, ваяры, лекары і навукоўцы<ref>[[Немцы Расіі, энцыклапедыя|Энциклопедия Немцы России]]. — С. 9.</ref>. Першая пісьмовая згадка пра існаванне ў [[Ноўгарад]]зе «нямецкага двара» — месца, дзе жылі купцы і захоўваліся тавары, адносіцца да 1199 года. Але заснаваны гэты двор быў, відавочна, раней, паколькі пра будаўніцтва ў горадзе нямецкай царквы Святога Пятра, якая была цэнтрам нямецкага двара, паведамляецца ўжо ў 1184 годзе<ref>''Dr. Woldemar Buck'' Der deutsche Handel in Nowgorod. — St. Petersburg, 1895.</ref>. == Немцы ў [[Наўгародская рэспубліка|Наўгародскай рэспубліцы]] == {{main|Немцы ў Наўгародскай рэспубліцы}} == Немцы ў [[Маскоўскае княства|Маскоўскім княстве]] == Значная колькасць немцаў перасялілася ў Рускую дзяржаву ў перыяд кіравання вялікіх князёў [[Іван III|Івана III]] і [[Васіль III|Васіля III]] — у XV—XVI стагоддзях. У перыяд кіравання [[Іван IV Грозны|Івана IV Грознага]] доля немцаў у насельніцтве гарадоў стала настолькі істотнай, што ў шматлікіх з іх з’явіліся кварталы кампактнага пражывання нямецкай [[дыяспара|дыяспары]] — так званыя Нямецкія слабоды, самая вялікая і вядомая з якіх была ў Маскве (Гл. «[[Нямецкая слабада]]»). У першую чаргу рускі ўрад быў зацікаўлены ў замежных спецыялістах ваеннай справы — збройніках, майстрах ліцця гармат, фартыфікатарах і сапёрах. Нямецкія афіцэры служылі інструктарамі ў царскім войску, перадаючы еўрапейскі досвед арганізацыі, валодання сучаснай зброяй і тактыкі. Вялікім попытам у Расіі карысталіся замежныя інжынеры і майстры горнай справы. Таксама важнымі для маскоўскага двара былі замежныя спецыялісты-медыкі. У краіне былі свае знахары, аднак не было адукаваных лекараў і аптэкараў. Таму першымі лейб-медыкамі вялікіх маскоўскіх князёў [[Іван III Васільевіч|Івана III]] і [[Васіль III|Васіля III]] у розны час былі Нікалаус Бюлаў (Nicolaus Bulow) і Тэафіл Маркварт (Theophil Marquart) з [[Любек]]а<ref>[http://books.google.de/books?id=x-ruv8tgkF4C&pg=PA16&lpg=PA16&dq=Deutsche+%C3%84rzte+im+Moskauer+Russland+Sabine+Dumschat+Leibarzt+Iwan+III&source=bl&ots=KVO9AsUvs6&sig=ylYxaZwyF8sw7-TOJXfvAevxAt0&hl=de&ei=FHtsTrDtHcfRsgaO9LDjBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCAQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false Sabine Dumschat. Auslandische Mediziner im Moskauer Russland]. — Munchen : Franz Steiner Verl, 2006. ISBN 3-515-08512-2. — S. 16, 242]</ref>. Яны ж перавялі на рускую мову адзін з ранніх падручнікаў па медыцыне «Благапрахладны вертаград, здароўю стварэнне»<ref>[http://www.bcetyt.ru/travel/cities/31628957.html?page=2 Прыдворная медыцына ў Расіі ў X—XVIII стст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204182248/http://www.bcetyt.ru/travel/cities/31628957.html?page=2 |date=4 лютага 2012 }}</ref>. == Эпоха Раманавых == {{main|Паволжскія немцы|Немцы Вобласці Войска Данскога}} Каля 90 % немцаў Расіі ў XVIII—XIX стагоддзях складаюць так званыя ''каланісты''. У XVIII жа стагоддзі па запрашэнні [[Кацярына II|Кацярыны II]] ([[Маніфест Кацярыны II ад 4 снежня 1762 года|маніфест]] ад [[4 снежня]] [[1762]] года) пачалося перасяленне нямецкіх сялян (так званых каланістаў) на вольныя землі Паволжа і пазней Паўночнага Прычарнамор’я — шматлікія з гэтых сялянскіх сем’яў заставаліся ў месцах свайго першапачатковага кампактнага пражывання на працягу больш за паўтары стагоддзяў, захоўваючы нямецкую мову (у закансерваваным у параўнанні з нямецкай мовай Германіі выглядзе), веру (як правіла, [[лютэранства|лютэранскую]] ці [[каталіцтва|каталіцкую]]) і іншыя элементы нацыянальнай культуры. Першая хваля міграцыі, накіраваная ў раён Паволжа, прыбыла галоўным чынам з зямлі [[Рэйнская вобласць|Рейнланд]], [[Гесэн]] і [[Курпфальц|Пфальц]]. Наступная хваля эміграцыі быў выкліканы маніфестам імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] 1804 года. Гэта хваля каланістаў была накіраваны ў раён [[Прычарнамор'е|Прычарнамор’я]] і [[Каўказ]]а, і складалася галоўным чынам з жыхароў [[Швабія|Швабіі]]; у меншай ступені з жыхароў Усходняй і Заходняй Прусіі, [[Баварыя|Баварыі]], [[Мекленбург]]а, [[Саксонія|Саксоніі]], [[Эльзас]]а, [[Бадэн]]а і Швейцарыі, а таксама нямецкіх жыхароў [[Польшча|Польшчы]]. У [[1860|1860-ых гадах XIX стагоддзі]] 200 000 каланістаў перасяліліся з Польшчы на [[Валынь]]. Перад Першай сусветнай вайной лік нямецкіх вёсак у Расійскай імперыі (не лічачы расійскай часткі Польшчы) вагаўся ад 3 да 4 тысяч. [[Выява:1918. The garden in Darmstadt.jpg|300px|left|thumb|Паштовая паштоўка пачатку XX стагоддзя з фатаграфічным малюнкам немцаў-каланістаў калоніі Дармштат пад [[Адэса]]й]] Асноўную частку цяперашняга нямецкага насельніцтва Расіі і [[СНД|краін СНД]] складаюць першым чынам нашчадкі нямецкіх сялян-каланістаў. Гісторыя іх фарміравання ахоплівае перыяд з XVIII па XX стагоддзе. Асноўнымі месцамі рассялення з’яўляліся сярэдняе і ніжняе [[Паволжа]], паўночнае [[Прычарнамор'е]], [[Закаўказзе]], [[Крым]], [[Валынь]] (паўночны захад Украіны), з канца XIX стагоддзя — [[Паўночны Каўказ]] і Сібір. У сілу іх тэрытарыяльнай раз’яднанасці і розных асаблівасцей гістарычнага і этнічнага развіцця ў асяроддзі расійскіх немцаў сфарміраваўся шэраг этнічных (лакальных) груп — [[паволжскія немцы]], [[украінскія немцы]] (выхадцы з Прычарнамор’я, часцяком падзяляльныя сябе па канфесійнай прыкмеце на лютэран і каталікоў), [[Валынь|валынскія]] немцы, [[Крым]]скія немцы, [[Бесарабія|бесарабскія]] немцы, каўказскія немцы (ці [[швабы]], па месцы свайго пражывання ў паўднёвай Германіі — [[Швабія|Швабіі]]) і [[менаніцтва|менаніты]] (адмысловая этнаканфесыянальная супольнасць). Прадстаўнікі розных этнічных груп нямецкага насельніцтва доўгі час мелі і захоўвалі асаблівасці ў [[нямецкая мова|мове]], культуры, рэлігіі, побыту — размаўлялі на сваіх [[дыялект]]ах, якія часцяком значна адрозніваліся, адмыслова святкавалі народныя і рэлігійныя абрады і святы — [[Каляды]], [[Вялікдзень]], [[Сёмуха]], [[Свята ўраджаю]], [[Свята забою скаціны]] ({{lang-de|Schlachtfest}}) і інш. Зыходным пунктам міграцыі нямецкага насельніцтва па тэрыторыі Расіі былі таксама далучаныя да яе ў XVIII стагоддзі прыбалтыйскія землі, асабліва [[Эстляндыя]] і [[Ліфляндыя]]. Акрамя таго, вялікая колькасць немцаў у XIX стагоддзі перасялілася на Валынь з Польшчы. Нарэшце, у [[1920]]-я годы нямецкая [[дыяспара]] ў СССР папоўнілася некаторай колькасцю нямецкіх камуністаў, якія перабраліся ў тады адзіную ў свеце [[СССР|сацыялістычную дзяржаву]]. З [[1870|1870-ых гадоў]] іміграцыя немцаў у Расію галоўным чынам спыняецца (асабліва ў сувязі з адменай у адносінах да каланістаў палогак па адбыванні ваеннай павіннасці і астуджэннем руска-германскіх адносін). Больш таго, вялікая колькасць расійскіх немцаў пачынае эміграваць з Расіі, прычым не ў Германію, а галоўным чынам у [[ЗША]]. Усяго да [[1914]] года з Расіі ў ЗША перасялілася да 200 тысяч этнічных немцаў. Яны склалі адну з найбуйнейшых плыняў дарэвалюцыйнай расійскай эміграцыі — нароўні з [[яўрэі|яўрэямі]], [[палякі|палякамі]], [[беларусы|беларусамі]], [[літоўцы|літоўцамі]] і [[фіны|фінамі]]. Акрамя таго, з другой паловы XIX стагоддзея немцы пачынаюць прымаць актыўны ўдзел ва [[Міграцыі насельніцтва Расіі|унутрырасійскім міграцыйным руху]] на многазямельныя ўсходнія і паўднёвыя ўскраіны імперыі. Па дадзеных перапісу [[1926]] года, у [[Сібір]]ы і на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] пражывае 81 тысяча немцаў (галоўным чынам у Омскай акрузе — 34,6 тыс., і ў Слаўгарадскай акрузе — 31,7 тыс.), у [[Казахстан]]е — 51 тысяча немцаў<ref>{{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.xls |format = xls |publisher = Demoscope.ru: Электронная версия бюллетеня «Население и общество» |access-date = 2009-08-28 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20120104134222/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.xls |archive-date = 4 студзеня 2012 |title = Таблица национальностей России по состоянию на 1926 г.|url-status = dead }}</ref>. Па стане на [[1913]] год у Расійскай імперыі пражывала каля 2 400 000 немцаў. === Немцы Пецярбурга === {{main|Немцы Пецярбурга}} [[File:Родители А. Р. Штамма. Роберт-Горфрид и Эмма-Элеонора. 1910-е.jpg|250px|thumb|Бацькі [[Арнольд Робертавіч Штам|А. Р. Штама]]. Роберт-Горфрыд і Эма-Элеанора Штам. 1910-я]] Пачынаючы з эпохі Пятра I, шырока практыкавалася запрашэнне ў Расію замежных вучоных, ваенных, дыпламатаў, дзеячаў мастацтва, і некаторыя з іх былі немцамі. Нашчадкі гэтых людзей, часцяком, уладкоўваліся ў Расіі, у значным ліку выпадкаў не толькі захоўваючы нямецкую мову ў якасці сваёй асноўнай мовы, але таксама захоўваючы ў сябе нямецкую нацыянальную самасвядомасць, прыналежнасць да лютэранскай ці каталіцкай царквы, таксама немцы практыкавалі кампактнае пражыванне. Нават сама кіравальная дынастыя [[Раманавы]]х, пачынаючы са шлюбу бацькоў [[Пётр III|Пятра III]] — [[імператрыца|імператрыцы]] [[Ганна Пятроўна|Ганны Пятроўны]] і герцага [[Гольштэйн-Готарпы|Гольштэйн-Готарпскага]] [[Карл Фрыдрых Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпскі|Карла Фрыдрыха]], актыўна раднілася з прадстаўнікамі нямецкіх кіравальных дынастый. У выніку ўсе наступныя расійскія кіраўнікі дынастыі [[Раманавы]]х мелі вялікую долю «нямецкай крыві», шматлікія з іх, у сілу дынастычных акалічнасцей, былі народжаны ў Германіі і размаўлялі па-руску з прыкметным акцэнтам, сам жа Пётр III размаўляў выключна па-нямецку, лічыў сябе немцаў і ўся яго знешняя палітыка была накіравана на карысць германскіх дзяржаў. А сама дынастыя Раманавых пераўтварылася ў адгалінаванне [[Ольдэнбургская дынастыя|Ольдэнбургскай дынастыі]] пад найменнем [[Раманавы з 1762|Раманавы-Гольштэйн-Готарп]], якое захоўваецца ў афіцыйным тытуле дагэтуль. Фаварытамі вялікіх імператрыц таксама з’яўляліся немцы, самы знакаміты з якіх [[Эрнст Іаган Бірон]]. Значная колькасць немцаў прыняў удзел у дзяржаўным кіраванні на самых розных яго паверхах і кірунках, што істотна адбілася на выбары сталіцы, як пераважнага месца прыкладання сваіх здольнасцей і ведаў. Паколькі Пецярбург з самага свайго заснавання стаў не толькі адміністрацыйнай сталіцай Расіі, але і найбуйнейшым прамысловым навуковым і гандлёвым цэнтрам, значная колькасць немцаў асядала ў ім. Іх нашчадкі таксама прымалі непасрэдны ўдзел у самых разнастайных галінах гаспадаркі. У выніку шматлікіх складаных працэсаў у рэгіёне ўтварыўся спецыфічны субетнас — Пецярбургскія немцы, які адносіў сябе да культуры заходняга хрысціянства, у першую чаргу, да лютэранства і каталіцтва. У гарадскім асяроддзі ўтварыліся раёны, дзе канцэнтрацыя нямецкага насельніцтва была настолькі вялікая, што нямецкую мову можна было чуць гэтак жа часта, як і рускую, напрыклад, раён Васільеўскага вострава<ref name="Немцы в Санкт-Петербурге">Немцы в Санкт-Петербурге (XVIII—XX века): биографический аспект. Санкт-Петербург. МАЭ РАН.2002 ISBN 5-88431-074-9</ref>. === Планаванне дэпартацыі немцаў Расіі ў перыяд Першай сусветнай вайны === * [[2 лютага]] [[1915]] года. У сувязі з вайной расійскі ўрад прымае законы пра экспрапрыяцыю зямельных уладанняў у асоб нямецкай нацыянальнасці ў заходніх губернях. Пазней гэтыя «ліквідацыйныя законы» распаўсюджваюцца на іншыя губерні і вобласці краіны. * [[13 снежня]] [[1915]] года. Урад рыхтуе ўказ, паводле якога ўсё нямецкае насельніцтва Паволжа належала да высялення ў Сібір. Высяленне планавалася пачаць з вясны 1917 года. * [[6 лютага]] [[1917]] года. Імператар Мікалай Другі санкцыянуе ўжыванне «ліквідацыйных законаў» пра экспрапрыяцыю земляў у адносінах да паволжскіх немцаў. * [[2 сакавіка]], [[3 сакавіка]] [[1917]] года. Перамога Лютаўскай рэвалюцыі ў Петраградзе і ў Сара­таве. * [[11 сакавіка]] [[1917]] года. Адмысловай пастановай было прыпынена выкананне ўсяго «ліквідацыйнага» заканадаўства, накіраванага супраць нямецкага насельніцтва Расіі. У пастанове паказвалася, што канчатковае рашэнне па гэтым пытанні павінен прыняць Устаноўчы сход. == Немцы ў СССР == === 1918—1940 гады === У першыя дзесяцігоддзі Савецкай улады адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці расійскіх немцаў віталася, што прывяло ў [[1918]] годзе да ўтварэння адной з першых нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій на тэрыторыі Савецкай Расіі — [[Аўтаномная вобласць немцаў Паволжа|Аўтаномнай вобласці немцаў Паволжа]], якая [[19 снежня]] [[1923]] года была ператворана ў [[АССР немцаў Паволжа|Аўтаномную Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку немцаў Паволжа]]. са сталіцай у горадзе [[Энгельс (горад)|Пакроўск]], які ў [[1931]] годзе будзе пераназваны ў горад [[Энгельс (горад)|Энгельс]]. [[Выява:Volga German03.png|300px|thumb|[[АССР немцаў Паволжа|Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка немцаў Паволжа]]]] Па меры абвастрэння адносін паміж СССР і Германіяй пагаршалася і стаўленне да савецкіх немцаў. У 1935—1936 гадах больш дзесяці тысяч немцаў было выселена з прымежнай зоны ва Украіне ў Казахстан<ref name="Полян1">''Полян П. М.'' Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР.[http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции до начала второй мировой войны, 1919—1939] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=11 кастрычніка 2013 }}</ref><ref name="Бугай">''Бугай Н. Ф.'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Депортация народов]</ref>. У [[1937]]—[[1938]] гадах [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] правёў так званую «нямецкую аперацыю». Паводле [[Загад народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 00439|загаду народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 00439]] ад [[25 ліпеня]] [[1937]] года, усе германскія грамадзяне, якія працавалі на прадпрыемствах абароннай прамысловасці (ці маючыя абаронныя цэхі) павінны былі быць арыштаванымі. З [[30 ліпеня]] пачаліся арышты і звальненні, а з восені 1937 года пачалася масавая аперацыя супраць савецкіх немцаў. Усяго ў рамках «нямецкай аперацыі» было арыштавана 65—68 тыс. чалавек, асуджана 55.005, з іх: да [[Смяротнае пакаранне смерцю|растрэлу]] — 41 898, да зняволення, спасылцы і высылання — 13 107<ref name="Рогинский" />. З найбольшай сілай аперацыя закранула прымежныя зоны і асяроддзе сталічных гарадоў; сама АССР папакутавала непрапарцыйна слаба. Паводле дырэктывы [[Клімент Варашылаў|наркама абароны СССР Варашылава]], усе немцы (акрамя выхадцаў АССР НП), у ліку прадстаўнікоў усіх нацыянальнасцей, якія не ўваходзілі ў склад Савецкага Саюза, былі звольнены з войска<ref name="Рогинский">''Охотин Н. Г., [[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm |date=19 мая 2013 }}</ref>. У канцы [[1930|1930-ых гадоў]] за межамі АССР НП былі зачынены ўсе нацыянальна-тэрытарыяльныя ўтварэння — нямецкія нацыянальныя сельсаветы і раёны, а школы з выкладаннем на роднай нямецкай мове пераведзены на рускую мову. Па дадзеных [[Усесаюзны перапіс насельніцтва 1939 года|перапісу 1939 года]] на тэрыторыі СССР налічвалася 1427,3 тыс. немцаў. З гэтай колькасці ў РСФСР пражывала 862,5 тыс. (уключаючы [[Крым]]), ва Украіне — 392,5 тыс. (у тым ліку ў [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] — 91,5 тыс., у [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] — 89,4 тыс., у [[Данецкая вобласць|Сталінскай]] — 47,2 тыс., у [[Нікалаеўская вобласць|Нікалаеўскай]] — 41,7 тыс.), у Казахстане — 92,6 тыс., у Закаўказзе — 44,1 тыс., у рэспубліках Сярэдняй Азіі — 27,2 тыс., ў Беларусі — 8,4 тыс. З ліку немцаў РСФСР 42,5 % (366,7 тыс. чал.) было засяроджана ў межах [[АССР немцаў Паволжа]] (немцы складалі 60,5 % насельніцтва аўтаномнай рэспублікі), а ўсяго ў Паволжскім рэгіёне пражывала 451,6 тыс. немцаў. Таксама буйныя тэрытарыяльныя групоўкі немцаў рассяляліся на Паўночным Каўказе (127,1 тыс.), у Заходняй Сібіры (101,4 тыс.) і ў Крыму (51,3 тыс.)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.xls Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России]</ref><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.xls Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР]</ref>. Акрамя таго, на тэрыторыях, акупаваных СССР у 1939—1940 гадах, дзе па сучасных адзнаках да 1939 года пражывала 346,1 тыс. немцаў, у тым ліку 81,1 тыс. — у [[Бесарабія|Бесарабіі]], 62,1 тыс. — у [[Латвія|Латвіі]], 51,0 тыс. — у [[Літва|Літве]], 45,4 тыс. — у Ровенскім і Валынскім ваяводствах [[Польшча|Польшчы]], 40,0 тыс. — ва Усходняй [[Галіцыя|Галіччыне]], 37,5 тыс. — у Паўночнай [[Букавіна|Букавіне]], 18,4 тыс. — у [[Эстонія|Эстоніі]], 10,6 тыс. (дадзеныя магчыма заніжаныя з-за таго, што немцы-каталікі часта ўпісваліся, як палякі) — у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Акрамя таго, да 13,8 тыс. немцаў рассялілася ў [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкай Русі]], якая ўвайшла ў склад Савецкага Саюза ў [[1945]] годзе<ref name="ReferenceA">''Кабузан В. М.'' Немецкоязычное население в Российской империи и СССР в XVIII—XX веках (1719—1989): Ист.-стат. исслед. — {{М.}}, 2003. — С. 183.</ref>. Такім чынам усяго на тэрыторыі СССР у пасляваенных межах (без [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]]) налічвалася 1782,9 тыс. немцаў. === 1941—1945 гады === {{main|Дэпартацыя немцаў у СССР}} Перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адзначыўся карэннай трансфармацыяй арэала рассялення немцаў на тэрыторыі СССР. [[28 жніўня]] 1941 г. Прэзідыум [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ухваліў Указ «Аб перасяленні немцаў, якія пражываюць у раёнах Паволжа» (380 тыс.) у вёскі [[Алтайскі край|Алтайскага края]], [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай]] і [[Омская вобласць|Омскай]] абласцей [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] і ў сельскую мясцовасць [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахскай ССР]]. Таксама немцаў выселілі з [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай]], [[Армянская ССР|Армянскай]], [[Грузінская ССР|Грузінскай]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]], [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымскай Аўтаномнай ССР]], [[Ленінград]]а, Масквы і [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]] РСФСР (агулам 1,5 млн жыхароў). Да канца года нямецкіх [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|чырвонаармейцаў]] адклікалі з фронту ў склад [[Працоўная армія|працоўнай арміі]], якую размясцілі ў [[сібір]]скай [[Тайга|тайзе]] (лесанарыхтоўка), на будаўніцтве [[Урал|ўральскіх]] заводаў і [[Шахта|рудніках]]. Месцы размяшчэння працарміі агароджваліся калючым [[дрот]]ам і знаходзіліся пад узброенай [[ахова]]й. З [[1942]] г. у працармію накіравалі нямецкіх перасяленцаў, якіх у [[1947]] г. на месцы ссылкі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Павел Бераснеў]].|загаловак=70 гадоў таму савецкіх немцаў Паволжа аб'явілі дыверсантамі і шпіёнамі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85207|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=1 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-01 166 (27029)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85215/1ver-5.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Усяго ў 1939—47 гадах колькасць немцаў СССР паменшылася да 1,7 млн, у пераважнай большасці на тэрыторыях, якія ўвайшлі ў склад Савецкага Саюза ў 1939—45 гады. === Пасляваенны перыяд === 26 лістапада [[1948]] года Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР прыняў указ, які забараняў немцам вяртацца да ранейшага месца жыхарства: выгнанне на «вечныя часы» ў месцы перасялення, і які ўсталёўваў працяглыя тэрміны зняволення за самавольнае пакіданне спецпасяленняў — 20 гадоў катаргі. Да пачатку [[1953]] года, па дадзеных органаў МУС СССР, на ўліку Аддзела спецпасяленняў складалася 1 224 931 нямецкіх спецпасяленцаў, у тым ліку 855 674 выселеных у 1941-42 гадах з Еўрапейскай часткі Расіі і Закаўказзя, 208 388 рэпатрыянтаў, 111 324 мабілізаваных, 48 582 «мясцовых» і 963 іншых. З гэтай колькасці на тэрыторыі РСФСР было расселена 707 863 чал., у Казахстане — 448 626, у рэспубліках Сярэдняй Азіі — 53 850, ва Украінскай ССР — 460 і ў Карэла-Фінскай ССР — 246. З ліку немцаў, расселеных у РСФСР, у Заходняй Сібіры пражывала 338 142 чал., на Урале — 198 624, ва Усходняй Сібіры — 74 687 (галоўным чынам у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]), на Еўрапейскай Поўначы — 35 007, у Цэнтральным раёне — 28 229, на Далёкім Усходзе — 13 378, у Волга-Вятскам раёне — 11 797, у Паволжа — 7697 і на Паўночным Каўказе ([[Растоўская вобласць]]) — 302<ref>''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. — {{М.}}: Наука, 2005. — С. 210—224.</ref>. Паколькі пасля 1955 года немцы так і не атрымалі дазвола вярнуцца на месцы даваеннага пражывання, карціна рассялення немцаў па тэрыторыі СССР, якая склалася ў выніку дэпартацыі, галоўным чынам захавалася да канца савецкага перыяду без істотных змен. Па дадзеных [[Усесаюзны перапіс насельніцтва 1989 года|перапісу 1989 года]] ў Савецкім Саюзе налічвалася 2038,6 тыс. немцаў. Асноўная маса дыяспары была расселена прыкладна ў тых жа раёнах, у якіх немцы былі паселены ў перыяд дэпартацый. Больш за ўсё немцаў пражывала ў Казахстане (957,5 тыс.), у Заходняй Сібіры (416,5 тыс.), у Сярэдняй Азіі (178,2 тыс.), на Урале (149,7 тыс.) і ва Усходняй Сібіры (66,2 тыс.). У раёнах, дзе размяшчаліся кампактныя раёны рассялення немцаў да 1941 года, іх колькасць была невялікая. Так, у Паволжа пражывала 68,3 тыс. немцаў, ва Украіне — 37,8 тыс., у рэспубліках Прыбалтыкі — 9,3 тыс.(галоўным чынам гэта былі непаўнагадовыя дзеці, якія не падвяргаліся дэпартацыі, немцы, якія нейкім чынам схавалі нацыянальнасць, немцы, якія ваявалі на баку СССР)<ref>{{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.xls |format = xls |publisher = Demoscope.ru: Электронная версия бюллетеня «Население и общество». |access-date = 2009-08-28 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/61CNnRWmC?url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.xls |archive-date = 25 жніўня 2011 |title = Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России|url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.xls |format = xls |publisher = Demoscope.ru:Электронная версия бюллетеня «Население и общество». |access-date = 2009-08-28 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/61CNnvBfg?url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.xls |archive-date = 25 жніўня 2011 |title = Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР|url-status = live }}</ref>. === Перыяд 1955—1991 гадоў === Па рашэнні бундэстага ФРГ 22 лютага [[1955]] года былі прызнанымі сапраўднымі грамадзянствы, атрыманыя падчас вайны. Адначасова ў верасні гэтага ж года першы [[канцлер]] Германіі [[Конрад Адэнаўэр]] наведвае [[СССР]], дзе таксама падпісваецца шэраг міжурадавых дагавораў. [[13 снежня]] [[1955]] года выходзіць Указ Прэзідыуму Вярхоўнага Савета «Пра спыненне абмежаваняў у правах немцаў і членаў іх сем’яў, якія знаходзяцца на спецпасяленні» (без вяртання канфіскаванай маёмасці), забарона на вяртанне ў былыя родныя населеныя пункты. Пачаўся працэс перасялення немцаў у [[ФРГ]], [[ГДР]] і Аўстрыю. Першапачаткова ён ішоў пад лозунгам уз’яднання разарваных у гады вайны сем’яў. У гэты час выяжджала ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч чалавек у год. У маі [[1957]] года ў Маскве выходзіць першы нумар цэнтральнай газеты на нямецкай мове «Ноес Лебен» («Новае жыццё»), сталай пераемніцай «Дойчэ цэнтраль-цайтунг» («Цэнтральная нямецкая газета»), а праз месяц пачала выдавацца газета «Ротэ Фанэ» («Чырвоны сцяг») на Алтаі. Пазней была арганізавана ў Цэлінаградзе газета савецкага нямецкага насельніцтва Казахстана «Фройндшафт» («Сяброўства») — цяпер яна выдаецца ў Алма-Ате пад назвай «Deutsche Allgemeine Zeitung». Аднавілася радыёвяшчанне для савецкіх немцаў на роднай мове. Ізноў з’явіліся ў продажы кнігі савецкіх нямецкіх аўтараў. Пачалося стварэнне груп для вывучэння нямецкай мовы як роднай у сярэдніх школах Казахстана, РСФСР, Кіргізіі. [[8 красавіка]] [[1958]] года падпісана савецка-германскі дагавор пра ўз’яднанне сем’яў і пра супрацоўніцтва Грамадстваў Чырвонага Крыжа абедзвюх краін. [[24 красавіка]] [[1959]] года падпісана савецка-германскі дагавор пра ўз’яднанне сем’яў. [[29 жніўня]] [[1964]] года — Указ пра частковую рэабілітацыю немцаў Паволжа і адмене дэпартацыёнага Указу ад 28.08.41 года (распаўсюдзіўся і на астатніх немцаў СССР). Ва ўказе не забаранялася, але і не рэкамендавалася вяртацца немцам у ранейшыя месцы пражывання. Гэты ўказ, апублікаваны ў свой час ва ўмовах абмежаваня галоснасці толькі ў «Ведамасцях Вярхоўнага Савета СССР» і ў савецкім нямецкамоўным друку, у жыцці савецкіх немцаў змяніў няшмат чаго. [[19 снежня]] [[1966]] года падпісаны [[Міжнародны пакт пра грамадзянскія і палітычныя правы]]. Правы на вольны выезд і гарантыя аховы нацыянальных меншасцей. СССР ратыфікаваў гэту дамову толькі [[23 сакавіка]] [[1973]] года. [[12 жніўня]] [[1970]] года адбылося падпісанне Маскоўскага дагавору паміж [[ФРГ]] і СССР пра ўзаемную адмову ад ужывання насілля. Лік перасяленцаў расце. [[3 лістапада]] [[1972]] года — Указам прадпісаны вольны выбар сталага месца жыхарства для немцаў, на тэрыторыі СССР. Указ не быў апублікаваны. Па некаторых звестках, гэты Указ, як і Указ ад [[29 жніўня]] [[1964]] года не атрымаў шырокай агалоскі ў савецкіх СМІ па просьбах кіраўнікоў азіяцкіх рэспубалік і сібірскіх абласцей не зацікаўленых у масавым выездзе са сваіх рэгіёнаў нямецкага насельніцтва. [[1 жніўня]] [[1975]] года падпісаны [[Хельсінкскі дагавор]]. Далейшы рост колькасці перасяленцаў, але толькі на кароткі час (ніжні пік у 1985 годзе — 460 чалавек). [[1979]] год — Спроба арганізаваць [[Нямецкая аўтаномія ў Казахстане|нямецкую аўтаномію ў Казахстане]]. [[1981]] год— Заснаваны Нямецкі драматычны тэатр (спачатку ў Тэміртау, затым у Алма-Аце). Сітуацыя змянілася пасля занясення змен у закон СССР «Пра ўезд і выезд» [[28 жніўня]] [[1986]] года. Масавая эміграцыя немцаў з тэрыторыі былога [[СССР]] у [[Германія|Германію]] пачалася з [[1987]] года, калі выехала 14 488 чалавек, у [[198]] годзе — 47 572, у [[1989]] годзе — 98 134 (пік у [[1994]] годзе — 213 214 чалавек), што значна скараціла долю нямецкага насельніцтва ў Расіі, [[Казахстан]]е, на [[Украіна|Украіне]] і ў іншых рэспубліках былога СССР. У агульнай складанасці, па дадзеных [[Міністэрства ўнутраных спраў ФРГ]], у Германію з [[1950]] па [[2006]] год перасялілася 2 334 334 [[Нямецкія перасяленцы|расійскіх немцаў і членаў іх сем’яў]]<ref name="Статистика">[http://www.bmi.bund.de/cln_012/Internet/Content/Common/Anlagen/Themen/Vertriebene__Spaetaussiedler/Statistiken/Aussiedlerstatistik__seit__1950,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Aussiedlerstatistik_seit_1950.pdf Статыстыка Міністэрства ўнутраных спраў ФРГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071031110005/http://www.bmi.bund.de/cln_012/Internet/Content/Common/Anlagen/Themen/Vertriebene__Spaetaussiedler/Statistiken/Aussiedlerstatistik__seit__1950,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Aussiedlerstatistik_seit_1950.pdf |date=31 кастрычніка 2007 }}</ref>. == Немцы і постсавецкая прастора == === 1990-я гады === Напачатку 90-х гадоў XX стагоддзя У Санкт-Пецярбургу было арганізавана «Нямецкае грамадства Санкт-Пецярбурга», адноўлена выданне газеты на нямецкай мове «[[St. Petersburgische Zeitung]]». У [[1990|1990-ых гадах]] у шматлікіх буйных гарадах Расіі і ў месцах кампактнага пражывання расійскіх немцаў створаны Цэнтры нямецкай культуры, у якіх пры садзейнічанні ўрада [[ФРГ]] рэалізуецца праграма «[[Брайтэнарбайт]]» («Пашыраная праца»), утвораны два нямецкіх нацыянальных раёна (з цэнтрамі [[Нямецкі нацыянальны раён Алтайскага края|Гальбштат]] у Алтайскім краі і [[Азоўскі нямецкі нацыянальны раён Омскай вобласці|Азова]] ў Омскай вобласці), рэалізавана нямецка-расійская праграма «[[Нойдорф-Стрэльна]]» па стварэнні [[катэдж]]нага мястэчка расійскіх немцаў у прыгарадзе Санкт-Пецярбурга — раёне [[Нойдорф]] у [[Стрэльна, прыгарад Санкт-Пецярбурга|Стрэльне]], утворана [[Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія «Расійскія немцы»]]. На цяперашні час «Рускія немцы» застаюцца адзінай з рэпрэсаваных у Савецкі час, але не [[рэабілітацыя|рэабілітаваных]] нацыянальных груп<ref>{{cite web |author = Владимир КРЫЛОВ |date = 2006-2007 |url = http://www.sibrd.ru/index.php?page=341 |format = html |publisher = РОССИЙСКИЕ НЕМЦЫ СИБИРИ / RUSSLANDDEUTSCHE SIBIRIENS |access-date = 2010-08-28 |lang = ru |archive-url = https://archive.today/20130417194920/http://www.sibrd.ru/index.php?page=341 |archive-date = 17 красавіка 2013 |title = РАЗГОВОР ДЕЛОВОЙ И КОНСТРУКТИВНЫЙ|url-status = live }}</ref>. Па сумеснай ініцыятыве кансулату [[ФРГ]], евангелічна-лютэранскай царквы і мерыі Санкт-Пецярбурга ў адноўленай у постсавецкі час [[Лютэранская царква Святых Пятра і Паўла, Санкт-Пецярбург|Лютэранскай царквы Святых Пятра і Паўла]] была адкрыта сталая выстаўка «Немцы Санкт-Пецярбурга» ({{lang-de|St.Petersburger Deutschen}})<ref name=" Zeitung">Ausstellung ueber St.Petersburger Deutsche: St.Petrsburgishe Zeitung. № 2 (75) 1999</ref>. У Пецярбургу праходзіць Міжнародны навуковы семінар «Немцы ў Расіі: Руска-нямецкія навуковыя і культурныя сувязі», ключавой тэмай якога з’яўляецца «Германісты і германістыка ў Расіі». У яго арганізацыі актыўны ўдзел прымае [[Інстытут рускай і савецкай культуры імя Ю. М. Лотмана]] [[Рурскі ўніверсітэт|Рурскага ўніверсітэта]] г. [[Бохум]] і [[Міністэрства замежных спраў Германіі]]. У Пецярбургу праходзіць увесь час дзейсная канферэнцыя «[[Немцы ў Санкт-Пецярбургу: Біяграфічны аспект]]». === Сучасная статыстыка === Паводле [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 2002 года|Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года]], у Расіі пражывала '''597 212''' немцаў<ref>{{cite web |url = http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |title = 1. Нацыянальны склад насельніцтва |date = 2004 |work = Том 4 - «Нацыянальны склад і валоданне мовамі, грамадзянства». // Усерасійскі перапіс насельніцтва 2002 гады |format = xls |publisher = Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі |access-date = 2011-08-30 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/65CSs13pg?url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |archive-date = 4 лютага 2012 |url-status = live }}</ref>, пры гэтым прыкладна '''1,5''' мільёна чалавек з’яўляюцца нашчадкамі расійскіх немцаў з той ці іншай ступенню сваяцтва{{Няма АК|3|4|2012}}. Сучасная супольнасць расійскіх немцаў арганізавала больш сто розных лакальных, усерасійскіх і міжнародных арганізацый з мэтай захоўваць культурную ідэнтычнасць расійскіх немцаў, спрыяць вывучэнню сваёй гісторыі, нацыянальнаму і духоўнаму адраджэнню немцаў Расіі, аднаўленню і захаванню нямецкіх нацыянальных традыцый, нацыянальнай мовы і яго дыялектаў, гісторыі нямецкага народа. Таксама арганізацыі спрыяюць паляпшэнню ўзроўня жыцця расійскіх немцаў на лакальным узроўні; так, напрыклад, [[Міжрэгіянальная грамадская арганізацыя «Нямецкае моладзевае аб'яднанне»|«Нямецкае моладзевае аб’яднанне»]] актыўна падтрымлівае моладзевыя ініцыятывы расійскіх немцаў, [[Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў гісторыі і культуры расійскіх немцаў|(МАДГКРН)]] пасродкам вывучэння гісторыі і традыцый лакальных нямецкіх паволжскіх, каўказскіх і азіяцкіх лакальных субкультур мінулага ставіць перад сабой задачу захавання гістарычнай спадчыны немцаў Расіі. Паводле статыстычных дадзеных нямецкіх федэральных устаноў на [[2006]] год, агульны лік асоб, якія маюць нямецкае паходжанне, што пражываюць на тэрыторыі краін [[Постсавецкая прастора|былога СССР]] ацэньваўся ў '''800 000''' — '''820 000''' чалавек. З іх каля '''550 000''' чал. у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], каля '''200 000''' у [[Казахстан]]е, '''33 000''' на [[Украіна|Украіне]] і '''15 000''' у [[Кіргізія|Кіргізіі]]<ref>[http://www.bpb.de/wissen/XRVWHC,0,0,Zuzug_von_%28Sp%E4t%29Aussiedlern_und_ihren_Familienangeh%F6rigen.html Bundeszentrale f. Politische Bildug: Zuzug v. Spataussiedlern]</ref><ref>[http://www.bpb.de/system/files/pdf/UT32YA.pdf Migrationsberich des Bundesamtes f. Migration u. Fluchtlinge]</ref>. Па дадзеных перапісу насельніцтва, праведзенаму ў 2010 годзе, у Расіі пражывала '''394 138''' немцаў<ref name="runemstat"/>. == Гл. таксама == * [[Нямецкая слабада]] * [[Немцы Пецярбурга]] * [[Нямецкі нацыянальны раён Алтайскага края]]; [[Гальбштат]] * [[Азоўскі нямецкі нацыянальны раён]] * [[Аўтаномная вобласць немцаў Паволжа]] * [[АССР немцаў Паволжа]] * [[Піхцінскія галендры]] * [[Помнік «Немцам Расіі»]] * [[Петрышуле]] * [[Перасяленцы з краін былога СССР у Германіі]] * [[Нямецкія перасяленцы]] * [[Беларускія немцы]] * [[Палеськія немцы]] * [[Віленскія немцы]] * [[Фольксдойчэ]] * [[Немцы Магілёва]] * [[Балтыйскія немцы]] * [[Вучылішча Святой Ганны]] * [[Міжнародны саюз нямецкай культуры]] * [[Plautdietsch-Freunde]] * [[Дэпартацыя немцаў у СССР]] * [[Немцы Казахстана]] * [[Азербайджанскія немцы]] * [[Немцы ў Бесарабіі]] * [[Нямецкая аўтаномія ў Казахстане]] * [[Крыстаф Бергнер]] * [[Цэрскія менаніцкія калоніі]] * [[Нямецкія калоніі ў Дагестане]] * [[Немцы Вобласці Войска Данскога]] * [[Немцы Расіі, энцыклапедыя]] * [[Немцы ва Украіне]] * [[Крымскія немцы]] * [[Паволжскія немцы]] {{Зноскі}} === Дакументы і першакрыніцы === * [[Поўны збор законаў Расійскай імперыі|Полное собрание законов Российской империи (с 1749 г.)]]. — Т. XVI (1762—1765), 1830 * История российских немцев в документах (1763—1992 гг.) (Сост.: В. А. Ауман, В. Г. Чеботарева) — М.: МИГУП, 1993. === Энцыклапедыі, бібліяграфія === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Немцы Расіі, энцыклапедыя|Немцы России (энциклопедия)]]. В 3-х томах. Москва: Изд-во «Общественная академия наук российских немцев», 1999—2006 (Предс. редкол. В. Карев, О.Кубицкая) * В. А. Ауман, В. Ф. Баумгертнер, В. Бретт и другие (гл. ред. В. Ф. Дизендорф). Немцы России. Населенные пункты и горада поселения: энциклопедический словарь. — М.: ЭРН, 2006. — 470 с ISBN 5-93227-002-0 * Handbuch Russland-Deutsche : ein Nachschlagewerk zur russland-deutschen und dt.-russ. Geschichte und Kultur (mit Ortsverzeichnis ehemaliger Siedlungsgebiete) Verfasser: Ulrich Mertens. Nürnberg ; Paderborn : 2001. ISBN 3-9807701-1-7 * Lexikon der Russlanddeutschen. (Hrsg. H.-J. Kathe u.a.) Berlin: Bildungsverein für Volkskunde in Deutschland Die Linde, 2000. * Deutsche Geschichte im Osten Europas. (in 12 Bde) Bd. 10.: Rußland. — Berlin : Siedler Verlag, 2002. — 669 S. ISBN 3-88680-778-9 * Международная организация исследователей истории и культуры российских немцев: Научно-информационный бюллетень. 1996—2006 [http://www.rusdeutsch.ru/biblio/?name=2&tema=6 Информация о конференциях, семинарах, фондах архивов, документы, рецензии, аннотации, библиография.]{{Недаступная спасылка}} * Российские немцы. Историография и источниковедение. Материалы научной конференции. Анапа. 4-9 сентября 1996. М., 1997. * Чернова Т. Н. Российские немцы: Отечественная библиография, 1991—2000 гг.: Указатель новейшей литературы по истории и культуре немцев России/ Т. Н. Чернова.- М.,2001.- 268 с. * Списки научных публикаций Саратовского университета, издательства «Готика»[https://web.archive.org/web/20110407021845/http://www.sgu.ru/sguprojects/cultural/article], [https://archive.today/20130417190106/www.sgu.ru/faculties/historical/departments/oinp/publication.php] </div> === Матэрыялы навуковых канферэнцый, з’ездаў === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * Российские немцы на Дону, Кавказе и Волге. — М-лы российско-германской научн. конф. Анапа, 22-26 сентября 1994. // Международный союз немецкой культуры (отв. редактор Е. А. Шервуд). М., 1994. 358 с LCCN 97176727; OCLC 36891750 * Российские немцы: Проблемы истории, языка и современного положения. — М-лы междунар. науч. конф. Анапа, 20-25 сентября, 1995. // Изд-во Готика, 1996. 511 с ISBN 5-7834-0004-1 [http://openlibrary.org/b/OL17131982M/Rossiiskie-nemtsy] * Российские немцы: Историография и источниковедение. — М-лы междунар. научн. конф. Серия: История и этнография российских немцев. Internationaler Verband der Deutsche Kultur (IVDK), Анапа, 4-9 сентября 1996. // М., Готика, 1997. 372 с ISBN 5-7834-0024-6 * Миграционные процессы среди российских немцев: исторический аспект. М-лы междунар. научн. конф., Анапа, 26-30 сентября 1997 г. М, Готика, 1998 г. 444 с.[http://www.rusdeutsch.ru/biblio/?name=55&type=1]{{Недаступная спасылка}} * Немцы России в контексте отечественной истории: Общие проблемы и региональный особенности. Материалы международной научной конференции, Москва, 17-20 сентября 1998 г. // М, Готика, 1999, 488 с. * [http://www.rusdeutsch.ru/biblio/files/XIKonferenc.pdf Российское государство, общество и этнические немцы: основные этапы и характер взаимоотношений (XVIII—XXI вв.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130719193039/http://www.rusdeutsch.ru/biblio/files/XIKonferenc.pdf |date=19 ліпеня 2013 }} М-лы 11-ой междунар.науч. конф. Москва, 1-3 ноября 2006/ — М.: МСНК-пресс, 2007. — 480 с. * [http://www.rusdeutsch.ru/biblio/files/nib_1(53)_2008.pdf Российские немцы: Научно-информационный бюллетень. 1(53), Москва, 2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121009001952/http://www.rusdeutsch.ru/biblio/files/nib_1(53)_2008.pdf |date=9 кастрычніка 2012 }} * Научное сообщество этнических немцев в Средней Азии и России: современное состояние и перспективы. — Материалы международной научно-методической конференции 23-24 октября 2008 г. // Караганда: Арко, 2009 </div> === Учебные пособия === * А. А. Герман, Т. С. Иларионова, И. Р. Плеве. [http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= История немцев России]. (учебное пособие) — М.: МСНК-пресс, 2005—544 с. * ''их же:''. История немцев России: Хрестоматия. — М.: МСНК-пресс, 2005. — 416 с. * ''их же:''. История немцев России: Методические материалы. — М.: МСНК-пресс, 2005. — 240 с. === Агульныя выданні === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * Андреева Н. С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX в. — СПб.: Міръ,2008. * Ковригина В. А. Немецкая слобода Москвы и её жители конца XVII-первой четверти XVIII вв. / В. А. Ковригина. — М.: Археол. центр, 1998. — 434, [2] с. * Клаус А. Наши колонии: опыт и материалы по истории и статистике иностранной колонизации в России. — СПб., 1869. * Россия — Германия. Контакты и взаимовлияния. XVIII—XIX век. // Государственная Третьяковская галерея: сб. статей под ред. О. С. Северцева, И. А. Гутт. — М., б. г. * Остроух И. Г., Шервуд Е. А. Российские немцы: ВКЛад в историю и культуру (XVII — начало XX вв.). // Российские немцы на Дону, Кавказе и Волге. — М., 1995. * Кабузан В. М. Немецкое население в России в XVIII — начале XX вв (численность и размещение). // Вопросы истории. — 1989. — № 12. — С. 18—29. * [[Герман, Аркадий Адольфович|Герман А. А.]] Немецкая автономия на Волге. 1918—1941. — М.: «МСНК-пресс», 2007. — 576 с. — 2-ое изд., исправленное и дополненное. * Московские немцы. Четыре века с Россией / [сост. Л. Дементьева, Ю. Петров]. — Москва: Фабрика офсетной печати, 1999. — 71 с. * Немецкие предприниматели в Москве: Сб. ст. [по итогам Междунар. науч. конф. (Москва, 1999 г.)] / Сост. сб.: В. А. Ауман]. — М. : Обществ. акад. наук рос. немцев, 1999. — 285, [1] с. — (Российские немцы: исторические материалы и исследования: ИРН). ISBN 5-93227-001-2 * Немцы в России: Люди и судьбы / [Семинар «Немцы в России: рус.-нем. науч. и культур. связи»; Редкол.: Л. В. Славгородская (отв. ред.) и др.]. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1998. — 310,[1] с. ISBN 5-86007-119-1 * Немцы в России: Петербурские немцы = Die Deutschen in Russland: Petersburger deutsche: Сб. ст. / РАН. С.-Петерб. науч. центр. Ин-т истории естествознания и техники. С.-Петерб. фил. и др.; Отв. ред. Г. И. Смагина. — СПб.: Изд-во Дмитрий Буланин, 1999. — 620 с ISBN 5-86007-154-X * Немцы в России: Проблемы культур. взаимодействия : [Материалы конференций семинара, 1990—1995 гг. / Семинар «Немцы в России. Рус.-нем. науч. и культур. связи»; Редкол.: Л. В. Славгородская (отв. ред.) и др.]. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1998. — 327 с ISBN 5-86007-116-7 * Немцы в России = Die deutschen in Russland: Рос.-нем. диалог: Сб. ст. / Рос. акад. наук. Ин-т истории естествознания и техники. С.-Петерб. фил., Б-ка Рос. акад. наук; [Редкол.: Г. И. Смагина (отв. ред.) и др.]. — СПб.: ДБ, 2001. — 552 с ISBN 5-86007-294-5 * Немцы в России = Die Deutschen in Russland: Русско-немец. науч. и культурные связи: Сб. ст. / Рос. акад. наук. Ин-т истории естествознания и техники, С.-Петерб. фил. [и др.]; [Редкол.: Г. И. Смагина (отв. ред) и др.]. — СПб.: ДБ, 2000. — 424 с ISBN 5-86007-248-1 * Немцы в России = Die Deutschen in Russland: три века науч. сотрудничества: сб. ст. / Рос. акад. наук, Ин-т истории естествознания и техники, С.-Петерб. фил., Б-ка Рос. акад. наук; [редкол.: Н. В. Колпакова, Г. И. Смагина (отв. ред.), И. В. Черказ’янова]. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2003. — 604 с. — (Немцы в России: русско-немецкие научные и культурные связи). ISBN 5-86007-372-0 * Немцы и развитие образования в России. — СПб., 1998. ISBN 5-201-00230-7 * Немцы Москвы: исторический ВКЛад в культуру столицы: Междунар. науч. конф., посвящ. 850-летию Москвы (Москва, 5 июня 1997 г.): Сб. докл. / [Науч. ред. Ю. А. Петров, А. А. Семин]. — М.: Обществ. акад. наук рос. немцев, 1997. — 356 с. — (Российские немцы: исторические материалы и исследования. ИРН). * {{кніга|загаловак=Немцы Санкт-Петербурга: наука, культура, образование Сб. ст.|арыгінал=Die Deutschen in Sankt-Petersburg: Wissenschaft, Kultur, Bildung|адказны=[[РАН]], Ин-т истории естествознания и техники. С-Петерб., фил. Б-ка РАН, Семинар «Немцы в России: рус.-нем. науч. и культ. связи»; [Отв. ред. Г. И. Смагина]|месца=СПб.|выдавецтва=Росток|год=2005|старонак=640|isbn=5-94668-017-X}} * Немцы. Россия. Сибирь: [Сб. ст.] / Ом. гос. ист. — краевед. музей, Сиб. фил. Рос. ин-та культурологии; Сост. и науч. ред. — Вибе П. П. — Омск: Ом. гос. ист. — краевед. музей, 1997. — 241 с ISBN 5-901062-01-1 * Быт и культура российских немцев в музеях Санкт-Петербурга = Alltag und kultur der russlanddeutschen in museen von Sankt Petersburg: Свод. кат. / [Сост.: Т. А. Шрадер]. — СПб.: Наука, 2003 (Тип. Наука РАН). — 142, [2] с. — (Deutsche in Russland / Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) Рос. акад. наук [и др.]). ISBN 5-02-027096-2 * Вашкау Н. Э. Школа в немецких колониях Поволжья, 1764—1917 гг. / Н. Э. Вашкау; М-во общ. и проф. образования РФ. Волгогр. гос. ун-т. — Волгоград: Изд-во Волгогр. гос. ун-та, 1998. — 206 с ISBN 5-85534-154-2 * Грекова Т. Н., Голиков Ю. П. Медицинский Петербург / Т. И. Грекова, Ю. П. Голиков. — СПб.: Фолио-Пресс: Фолио-Плюс, 2001. — 414, [1] с. ISBN 5-7627-0163-8 * Губкина Н. В. Немецкий музыкальный театр в Петербурге в первой трети XIX века / Н. В. Губкина; Рос. ин-т истории искусств. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2003 (Тип. Береста). — 563, [1] с., [8] л. ил. ISBN 5-86007-312-7 * Дитц Я. Е. История поволских немцев-колонистов. / Под ред. И. Р. Плеве. — М., «Готика», 1997. — 495 с. — (Серия: История и этнография российских немцев). — ISBN 5-7834-0010-6. * Жиромская В. Б., Киселев И. Н., Поляков Ю. А. Полвека под грифом «секретно»: Всесоюзная перепись населения 1937 года. / В. Б. Жиромская, И. Н. Киселев, Ю. А. Поляков; РАН. Ин-т рос. истории. — М.: Наука, 1996. — 150 с.: табл. ISBN 5-02-009756-X * Захаров В. Н. Западноевропейские купцы в России: Эпоха Петра I. — М.: РОССПЭН, 1996. — 345 с, [19] л. ил., портр. ISBN 5-86004-056-3 * История предпринимательства в России / [В. И. Бовыкин, М. Л. Гавлин, Л. М. Епифанова и др.]; Рос. акад. наук. Ин-т рос. истории. В 2 т. — {{М.}}: РОССПЭН, 2000. ISBN 5-8243-0030-5 * Кириков Б. М., Штиглиц М. Санкт-Петербург немецких архитекторов. От барокко до авангарда. — СПб., 2002. ISBN 5-901528-04-2 * Культура русских и немцев в Поволском районе: [Сборник] / Поволж. кадровый центр, Упр. культуры Сарат. обл. администрации; [Науч. ред. Великий П. П., Горелов И. Н.]. — Саратов: Слово, 1993-. ** Вып. 1: История, теория, культура. — Саратов: Слово, 1993. — 207, [2] с. * Материалы по истории связи в России. XVIII — начало ХХ вв. (почта, телеграф, телефон, радио, телевидение): Обзор документальных материалов. — Л., 1966. * Миграционные процессы среди российских немцев: исторический аспект. — {{М.}}, 1998. * Плесская-Зебольд Э. Г. Одесские немцы: 1803—1920 / Э. Г. Плесская-Зебольд; Ин-т герм. и восточноевроп. исслед., Гёттинген (Германия). — Одесса: ТЭС, 1999. — 520 с ISBN 966-95556-6-3 * Петров Ф. А. Немецкие профессора в Московском университете / Ф. А. Петров. — М., 1997. ISBN 5-7820-0035-X * [[Саитов, Владимир Иванович|Саитов В. И.]], [[Модзалевский, Борис Львович|Модзалевский Б. Л.]] Московский некрополь: Т. 1-3 / [В. И. Саитов и Б. Л. Модзалевский]; [Авт. предисл. и изд. вел. кн. Николай Михайлович]. — Санкт-Петербург: тип. М. М. Стасюлевича, 1907—1908. — 3 т. * Русские и немцы в XVIII веке = Russen und Deutsche im XVIII. Jahrhundert: Встреча культур / [Рос. акад. наук. Науч. совет по истории мировой культуры. Ин-т всеобщ. истории; Редкол. С. Я. Карп (отв. ред.) и др.]. — М.: Наука, 2000. — 309, [1] с. ISBN 5-02-011592-4 * Терра инкогнита Сибирь. У истоков научного освоения Сибири при участии немецких учёных в XVIII век. — Галле, 1999. * Воскресенский Н. А. Законодательные акты Петра I. — М.; Л., 1945. * Беспятых Ю. Н. Петербург Анны Иоанновны в иностранных описаниях: Введение. Тексты. Комментарии / Ю. Н. Беспятых; Рос. акад. наук, Ин-т рос. истории, С.-Петерб. фил. — СПб.: Рус.-балт. информ. центр «БЛИЦ», 1997. — 492,[1] с. ISBN 5-86789-029-5 * Беспятых Ю. Н. Петербург Петра I в иностранных описаниях: Введение. Тексты. Комментарии / Ю. Н. Беспятых. — Л.: Наука : Ленингр. отд-ние, 1991. — 278,[1] с. — (Сер. «Панорама истории»). ISBN 5-02-027336-8 * Бескровный Л. Г. Русская армия и флот в XVIII век. — М., 1958. * Alfred Eisfeld. Die Rußlanddeutschen. — Verlag: Langen/Müller, München, 1991. — 252 S. ISBN 3784423825; 978-3784423821 * Karl Stumpp. Die Russlanddeutschen — zweihundert Jahre unterwegs. — Stuttgart, Pannonia-Verlag, 1964. — 139 S. </div> === Нацыянальныя СМІ === * [[Цэнтральная газета расійскіх немцаў «Neues Leben»]] * [http://www.ru.mdz-moskau.eu/ Московская Немецкая Газета]{{ref-ru}} * [http://www.deutsche-allgemeine-zeitung.de/rus/index.php Deutsche Allgemeine Zeitung] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090827095808/http://www.deutsche-allgemeine-zeitung.de/rus/index.php |date=27 жніўня 2009 }}{{ref-ru}}{{ref-de}} * Алтайская рэгіянальная газета «Zeitung für Dich» (в 1957—1991 «Rote Fahne») * [http://www.sibrd.ru/index.php?page=15 «Sibirische Zeitung Plus»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427230323/http://www.sibrd.ru/index.php?page=15 |date=27 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}{{ref-de}} == Спасылкі == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [http://dierusslanddeutschen.ru/ Die Russlanddeutschen.ru — Информационный портал Российских немцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140919082813/http://dierusslanddeutschen.ru/ |date=19 верасня 2014 }} * [http://www.rusdeutsch-panorama.ru/index.php?mode=view&site_id=34 Сайт «Немцы России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107211557/http://rusdeutsch-panorama.ru/index.php?mode=view&site_id=34 |date=7 студзеня 2014 }} * «[http://wolgadeutsche.ru/index.php Die Geschichte Der Wolgaedutschen]» — научно-популярный исторический сайт о Немцах Поволжья {{ref-ru}} * [http://www.rusdeutsch.ru/?menu=13&z=1&level2= Международная ассоциация исследователей истории и культуры российских немцев (МАИИКРН)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121019204645/http://www.rusdeutsch.ru/?menu=13&level2=&z=1 |date=19 кастрычніка 2012 }} * [http://www.rusdeutsch.ru/?menu=6&level2=&z=1 Internationaler Verband der deutschen Kultur (IVDK)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912045548/http://www.rusdeutsch.ru/?menu=6&level2=&z=1 |date=12 верасня 2014 }} Международный союз немецкой культуры] * [http://www.rusdeutsch.ru/?lib=1 Электронная библиотека российских немцев] * [http://www.genrogge.ru/grbook/index.htm Немцы в России: Историко-документальное издание. СПб.: [[Лики России (Санкт-Петербург), издательство|Лики России]], [[2004]].] * ''Кригер В.'' [http://www.viktor-krieger.de/html/kratkij.html Краткий очерк истории российских немцев] * ''Кригер В.'' [http://www.viktor-krieger.de/Demogr-2002.pdf Некоторые аспекты демографического развития немецкого населения 1930-х — 1950-х годов] * [http://www.ferghana.ru/article.php?id=5520 Советские немцы: В поисках утраченного фатерлянда. Часть I] * [http://www.ferghana.ru/article.php?id=5525 Советские немцы: В поисках утраченного фатерлянда. Часть II] * [http://new.hist.asu.ru/german/bibl1.html Библиография: Немцы Алтая и Сибири в исторической и этнографической перспективах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203024/http://new.hist.asu.ru/german/bibl1.html |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.egh.altai.ru/ Немецкий национальный район, Фонд поддержки российских немцев «Алтай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131213042736/http://www.egh.altai.ru/ |date=13 снежня 2013 }} * * [http://www.omsk-germany.ru/forum/44-514-1 Статья о немецких колонистах в Петербурской губернии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304103813/http://omsk-germany.ru/forum/44-514-1 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=9461 Немецкие колонисты в Артюшкино (Воронеская губерния)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140915041000/http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=9461 |date=15 верасня 2014 }} * [http://www.ruthenia.ru/folktee/CYBERSTOL/GULAG/Vindgolts.html И. П. Виндгольц. Немцы России — народ-скиталец. Народ в беде.] * [http://www.memo.ru/history/nem/index.htm Репрессии против немцев в СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810173311/http://www.memo.ru/history/nem/index.htm |date=10 жніўня 2014 }} (сборник [[Международное общество «Мемориал»|mеждународного общества «Мемориал»]]) * [http://www.rd-zeitung.de/partner/gw.htm Российские немцы в годы войны и после неё, свидетельства очевидцев. Герхард Вольтер «Зона полного покоя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518175541/http://www.rd-zeitung.de/partner/gw.htm |date=18 мая 2008 }}([[Герхард Вольтер]]) * [http://www.lists.memo.ru Жертвы политического террора в СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=31 сакавіка 2019 }} ([[Международное общество «Мемориал»]]) * ''Ладыгин И. В.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/nemcu-rus.shtml Немцы в Русской Армии] * [[Герцен, Александр Иванович|Герцен А. И.]] «[http://az.lib.ru/g/gercen_a_i/text_0180.shtml Русские немцы и немецкие русские]» * [http://www.rusdeutsch.ru/ Информационный портал российских немцев] * [http://forum.vgd.ru/132/8638/ Немцы в России. Генеалогический форум] * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2341944,00.html Deutsche Welle: «Немцы в истории России», отдельные статьи] * [http://www.webbitt.com/volga/home.html Volga Germans]{{ref-en}} * [http://www.russlanddeutschegeschichte.de История российских немцев] * Статья [http://www.senator.senat.org/Das_Schicksal_der_Russlanddeutschen.html «В интересах государства Российского»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120908022044/http://www.senator.senat.org/Das_Schicksal_der_Russlanddeutschen.html |date=8 верасня 2012 }}, посвященная истории российских немцев и современному положению. * [http://www.bmi.bund.de/cln_144/SharedDocs/Downloads/DE/Broschueren/DE/2004/Filmtrilogie_Versoehnung_ueber_Grenzen_Id_95038_de.html «Примирение через границы» — История российских немцев (3х док.-видео)]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}} * [http://www.facebook.com/group.php?gid=118524375002 «Russian Germans International» — Крупнейшая интернациональная группа российских немцев в Facebook] * [http://www.rdinfo.ru/site.php?mode=change_page&site_id=223&own_menu_id=30505&curent_page=01 Статьи и база персоналий по российским немцам на проекте «ЕДИНСТВО»]{{Недаступная спасылка}} </div> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расійскія немцы| ]] [[Катэгорыя:Руска-нямецкая гісторыя]] [[Катэгорыя:Дэпартаваныя народы]] 1rnkxsdxvbop8d5o1lvlaoewvv2ua2r 0 188529 5180821 4293322 2026-08-14T06:52:19Z Autumndancer 168015 5180821 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Вучоны}} '''Стыў Роберт Ірвін''' ({{ДН|22|2|1962}} — {{ДС|4|9|2006}}) — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[натураліст]], тэлежурналіст і аўтар шматлікіх фільмаў аб жывой прыродзе. Уладальнік заапарка Australia Zoo у г. [[Бірва]] ([[Квінсленд]]). == Біяграфія == Стыў Ірвін нарадзіўся ў аўстралійскім штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]] ў [[1962]] годзе. Яго бацька стварыў парк [[Паўзуны|рэптыліяў]] у штаце Квінсленд у [[1970-я]] гады мінулага стагоддзя. Стыў Ірвін пачынаў з таго, што з дзяцінства лавіў [[кракадзіл]]аў у наваколлях Квінсленда для парка [[Рэптыліі|рэптылій]] яго бацькоў. З [[1991]] года Стыў Ірвін працягнуў сямейны бізнес і неўзабаве стварыў першыя серыі фільму «Паляўнічы на кракадзілаў» («''The Crocodile Hunter''»), які стаў папулярным у 120 краінах свету. Упершыню праграма «Паляўнічы на кракадзілаў» выйшла ў эфір у [[1992]] годзе. Стыў здолеў ператварыць свой імідж бясстрашнага і поўнага запалу аматара павывучаць фаўну ў блізкім кантакце ў гандлёвую марку, і яго серыял з вялікім поспехам ішоў па канале [[Discovery, тэлеканал|Discovery]]. Неаднаразова Ірвін трапляў у сітуацыі, калі яго жыццё літаральна вісела на валасінцы. У яго была вялікая колькасць раненняў, атрыманых пры кантактах з жывёламі. Нягледзячы ні на што, Стыў Ірвін працягваў здымаць фільмы, сярод якіх таксама «''Crok Files''», «''The Crocodile Hunter Diaries''» («''Дзённікі паляўнічага за кракадзіламі''»). [[4 верасня]] [[2006]] года на здымках чарговай тэлеперадачы Стыў Ірвін трагічна загінуў, атрымаўшы смяротны ўдар [[Хвастаколавыя|ската-хвастакола]] ў вобласць сэрца і лёгкіх. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Steve Irwin}} * [http://www.crocodilehunter.com.au/ Афіцыйны сайт тэлеперадачы «The Crocodile Hunter» і заапарка «Аўстралія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706103130/http://www.crocodilehunter.com.au/ |date=6 ліпеня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ірвін Стыў}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Ахвяры жывёл]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Аўстраліі]] 3hw8ag6go3khkk9ygjmdk0ntpt603ve 0 189259 5180684 4819699 2026-08-13T20:40:50Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5180684 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Іванава дзяцінства»''' ({{lang-ru|Иваново детство}}) — фільм [[Андрэй Таркоўскі|Андрэя Таркоўскага]] па матывах аповесці Уладзіміра Багамолава «Іван». Прэм’ера адбылася [[9 мая]] [[1962]] года. Першы поўнаметражны фільм рэжысёра, які прынёс яму сусветную вядомасць і заваяваў высокія прызы на міжнародных кінафестывалях. == Сюжэт == Дзеянне фільма адбываецца ў час Вялікай Айчыннай вайны. 12-гадовы Іван стаў разведчыкам. Вайна пазбавіла хлопчыка маці, ён апантаны нянавісцю да ворага і жаданнем помсціць. Толькі сны вяртаюць Івану адабранае дзяцінства. Аднак да Дня Перамогі яшчэ далёка… == У ролях == * [[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]] — Іван * Валянцін Зубкоў — капітан Холін * Яўген Жарыкаў — старшы лейтэнант Гальцаў * Сцяпан Крылоў — старшына Катасонаў * [[Мікалай Грынько]] — падпалкоўнік Гразноў * Валянціна Малявіна — Маша * Уладзімір Марэнкаў — Малышаў * Дзмітрый Мілюценка — звар’яцелы стары * Ірына Тарковская (Ірма Раўш) — маці Івана * Мікалай Смарчкоў — старшына * [[Андрэй Канчалоўскі|Андрэй Міхалкоў-Канчалоўскі]] — салдат * Іван Саўкін — эпізод * Вера Мітурыч — эпізод == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Таркоўскага}} {{Прэмія «Залаты леў»}} [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Таркоўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Андрэя Таркоўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты леў»]] qdahlxe3wt08tr9rj3toveremmt2qpw 0 192072 5180725 5171314 2026-08-14T00:51:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180725 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Расійская акупацыя Крыма|Анексія Крыма Расіяй}} {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Расійскае ўварванне ў Крым | частка = [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] | выява = [[Выява:Crimea crisis map.PNG|300пкс]] | апісанне = {{Legend|#000000|[[Крым]]|inline}} • {{Legend|#32CD32|[[Украіна]]|inline}} • {{Legend|#d78776|[[Расія]]|inline}} | дата = [[21 лютага]] — канец сакавіка [[2014]] года<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/31/politics/crimea-explainer/|title=Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis|last=Cohen|first=Tom|date=2014-04-01|publisher=[[CNN]]|lang=en|access-date=2014-10-02}}</ref><br />(ваенная аперацыя — з [[26 лютага]] па [[28 сакавіка]] [[2014]] года)<ref name="Ширяев">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archive-date=8 мая 2015 |url-status=dead }}</ref> | месца = {{collapsible list|title={{nobold|[[Крым]]}}|<small>да 17 сакавіка 2014 года — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]] і горад з асаблівым статусам Севастопаль ([[Украіна]]); 17—18 сакавіка — [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнаная]] {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}; з 18 сакавіка — спрэчная тэрыторыя, якая [[дэ-факта]] кантралюецца [[Расія]]й як [[Рэспубліка Крым]] і горад федэральнага значэння Севастопаль</small>}} | прычыны = — паводле пазіцыі Украіны: [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброеная агрэсія Расіі супраць Украіны]], распачатая 20 лютага 2014 года<ref name="145-19">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]</ref></small><br /><small>— паводле пазіцыі Расіі<ref name="crsp" /><ref name="V-24-10" /> і «прарасійскіх» крымскіх улад<ref name="P-27-2" />: грамадская незадаволенасць дзеяннямі прыхільнікаў Еўрамайдана ў лютым 2014 года, адмова кіраўніцтва аўтаноміі прызнаваць легітымнасць ураду Украіны пасля самаадхілення Януковіча ад выканання сваіх абавязкаў | мэты = {{collapsible list|title=заяўленыя:| * [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|пашырэнне аўтаноміі Крыма]], * абарона рускай мовы і культуры, * інтэграцыя з Расіяй, * абвяшчэнне самастойнасці<ref>[http://www.newsru.com/russia/21feb2014/krym.html «Неправильный» крымский депутат ворвался в новости «России 24» об Украине] // NEWSru.com</ref><ref>[http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html Возможности полуострова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150513232038/http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html |date=13 мая 2015 }} // Русская планета</ref><ref>[http://www.mk.ru/politics/sng/interview/2014/02/21/988774-parlament-kryima-vplot-do-vyihoda-iz-sostava-ukrainyi.html Парламент Крыма: вплоть до выхода из состава Украины]</ref> з наступным далучэннем да РФ}} | статус = * усталяванне кантролю Расіі над большай часткай тэрыторыі Крыма{{efn|Акрамя паўночнай часткі [[Арабацкая стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], якая ўваходзіць у склад [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]}} * абсалютная большасць краін-членаў ААН абвясціла аб [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|непрызнанні далучэння Крыма да Расіі]] * [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла {{нп3|Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|закон|ru|Об обеспечении прав и свобод граждан и правовом режиме на временно оккупированной территории Украины}}, які вызначыў Крым як «часова [[Акупацыя|акупаваную]] тэрыторыю» * {{нп3|Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|«Крымскі пакет» санкцый|ru|Санкции в связи с украинскими событиями 2014 года}} з боку Захаду ў дачыненні да Расіі<ref>[http://slon.ru/fast/world/evrosoyuz-soglasoval-novyy-paket-sanktsiy-v-otnoshenii-kryma-1195604.xhtml Евросоюз согласовал новый пакет санкций в отношении Крыма]</ref><ref>[http://www.dw.de/крымский-пакет-санкций-ес-как-его-видит-берлин/a-18142451 «Крымский пакет» санкций ЕС: как его видит Берлин]</ref><ref>[http://ria.ru/economy/20141218/1038863833.html ЕС примет новый пакет санкций против Крыма, запретив все инвестиции]</ref>. * Выключэнне Расіі са складу «[[Вялікая сямёрка|Вялікай васьмёркі]]»<ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/03/140320_rn_merkel_g8_russia Меркель: «Большой восьмерки» больше не существует]</ref><ref>[http://russian.rt.com/inotv/2014-03-25/Lavrov-Rossiya-ne-vidit-bolshoj Лавров: Россия не видит «большой беды» в своем исключении из G8]</ref>{{efn|Фармальнага інстытута членства мерапрыемства не мае}} </div> | змены = утвораны новыя суб’екты Расійскай Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] [[Севастопаль]] | бок1 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Расія}} |[[Выява:Medium emblem of the Вооружённые Силы Российской Федерации.svg|15px]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]] |[[Выява: Реестр казачьих обществ России (шеврон).png|15px]] Дзяржаўны рэестр казачых таварыстваў Расійскай Федэрацыі ** Кубанскае вайсковае казачае таварыства<ref name="kuban" /> |{{Сцягафікацыя|Крым|РК}} <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> |[[Севастопаль|ГФЗ Севастопаль]] <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Прарасійскія<br />сілы:}} |ПП «Рускае адзінства»<ref name="OSCE" /> |Партыя «Рускі блок»<ref>[http://focus.ua/society/298942/ В Крыму организованы отряды самообороны — Русский блок] // Фокус, 27.02.2014</ref> ** «Атрады самаабароны»<ref name="RBmil">[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Russkiy_blok_Mi_nachinaem_segodnya_sozdavat_v_Sevastopole_silovie_strukturi_samooboroni Русский блок: Мы начинаем сегодня создавать в Севастополе силовые структуры самообороны] // Новый Севастополь, 23 февраля 2014</ref> |Адзіны штаб казачых арганізацый<ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html В Крыму казаки объединились для защиты полуострова и рассчитывают на помощь ЧФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422084943/http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html |date=22 красавіка 2019 }} // «Сегодня» (Украина), 20 февраля 2014</ref> ** Аб’яднанне казакоў Крыма войска Запарожскага ** Крымскі казачы саюз ** Кардынацыйны савет казачых арганізацый Севастопаля }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = padding-bottom:0.4em; border: none; |загаловак = {{nobold|Расійскія арганізацыі:}} |[[Выява:Party RODINA (Russia).svg|border|22px]] УПП «Радзіма»<ref name="RBCkub" /> | Партыя «Іншая Расія»<ref name="OR" /> |Байкерскі клуб «Начныя Ваўкі» }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Замежныя арганізацыі:}} |{{сцяг|Сербія|1815}} Рух чэтнікаў<ref>[http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 Serbian paramilitaries join pro-Russian forces in Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140257/http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 |date=2 красавіка 2015 }}</ref><ref name="Chetnik-SMB">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023183 У Севастопаль для падтрымкі мясцовых атрадаў самаабароны прыехалі сербскія добраахвотнікі]</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22пкс]] Органы мясцовага самакіравання [[Севастопаль|Севастопаля]] <small>(з 23 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref>[http://zn.ua/POLITICS/mer-sevastopolya-chalyy-poprosil-u-rossii-deneg-139890_.html "Мэр" Севастопаля Дэраш папрасіў у Расіі грошай] // ZN.UA, 27 лютага 2014</ref>}} |КССУЗЖ Севастопаля ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="SevBer" /> |Севастопальскі гарсавет }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Органы мясцовага самакіравання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] <small>(з 27 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref name="IF-27-2" />}} |[[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Савет міністраў АРК]] ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="BBCBer" /><br /><small>(з 28 лютага 2014)</small> ** [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма<br /><small>(са 2 сакавіка 2014)</small> |Вярхоўны савет АРК }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|{{Сцяг|Крым}} <small>(з 17 па 18 сакавіка 2014)</small>}} | [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма <small>(да 18 сакавіка 2014)</small> | [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]] }} | бок2 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | [[Выява:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|15px]] [[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]] | [[Выява:Emblem of the State Border Guard Service of Ukraine.svg|15px]] ДПС Украіны<ref name="ENW-GPS">[http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ Українські прикордонники зберігають контроль у Криму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426040213/http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ |date=26 красавіка 2016 }} // Euronews, 03.03.2014{{ref-uk}}</ref> | [[Выява:Security Service of Ukraine Emblem.svg|15px]] ГУ [[Служба бяспекі Украіны|СБ Украіны]] ў АРК<ref name="GUSBU">[http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html Кримські співробітники СБУ відмовилися підкорятися уряду Аксьонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224102145/http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html |date=24 лютага 2019 }} // ZN.UA, 4 марта 2014</ref> | [[Файл:Геральдичний знак - емблема МВС України.svg|15px]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] ** [[Файл:Емблема внутрішніх військ МВС України.svg|15px]] КТК [[Унутраныя войскі|УВ МУС Украіны]]<ref name="vv">[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/03/03/962121.html ВВ МВД Крыма заявляют о верности народу Украины] // «Подробности» (Украина), 03 марта 2014</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|Праўкраінскія сілы:}} | [[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] Меджліс крымскататарскага народа<ref name="medj">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html Меджлис не признает новое правительство Крыма (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407104154/http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html |date=7 красавіка 2019 }} // «Сегодня»</ref> ** Атрады самаабароны<ref>[http://gazeta.ua/articles/politics/_krimski-tatari-stvoryuyut-zagoni-samooboroni/545020 Кримські татари створюють загони самооборони] // Gazeta.ua, 1 березня 2014</ref> |Усякрымская ўкраінская рада<ref name="UkrRada" /> ** КЦДКС «Украінскі дом»<ref name="IFUkr">[http://www.interfax.ru/world/361692 Украинцы Крыма попросили власти страны предотвратить войну на полуострове] // Интерфакс, 27 лютага 2014</ref> |Рух «Еўрамайдан-Крым»<ref name="OSCE">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html Из-за конфликта в Крыму в Украину прибудет Верховный комиссар ОБСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221344/http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html |date=22 снежня 2018 }} // «Сегодня»</ref> |Украінскія ультрас<ref name="10t-v-ua">[http://vesti.ua/krym/39052-v-krymu-prohodit-5-tysjachnyj-miting-krymskih-tatar В Крыму проходит 10-тысячный митинг крымских татар] // Вести, 23.02.2014</ref><ref name="tvi-ult">[http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev Під час сутичок у Сімферополі загинули двоє — Джемілєв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413145444/http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev |date=13 красавіка 2014 }} // ТВІ, 26.02.2014</ref> }} | ключавыяфігуры1 = [[Выява:Standard of the President of the Russian Federation.svg|border|22px]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]]<br /> {{Сцяг|Расія}} Аляксандр Вітко<br /> {{Сцяг|Расія}} Алег Белавенцаў<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў|ru|Константинов, Владимир Андреевич}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў|ru|Темиргалиев, Рустам Ильмирович}}<br /> {{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы|ru|Чалый, Алексей Михайлович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} Васві Абдураімаў<!-- намеснік старшыні Савета прадстаўнікоў крымскататарскага народа пры Прэзідэнце Украіны --> | ключавыяфігуры2 =[[Выява:Flag of the President of Ukraine.svg|border|22px]] [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} {{нп3|Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх|ru|Тенюх, Игорь Иосифович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэй Парубій]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргей Куніцын|ru|Куницын, Сергей Владимирович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Ільмі Умераў<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Мустафа Джэмілеў]] | колькі1 = ''Пратэстуючыя:'' ** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] 20 000 <small>(у Севастопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea/495113.html|title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|publisher=// The Moscow Times|date=2014-02-25|access-date=2014-02-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|title=Ukraine leader Turchynov warns of «danger of separatism»|date=2014-02-25|publisher=// Euronews|lang=en|access-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{Сцяг|Крым}} 5 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|publisher=// [[The Guardian]]|date=2014-02-26|access-date=2014-02-27}}</ref> {{Сцяг|Расія}} ''[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]:'' ** 18 000<ref>[http://tsn.ua/politika/v-minoboroni-narahuvali-v-krimu-18-tisyach-soldativ-z-rosiyi-338719.html В Міноборони нарахували в Криму 18 тисяч солдатів з Росії] // ТСН</ref>—30 000 вайскоўцаў<ref>[http://top.rbc.ru/politics/07/03/2014/909928.shtml Украина насчитала 30 тыс. российских военных в Крыму]</ref><br /><small>(украінскія даныя)</small> | колькі2 = ''Пратэстуючыя:'' ** {{Сцяг|Украіна}} 10 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>[http://focus.ua/society/299082/ Крымские татары готовы взять в руки оружие, — Джемилев] // Фокус.ua, 28.02.2014</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''[[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]:'' ** 18,8 тыс. (на тэрыторыі Крыма), у тым ліку 11,9 тыс. у складзе ВМС і 2,9 тыс. у складзе ВПС<ref name="IT-26-3">[http://tass.ru/politika/1074879 Свыше 15 тыс. украинских военнослужащих в Крыму перешли на службу в силовые структуры РФ. ИТАР-ТАСС, 26.03.2014]</ref> | страты1 = {{Сцяг|Крым}} ''Актывісты:'' ** 2 загінулых<ref name="meeting">[https://web.archive.org/web/20150108165332/http://gazeta.crimea.ua/news/bog-dal-ya-ojil-12796 «Бог дал - я ожил»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |title=Помнить о них — наш долг |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011455/http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> {{Сцяг|Крым}} ''«Сілы самаабароны»:'' ** 1 забіты<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1137 Стральба ў Сімферопалі вялася з аднаго пункта - па байцах самаабароны і па суседняй украінскай ваеннай часці]</ref> ** 1 паранены<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1239 Убивший накануне в Симферополе двух человек снайпер совершил 15-20 выстрелов - потерпевший]</ref> | страты2 = {{Сцяг|Украіна}} ''Актывісты:'' ** 1 забіты<ref name="reshat">{{Cite web |url=http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |title=В Крыму похоронен Решат Аметов |access-date=28 красавіка 2014 |archive-date=29 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429063408/http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |url-status=dead }}</ref><ref name="reshat_simfpl">[http://news.bigmir.net/ukraine/802057-V-Simferopole-pohoronili-jestoko-ybitogo-Reshata-Ametova- В Симферополе похоронили жестоко убитого Решата Аметова]</ref><ref name="reshat_aksen">[http://www.youtube.com/watch?v=gTMKL9xozX8 Аксёнов о расследовании убийства Решата Аметова]</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''УС Украіны:'' ** 2 забітых<ref name="KIA">[http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html Российский спецназ первым открыл огонь в Симферополе, где был убит украинский военный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731223856/http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html |date=31 ліпеня 2018 }} — Главред, 19 марта 2014</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html Российский военный убил украинского майора выстрелами в грудь и голову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221317/http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html |date=22 снежня 2018 }} — Сегодня, 7 Апреля 2014</ref> ** 1 паранены<ref name="KIA" /> | заўвагі = ''Агульныя страты:'' 2 загінулых і 35 параненых падчас мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага 2014 года<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen|title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen |date=2014-02-27|publisher=// [[The Guardian]]|lang=en|access-date=2014-03-18|quote=Two people died and 35 were injured during clashes outside the building on Wednesday…}}</ref><br />2 убитых и 2 раненых 18 марта в Симферополе<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/19/n_6022369.shtml|title=В результате стрельбы в Симферополе погибли два человека|date=19.03.2014|publisher=// [[Газета.Ру]]|access-date=2014-03-19}}</ref><br /> 10 тыс. унутрана перамешчаных асоб<ref>[http://zn.ua/UKRAINE/oon-svorachivaet-ryad-proektov-v-anneksirovannom-krymu-145477_.html ААН згортвае шэраг праектаў у анексаваным Крыме] — ZN,UA, 21 мая 2014</ref> }} '''Расійскае ўварванне ў Крым''' — захоп і анэксія [[Крым|Крымскага паўвострава]] [[Расія|Расіяй]] у лютым-сакавіку 2014 года<ref name="CSIS">[https://globalaffairs.ru/articles/kak-putin-poluchil-krym-i-poteryal-ukrainu/ Как Путин получил Крым и потерял Украину]{{ref-ru}}</ref>. == Перадгісторыя == [[Файл:The transfer of Crimea.jpg|left|130px|Указ Прэзідыума ВС СССР]] {{Асноўны артыкул|Гісторыя Крыма}} У 1954 годзе Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] [[Крымская вобласць]] была перададзена са складу [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]<ref name="ВПУ">[https://cyberleninka.ru/article/n/politicheskoe-znachenie-kryma-dlya-ukrainy-v-1991-2014-gg/viewer Политическое значение Крыма для Украины в 1991–2014 гг.]</ref>. У наступныя гады Крым працягваў заставацца тэрыторыяй, дзе пераважала [[Рускія|рускае]] насельніцтва: па дадзеных перапісу 2001 года, рускія складалі каля 58 % насельніцтва Крыма, [[украінцы]] – 24 %, [[крымскія татары]] – каля 12 %, астатнія 6 % – гэта [[беларусы]] і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў<ref name="CSIS" /><ref name="ВПУ" />. <blockquote>Крымскія татары, карэнныя жыхары паўвострава, складалі прыблізна пятую частку насельніцтва да 1944 года, калі большасць з іх [[Дэпартацыя крымскіх татар|была дэпартавана ў Сярэднюю Азію]] нібыта за [[Калабарацыянізм|супрацоўніцтва]] з нацыстамі</blockquote> У снежні 1991 года толькі 54 % выбаршчыкаў Крыма [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|падтрымалі незалежнасць Украіны на рэферэндуме]] – гэта быў адзін з самых нізкіх паказчыкаў па Украіне<ref name="CSIS" /><ref name="ВПУ" />. Спробы ўкраінскага кіраўніцтва [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваць]] рускамоўнае насельніцтва стымулявалі настроі сярод крымчан адносна ўваходжання Крыма ў склад Расіі, якія ў цэлым захоўваліся на працягу ўсяго постсавецкага перыяду<ref name="ВПУ" />. == Гісторыя == === Палітычны крызіс ва Украіне канца 2013–пачатку 2014 гадоў === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} У лістападзе 2013 года прэзідэнт [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] адмовіўся падпісваць [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам]]. На пратэсты ў [[Кіеў|Кіеве]] выйшлі тысячы людзей – 22 лістапада яны ўстанавілі намётавы лагер на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Плошчы Незалежнасці]] ў сталіцы Украіны. Пратэсты працягваліся амаль тры месяцы. Часта адбываліся сутыкненні з [Беркут (спецпадраздзяленне)[|сілавікамі]]. Некаторыя з такіх сутычак прыводзілі да вялікай колькасці пацярпелых, а 22 лютага з’явіліся першыя ахвяры. Паступова супрацьстаянне ўзмацнялася. Пратэстоўцы занялі некалькі важных дзяржаўных будынкаў. 18 лютага паміж сілавікамі і пратэстоўцамі пачалася перастрэлка, загінулі і былі паранены некалькі праваахоўнікаў і ўдзельнікаў пратэстаў. 22 лютага 2014 года Януковіч з’ехаў з Кіева і ў відэазвароце да народа назваў усё, што адбываецца дзяржаўным пераваротам. У той жа дзень [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўная Рада]] адхіліла прэзідэнта ад улады. На наступны дзень Януковіч прыбыў у Расію<ref name="lenta.ru">[https://lenta.ru/articles/2024/03/04/krymskaya-vesna-istoriya-i-hronologiya-sobytiy/ Крымская весна в 2014 году]{{ref-ru}}</ref>. === Пратэсты ў Крыме === Рэгіянальныя ўлады [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] падтрымалі адстаўку прэзідэнта. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Анатоль Магілёў заявіў, што Вярхоўная Рада прыняла правільнае рашэнне. Аднак з ім пагадзіліся не ўсе. Наступныя некалькі дзён у [[Севастопаль|Севастопалі]] збіраліся стыхійныя мітынгі. Іх удзельнікі выступалі супраць [[Урад Яцанюка|новай улады, якая ўсталявалася ў Кіеве]], за правядзенне рэферэндуму пра незалежнасць Рэспублікі, а таксама за далучэнне Крыма да Расіі. Не ўсе акцыі праходзілі мірна. 26 лютага ля Вярхоўнага Савета Крыма адбыліся сутыкненні паміж удзельнікамі двух розных мітынгаў – прадстаўнікамі [[Меджліс крымскататарскага народа|Меджліса крымскататарскага народа]] (выступалі супраць рэферэндуму) і мясцовымі жыхарамі, якія хацелі, каб паўвостраў вярнуўся ў склад Расіі. У выніку пацярпелі 30 чалавек, не выжылі двое. 23 лютага падчас шматтысячнага мітынгу ў Севастопалі жыхары абралі мэрам горада Аляксея Чалага. А 27 лютага ў Крыме змяніўся прэм’ер-міністр. Пасаду заняў [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]], які ўзначальваў партыю «[[Рускае Адзінства]]». Анатоль Магілёў сышоў у адстаўку<ref name="lenta.ru" />. === Расійскае ўмяшанне === [[Файл:Direct Line with Vladimir Putin (2014-04-17) 13.jpeg|міні|{{нп3|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|ru|Прямая линия с Владимиром Путиным}}, 17 красавіка 2014 года.]] На канец лютага 2014 года расійскія войскі дыслакаваліся на тэрыторыі Крымскага паўвострава ў адпаведнасці з расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце ад 28 мая 1997 года, дзеянне якіх было [[Харкаўскія пагадненні|падоўжанае ў 2010 годзе]]. Паводле «Пагадненняў пра статус і ўмовы знаходжання Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Украіны», да Расіі на правах 20-гадовай арэнды перайшлі: галоўная бухта горада — {{нп3|Севастопальская бухта|Севастопальская|ru|Севастопольская бухта}} з прычаламі для стаянкі больш чым 30 баявых караблёў, бухта Каранцінная з брыгадай ракетных катэраў Чарнаморскага флоту і вадалазным палігонам, Казачая бухта, дзе была размешчана брыгада марской пяхоты, Паўднёвая бухта. У Стралецкай бухце сумесна базіраваліся караблі расійскага і ўкраінскага флатоў. Расія атрымала таксама ў арэнду асноўны арсенал боепрыпасаў, ракетную базу Чарнаморскага флоту, дэсантны палігон і два аэрадромы: {{нп3|Пасёлак Гвардзійськэ|Гвардзейскае|ru|Гвардейское (Симферопольский район)}} пад Сімферопалем і Севастопаль (Кача). Украіна згаджалася на выкарыстанне Чарнаморскім флотам у Крыме, за межамі Севастопаля, расійскіх флоцкіх аб’ектаў: ​​31-га выпрабавальнага цэнтра ў [[Феадосія|Феадосіі]], пунктаў ВЧ-сувязі ў [[Ялта|Ялце]] і [[Судак (горад)|Судаку]] і крымскага ваеннага санаторыя. Згодна з дамоўленасцямі Расія магла мець ва Украіне не больш за 25 тысяч чалавек асабістага складу, 24 артылерыйскія сістэмы калібра больш за 100 мм, 132 бронемашыны, 22 баявыя самалёты марской авіяцыі наземнага базіравання, а колькасць расійскіх караблёў і судоў не павінна была перавышаць 388 адзінак. На аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) можна было размяшчаць 161 лятальны апарат<ref>[http://www.aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Расійскі бок абавязаўся не мець [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў складзе Чарнаморскага флоту РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/643_076 Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України]</ref>. Паводле расійскіх дадзеных, на пачатак сакавіка 2014 года кантынгент расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны складаў каля 16 тысяч чалавек<ref>{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/23769|title=Зарубежные СМИ готовы на всё, чтобы исказить позицию России по ситуации на Украине|date=6 марта 2014|publisher=[[Russia Today]]|access-date=2014-03-11}}</ref>. Украіна не дэнансавала пагадненне з Расіяй, а перавышэння гранічнай колькасці расійскіх войскаў, якая вызначаецца гэтым дакументам, зафіксавана не было, што дазволіла расійскаму кіраўніцтву адпрэчваць абвінавачванні ў «акупацыі» Крыма<ref name="Ширяев" />. Нягледзячы на ​​прынятае 1 сакавіка рашэнне Савета Федэрацыі пра выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне, расійскае кіраўніцтва аж да сярэдзіны красавіка не прызнавала<ref name="conf-4-3" /><ref>[http://www.interfax-russia.ru/South/special.asp?sec=1724&id=478648 В Крыму нет российских войск, заявил Шойгу]</ref><ref>[http://www.newtimes.ru/articles/detail/79932 Откуда ружьишки?]</ref>, што Узброеныя сілы РФ сапраўды датычныя да падзей па блакаванні і захопу стратэгічных аб’ектаў, украінскіх воінскіх частак і штабоў, распачатым яшчэ ў ноч з 26 на 27 лютага з захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі. Факт ваеннага ўмяшання быў прызнаны толькі пасля далучэння Крыма да Расіі<ref name="V-24-10">{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Заседание Международного дискуссионного клуба «''Валдай''»|date=2014-10-24|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archive-date=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.kremlin.ru/news/20796 |title= «''Прямая линия с Владимиром Путиным''» |date= 2014-04-17 |publisher= // kremlin.ru |access-date=2014-04-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Интервью немецкому телеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-11-17}}</ref>. 19 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што расійскія вайскоўцы, якія забяспечвалі бяспеку пры правядзенні рэферэндуму ў Крыме, атрымаюць дзяржузнагароды, але іх імёны пакуль не будуць агалошвацца<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140419_rn_putin_crimea_awards.shtml Путин наградит военных за проведение референдума в Крыму]</ref>. Таксама, як пазней было паведамлена {{нп3|Новая газета, Расія|«''Новай газетай''»|ru|Новая газета}}, яшчэ 25—31 сакавіка дзяржаўныя ўзнагароды Расіі, [[Медаль «За вяртанне Крыма»|ведамасныя медалі Міністэрства абароны РФ «За вяртанне Крыму»]] і ганаровыя граматы за дзеянні ў Крыме атрымаў і цэлы шэраг грамадзянскіх асоб<ref name="ng-h">{{Cite web |title=С. Канев. Герои под грифом «''Секретно''» |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821040643/http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |archive-date=21 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Грамадскія арганізацыі Расіі === Дзеянні расійскага кіраўніцтва ў Крыме пад лозунгам «абароны суайчыннікаў» атрымалі шырокую падтрымку ад насельніцтва і розных грамадскіх арганізацый Расіі. У расійскіх СМІ з першых дзён сакавіка паведамлялі пра шматтысячныя мітынгі «''у падтрымку Крыму''» практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, у якіх удзельнічалі арганізацыі Агульнарасійскага народнага фронту, прафсаюзы, усе парламенцкія партыі, патрыятычныя рухі і разнастайныя грамадскія арганізацыі. Паўсюдна быў арганізаваны збор гуманітарнай дапамогі — медыкаментаў, намётаў, прадуктаў і інш<ref name="RBCkub" />. У Крым «''для абароны крымскіх рускіх ад прыгнёту''»<ref>[http://ru.tsn.ua/svit/na-kubani-mediki-i-kazaki-gotovyatsya-ehat-v-ukrainu-a-gazety-prizyvayut-brat-v-ruki-oruzhie-354102.html На Кубани медики и казаки готовятся ехать в Украину, а газеты призывают брать в руки оружие] — ТСН, 12 марта 2014</ref> адправіліся рэестравыя [[Кубанскія казакі|казакі]] расійскага Кубанскага казацкага войска на чале з атаманам Мікалаем Далудай<ref name="kuban">[http://www.kuban.aif.ru/politic/1116883 «Своих не бросаем!»: регионы России готовы принять беженцев из Украины] — АиФ, 03/03/2014</ref>. Паводле дадзеных расійскіх СМІ, іх колькасць дасягала некалькіх соцень<ref>[http://top.rbc.ru/viewpoint/14/03/2014/911290.shtml Краснодарский казак о «''Беркуте''», зайцах и особенностях «''полевого''» Крыма] — РБК, 14 марта 2014 г.</ref>, пры гэтым у Крыме «''невядомыя ўзброеныя людзі''» ўзброілі іх агнястрэльнай зброяй<ref name="RBCkub">[http://top.rbc.ru/politics/16/03/2014/911344.shtml «''Крымская весна''» в России: шаги к воссоединению] — РБК, 16 марта 2014 г</ref>. Таксама ў Крым выязджалі актывісты усерасійскай палітычнай партыі «[[Родзіна (партыя, Расія)|Радзіма]]», якія прынялі тут удзел у фарміраванні «атрадаў самаабароны» і арганізавалі юрыдычныя прыёмныя для аказання дапамогі ўсім жадаючым у атрыманні расійскага грамадзянства<ref name="RBCkub" />. Украінскія СМІ паведамлялі, што на баку крымскіх ўладаў прынялі ўдзел актывісты расійскай партыі {{нп3|Іншая Расія, партыя|«Іншая Расія»|ru|Другая Россия (партия)}} Эдуарда Лімонава. Сама партыя афіцыйна заявіла набор добраахвотнікаў для паездкі ў Крым<ref name="OR">[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/7/7017991/ У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти?] — Українська правда, 07 березня 2014</ref>. == Крымская аперацыя == Украінскія эксперты і чыноўнікі сцвярджалі, што Масква на працягу многіх гадоў таемна рыхтавала план па анексіі Крымскага паўвострава, які і быў рэалізаваны ў самы цяжкі момант для Украіны, калі адбылося крывавае супрацьстаянне на Еўрамайдане<ref name="готовилась к аннексии">{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|title=Как Россия готовилась к аннексии Крыма|date=2017-02-20|publisher=[[Украінская служба BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518130721/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-18|url-status=live}}</ref>. Самай ранняй датай пачатку ўварвання называецца 20 лютага 2014 года<ref name="UKRatUN">{{Cite web|url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|title=7683-е заседание СБ ООН Четверг, 28 апреля 2016 года, 15 ч. 00 м. Нью-Йорк|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513175851/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-07-28|url-status=live}}</ref>, пазначанае на расійскім медалі «За вяртанне Крыма». 20 лютага і расійскія, і ўкраінскія падраздзяленні былі прыведзены ў стан гатоўнасці. 22 і 23 лютага батальёны спецназу і ПДВ выйшлі са сваіх месцаў дыслакацыі, іншыя былі перакінутыя бліжэй да Керчанскага праліва<ref name=":7">{{Артыкул|спасылка=https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|аўтар=Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva|загаловак=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|год=2017-05-09|мова=en|выдавецтва=RAND Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608054100/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|archivedate=2022-06-08}}</ref>. Пуцін у апублікаваным у 2015 годзе тэлеінтэрв’ю сцвярджаў, што даручэнне «пачаць працу па вяртанні Крыма ў склад Расіі» аддаў пасля начной нарады 22—23 лютага 2014 г.<ref name="FMSO">{{Cite web|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|title=Brothers Disunited: Russia's Use of Military Power in Ukraine|author=McDermott|work=FMSO|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102190004/http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|archivedate=2015-11-02|ref=McDermott2015}}</ref> Як стала вядома ў ноч з 20 на 21 лютага<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |title=Крымские депутаты собираются на срочное заседание — депутат — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=13 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613022359/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |url-status=dead }}</ref>, прэзідыум Вярхоўнага савета Крыма спрабуе склікаць 21 лютага пазачарговую сесію парламента для абмеркавання пытання «''Аб грамадска-палітычнай сітуацыі ва Украіне''». Калі ж прыхільнікі Еўрамайдана паспрабавалі раніцай 21 лютага правесці каля будынка парламента акцыю-пікет «''супраць аддзялення Крыма ад Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=16 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |url-status=dead }}</ref>, ім перашкодзілі каля ста маладых людзей, якія назваліся актывістамі «Народна-вызвольнага руху»<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|access-date=2014-02-28}}</ref><ref>[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка | Новости Крыма за 15 минут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=30 чэрвеня 2015 }}<br />[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) | КОММЕНТАРИИ]<br />[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма | Центр журналистских расследований]</ref><ref>[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]</ref>. За дзень да гэтага ў [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] (Корсунь-Шаўчэнкаўскі раён) падвергліся нападу восем аўтобусаў з крымскімі антымайданаўцамі, што вярталіся з Кіева. Іх спынілі групы ўзброеных прыхільнікаў Майдана, пасля чаго чатыры аўтобусы былі спалены, дзясяткі крымчан атрымалі ўдары, пераломы, апёкі і чэрапна-мазгавыя траўмы, людзей падвяргалі зневажанням і здзекаванням<ref>[http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 Крымских «защитников президента» заставляли петь гимн Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406023318/http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 |date=6 красавіка 2015 }}</ref>. У шэрагу СМІ было апублікавана зацвярджэнне, што падчас нападу каля трыццаці жыхароў паўвострава з розных раёнаў прапалі без вестак і як мінімум сямёра былі забітыя<ref>[http://vesti.ua/krym/45594-krymchane-rasskzali-o-korsun-shevchenkovskoj-tragedii Крымчане рассказали о Корсунь-Шевченковской трагедии. ВЕСТИ.ua, 02.04.14]</ref>. Ужо раніцай 21 лютага галоўнае ўпраўленне МУС Украіны ў АР Крым заявіла, што паводле дадзенага выпадку быў зроблены афіцыйны запыт і праведзена «старанная праверка», вынікі якой, як сказана ў паведамленні ГУ МУС, «''сведчаць пра адсутнасць фактаў смерці жыхароў АР Крым на тэрыторыі Корсунь-Шаўчэнкаўскага раёна Чаркаскай вобласці''»<ref>[http://mvs.gov.ua/mvs/control/ark/ru/publish/article/127861 Информация СМИ не соответствует действительности. // ССО ГУМВД Украины в АР Крым, 21.02.2014]</ref>. Ніякага расследавання непасрэдна пасля інцыдэнту не праводзілася, а па стане на канец ліпеня 2014 года якіх-небудзь звестак пра асобу людзей, пра гібель якіх заяўлялася раней, выяўлена не было<ref>{{cite web|url=http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|title=Кошмар в Новороссии начался с «Корсуньского погрома»|author=Янкелевич Е.|date=2014-07-24|publisher=Харьков. Новостное агентство|access-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175313/http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. 24 лютага Севастопальскі гарсавет прызначыў грамадзяніна Расіі Аляксея Чалага мэрам Севастопаля. Некалькі атрадаў 810-й брыгады марской пяхоты РФ занялі гарадскую плошчу, парушыўшы Пагадненне пра знаходжанне флоту РФ на тэрыторыі Украіны. 25 лютага БДК «Мікалай Фільчанкаў» даставіў 200 вайскоўцаў [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]], верагодна з камандавання. Магчыма, што «Мікалай Фільчанкаў» пазней перавёз Віктара Януковіча з Крыма ў Расію<ref name=":7" />. Днём 23 лютага старшыня Савета міністраў АРК {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Анатоль Магілёў|ru|Могилёв, Анатолий Владимирович}} заявіў журналістам на спецыяльна скліканым брыфінгу, што выканаўчыя органы ўлады АРК маюць намер выконваць рашэнні Вярхоўнай Рады Украіны, прынятыя пасля зрушэння Віктара Януковіча, а яе сілавыя структуры будуць падпарадкаваныя новым кіраўнікам адпаведных ведамстваў Украіны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2415095 Власти Крыма будут выполнять решения Верховной рады] // Коммерсантъ, 23.02.2014</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/119281/ Могилёв будет выполнять решения Верховной Рады Украины] // Центр журналистских расследований, 23.02.2014</ref>. 24 лютага кіраўнік Севастопальскай гарадской адміністрацыі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} абвясціў пра сваю адстаўку<ref>{{cite news|url=http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|title=Новости региона|date=2014-02-24|publisher=Пресс-служба Севастопольской городской государственной администрации|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140225235236/http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|archive-date=25 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым Севастопальская гарадская дзяржаўная адміністрацыя (СГГА) выступіла са зваротам, назваўшы «''спробу шэрагу радыкальных арганізацый звярнуцца да майданнай дэмакратыі, абраць нелегітымныя органы ўлады''» незаконнай<ref>{{cite web|title=Администрация Севастополя: главы у нас нет, откуда возьмётся – не знаем|publisher=Slon.ru|date=2014-02-24|url=http://slon.ru/fast/world/sevastopol-ostalsya-bez-mera-1061514.xhtml}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/02/140224_ru_n_sevastopol_statement Севастопольская ГГА: попытки выбрать нелегитимные органы власти — незаконные]</ref>. Абавязкі старшыні СГГА пасля адстаўкі Яцуба часова выконваў яго намеснік Фёдар Рубанаў. Каля будынка СГГА адбыўся мітынг, удзельнікі якога запатрабавалі ўзаконіць прызначэнне Аляксея Чалага. Усе ўваходы і выхады ў адміністрацыю былі перакрытыя прысутнымі. Пасля перамоваў з гараджанамі Рубанаў паабяцаў перадаць справы Чаламу<ref>[http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161017182928/http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 |date=17 кастрычніка 2016 }}</ref>. Падчас перамоваў аб перадачы паўнамоцтваў у будынку адміністрацыі з’явіліся супрацоўнікі СБУ і пракуратуры з ордэрам на арышт Чалага, але прысутныя ля будынка севастопальцы вымусілі сілавікоў парваць ордэр і пакінуць будынак<ref>[http://slon.ru/fast/world/narodnyy-mer-sevastopolya-pristupil-k-rabote-v-krym-prileteli-deputaty-gosdumy-1061796.xhtml «''Народный''» мэр Севастополя приступил к работе]</ref>. Адначасова Севастопальскі гарадскі савет на пазачарговым пасяджэнні прыняў рашэнне аб стварэнні выканаўчага органа гарсавета — Севастопальскага гарадскога ўпраўлення па забеспячэнні жыццядзейнасці горада. Кіраўніком гарадскога кіравання і старшынёй гарадской каардынацыйнай рады, паўнамоцтвы якога вызначаны не былі, стаў Аляксей Чалы — за гэта прагаласавалі ўсе 49 прысутных дэпутатаў з 75 па спісе. Рашэнне апынулася кампрамісам паміж мясцовай уладай і пратэстоўцамі, якія патрабавалі прызначыць Чалага старшынёй гарвыканкама. Удзельнікі мітынгу вывесілі на абодвух флагштоках побач з адміністрацыяй расійскія сцягі<ref>{{cite web|title=У Севастополі міськрада створила виконком на чолі з громадянином Росії|publisher=Радио Свобода|date=2014-02-25|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25275993.html|lang=uk}}</ref><ref>[https://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_deputati_sozdali_upravlenie_po_obespecheniyu_giznedeyatelnosti_i_pri_nem_koordinatsionniy_sovet В Севастополе депутаты создали управление по обеспечению жизнедеятельности и при нём координационный совет]</ref>. 24 лютага прэзідыум ВС АРК прыняў «Заяву пра сітуацыю ў краіне», у якой адзначыў, што ў Крыме чакаюць хутчэйшага вырашэння крызісу, «''што падрывае эканамічную бяспеку дзяржавы''». Прызнаўшы важнасць пераходу палітычнага працэсу «''з вуліц і плошчаў у сцены Вярхоўнай Рады Украіны''» прэзідыум заявіў, што «''не менш важна, каб парламентарыі дзейнічалі строга ў рамках існуючага прававога поля, не пераходзячы тую грань, за якой легітымнасць рашэнняў, якія прымаюцца імі, можа быць пастаўлена пад сумнеў''», што, на думку прэзідыума нд АРК, «''пакуль ім удаецца не ў поўнай меры''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11604 Заявление Президиума ВС АРК от 24 февраля 2014 года № 38-6/14-ПВР]</ref>. Позна ўвечары 24 лютага ў Сімферопаль прыбыла група дэпутатаў расійскай Дзярждумы на чале са старшынёй камітэта па справах СНД, еўразійскай інтэграцыі і сувязях з суайчыннікамі [[Леанід Эдуардавіч Слуцкі|Леанідам Слуцкім]]. У Сімферопалі іх сустракалі Сяргей Аксёнаў і Сяргей Цэкаў. Расійскія дэпутаты заявілі, што маюць намер правесці шэраг сустрэч з прадстаўнікамі крымскай улады па палітычнай сітуацыі на паўвостраве. Старшыня крымскага ўрада Анатоль Магілёў негатыўна адрэагаваў на мінулыя перамовы расійскіх і крымскіх дэпутатаў, заявіўшы, што любыя кантакты з замежнымі дыпламатамі і грамадзянамі на афіцыйным узроўні — гэта, паводле дзейснага заканадаўства, прэрагатыва МЗС Украіны<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |title=Ночные встречи депутатов Крыма и России за рамками правового поля — Могилёв — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132348/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 Российские соотечественники Крыма встретились с делегацией депутатов Государственной Думы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802143953/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 |date=2 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3438 Сергей Цеков: Если дебилы в Киеве полезут в Крым, то пусть сами зададут себе вопрос о действиях России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327173033/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3438 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref>. Паводле версіі «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», Леанід Слуцкі заявіў сваім суразмоўцам у Крыме, што Дзярждума гатовая падумаць пра далучэнне Крыму да Расіі, і паведаміў пра пачатк выдачы расійскіх пашпартоў па спрошчанай працэдуры<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня — Крым.comments.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |title=Россия не готовится массово раздавать паспорта в Крыму — Генконсул РФ — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415143455/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |url-status=dead }}</ref>. Як паведаміў карэспандэнт «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», 25 лютага на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Крыма Сяргей Цэкаў падняў пытанне адстаўцы крымскага ўрада на чале з Анатолем Магілёвым у сувязі з тым, што ён выказаў гатоўнасць выконваць указанні Вярхоўнай Рады Украіны, і заявіў, што плануе «''вырашыць пытанне''» на працягу двух дзён<ref name=autogenerated1 />. Прэзідыум прыняў рашэнне пра скліканне на наступны дзень пазачарговага пленарнага пасяджэння нд АРК. Га пасяджэнні, у прыватнасці, чакаўся разгляд справаздачы пра дзейнасць крымскага ўрада ў 2013 годзе і пытання грамадска-палітычнай сітуацыі ў АРК<ref>[http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/povestki/250214.pdf Повестка дня заседаний Верховной Рады Автономной Республики Крым на внеочередное пленарное заседание восьмой сессии 26 февраля 2014 года]</ref>. У падрыхтаваным да пасяджэння праекце заявы ВС АРК абвяшчалася падтрымка суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны, але ў той жа час выяўлялася «''катэгарычная нязгода''» з «''ушчамленнем правоў і свабод крымчан, гарантаваных дзяржавай''» і «''заганнай практыкай''» заканадаўчага зніжэння статусу аўтаноміі, а таксама прапаноўвалася запатрабаваць ад новых уладаў Украіны «''няўхільна выконваць канстытуцыйныя паўнамоцтвы''» АРК, уключаючы ўзгадненне прызначэння і вызвалення кіраўнікоў сілавых структур аўтаноміі<ref>[http://crimea.gov.ru/draft/3490 проект заявления ВР АРК от 26.02.2014 № 1110/30-10]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскія вайскоўцы]] з [[АК-74|АК-74М]] у форме без знакаў адрознення патрулююць {{нп3|Сімферопаль, аэрапорт|сімферопальскі аэрапорт|ru|Симферополь (аэропорт)}} 28 лютага 2014 года.]] Як пішуць журналісты расійскай «Новай газеты», расійская ваенная аперацыя ў Крыме была праведзена ў перыяд з 26 лютага па 28 сакавіка 2014 года<ref name="Ширяев" />. Ацэньваючы імавернага праціўніка, спецыялісты Мінабароны РФ мелі на ўвазе не толькі патэнцыял украінскіх УС, але і магчымае з’яўленне ў Крыме актывістаў паўвайсковых фарміраванняў. У прыватнасці, мелася аператыўная інфармацыя пра размяшчэнне ў Крыме групы «Правага сектара» і планах арганізацыі дыверсій на аб’ектах Чарнаморскага флоту. Чакаліся таксама акцыі, разлічаныя на прыцягненне ўвагі сусветных СМІ — захоп баявымі групамі закладнікаў і паланенне расійскіх вайскоўцаў. Улічвалася і імавернасць прымянення зброі з боку крымскіх татараў. Апошніх атрымалася нейтралізаваць праз прыцягненне да актыўнага дыялогу бачных прадстаўнікоў мусульманскай абшчыны Расіі<ref name="Ширяев" />. Пачынаючы з 27 лютага на тэрыторыі Крыму разгортваюцца дзеянні шматлікіх узброеных фарміраванняў — з аднаго боку, гэта атрады самаабароны з мясцовых жыхароў, «беркутаўцаў», казакоў і прадстаўнікоў розных расійскіх грамадскіх арганізацый, якія прыбылі ў Крым па ўласнай ініцыятыве для «абароны суайчыннікаў»; з другога боку — групы добра ўзброеных і экіпіяваных людзей у вайсковай форме без знакаў адрознення, якія дзейнічалі аўтаномна, паводле загадаў уласнага кіраўніцтва, і не падпарадкоўваліся мясцовай уладзе. Аж да заканчэння крымскіх падзей гэтыя фарміраванні забяспечвалі кантроль над стратэгічнымі аб’ектамі і мясцовымі органамі ўлады, іх ахову і функцыянаванне, блакавалі ўкраінскія ваенныя аб’екты, воінскія часткі і штабы. Украінскія і заходнія СМІ, украінскія ўлады і кіраўніцтва заходніх дзяржаў з першых жа дзён з упэўненасцю гаварылі пра тое, што дзеянні падраздзяленняў расійскіх войскаў кваліфікуюцца, як агрэсія, ваеннае ўварванне і акупацыя. Расійскія афіцыйныя асобы аж да красавіка 2014 года адмаўляліся гэта прызнаваць публічна. 27 лютага асноўныя падзеі адбываліся ў Сімферопалі<ref>{{Cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |url-status=dead }}</ref> і на адміністрацыйных межах паміж АР Крым і Херсонскай вобласцю. Рана раніцай, у 4 гадзіны 20 хвілін па мясцовым часе дзве групы невядомых асоб (па 10—15 чалавек у кожнай) захапілі будынкі Вярхоўнага савета АР Крым і Савета міністраў аўтаноміі<ref>[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&_t=rec&id=134900 Відкрито провадження за фактом захоплення у Криму будівель Верховної Ради та Ради Міністрів] // Генеральная прокуратура Украины, 27.02.2014</ref>; паводле заявы дэпутата [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]], будынак захапілі каля 120 аўтаматчыкаў<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2014-02-28}}</ref>; паводле дадзеных інтэрнэт-выдання Лента.ру, нападнікі былі ў поўнай баявой экіпіроўцы, але без знакаў адрознення<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ «''Крым почему-то стал русской землей''»]</ref>. Над будынкамі былі паднятыя расійскія сцягі, а каля ўваходу з’явіліся барыкады. На думку ўкраінскага дэпутата, у мінулым намесніка міністра МУС Украіны і начальніка Галоўнага ўпраўлення МУС у Крыме [[Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзя Маскаля]]<ref name="mosk-all"/>, будынка Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму былі занятыя байцамі «''Беркута''» з Крыма і іншых рэгіёнаў, пазней фактычна гэта ж выказаў намеснік старшыні вярхоўнага савета АР Крым Сяргей Цэкаў<ref name="цеков" />. Паводле дапушчэнняў, якія выказваліся непасрэдна па слядах падзей, у захопе будынкаў Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму ўдзельнічаў ваенны спецназ з Севастопаляя<ref name="marc">{{cite web|url=http://news.liga.net/interview/politics/990660-marchuk_sovmin_i_parlament_kryma_zakhvatil_spetsnaz_iz_sevastopolya.htm|title=Марчук: Совмин и парламент Крыма захватил спецназ из Севастополя|date=2014-02-27|publisher=// Лига.Новости|access-date=2015-02-19}}</ref>, былыя вайскоўцы, якія праходзілі службу ў спецпадраздзяленнях<ref>[http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat Максим Шевченко: Идиотские формулировки политиков наносят больший вред, чем необдуманные действия по вторжению в Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103606/http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat |date=26 чэрвеня 2015 }} // «Собеседник»</ref>, расійскія ваенныя<ref name="Ширяев" /><ref name="Ширяев2" />. Прэм’ер-міністр Анатоль Магілёў у эфіры ДТРК Крым заклікаў крымчан захоўваць спакой і запэўніў іх, што сітуацыя пад кантролем. Ён адзначыў, што невядомыя асобы вывелі на вуліцу людзей, якія на момант захопу знаходзіліся ў будынках, агрэсіі ў адносінах да іх не праяўлялі. Супрацоўнікам праваахоўных органаў, якія знаходзіліся на ахове будынкаў, была вернута табельная зброя. У сувязі з сітуацыяй, якая склалася ў Сімферопалі, быў абвешчаны выхадны дзень, для ўрэгулявання сітуацыі ў Крыме быў створаны штаб. Анатоль Магілёў заклікаў крымчан не набліжацца да захопленых будынкаў і захоўваць спакой, а ўсе палітычныя сілы — не дапусціць агрэсіі на вуліцах горада<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml Захватившие здания Верховного совета и Совмина Крыма отказались вести переговоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226165702/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml |date=26 лютага 2015 }}</ref>. У Крыму быў спынены рух аўтобусаў міжгародняга і прыгараднага транспарту, які паведамляўся з Сімферопалем<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |title=В Крыму остановлено движение автобусов |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821122139/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |url-status=dead }}</ref>. Перастала працаваць Керчанская паромная пераправа<ref>[http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=35545 В Керчи остановилась паромная переправа]</ref>. У сувязі з захопам адміністрацыйных будынкаў па трывозе быў узняты асабісты склад унутраных войскаў і міліцыі. Цэнтр горада быў ачэплены міліцыяй, якая не прадпрымала ніякіх актыўных дзеянняў (пазней, зрэшты, праз ачапленне да парламента прарвалася некалькі сотняў прарасійскіх актывістаў)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Камандзір групы, якая захапіла адміністрацыйныя будынкі ў Сімферопалі, адмовіўся весці перамовы з Магілёвым, ён заявіў, што ў яго на гэта няма паўнамоцтваў. Захопнікі (паведамлялася, што гэта прадстаўнікі «самаабароны рускамоўных грамадзян Крыму») пазней прапусцілі ў будынак парламента дэпутатаў, якія правялі пазачарговую сесію. Урад Анатоля Магілёва быў адпраўлены ў адстаўку<ref>[http://investigator.org.ua/news/120134/ Депутаты ВР Крыма проголосовали за референдум о государственной самостоятельности АРК и отправили в отставку правительство Могилёва]</ref>, а новым прэм’ер-міністрам Крыма быў прызначаны лідар «[[Рускае адзінства|Рускага адзінства]]» Сяргей Аксёнаў<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксенов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}</ref><ref name="Lenta.Ru">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Паводле афіцыйных заяў крымскіх улад, прызначэнне Аксёнава прэм’ерам было ўзгоднена з Віктарам Януковічам<ref>{{cite web|url=http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|title=В. Константинов по телефону согласовал с В. Януковичем главу правительства АРК - С. Куницын|publisher=УНН|date=27.02.2014|archive-url=https://archive.today/20140308094425/http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|archive-date=8 сакавіка 2014|access-date=17 жніўня 2015|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/krymskiy-premer-naznachen-zakonno-parlament-ark Крымский премьер назначен законно, — парламент АРК]</ref>, а за само рашэнне прагаласавалі 53 дэпутаты<ref>[http://www.rada.crimea.ua/news/27_02_14_6 В парламенте Крыма назначили нового премьера]</ref>. Парламент АРК таксама прыняў рашэнне аб правядзенні ў Крыме [[рэферэндуму пра статус Крыму, 2014|рэферэндуму «''па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў''» рэгіёну]]<ref name="Lenta.Ru" /><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2014/02/27_a_5929021.shtml Онлайн-трансляция событий в Крыму после ночного захвата зданий парламента и совмина автономии]</ref>, на які меркавалася вынесці пытанне: «''Аўтаномная Рэспубліка Крым валодае дзяржаўнай самастойнасцю і ўваходзіць у склад Украіны на аснове дагавораў і пагадненняў (за ці супраць)''». Прэзідыум парламента заявіў, што ва Украіне адбыўся «''неканстытуцыйны захоп улады радыкальнымі нацыяналістамі пры падтрымцы ўзброеных бандфармаванняў''», і ў гэтай сітуацыі Вярхоўны Савет «''прымае на сябе ўсю адказнасць за лёс Крыму''»<ref name="Lenta.Ru" />. Паводле паведамленняў шэрагу СМІ і народных дэпутатаў Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |title=Сергей Куницын: Решение о присоединении Крыма к России можно протянуть только на штыках//Insider, 06.03.2014 |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308165829/http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |archive-date=8 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://112.ua/politika/verhovnyy-sovet-kryma-ne-imel-prava-prinimat-resheniya-o-referendume-nardep-chornovolenko-27752.html Верховный Совет Крыма не имел права принимать решения о референдуме, — нардеп Чорноволенко//112.ua, 27.02.2014]</ref>, кворум на пасяджэнні адсутнічаў. Дэпутат крымскага парламента Мікалай Сумулідзі, значыцца як галасавалы за правядзенне рэферэндуму і змену ўрада АРК, заявіў, што не прысутнічаў на галасаванні і тры месяцы не з’яўляўся ў Вярхоўным Савеце (апошняе пацвердзіў і [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]])<ref>[http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 На голосовании в крымском парламенте не было и половины депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103130509/http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 |date=3 студзеня 2016 }}</ref><ref name="IOUA-quorum">[http://investigator.org.ua/news/120109/ На сессии ВР Крыма нет кворума//Центр журналистских расследований, 27.02.2014]</ref>. Паведамлялася, што пасля захопу будынкаў парламента і ўрада АРК іх афіцыйныя сайты былі адключаныя, а ў дэпутатаў, якія ўдзельнічалі ў пазачарговай сесіі, былі канфіскаваныя сродкі сувязі<ref name="IOUA-quorum" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/political/193266.html Точное количество крымских депутатов, которые принимали решения о референдуме и недоверии правительству, не известно] // Интерфакс-Украина</ref>. У дакументальным фільме 2015 года «''{{нп3|Крым. Шлях на Радзіму|Крым. Шлях на Радзіму|ru|Крым. Путь на Родину}}''» Уладзімір Пуцін пракаментаваў змену ўрада АР Крым наступным чынам: «''Нам трэба было забяспечыць працу прадстаўнічага органа ўлады, парламента Крыма. Для таго, каб гэты парламент мог сабрацца і ажыццявіць прадугледжаныя законам дзеянні, людзі павінны былі сябе адчуваць у бяспецы. Я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што парламент Крыму быў абсалютна легітымным паўнавартасным прадстаўнічым органам улады Крыма, сфарміраваным задоўга да ўсялякіх складаных трагічных падзей. І вось гэтыя людзі сабраліся, прагаласавалі і абралі новага старшыні ўрада Крыму — Аксёнава Сяргея Валер’евіча. А юрыдычна дзеючы прэзідэнт Януковіч яго зацвердзіў <…> Вядома, усё, што заўгодна можна балбатаць языком і як заўгодна інтэрпрэтаваць ўсе гэтыя падзеі, але калі ўзяць і паглядзець з пункту гледжання прававога складніка, там камар носу не падточыць. Але для таго, каб стварыць умовы для людзей, каб яны не баяліся ні за сябе, ні за свае сем’і, трэба было забяспечыць іх бяспеку. І мы гэта зрабілі''»<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/politika/1831368|title=Владимир Путин: мы действовали в интересах русских людей и всей страны|date=2015-03-16|publisher=ТАСС|access-date=2015-06-26|archive-url=https://archive.today/20150626083113/http://tass.ru/politika/1831368|archive-date=26 чэрвеня 2015|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Isthmus of Perekop map.png|thumb|right|[[Перакопскі перашыек]].]] Раніцай 27 лютага{{efn|Паводле іншых дадзеных, байцы «Беркута» здзейснілі марш-кідок на Перакопскі перашыек яшчэ ў ноч з 24 на 25 лютага<ref>{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim |title= В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым |date=2014-03-20|publisher=// «''Новый Севастополь''»|access-date=2014-03-21}}</ref>}} адбылася і іншая важная падзея — блакпосты на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і на [[Паўвостраў Чангар|паўвостраве Чангар]]<ref name="нв"/>, якія кантралююць аўтамабільны рух паміж Крымскім паўвостравам і Херсонскай вобласцю, былі занятыя байцамі крымскага «Беркута» і іх калегамі з іншых рэгіёнаў Украіны<ref name="armyansk">{{cite web|url=http://armyansk.info/news/news-archive/120-2014/4592-pod-armyansk-styanulis-siloviki-iz-berkuta |title= Под Армянск стянулись силовики из «''Беркута''» |date=2014-02-27|publisher=// armyansk.info|access-date=2014-03-14}}</ref>. Як сцвярджаў народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны Генадзь Маскаль, там «''выставілі бронетранспарцёры, выставілі гранатамёты, выставілі аўтаматы, кулямёты і таму падобнае[…] Прыехаць у аўтаномію іншымі сухапутнымі шляхамі немагчыма, толькі морам. Такім чынам, Крым цалкам заблакаваны''»<ref name="armyansk"/>. У ноч з 27 на 28 лютага паступілі паведамленні пра тое, што ў міжнародныя аэрапорты Севастопаля і Сімферопаля прыбылі «атрады самаабароны Крыму»<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193303.html|title=Группа вооружённых людей захватила симферопольский аэропорт|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2015-02-27}}</ref>. Пры гэтым аэрапорт Севастопаля «''Бельбек''» быў заблакаваны ўзброенымі людзьмі<ref>[http://www.interfax.ru/361740 Крымские отряды самообороны рассредоточились по периметру аэродрома Бельбек. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>, тады як аэрапорт «Сімферопаль» працягваў працу ў штатным рэжыме<ref>[http://www.interfax.ru/361715 Вооружённые люди покинули симферопольский аэропорт — представитель аэропорта. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/361749 Аэропорт «''Симферополь''» работает в штатном режиме. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/voennye-obespechivayut-bezopasnost-v-aeroportu-simferopolya-sluzhba-bezopasnosti-aeroporta Военные обеспечивают безопасность в аэропорту Симферополя, — служба безопасности аэропорта]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/pod-sevastopolem-okolo-10-mashin-ural-chf-rf-blokirujut-aeroport-belbek-6042/ Под Севастополем около 10 машин «Урал» ЧФ РФ блокируют аэропорт Бельбек]</ref>. У абодвух аэрапортах з «атрадамі самаабароны» суседнічалі супрацоўнікі МУС Украіны, ніякіх сутыкненняў паміж імі не адбывалася, зброя не прымянялася. Захопнікі аэрапортаў не хаваюць, што іх мэта — не пусціць у Крым кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны. Кіраўнік МУС Украіны [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] заявіў на сваёй старонцы ў сетцы [[Facebook]], што аэрапорты захоплены расійскімі ваеннымі, і абвінаваціў Расію ва ўзброеным уварванні і акупацыі Крыма<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |title=Аэропорты в Крыму оккупированы российскими военными — Аваков |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053022/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |url-status=dead }}</ref>. Сілавое супрацьстаянне на авіябазе Бельбек, дзе дыслакавалася в/ч № 4515 — авіябрыгада пад камандаваннем палкоўніка Юрыя Мамчура<ref>[http://echo.msk.ru/blog/ebuntman/1271582-echo/ Авиабаза Бельбек]</ref><ref>[http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 Военные отбили нападение русских в Бельбеке — Минобороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308020014/http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 |date=8 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://slon.ru/fast/russia/prorossiyskie-soldaty-otkryli-ogon-v-vozdukh-chtoby-ne-dat-ukrainskim-vernut-aerodrom-belbek-1066052.xhtml Пророссийские солдаты открыли огонь в воздух, чтобы не дать украинским вернуть аэродром Бельбек] // Slon</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=lTAJjHRiJ_Y Противостояние у Бельбека: выстрелы и красный флаг]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |title=На аэродроме «Бельбек» в Крыму при попытке захвата склада применили гранаты |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221515/http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017448/ В «Бельбеке» оккупантов чуть оттеснили, переговоры продолжаются]</ref>, — працягвалася аж да 22 сакавіка, калі авіябаза была ўзятая штурмам. [[Файл:Airport Belbek.JPG|thumb|Авіябаза Бельбек.]] Прэс-служба ЧФ РФ заявіла пра недатычнасць расійскіх вайскоўцаў да блакавання аэрадрома «Бельбек», прызнаўшы пры гэтым, што, «''з улікам нестабільнай абстаноўкі, якая складваецца вакол месцаў дыслакацыі частак Чарнаморскага флоту ў Крыме, а таксама месцаў кампактнага пражывання ваеннаслужачых і членаў іх сем’яў''», «''узмоцнена іх ахова падраздзяленнямі антытэрору са складу Чарнаморскага флоту''»<ref>[http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html Военнослужащие Черноморского флота РФ блокировали Балаклаву, а российские военные вертолёты прилетели на Украину.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304002925/http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html |date=4 сакавіка 2014 }} URA.ru</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361794|title=Российские военнослужащие опровергли информацию об участии в блокировании аэродрома «Бельбек»|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-23}}</ref>. Раніцай 28 лютага ўзброеныя людзі ў ваеннай форме захапілі дзяржаўнае прадпрыемства «Крымаэрарух», якое забяспечвае палёты самалётаў над тэрыторыяй паўвострава<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25280143.html Російські військові захопили державне підприємство «Кримаерорух»]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455114-rossiyskie-voennie-zahvatili.html Российские военные захватили госпредприятие «Крымаэрорух»]</ref>. У той жа час ракетны катэр ЧФ РФ стаў на стаянку на знешнім рэйдзе Балаклаўскай бухты пад Севастопалем, чым фактычна заблакаваў выхад з бухты ў моры караблям і катэрам брыгады Дзяржаўнай памежнай службы Украіны<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257564_krimu_raketniy_kater_chf_rf.html В Крыму российский ракетный катер заблокировал выход из Балаклавской бухты]</ref>. Тады ж, паводле звестак [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|украінскіх пагранічнікаў]], вайскоўцы 810-й брыгады {{нп3|Марская пяхота Расіі|марской пяхоты|ru|Морская пехота России}} [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] блакавалі Севастопальскі атрад марской аховы пагранвойскаў у Балаклаве. Як патлумачылі ваенныя, гэта былі дзеянні па спыненні захопу зброі экстрэмістамі. Адбыўся таксама пералёт у Крым дзесяці расійскіх баявых верталётаў, якія прызямліліся ў раёне аэрапорта «Кача» (украінскі бок афіцыйна паведамілі толькі пра тры верталёты)<ref name="Ширяев" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193415.html Военнослужащие ЧФ РФ блокировали пограничную часть в Балаклаве, российские вертолёты прилетели в Украину, нарушая двухсторонние соглашения — Госпогранслужба]</ref><ref name="AC-3-3">[http://lb.ua/news/2014/03/03/257947_gospogransluzhba_perechislila_sluchai.html В Севастополь зашли 4 корабля Северного и Балтийского флотов]</ref>. Адбыўся захоп ваеннага аэрадрома ў пасёлку гарадскога тыпу Навафёдараўка (Сакскі раён)<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |title=В Крыму захватывают военный аэродром |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123233/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |url-status=dead }}</ref>. КамАЗы з узброенымі людзьмі без знакаў адрознення пачалі дзяжурства ў Сімферопалі ў вайсковай частцы на вуліцы Крэйзер і ў раёне размяшчэння палігона НИТКА і аэрадрома ВМСУ (Сакі)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120325/ В Симферополе и Саках у воинских частей дежурят автомобили с вооружёнными людьми]</ref>. Раніцай будынкі парламента і ўрада Крыму былі па-ранейшаму ачэплены міліцыяй. Ва ўрадавы квартал прапускалі толькі работнікаў крам і ўстаноў, што размешчаны на прылеглых да будынка вуліцах. Прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра АР Крым Сяргей Аксёнаў прыступіў да сваіх абавязкаў. Да вечара, на фоне ваеннай аперацыі і блакавання асноўных шляхоў, якія злучаюць Крым са знешнім светам, новы ўрад АР Крым быў сфарміраваны і зацверджаны парламентам<ref name="vs">{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/28_02_14_6 |title=В Крыму утвердили состав Совета министров|date=2014-02-28|publisher=// Сайт Государственного Совета Республики Крым |access-date=2014-03-25}}</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/zahvat-kryma-onlain-obnovlyaetsya-6054/ Хроника последнего дня зимы в Крыму: захваты аэропортов и новый кабмин]</ref>; паводле афіцыйных дадзеных, за гэта рашэнне прагаласавала 68 дэпутатаў з 69 зарэгістраваных<ref name="vs" />. Узброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Крым» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK">[http://investigator.org.ua/news/120348/ ГТРК «Крым» под контролем российских военных]</ref>. Увечары узброеныя людзі занялі ДТРК «Крым» і паведамілі персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «Ялта». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў. З хвіліны на хвіліну чакаўся захоп тэлекампаніі «ATR»<ref name="GTRKY">[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/v-krymu-zahvatyvajut-telekompanii-6129/ В Крыму захватывают телекомпании]</ref>. У сувязі з захопам невядомымі асобамі некалькіх вузлоў сувязі ў Крыме ААТ {{нп3|Укртелеком|«Укртелеком»|ru|Укртелеком}} афіцыйна паведаміла пра страту тэхнічнай магчымасці забяспечваць сувязь паміж паўвостравам і астатняй тэрыторыяй Украіны, а таксама, імаверна, на самым паўвостраве. У выніку дзеянняў невядомых былі фізічна пашкоджаны некалькі валаконна-аптычных магістральных кабеляў кампаніі. Як следства, у Крыму было практычна спынена прадастаўленне паслуг фіксаванай тэлефоннай сувязі, а таксама доступу да сеткі Інтэрнэт і мабільнай сувязі<ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/ukrtelekom-ofitsialno-podtverdil-o-blokirovanii-svyazi-v-krymu-6126/ Укртелеком официально подтвердил о блокировании связи в Крыму]</ref>. У Сімферопалі каля 60 актывістаў заблакавалі ўваход на тэрыторыю пастаяннага прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны ў АРК, пратэстуючы супраць прызначэння Аляксандрам Турчынавым [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] на пасаду прадстаўніка прэзідэнта<ref>{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|access-date=2014-02-28}}</ref>. У той жа дзень<ref name="IFAvr" />, без узгаднення з Вярхоўным саветам АР Крым, новыя ўкраінскія ўлады прызначылі Ігара Аўруцкага начальнікам Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў у АРК<ref name="cgr1314" />. У другой палове дня, паводле інфармацыі расійскіх СМІ, украінскія ўлады зачынілі паветраную прастору над Сімферопалем. Аэрапорт Сімферопаля цэлыя суткі не прымаў і не адпраўляў самалёты<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1012574|title=Воздушное пространство над аэропортом Симферополя закрыто|date=28 февраля, 22:37|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-03-10}}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014436 В аэропорт Симферополя прибыл первый после открытия воздушной зоны рейс из Киева]</ref>. Агенцтва «[[Reuters]]» паведаміла пра закрыццё паветранай прасторы над усім Крымам<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 Ukrainian airline says Crimean airspace closed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607001232/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref>. 28 лютага на тэрыторыі [[Керчанская паромная пераправа|Керчанскай паромнай пераправы]] з’явілася некалькі дзясяткаў узброеных аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі людзей у палявой форме без знакаў адрознення, якія прыехалі на шасці «Уралах» з расійскімі нумарамі<ref>[http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html У Керченской паромной переправы стоят российские военные с оружием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013100421/http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html |date=13 кастрычніка 2015 }} // Kerch.FM, 1.03.2014</ref>. Паводле сцвярджэння пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта Украіны ў Крыме Сяргея Куніцына, вечарам 28 лютага на авіябазе Гвардзейскае блізу Сімферопаля прызямлілася 13 ваенна-транспартных самалётаў [[Іл-76]], у кожным з якіх знаходзілася каля 150 расійскіх дэсантнікаў. Куніцын расцаніў тое, што адбывалася ў Крыме, як узброенае ўварванне Расіі<ref>{{cite web|url=http://echo.msk.ru/news/1268904-echo.html|title=Постпред президента Украины в Крыму заявляет о прибытии на полуостров 13 самолётов Ил-76 с российскими десантниками|date=2014-03-01|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-01}}</ref>. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, такіх самалётаў было восем<ref name="AC-3-3" />, паводле слоў в. а. міністра абароны Украіны Ценюха, самалётаў Іл-76 было ўсяго сем, а паводле звестак журналістаў «Новай газеты», — толькі пяць<ref name="Ширяев" />. Паводле звестак «Новай газеты», для ўдзелу ў аперацыі былі прыцягнуты сілы спецназа і асобныя падраздзяленні ПДВ з Пскова, Тулы, Ульянаўска<ref name="Ширяев" />, а таксама «''спецыяльна завезеныя ў Крым грамадзянскія асобы''», якія «''выконвалі па гэтым плане ролю мірнага насельніцтва, рашуча падтрымаўшы расійскую армію пры захопе аб’ектаў''»<ref name="Ширяев2">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «''Крым. Год спустя. Что мы знаем теперь''». Новая газета, № 18, 20 февраля 2015 |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423052033/http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |archive-date=23 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. Як заявіў у 2015 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, падчас крымскіх падзей міністэрству абароны РФ было даручана «''пад выглядам узмацнення аховы нашых ваенных аб’ектаў у Крыме перакінуць туды спецпадраздзяленні галоўнага выведупраўлення і сілы марской пяхоты, дэсантнікаў''» для блакавання і раззбраення ўкраінскіх вайсковых частак<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|title=Путин: силы ГРУ и морпехи посылались в Крым разоружать армию Украины|date=2015-03-15|publisher=РИА Новости|access-date=2015-06-18|archive-url=https://archive.today/20150618152248/http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|archive-date=2015-06-18}}</ref>. У ноч з 28 лютага на 1 сакавіка пачалося блакіраванне ўкраінскіх вайсковых частак у Крыме «атрадамі самаабароны» і ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення. Карэспандэнт украінскага тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» Раман Бочкала паведаміў, што «''паўсюдна ў вайсковых частках Крыма ідуць перамовы. Прыязджаюць расійскія ваенныя і патрабуюць ад камандзіраў перападпарадкавана крымскаму ўраду. А ўлічваючы, хто яго ўзначальвае, то, па сутнасці, Маскве. Задача — вывесці войска з-пад кантролю Кіева. Добрая навіна: калі гэта адбудзецца, вайны не будзе. Дрэнная навіна: Украіна страціць Крым''»<ref name="Siege-1-3">[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/1/osada-kryma-hronika-subboty-6174/ Крым в осаде: хроника субботы]</ref>. У прыватнасці, з выкарыстаннем сілы быў захоплены аэрадром «Кіраўскае», дзе размяшчалася рота асобнага батальёна марской пяхоты ў складзе 43 вайскоўцаў і шасці бронетранспарцёраў БТР-80. Да аэрадрома прыбыла група расійскіх вайскоўцаў на грузавых аўтамабілях і БТР у суправаджэнні казакоў. Казакі растлумачылі, што асцерагаюцца прыбыцця на аэрадром самалётаў з дэсантнікамі з цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Украіны. Пасля захопу аэрадрома было выведзена са строю абсталяванне для кіраўніцтва палётамі<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |title=Российские солдаты вывели из строя оборудование аэродрома в Крыму |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221551/http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Map of the Crimea - RU.png|thumb|Крым.]] 1 сакавіка цэнтр Сімферопаля знаходзіўся пад кантролем узброеных людзей, па вуліцах раз’язджалі ваенныя грузавікі, ля будынка парламента былі выстаўлены два кулямётныя гнязды. «[[Ветлівыя людзі]]» у форме без знакаў адрознення блакавалі адміністрацыйныя будынкі і аб’екты інфраструктуры. У іх лік акрамя будынка ўрада і Вярхоўнага савета Крыма ўвайшлі аэрапорт, тэлерадыёстанцыі, аб’екты «Укртелекома»<ref name="Ширяев" />, ваенкаматы<ref>[http://vesti-ukr.com/krym/40425-v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-centralnyj-voenkomat В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат]</ref>. [[Файл:Selbstverteidigung auf der Krim, März 2014.jpg|міні|Ахова ўрадавых устаноў «атрадам самаабароны» ў Сімферопалі. 2 сакавіка 2014 года.]] Раніцай новы кіраўнік крымскай міліцыі з групай суправаджаючых асоб з’явіўся ў Сімферопалі і паспрабаваў прарвацца ў будынак ГУУС, але быў спынены «атрадам самаабароны»<ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/01/257781_genkonsul_rossii_krimu.html Генконсул России в Крыму не подтверждает информацию о жертвах среди россиян]</ref>. На першым пасяджэнні крымскага ўрада ў новым складзе Сяргей Аксёнаў паведаміў, што ўлады Крыму наладзілі супрацоўніцтва з Чарнаморскім флотам па сумеснай ахове жыццёва важных аб’ектаў. У сувязі са спробай Аўруцкага прарвацца ў будынак ГУУС Аксёнаў перападпарадкаваў сабе ўсе сілавыя структуры на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.newsru.com/world/01mar2014/simferopol.html Центр Симферополя взяли под контроль вооружённые люди, на улицах — военные грузовики]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/centr-simferopolya-polnostyu-okruzhen-voennymi Центр Симферополя полностью окружен военными] // Крымское информационное агентство, 1.03.2014</ref><ref>{{Cite web |title=Все службы Симферополя работают в штатном режиме, — Агеев |url=http://www.3652.ru/news/484491 |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082806/https://www.3652.ru/news/484491 |archive-date=5 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref> і, «''разумеючы сваю адказнасць за жыццё і бяспеку грамадзян''», звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай «''аб аказанні садзейнічання ў забеспячэнні міру і спакою на тэрыторыі АРК''», паколькі «''ў выніку гэтага прызначэння [Аўруцкага кіраўніком крымскай міліцыі], а таксама наяўнасці на тэрыторыі аўтаноміі неапазнаных узброеных груп, баявой тэхнікі і няздольнасці сілавых структур, размешчаных у АРК, эфектыўна кантраляваць сітуацыю, на тэрыторыі Крыму з’явіліся беспарадкі''»<ref name="cgr1314">{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|title=Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова|publisher=Пресс-служба Верховного Совета АРК|date=2014-03-01|access-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108181412/http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|archive-date=2014-11-08}}</ref>. В. а. міністра абароны Украіны [[Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх]] заявіў на пасяджэнні ўрада, што Расія павялічыла свой ваенны кантынгент у Крыме на шэсць тыс. вайскоўцаў, груба парушыўшы існуючыя пагадненні. Паводле яго слоў, на паўвостраў было перакінута таксама каля 30 расійскіх [[БТР-80]], расійскія вайскоўцы блакуюць адміністрацыйныя будынкі і ваенныя часткі, што таксама груба парушае дамоўленасці, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1311111-rf-zbilshila-zbroyni-sili-v-krimu-na-6-tis-soldativ-i-porushila-ugodu-minoboroni РФ увеличила вооружённые силы в Крыму на 6 тыс. солдат и нарушила соглашение — Минобороны] // УНН, 01.03.2014</ref>. Тым часам у порт Феадосіі зайшоў расійскі дэсантны карабель «Зубр». Невядомыя ўзброеныя людзі ачапілі ваенную базу спецпадраздзялення «Тыгр» у пасёлку Краснакаменка пад Феадосіяй. Вайскоўцы ЧФ канчаткова заблакіравалі памежную частку ў Балаклаве і прапанавалі ўкраінскім пагранічнікам пакінуць частку на сваіх караблях, перадаўшы яе цалкам пад кантроль расійскіх вайскоўцаў. Украінскі бок прапанову прыняў<ref name="Siege-1-3" /><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/01/257739_pogranichnaya_chast_balaklave.html Пограничная часть в Балаклаве перешла под контроль российских войск]</ref>. У Джанкоі расійскія войскі занялі былы аэрадром. У Крым па трасе Харкаў-Сімферопаль працягваюць прыбываць аўтамабілі з расійскімі «казакамі», якія робяць «перавалачны» прыпынак у Джанкоі<ref>[http://investigator.org.ua/news/120487/ В Джанкое российские войска заняли бывший аэродром]</ref>. 1 сакавіка, без дазволу адміністрацыі Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны, ў порт Севастопаля ўвайшлі два вялікія дэсантныя караблі Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі «Калінінград» і «Мінск». 2 сакавіка гэтага года ў г. Севастопаль зайшлі вялікія дэсантныя караблі «[[Аленегорскі гарняк]]» Паўночнага флоту і «Георгій Пераможца» Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі<ref name="AC-3-3" />. У далейшым гэтыя караблі выкарыстоўваліся пры перакідцы тэхнікі ў Крым з Наварасійска<ref>[http://investigator.org.ua/news/121018/ За сутки в Крыму разгрузилось уже пять кораблей РФ]</ref>. Вечарам 1 сакавіка, пасля зваротаў ад Сяргея Аксёнава і Віктара Януковіча, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін звярнуўся ў Савет Федэрацыі па выкарыстанне расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны «''да нармалізацыі грамадска-палітычнай абстаноўкі ў гэтай краіне''»<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20353|title=Владимир Путин внёс обращение в Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=01.03.2014|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2014-03-02}}</ref>. Прычыны запыту, абвешчаныя ў звароце, — экстраардынарная сітуацыя, якая склалася ва Украіне і пагроза жыццю грамадзян Расіі і асабістага складу вайсковага кантынгенту Узброеных Сіл РФ, які дыслакуецца на тэрыторыі Украіны. Савет Федэрацыі на пазачарговым пасяджэнні аднагалосна 90 галасамі (100 % прысутных, 54,2 % складу палаты) даў згоду на выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне<ref>[http://council.gov.ru/media/files/41d4c8b9772e9df14056.pdf Стенограмма 347 (внеочередного) заседания Совета Федерации от 01.03.2014]</ref><ref name="AllowMil">[http://council.gov.ru/press-center/news/39851/ Совет Федерации дал согласие на использование Вооружённых Сил России на территории Украины]</ref>. Дэпутаты гарадскога савета Севастопаля прагаласавалі за тое, каб не падпарадкоўвацца рашэнням новых улад Украіны: «''У цяперашняй сітуацыі, выкарыстоўваючы словы класіка, у нас, дэпутатаў, якія выказваюць волю народа, застаўся толькі адзін выбар: або прамаўчаць, глядзець, як прыніжаюць наш „Беркут“, як узброеныя бандыты атрымліваюць пасады ў міністэрствах Украіны, або дзейнічаць''». Дэпутаты таксама прагаласавалі за падтрымку правядзення ў Крыме рэферэндуму пра статус аўтаноміі і надзялілі адпаведнымі паўнамоцтвамі каардынацыйны савет Севастопаля па абароне і забеспячэнню жыццядзейнасці горада<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014091 Депутаты горсовета Севастополя проголосовали за неподчинение киевским властям]</ref>. Тым часам у Крыме, пасля сустрэчы з Аксёнавым, Аўруцкі падаў у адстаўку, а новым кіраўніком крымскай міліцыі быў прызначаны Сяргей Абісаў<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |title=Авруцкий подал в отставку. В Крыму снова поменялся Глава МВД |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821031702/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу ночы ва ўкраінскія воінскія часткі, дыслакаваныя на тэрыторыі Крыму, прыязджалі невядомыя «''перамоўшчыкі''», якія прапаноўвалі ўкраінскім вайскоўцам не аказваць супраціву ваеннаслужачым ВС РФ, скласці зброю і перайсці на бок «''законнай улады Крыму''», абяцаючы забяспечыць годныя ўмовы службы і сацыяльную абарону. У залежнасці ад сітуацыі, перамоўшчыкі ўгаворамі або сілай прымушалі выдаць ім зброю і боепрыпасы і вывозілі іх на грузавіках<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193743.html Российские военные в Крыму вывозят оружие из двух воинских частей ВСУ — источник]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120668/ Военнослужащие ЧФ сутки блокируют военные склады флота Украины. Журналистов просят о поддержке]</ref>. Так, раніцай 2 сакавіка намеснік камандуючага Паўднёвай ваеннай акругай РФ і намеснік камандзіра 810-й брыгады марской пяхоты ЧФ прад’явілі ўльтыматум 1-му батальёну марской пяхоты ВМС Украіны ў Феадосіі — на працягу гадзіны скласці зброю і перадаць расійскім вайскоўцам склады<ref>[http://investigator.org.ua/news/120520/ Война идет: ультиматум сложить оружие морпехам в Феодосии предъявил замком Южного ВО России]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов обесточили |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221316/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов остался без подвоза продуктов |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221327/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/07/258663_feodosii_vtoruyu_nedelyu_blokiruyut.html В Феодосии вторую неделю блокируют батальон морской пехоты]</ref>. У Севастопалі быў блакіраваны штаб ВМС Украіны, будынак быў абясточаны<ref name="Пикет" /><ref>[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ Штаб флота ВМС в Севастополе отключили от света] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225043007/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ |date=25 снежня 2017 }}</ref>. Была блакіраваная 36-я брыгада берагавых войскаў, якая дыслакуецца ў с. Перавальным (Сімферопальскі раён)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120529/ Украинские военные в Перевальном будут стоять насмерть при штурме российским спецназом. Приглашают журналистов быть свидетелями]</ref><ref>[http://www.pavda.com.ua/rus/news/2014/03/3/7017366/ В России подтвердили, что часть в Перевальном блокируют русские солдаты]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120602/ Бойцы российского спецназа в Перевальном отошли от КПП бригады береговых войск Украины]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/3/v-perevalnom-zhenshiny-i-samooborona-vstanut-za-mir-zhivym-shitom-6342/ В Перевальном женщины и самооборона встанут за мир живым щитом // Новости Крыма, 03.03.2014]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195198.html Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — командование части]</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317159-bryhada-berehovoi-oborony-vms-ukrayny-ne-budet-vypolniat-nykakykh-ultymatumov-zaiavlenye Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — заявление]</ref>. 3 сакавіка ўкраінскі сцяг быў зняты ў в/ч А-0669 (батальён марской пяхоты ВМС Украіны ў Керчы), украінскія і расійскія вайскоўцы пачалі сумеснае нясенне варты<ref name="KerSeaGuard">[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25283914.html Невідомі у масках захопили територію Керченської морської охорони] — Радио Свобода</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317080-rossyiskye-voennye-vydvynuly-ultymatum-ukraynskym-morpekham-v-kerchy Российские военные выдвинули ультиматум украинским морпехам в Керчи]</ref>. Да вечара 2 сакавіка бяскроўна былі захоплены штабы Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання і Сімферопальскага пагранічнага атрада Пагранслужбы Украіны<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193872.html В Крыму захвачены штабы погранвойск — Госпогранслужба Украины] // Интерфакс-Украина</ref>, усталяваны кантроль над адным з украінскіх дывізіёнаў СПА ў раёне мыса Фіялент<ref name="Ширяев" />. У ноч з 2 на 3 сакавіка ў зале пасяджэнняў Крымскага савета міністраў адбылася цырымонія прыняцця прысягі шэрагам кіраўнікоў сілавых ведамстваў. На вернасць народу Крыму прысягнулі начальнік Службы бяспекі Пётр Зіма, начальнік Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Сяргей Абісаў, начальнік Галоўнага ўпраўлення Службы па надзвычайных сітуацыях Сяргей Шахаў і выконваючы абавязкі начальніка пагранічнай службы Віктар Мельнічэнка (раней — першы намеснік начальніка Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання Дзяржпагранслужбы Украіны). Раней, 2 сакавіка, прысягу прыняў контр-адмірал Дзяніс Беразоўскі, прызначаны камандуючым ВМС Крыму<ref name="oath" />. Паводле слоў Аксёнава, гэты дзень «''увойдзе ў гісторыю аўтаноміі як дзень фарміравання ўсіх яе сілавых структур''»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/glavy-pyati-silovyh-struktur-kryma-prinesli-prisyagu-narodu Главы пяти силовых структур Крыма принесли присягу народу]</ref>. Урад Крыма распачаў спробу схіліць на свой бок асабісты склад і кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны на тэрыторыі Крыму, але, як паведамлялі ўкраінскія СМІ, гэтыя спробы не мелі поспеху. Так, было заяўлена, што супрацоўнікі Галоўнага ўпраўлення [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў АР Крым адмовіліся прызнаваць прызначанага новымі крымскімі ўладамі кіраўніка<ref name="GUSBU" />. Начальнік Крымскага тэрытарыяльнага камандавання ўнутраных войскаў Украіны Мікалай Балан заявіў, што ўнутраныя войскі падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў і «''ўсе вайскоўцы на 100 прцэнтаў верныя сваёй прысязе і свайму воінскаму абавязку''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193879.html Расположенные в Крыму Внутренние войска верны присяге и имеют достаточно сил и средств для обороны — заявление]</ref>. Адмовіўся падпарадкоўвацца новаму прэм’ер-міністру Крыма і кіраўнік Дзяржаўнай пенітэнцыярнай службы Украіны ў АР Крым і Севастопалі Алег Грач<ref>[http://ru.tsn.ua/ukrayina/glavnyy-tyuremschik-kryma-otkazalsya-podchinyatsya-nelegitimnomu-premeru-352627.html Главный тюремщик Крыма отказался подчиняться нелегитимному премьеру] — ТСН, 3 марта 2014</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе паведамілі: «''Нягледзячы на ​​вельмі вострае супрацьстаянне ў Сімферопалі з расійскімі спецназаўцамі, памежнікі не страцілі кіравання падраздзяленнямі аховы дзяржаўнай мяжы ў Крыме''»<ref name="ENW-GPS" />. 3 сакавіка Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што развіццё палітычнай сітуацыі ва Украіне «''дае важкія падставы для боязі за лёс краіны, стварае пагрозу міру і стабільнасці ў Крыме''». На думку прэзідыума, пастанова Вярхоўнай Рады Украіны «''Аб самаўхіленне прэзідэнта Украіны…''» парушыла Канстытуцыю Украіны, які не прадугледжвае спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта па прычыне адыходу ад іх выканання, таму «''прававыя падставы для ўскладання абавязкаў прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады Украіны Турчынава А. В. <…> адсутнічаюць''». Парламент АРК, які нясе адказнасць за забеспячэнне правоў і свабод яе жыхароў, не можа заставацца іншым назіральнікам разбуральных працэсаў, якія адбываюцца ў краіне, і «''менавіта гэтыя акалічнасці''» заахвоцілі нд АРК прыняць рашэнне «''па правядзенні рэспубліканскага (мясцовага) рэферэндуму як формы прамога народаўладдзя па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў аўтаноміі''». Прэзідыум заявіў, што пытанне рэферэндуму не ўтрымлівае палажэнняў па аддзяленні АРК ад Украіны, пры гэтым «''мы выступалі і выступаем за надзяленне Крымскай аўтаноміі шырокімі паўнамоцтвамі, якія павінны быць гарантаваныя пры любых зменах цэнтральнай улады і канстытуцыі Украіны''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11606 Заявление Президиума ВС АРК от 03.03.2014]</ref>. Прэзідыум ВС АРК падтрымаў перанос рэферэндуму аб статусе і паўнамоцтвах Крыму на 30 сакавіка<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11607 О некоторых вопросах обеспечения организации и проведения республиканского (местного) референдума в Автономной Республике Крым]</ref>. Старшыня ВС АРК Уладзімір Канстанцінаў заявіў, што ад жыхароў Севастопаля паступіла ініцыятыва па змяненні прававога статусу горада і перападпарадкаванне яго наўпрост уладам Крыму<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201403031445-t1i8.htm Севастополь хочет войти в состав Крыма] — ТРК Звезда, 3 марта 2014</ref>. Прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што расійскі ўрад гатовы аказаць Крыму фінансавую дапамогу. Кіраўнік Мінфіна [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] праінфармаваў, што дэфіцыт бюджэту аўтаноміі складае ў пераліку каля 35 мільярдаў рублёў. Фінансавая дапамога РФ павінна стабілізаваць фінансавую сістэму Крыма, забяспечыць бесперабойную выплату заробкаў, пенсій, дапамог і стабільную працу бюджэтных устаноў рэспублікі<ref>[http://www.finmarket.ru/economics/article/3644091 Россия сулит Крыму масло вместо пушек — «''Экономика''» — Финмаркет]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Saint-George.jpg|right|thumb|250px|[[Георгіеўская стужка|Георгіеўскія стужачкі]] ў Крыме, 3 сакавіка 2014 года.]] Тым часам з Крыма паступалі паведамленні пра тое, што камандуючы Чарнаморскім флотам РФ Аляксандр Вітко нібыта прапанаваў украінскім ваеннаслужачым здацца да 5 гадзін раніцы 4 сакавіка; у адваротным выпадку, расійскія вайскоўцы пагражаюць прыступіць да штурму падраздзяленняў і частак УС Украіны па ўсім Крыме; у Севастопалі казакі паспрабавалі захапіць штаб ВМСУ пры падтрымцы расійскіх марскіх пяхотнікаў<ref>[http://investigator.org.ua/news/120782/ В нескольких воинских частях в Крыму начался штурм по одному сценарию]</ref>, у Севастопальскай бухце караблі расійскага Чарнаморскага флоту блакавалі караблі ВМСУ «Цярнопаль» і «Славуціч»<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |title=Корабли ВМСУ заблокировали в бухте Севастополя |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221416/http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |url-status=dead }}</ref>, ракетны катэр ЧФ РФ [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакаваў выхад з возера Данузлаў]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/120736/ Ракетный катер ЧФ РФ заблокировал выход из озера Донузлав]</ref>. У Дзяржпагранслужбе Украіны заявілі, што на паромнай пераправе Крым-Каўказ адбываецца назапашванне бронетэхнікі, працягваюцца актыўныя перамяшчэнні караблёў расійскіх ВМС у акваторыю Чорнага мора на ўваход і выхад з порта Севастопаль, расійскія ваенныя ажыццяўляюць маральны і фізічны ціск на пагранічнікаў і актыўна вядуць спробы вярбоўкі персаналу<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3313896-na-kerchenskoi-paromnoi-pereprave-skoplenye-bronetekhnyky На Керченской паромной переправе скопление бронетехники]</ref>. Асабісты склад 10-й Сакскай марской авіябрыгады ВМСУ (с. Навафёдараўка) перавёў на запасны аэрадром баявыя верталёты і самалёты брыгады, каб расійскія вайскоўцы іх не захапілі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194151.html Сакская морская авиабригада передислоцировала авиатехнику на континент]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны паведамілі пра прарыў у бок Украіны двух мікрааўтобусаў і трох грузавікоў Камаз з узброенымі асобамі праз пункт пропуску паромных зносін «Крым-Кубань» у Керчы пад прыкрыццём ваеннаслужачых ЧФ РФ. У далейшым гэтая група ўзброеных асоб з прымяненнем фізічнай сілы захапіла месца дыслакацыі аддзела пагранслужбы «Керч»<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/194170.html В Украину через Керченскую переправу прорвались автобусы и грузовики с вооружёнными лицами, игнорируя погранконтроль — Госпогранслужба]</ref>. Каардынацыйны савет Севастопаля, «''улічваючы стабілізацыю сітуацыі ў горадзе''», прыняў рашэнне завяршыць фарміраванне новых атрадаў народнага апалчэння, паколькі «''дзякуючы актыўнай падтрымцы жыхароў''» каардынацыйны савет кантралюе ключавыя сілавыя структуры забеспячэння правапарадку<ref>[https://archive.today/20150307204620/http://sevispolkom.su/sevispolkom/o-priekrashchienii-formirovaniia-otriadov-narodnogho-opolchieniia-i-dalnieishikh-dieistviiakh-dobrovoltsiev/index.html Распоряжение № 4 «О прекращении формирования отрядов народного ополчения и дальнейших действиях добровольцев»]</ref>. Раніцай 4 сакавіка прэм’ер-міністр Крыма Сяргей Аксёнаў заявіў на прэс-канферэнцыі ў Сімферопалі, што асабісты склад украінскіх вайсковых частак гатовы падпарадкавацца новаму ўраду Крыма і што ў дачыненні да камандзіраў, якія адмаўляюцца выконваць яго загады, будуць распачатыя крымінальныя справы: «''Здавацца ніхто нікому не прапануе, ідуць перамовы з ваеннымі часткамі, якія ўсё абсалютна ў Крыме заблакіраваны сіламі самаабароны… У асобных частках ёсць камандзіры, якія падбухторваюць салдат да невыканання маіх загадаў, як на сённяшні дзень вярхоўнага галоўнакамандуючага. Папярэджваю ўсіх камандзіраў: у дачыненні да іх, калі яны не падпарадкуюцца законнаму ўраду Крыму, будуць распачатыя крымінальныя справы… Жарты ўсе скончаны. Калі праз дзеянні дадзеных камандзіраў пральецца кроў, пакаранне будзе вельмі жорсткім''»<ref>[http://investigator.org.ua/news/120825/ «''Верховный главнокомандующий''» Крыма Аксенов грозит уголовными делами командирам, отказавшимся ему подчиняться]</ref>. 4 сакавіка кіраўнік СБУ [[Валянцін Налівайчанка]] паскардзіўся, што расійскія вайскоўцы заблакавалі працу органаў бяспекі Украіны ў Крыме. Паводле слоў Налівайчанкі, СБУ звярнулася да расійскага боку з патрабаваннем даць магчымасць органам бяспекі працаваць, аднак «''станам на гэтую хвіліну адказу няма''»<ref>[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 Російські військові блокують роботу органів безпеки у Криму — Наливайченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328213717/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 |date=28 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://society.lb.ua/life/2014/03/04/258208_prorossiyskie_aktivisti.html Пророссийские активисты заблокировали управление СБУ в Севастополе]</ref>. Прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю па сітуацыі ва Украіне, дзе, у прыватнасці, адмаўляў удзел расійскіх войскаў у крымскіх падзеях, заявіўшы, што там дзейнічаюць толькі мясцовыя сілы самаабароны<ref name="conf-4-3">[http://www.kremlin.ru/news/20366 Владимир Путин ответил на вопросы журналистов о ситуации на Украине]</ref>. У адказ афіцэры-камандзіры Севастопальскай брыгады надводных караблёў, караблёў ВМС Украіны «Славуціч» і «Цярнопаль» у паведамленні для СМІ заявілі, што лічаць сябе правамоцнымі «''абвінаваціць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў непрыхаванай хлусні''», а таксама сказалі, што «''ў сапраўдны момант ваенныя караблі ВМС Украіны „Цярнопаль“ і „Славуціч“, якія знаходзяцца непасрэдна ў Севастопальскай бухце, блакаваныя баявымі караблямі і судамі Чарнаморскага флоту ВМФ Расіі, на кожным з якіх знаходзяцца падраздзяленні марской пяхоты колькасцю да аднаго ўзвода, узброеныя аўтаматычнай зброяй і ў адпаведнай экіпіроўцы''»<ref name="UP-4-3" />. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0104.JPG|thumb|Ваенная частка ў Еўпаторыі.]] На працягу гэтага дня экіпаж карабля кіравання «Славуціч» прадухіліў спробу захопу карабля ўзброенай групай<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |title=Экипаж корабля «Славутич» отбил нападение вооружённой группы |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221352/http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |url-status=dead }}</ref>. Начальнік радыётэхнічных войскаў Паветраных Сіл УС Украіны палкоўнік Сяргей Вішнеўскі паведаміў, што ўсе камандныя пункты, радыётэхнічныя батальёны і роты на тэрыторыі Крыму знаходзяцца ў аблозе расійскіх войскаў і атрадаў крымскай самаабароны<ref>[http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 В Минобороны уверяют, что контролируют воздух над Крымом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402205022/http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Расійскія спецназаўцы прарваліся на тэрыторыю зенітна-ракетнага палка пад Еўпаторыяй (в/ч А-4519)<ref name="IFEvp" /><ref>[http://investigator.org.ua/news/120940/ В Евпатории украинские военные живым щитом охраняют оружие]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195121.html Украинскому полку в Евпатории поставлен ультиматум о сложении оружия — представитель командования]</ref><ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/10/258785_sovmin_krima_vidvinul_ultimatum.html Совмин Крыма выдвинул ультиматум воинский части в Евпатории]</ref>. Тым часам, як паведаміла «[[Радыё Свабода]]» са спасылкай на відавочцаў, расійскія вайскоўцы ўсталявалі на КПП «Турэцкі вал», размешчаным на мяжы [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і Крыму, узмоцнены блакпост і выкапалі абарончыя пазіцыі для людзей і тэхнікі. Паводле іх слоў, на КПП знаходзіцца каля 50 узброеных расійскіх вайскоўцаў і ваенная тэхніка — не менш за тры БТР, шэсць-сем браніраваных аўтамабіляў «Тыгр» (ці «Вяпрук»), некалькі грузавых аўтамабіляў і інжынерная тэхніка<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25284793.html Російські військові окопуються на Перекопському перешийку — очевидці]</ref>. Дзяржпагранслужбы Украіны, са свайго боку, разгарнула тры кантрольна-прапускныя пункты і выставіла памежныя патрулі на адміністрацыйнай мяжы з АР Крым. Кантрольныя пункты былі разгорнуты ў раёне населеных пунктаў Салькова, Каланчак і Чаплінка. Згодна з інфармацыяй, гэтыя пункты і патрулі ўзмоцнены вайскоўцамі мабільных падраздзяленняў пагранвойскаў, супрацоўнікамі МУС і вайскоўцамі УСУ<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/3314568-ukraynskye-pohranychnyky-razvernuly-try-kpp-na-vezde-v-krym Украинские пограничники развернули три КПП на въезде в Крым]</ref>. У Генеральным штабе Узброеных сіл Украіны заявілі, што на тэрыторыі Крыму знаходзяцца расійскія вайскоўцы, якія не ўваходзяць у склад ЧФ, — у прыватнасці, са складу 18-й асобнай механізаванай брыгады, якая дыслакуецца ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]] (паводле дадзеных журналістаў «Новай газеты», на самай справе ад прыцягнення чачэнцаў у міністэрстве абароны РФ адмовіліся<ref name="Ширяев" />), а таксама 31-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ПДВ ([[Ульянаўск]]) і 22-й брыгады спецпрызначэння ([[Краснадарскі край]])<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194412.html В Крыму находятся российские военнослужащие не только из частей ЧФ РФ, утверждают в Генштабе ВСУ]</ref>. 5 сакавіка Сяргей Аксёнаў звярнуўся да ваеннаслужачых органаў ваеннага кіравання і воінскіх частак Украіны, дыслакаваных у Крыме. Прэм’ер-міністр Крыма заклікаў ваеннаслужачых, у перыяд да правядзення ў АРК рэферэндуму: # Не прымяняць зброю, каб пазбегнуць кровапраліцця і далейшага абвастрэння сітуацыі; # Захоўваць арганізаванасць і парадак, «''не паддавацца на правакацыі''» ад прадстаўнікоў украінскіх уладаў; # Працягваць выконваць службовыя і спецыяльныя абавязкі ў сваіх вайсковых частках; # Беспярэчна выконваць указанні Савета міністраў АРК, загады і распараджэнні камандзіраў і начальнікаў. Аксёнаў заявіў, што, як Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўзброенымі Сіламі АРК, ён гарантуе ўсім вайскоўцам УС Крыму высокі ўзровень грашовага забеспячэння, поўны пакет сацыяльных гарантый, рашэнне жыллёвай праблемы, працаўладкаванне членаў сем’яў, пазачарговае прадастаўленне месцаў у дзіцячых дашкольных і школьных установах<ref>[http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 Аксенов приглашает в крымскую армию, запугивая «бандеровцами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140105/http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. 6 сакавіка камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва: «Сёння ў нашым славутым горадзе, як і на тэрыторыі ўсяго Крымскага паўвострава, склалася вельмі няпростая сітуацыя. Наша мэта, перш за ўсё, — не зганьбіць крымскую зямлю крывёю братазабойства, захаваць усіх жывымі і здаровымі, не дазволіць палітычным супярэчнасцям разарваць сям’і і дзяцей»<ref name="AC-3-6" />. {{падвойная выява|права|Secession referendum IMG 9077-1.jpg|148|Secession referendum IMG 9078-1.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб правядзенні агульнакрымскага рэферэндума і пра ўваходжанне Севастопаля ў склад Расіі. 6 сакавіка 2014 года.}} Вярхоўны Савет АР Крым<ref name="radaref">[http://crimea.gov.ru/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]</ref> і [[Севастопальскі гарадскі савет]]<ref>{{cite web|url=http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|title=Текст решения внеочередной сессии от 6 марта 2014 года № 7151 «''Об участии в проведении общекрымского референдума''»|date=2014-03-06|publisher=Официальный сайт Севастопольского городского совета|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140308072323/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|archive-date=8 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref> прынялі рашэнне ўвайсці ў склад Расіі ў якасці суб’ектаў Федэрацыі і правесці рэферэндум на тэрыторыі АР Крым і Севастопаля, прычым не 30, а 16 сакавіка, вынеслі на рэферэндум пытанне пра ўваходжанне Крыма ў склад Расіі на правах суб’екта Федэрацыі або аднаўленні Канстытуцыі Крыму 1992 года пры захаванні паўвострава ў складзе Украіны. Пазней намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Крыма Рыгор Іофе заявіў, што змяненне фармулёўкі пытання было выклікана рэакцыяй украінскіх улад на рашэнне правесці рэферэндум у Крыме, на які раней не планавалася выносіць пытанне пра выхад аўтаноміі са складу Украіны<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/08/change/ В Крыму объяснили изменение вопросов референдума]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140307_hk_konstantinov_moskow.shtml Константинов: рішення про референдум приймали терміново через загрозу арешту // BBC, украинская редакция, 7/03/2014]</ref>. Крымскія дэпутаты прынялі рашэнне звярнуцца да кіраўніцтва Расіі з прапановай «''пачаць працэдуру ўваходжання ў склад Расійскай Федэрацыі ў якасці суб’екта Расійскай Федэрацыі''». Каб растлумачыць сваё рашэнне, парламентарыі заявілі, што ва Украіне «''ў выніку антыканстытуцыйнага перавароту захапілі ўладу нацыяналістычныя сілы», якія «груба парушаюць Канстытуцыю і законы Украіны, неад’емныя правы і свабоды грамадзян, уключаючы права на жыццё, свабоду думкі і словы, права размаўляць на роднай мове''», пры гэтым «''экстрэмісцкія групоўкі спрабуюць пранікнуць у Крым, каб абвастрыць сітуацыю, выклікаць напружанасць і незаконна захапіць уладу''»<ref name="radaref" />. Крымскія заканадаўцы вырашылі таксама сфарміраваць незалежныя ад Украіны органы выканаўчай улады Крыму: Міністэрства юстыцыі, унутраных спраў, надзвычайных сітуацый, прамысловай палітыкі, паліва і энергетыкі, па інфармацыі і масавых камунікацыях, пракуратуру, службу бяспекі, падатковую і пэнітэнцыярную службу і сацыяльныя фонды<ref name="cgr-6-3-m">[http://crimea.gov.ru/act/11691 Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым]</ref>. Першы намеснік старшыні Урада АРК Рустам Тэміргаліеў паведаміў, што ўласнасць Украіны ў Крыме будзе нацыяналізаваная на карысць новых уладаў рэгіёну, уся прыватная ўласнасць на тэрыторыі Крыму будзе перааформлена па расійскаму заканадаўству. Ён паказаў на гатоўнасць Крыму ўступіць у рублёвую зону<ref>[http://www.interfax.ru/world/363186 Украинская госсобственность в Крыму будет национализирована]</ref>. На працягу 6—7 сакавіка праз Керчанскую паромную пераправу кругласутачна перапраўляліся калоны ваеннага аўтатранспарту<ref>[http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html Паромную переправу Керчи контролируют вооружённые люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140411040645/http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html |date=11 красавіка 2014 }} // Kerch.FM</ref>, якія рухаліся праз Керч у бок Феадосіі. Ваенныя грузы украінскімі пагранічнікамі і мытнікамі не надглядаліся<ref>[http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 Через Керченскую переправу в Крым переправляют военную технику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221555/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 |date=22 студзеня 2015 }} // Kerch.com.ua, 7/03/2014</ref>. 7 сакавіка дэлегацыя Вярхоўнага Савета Крыма на чале з яго старшынёй Уладзімірам Канстанцінавым сустрэлася ў Маскве са старшынёй Дзярждумы Сяргеем Нарышкіным і спікерам Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка. Нарышкін заявіў, што ў Расіі падтрымаюць «''свабодны і дэмакратычны выбар''» насельніцтва Крыма і Севастопаля<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_2 В Госдуме Владимир Константинов обсудил с Сергеем Нарышкиным вопросы организации и проведения общекрымского референдума]</ref>. Мацвіенка запэўніла, што сенатары падтрымаюць рашэнне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі, калі яно будзе прынята<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_5 Совет федерации готов поддержать решение Крыма о вхождении в РФ — В. Матвиенко]</ref>. 8 сакавіка паступілі паведамленні пра тое, што расійскія вайскоўцы і крымскія апалчэнцы прыступілі да добраўпарадкавання блакпаста на тэрыторыі Херсонскай вобласці (Арабацкая стрэлка)<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/08/258714_rossiyskie_voennie_voshli_poselok.html Российские военные минируют поля под поселком Чонгар Херсонской области (ОБНОВЛЕНО)]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/895464-rossiyskie-okkupantyi-zaminirovali-i-obtyanuli-kolyuchey-provolokoy-granitsu-v-hersonskoy-oblasti.html Российские оккупанты заминировали и обтянули колючей проволокой «''границу''» в Херсонской области]</ref>. 8 сакавіка Аляксандр Турчынаў прызначыў новым кіраўніком Галоўнага ўпраўлення СБУ ў АРК Алега Абсалямава, аднак прэс-служба Вярхоўнага Савета АРК паведаміла, што ў Крыме гэта прызначэнне лічаць нелегітымным. У Вярхоўным Савеце АРК нагадалі, што ў Крыме створана свая Служба бяспекі, начальнік якой Пётр Зіма прызначаны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй АРК і рэгламентам крымскага парламента<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/v-krymu-ne-priznali-novogo-glavu-sbu В Крыму не признали нового главу СБУ. Крымское ИА, 10.03.2014]</ref>. [[Файл:Berkut guards an entrance checkpoint to the Crimea Peninsula, March 10, 2014.jpg|міні|Блакпост на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]] 9 сакавіка ў Сімферопалі, Севастопалі, Еўпаторыі і Керчы прайшлі першыя мітынгі ў падтрымку далучэння Крыму да Расіі. Прадстаўнікі кіраўніцтва крымскай аўтаноміі заклікалі жыхароў Крыма прагаласаваць за далучэнне да Расіі<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1032682 В центре Симферополя проходит митинг за присоединение к России. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Уладзімір Канстанцінаў заявіў у сваім звароце да Крымчане на сайце Вярхоўнага Савета АР Крым, што перадача Крыма Украіне ў 1954 годзе без згоды мясцовых жыхароў уяўляла сабой «''абуральную несправядлівасць''». Паводле слоў палітыка, «''Крым вычарпаў магчымасці дамагчыся годнага статусу ў складзе Украіны''», а далейшае знаходжанне ў яе складзе «''пагражае крымчанам не проста лаянкай і дыскрымінацыяй па культурным і этнічным прынцыпе, а самым літаральным фізічным знішчэннем. <…> Той Украіны, у якой мы жылі апошнія 23 гады, ужо няма, і дамаўляцца ў Кіеве пра сумеснае жыццё ў рамках адной дзяржавы ўжо няма з кім''». Канстанцінаў заклікаў жыхароў АРК «''не ўпусціць шанец, застаючыся крымчанамі, нікуды не пераязджаючы, вярнуцца дадому — у Расію''», якая «''дапаможа адаптавацца''» у пераходны перыяд<ref>[http://crimea.gov.ru/news/09_03_2014_1 Обращение Председателя Верховного Совета АРК Владимира Константинова к крымчанам] ([https://web.archive.org/web/20140309180214/http://www.rada.crimea.ua/news/09_03_2014_1 архив])</ref>. [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0207.JPG|thumb|Украінская воінская частка ў Перавальным у асяроддзі «''[[Ветлівыя людзі|ўзброеных людзей]]''».]] [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0144.JPG|thumb|Расійскія {{нп3|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ru|ГАЗ-2330 «''Тигр''»}} каля ўкраінскай вайсковай часткі ў Перавальным, Крым.]] 9—10 сакавіка расійскія вайскоўцы ўсталявалі кантроль над аэрадромам марской авіяцыйнай брыгады ВМС Украіны ў Саках<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |title=Украинские военные теряют контроль над аэродромами в Саках и Джанкое |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=8 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708025626/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |url-status=dead }}</ref>, аўтабатам (в/ч А2904) у Бахчысараі<ref>[http://investigator.org.ua/news/121562/ В Бахчисарае захватывают военную часть]</ref>, асобнай ракетна-тэхнічнай часткай у Чарнаморскім<ref>[http://investigator.org.ua/news/121514/ Российские военные захватили ракетную часть в Черноморском]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/121632/ В захваченной ракетной части в Черноморском украинские и российские военные договорились о совместных патрулях]</ref>. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG|thumb|175px|Прапанова Савета міністраў АР Крым украінскаму 55-му зенітна-ракетнаму палку ў Еўпаторыі перадаць усю зброю на склад пад ахову [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскаму флоту Расіі]] на перыяд падрыхтоўкі да рэферэндуму аб статусе Крыму<ref>[http://v-odesse.net/украинскому-зенитно-ракетному-полку/ Украинскому зенитно-ракетному полку выдвинули ультиматум: сдать оружие до вечера (документ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807042830/http://v-odesse.net/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83/ |date=7 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://obozrevatel.com/politics/43029-ukrainskie-zenitchiki-v-evpatorii-prosyat-evakuirovat-gorozhan-iz-za-ugrozyi-vzryiva.htm Украинские зенитчики в Евпатории просят эвакуировать горожан из-за угрозы взрыва]</ref>.]] 10 сакавіка Сяргей Аксёнаў на сустрэчы з журналістамі паведаміў, што Вярхоўны савет Крыма надзяліў яго паўнамоцтвамі галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі і правам фарміравання ўзброеных сіл Крыму: «Рашэнне па фарміраванні арміі Крыму прынята ў сувязі з наяўнасцю на тэрыторыі аўтаноміі незаконных узброеных фарміраванняў». У гэты ж дзень Аксёнаў прыняў прысягу на вернасць аўтаноміі батальёна спецназа Узброеных сіл Крыму, у склад якога ўвайшлі каля ста дружыннікаў палка народнай абароны Крыму. Паводле слоў Аксёнава, у складзе УС аўтаноміі налічваецца больш за 180 чалавек, якія прынялі прысягу<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews/id/23 Премьер Крыма принял присягу у батальона спецназа Вооружённых Сил автономии]</ref>. Агульная колькасць крымскай арміі да рэферэндума 16 сакавіка павінна быць даведзена да 1500 чалавек. «Яны будуць ахоўваць выбарчыя ўчасткі са зброяй у руках», — сказаў Аксёнаў. Ён пацвердзіў, што ў перспектыве плануецца стварэнне ваенна-марскіх сіл Крыма, адзначыўшы, што ў выпадку далучэння Крыму да Расіі сухапутныя войскі і флот увойдуць у склад узброеных сіл РФ. Аксёнаў таксама заявіў, што калі паводле вынікаў рэферэндуму Крым стане часткай Расіі, вайскоўцы ўзброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму, павінны будуць або пакінуць тэрыторыю аўтаноміі, або ўвайсці ў склад узброеных сіл рэспублікі<ref>[http://www.interfax.ru/world/363713 Крымский парламент дал премьеру Аксенову полномочия главкома вооружёнными силами автономии]</ref>. 11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК і Севастопальскі гарадскі савет прынялі дэкларацыю незалежнасці АРК і Севастопаля, у адпаведнасці з якой, у выпадку прыняцця на рэферэндуме рашэння далучыцца да Расіі, Крым будзе абвешчаны суверэннай рэспублікай і ў такім статусе звернецца да кіраўніцтва РФ з прапановай прыняцць у склад Федэрацыі<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_1 |title= Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|date= 2014-03-11|publisher= // Пресс-центр Верховного Совета Автономной республики Крым |access-date=2014-03-11}}</ref>. У Вярхоўным Савеце Крыму пачалося фарміраванне міжфракцыйнай дэпутацкай групы «За новы расійскі Крым», якая падтрымлівала дзеянні старшыні Вярхоўнага Савета Уладзіміра Канстанцінава і прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, накіраваныя на «''стабілізацыю абстаноўкі на паўвостраве''» і далучэнне Крыму да Расіі. Як паведамляе прэс-служба парламента, заявы на уступленне ў аб’яднанне падалі больш за 70 з 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета<ref>[http://crimea.gov.ru/news/11_03_14_5 В крымском парламенте формируется межфракционная депутатская группа «За новый российский Крым!»]</ref>. Служба бяспекі АРК распаўсюдзіла сваю заяву: «З мэтай абароны насельніцтва Крыму ад пагроз іх бяспекі, забеспячэння іх правоў і свабод, недапушчэння экстрэмісцкіх праяў на тэрыторыі паўвострава, прадухілення спробаў распальвання міжнацыянальнай варожасці і іншых канфліктаў на сходзе прынята аднагалоснае рашэнне па фарміраванні Службы бяспекі Крыму як асобнай самастойнай структуры. Служба бяспекі Крыма ў гэты лёсавызначальны для народа перыяд бярэ на сябе адказнасць па яго абароне. Забеспячэнне бяспекі насельніцтва Крыма з’яўляецца галоўнай і прыярытэтнай задачай новай структуры»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/sluzhba-bezopasnosti-kryma-vzyala-pod-zashchitu-naselenie Служба безопасности Крыма взяла под защиту население. Крымское ИА, 11.03.2014]</ref>. Парламент Крыму зацвердзіў «Палажэнне аб народнай дружыне рэспублікі» — «''добраахвотным грамадскім фарміраванні жыхароў Крыма, створаным для садзейнічання праваахоўным органам, іншым органам улады АРК органам мясцовага самакіравання ў ахове правапарадку і грамадскай бяспекі, правоў і законных інтарэсаў грамадзян на тэрыторыі АРК''»<ref>[http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/6/act/1734pr.pdf Положение о Народной дружине Крыма]</ref>. Кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы падпісаў «Распараджэнне аб задачах сіл народнай самаабароны», якія дзейнічаюць пад кіраўніцтвам адзінага штаба «''з мэтай арганізацыі супрацьстаяння магчымаму ўзброенаму нападу на Севастопаль, абароны жыццяў, здароўя і маёмасці жыхароў горада, забеспячэння свабоднага і бяспечнага правядзення рэферэндуму''». Перад удзельнікамі зводнага палка народнай самаабароны Севастопаля пастаўленыя першачарговыя задачы, сярод якіх — спыненне правапарушэнняў і ахова грамадскага парадку на вуліцах горада, арганізацыя дзяжурства на блокпаста пры ўездзе ў горад, дзеянні ў складзе дзяжурных падраздзяленняў і груп<ref>[http://www.interfax.ru/world/363980 Завершено формирование сил самообороны Севастополя под единым руководством]</ref>. 12 сакавіка першы віцэ-прэм’ер Крыму [[Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў]] паведаміў пра абмежаванні паветраных зносін Крыму з Украінай на перыяд да 17 сакавіка. Паводле яго слоў, гэта зроблена «''ў сувязі з магчымым прылётам сюды правакатараў''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195462.html Ограничения на прилёт воздушных судов в Крым продлятся до 17 марта — власти]</ref>. Расійскія вайскоўцы блакіравалі радыётэхнічны батальён на [[гара Ай-Петры|гары Ай-Петры]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/121880/ Российские военные теперь контролируют и батальон на Ай-Петри]</ref>. 13 сакавіка камандзір 204-й брыгады тактычнай авіяцыі, якая дыславалася на аэрадроме «Бельбек», палкоўнік Юлій Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны даць канкрэтныя ўказанні сваім вайскоўцам у Крыме, паколькі яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам з боку расійскіх вайскоўцаў, органаў мясцовага самакіравання і нават мясцовага насельніцтва, але маюць толькі вуснае ўказанне не паддавацца на правакацыі, трымацца і не прымяняць зброю. Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны ў самыя кароткія тэрміны прыняць узважанае рашэнне па далейшых дзеяннях камандзіраў вайсковых частак у выпадку прамой пагрозы жыццям асабістага складу, сем’яў ваеннаслужачых і грамадзянскага насельніцтва: «''У выпадку непрыняцця вамі адпаведных рашэнняў мы будзем вымушаны дзейнічаць паводле статуту Узброеных сіл Украіны, аж да адкрыцця агню. Пры гэтым мы выразна ўсведамляем, што не зможам доўга супрацьстаяць праўзыходным па колькасці, узбраенні і падрыхтоўцы падраздзяленням расійскіх войскаў, але гатовы выканаць свой абавязак да канца''»<ref>[http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 Военные «Бельбека» потребовали от Минобороны приказов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402190250/http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. 15 сакавіка паводле паведамлення прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, група асоб, якая назвалася супрацоўнікамі Пагранслужбы Украіны, паспрабавала пашкодзіць газаправод на Арабацкай стрэлцы. У сувязі з гэтым Аксёнаў звярнуўся да камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі з просьбай узяць пад ахову газаразмеркавальную станцыю, якая знаходзіцца на Арабацкай стрэлцы на поўдзень ад вёскі {{нп3|Вёска Стрылковэ|Стралковае|uk|Стрілкове}} «''каб забяспечыць энергетычную бяспеку Аўтаномнай Рэспублікі Крым і бесперабойнае функцыянаванне аб’ектаў жыццезабеспячэння''»<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/611 Силы самообороны предотвратили диверсию на газопроводе на Арабатской стрелке — премьер Крыма]</ref>. Паводле паведамлення інтэрнэт-выдання «LB.ua», у той жа дзень на Арабацкай стрэлцы ў раёне сяла Стралковае ў Херсонскай вобласці высадзіўся расійскі дэсант колькасцю больш за 50 чалавек, які прыбыў на чатырох верталётах, затым яны перамясціліся ў раён газаразмеркавальнай станцыі. Пазней прэс-служба Міністэрства абароны Украіны паведаміла: «''Адпор быў дадзены неадкладна. Для неадкладнага рэагавання на правакацыю з украінскага боку былі падняты сілы армейскай авіяцыі Сухапутных войскаў Узброеных Сіл Украіны, а таксама сілы аэрамабільнага батальёна''», пасля чаго расійскія вайскоўцы вярнуліся на ранейшыя пазіцыі<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/15/259514_rossiyskiy_desant_visaya.html Российский десант высадился в Херсонской области]</ref>. 16 сакавіка камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі УС РФ і крымскіх органаў улады шляхам дыялогу знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны: «''Прашу прыняць усе меры для астуджэння „гарачых галоў“, не дапусціць новага вітка канфрантацыі. Мы прайшлі этап пратэстаў і рызыкі ваеннага сутыкнення. Настаў час прымірэння, працы палітыкаў і дыпламатаў''». Камандуючы ВМСУ звярнуў увагу ваеннаслужачых Украіны і Расіі на неабходнасць вытрымкі, разумення таго, што палітычныя рознагалоссі вырашаюцца толькі за сталом перамоў: «''Упэўнены: украінскія і расійскія ваяры не павінны страляць адзін у аднаго… Яшчэ раз настойліва заклікаю ўсіх да дыялогу і перамоваў на ўсіх узроўнях. Веру ў мудрасць, разважлівасць і вытрымку крымчан і севастопальцаў. Жадаю вам дабра і дабрабыту''»<ref name="news.allcrimea.net"/>. В. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх паведаміў перад пасяджэннем урада 16 сакавіка, што камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук дасягнуў дамоўленасці з камандуючым Чарнаморскім флотам і прадстаўніком міністра абароны РФ Сяргея Шайгу аб тым, што да 21 сакавіка не будзе праводзіцца ніякіх мерапрыемстваў па блакіраванні ўкраінскіх вайсковых частак. В. а. кіраўніка Мінабароны сказаў таксама, што, паводле яго дадзеных, агульная колькасць расійскіх войскаў на тэрыторыі Крыму складае каля 21,5 тысячы чалавек<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320206-ukrayna-dohovorylas-s-rf-ne-prybehat-k-blokyrovke-voynskykh-chastei-do-21-marta-tenuikh Украина договорилась с РФ не прибегать к блокировке воинских частей до 21 марта]</ref>. Тым часам у Крыме адбыўся рэферэндум аб статусе паўвострава. Паводле афіцыйных дадзеных, у галасаванні прыняло ўдзел 83,1 % выбаршчыкаў АРК, з іх каля 96,77 % прагаласавалі за далучэнне Крыму да Расіі<ref name="ARC16">{{Cite web|url = http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|title = Результаты общекрымского референдума|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|archive-url = https://archive.today/20140520093441/http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|access-date = 2014-11-06|archive-date = 20 мая 2014|url-status = dead}}</ref>, у Севастопалі адпаведна 89,5 % і 95,6 %<ref name="Sev16">{{Cite web|url = http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|title = На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Севастопольского городского совета|archive-url = https://web.archive.org/web/20140722133147/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|archive-date = 22 ліпеня 2014|access-date = 2014-11-06|url-status = dead}}</ref>. {{падвойная выява|справа|Решение горсовета Севастополя 17марта2014.jpg|148|Решение горсовета Севастополя 17марта2014 2.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб статусе горада Севастопаля і аб уваходжанні Севастопаля ў склад Расіі. 17 сакавіка 2014 года.}} 17 сакавіка, абапіраючыся на вынікі рэферэндуму і прынятую 11 сакавіка [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыю аб незалежнасці]], парламент Крыму абвясціў незалежную Рэспубліку Крым, у якой Севастопаль мае асаблівы статус, і звярнуўся да РФ з прапановай аб прыняцці Рэспублікі Крым у склад Расіі ў якасці новага суб’екта РФ са статусам рэспублікі<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11748 Постановление ВС АРК от 17.03.2014 № 1745-6/14 «''О независимости Крыма''»]</ref>. З аналагічным зваротам выступіў і Севастопальскі гарсавет<ref>[https://new-sebastopol.com/news/aktsenti/Deputati_gorodskogo_soveta_na_vneocherednoy_sessii_obratilis_k_Rossiyskoy_Federatsii_o_prinyatii_goroda_Sevastopolya_v_sostav_Rossii Депутаты городского совета на внеочередной сессии обратились к Российской Федерации о принятии города Севастополя в состав России]</ref>. Уладзімір Пуцін падпісаў «Указ аб прызнанні незалежнасці Рэспублікі Крым»<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 Указ Президента РФ от 17 марта 2014 года № 147 «О признании Республики Крым»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907044708/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 |date=7 верасня 2014 }}</ref>, а пазней ухваліў праект дагавора аб далучэнні Крыму да Расіі і распарадзіўся падпісаць яго на вышэйшым узроўні<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621964 Распоряжение Президента РФ от 17.03.2014 № 63-рп]</ref>. Расія прадаставіла Крыме фінансавую дапамогу ў памеры 15 мільярдаў рублёў<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320600-rossyia-predostavyla-krymu-fynpomosch-v-summe-15-myllyardov-rublei Россия предоставила Крыму финпомощь в сумме 15 миллиардов рублей]</ref><ref>{{Cite web |url=http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |title=Крым получил от России 15 млрд рублей |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319033226/http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|міні|300px|Падпісанне дамовы аб далучэнні Крыму да РФ. 18 сакавіка 2014 года.]] 18 сакавіка Расія і Крым падпісалі ў Георгіеўскай зале Крамля дагавор аб далучэнні Крыму да РФ, згодна з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя суб’екты Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль. Пад дакументам падпісаліся прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, старшыня Дзяржсавета Крыма Уладзімір Канстанцінаў, старшыня Савета міністраў Крыму Сяргей Аксёнаў і кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы<ref name="RBTR">{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |title=В Кремле подписан договор о принятии Крыма и Севастополя в состав России |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129054325/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |url-status=dead }}</ref>. Паводле паведамлення Міністэрства абароны Украіны, 18 сакавіка пры штурме 13-га фотаграметрычнага цэнтра Узброеных сіл Украіны ў Сімферопалі прамым пападаннем у вобласць сэрца быў забіты прапаршчык Сяргей Какурын, які знаходзіўся на назіральнай вежы аўтапарка часткі. Акрамя таго, стрэламі ў вобласць шыі і рукі былі паранены капітан В. А. Фядун. Як паведаміла Міністэрства абароны Украіны, нападалыя былі апранутыя ў ваенную форму ваеннаслужачых Узброеных Сіл Расіі без знакаў адрознення і ўзброеныя аўтаматычнай зброяй і снайперскай вінтоўкай, а камандзіра часткі палкоўніка Андрэя Андрушына, якога падчас перамоваў захапілі, утрымлівалі ў асобным памяшканні і сілай прымушаюць перайсці на бок крымскага ўрада. Пасля гэтага інцыдэнту Міністэрства абароны Украіны дазволіла ўкраінскім вайскоўцам у Крыме ўжываць зброю<ref>[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/18/u-zv’yazku-iz-zagibellyu-ukrainskogo-vijskovosluzhbovczya-vijskovim-chastinam-zs-ukraini-dislokovanim-v-ar-krim-dozvoleno-zastosuvannya-zbroi/ У зв’язку із загибеллю українського військовослужбовця, військовим частинам ЗС України, дислокованим в АР Крим, дозволено застосування зброї]</ref>. Па паведамленні МУС Крыма, стрэлы былі зроблены з аднаго месца як па байцам самаабароны, так і па ўкраінскім вайскоўцам на тэрыторыі часткі<ref>[https://82.mvd.ru/news/item/2089795/ Проводится расследование обстоятельств происшедшего на улице Кубанской в Симферополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403143234/https://82.mvd.ru/news/item/2089795 |date=3 красавіка 2015 }}</ref>. Ёсць загінулы і паранены з боку байцоў крымскай самаабароны<ref>[https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 МВД по Республике Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402141155/https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Загінулы — гэта 34-гадовы жыхар {{нп3|Кацельнікаўскі раён|Кацельнікаўскага раёна|ru|Котельниковский район}} [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] Расіі Руслан Казакоў, які прыехаў у Крым у якасці добраахвотніка<ref>[http://www.mk.ru/incident/article/2014/03/19/1000914-glava-samooboronyi-kryima-snayper-slovno-rastvorilsya-v-vozduhe.html Глава самообороны Крыма: «''Снайпер словно растворился в воздухе''»]</ref>. Пракуратура Крыму ўзбудзіла крымінальную справу. У пракуратуры не выключаюць, што мэтай абстрэлу было «''справакаваць сутыкненні паміж украінскімі і расійскімі вайскоўцамі''». Таксама пракурор {{нп3|Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Паклонская|ru|Поклонская, Наталья Владимировна}} адзначыла падабенства почырку гэтага снайпера і снайпераў з Майдана ў Кіеве<ref name="ria_Simfpl">[http://ria.ru/incidents/20140322/1000633150.html В Симферополе простились с военным и казаком, убитыми снайпером]</ref>. Развітанне з абодвума загінулымі адбывалася адначасова ў гарнізонным доме афіцэраў у Сімферопалі<ref name="ridus">[http://www.ridus.ru/news/156977 В Симферополе прошла панихида по бойцам, убитым снайпером. Спецрепортаж]</ref>. Раніцай [[19 сакавіка]] прарасійскія сілы прарвалі ачапленне і ўварваліся на тэрыторыю штаба ВМС Украіны ў Севастопалі, над ім былі паднятыя расійскі і андрэеўскі сцягі<ref>[http://tass.ru/politika/1058186 Над штабом ВМС Украины поднят российский флаг] // ИТАР-ТАСС, 19.03.2014</ref><ref name="UaMil-19-3">[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/19/komanduvacha-vijskovo-morskih-sil-zs-ukraini-vivezli-u-nevidomomu-napryamu-nevstanovleni-osobi/ Командувача Військово-Морських Сил ЗС України вивезли у невідомому напряму невстановлені особи]</ref>. У Севастопалі быў затрыманы камандуючы ВМСУ контр-адмірал [[Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук]]<ref name="UaMil-19-3" /><ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1252 Командующий ВМС Украины Гайдук временно задержан — прокуратура]. Крыминформ, 19 марта 2014.</ref>. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] звярнуўся да крымскага кіраўніцтва з просьбай вызваліць Гайдука і не перашкаджаць яго выезду на тэрыторыю Украіны. Раніцай [[20 сакавіка]] праваахоўныя органы Рэспублікі Крым вызвалілі Гайдука і яшчэ семярых чалавек, якія былі затрыманыя напярэдадні<ref>[http://echo.msk.ru/news/1283194-echo.html В Крыму правоохранительные органы отпустили командующего ВМС Украины Сергея Гайдука и ещё 7 человек, которые были задержаны накануне в Севастополе]. Эхо Москвы, 20 марта 2014.</ref>. 20 сакавіка [[Дзяржаўная Дума]] прыняла федэральны канстытуцыйны закон аб далучэнні Крыму да Расіі<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/20/zakon-krim.html Госдума приняла закон о присоединении Крыма]</ref>. Карабель кіравання «Данбас», выратавальны буксір «Крамянец» і супрацьпажарны катэр «Боршчаў» Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія стаялі ў Стралецкай бухце Севастопаля, спусцілі ўкраінскія і паднялі Андрэеўскія сцягі Ваенна-марскога флоту Расіі. Раней прадстаўнікі Чарнаморскага флоту Расіі прапанавалі ўкраінскім вайскоўцам у Крыме тры варыянты далейшых дзеянняў: перавод украінскіх вайскоўцаў на мацерыковую частку Украіны для праходжання там далейшай службы, пераход на службу ў Чарнаморскі флот Расіі, звальненне ў запас і магчымасць пражывання на тэрыторыі Крыму<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |title=Три судна ВМС Украины подняли российские флаги |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=22 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322134809/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |url-status=dead }}</ref>. Да зыходу дня, пасля падпісання прэзідэнтам РФ указа аб прызнанні воінскіх званняў ваеннаслужачых Украіны, камандзіры і начальнікі 72 воінскіх частак, устаноў і караблёў Міністэрства абароны Украіны, дыслакаваных на Крымскім паўвостраве, у ліку якіх 25 судоў дапаможнага флоту і шэсць баявых караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны, прынялі рашэнне добраахвотна перайсці ў шэрагі Узброеных сіл РФ для далейшага праходжання ваеннай службы. У гарнізонах і на караблях ва ўрачыстай абстаноўцы прайшлі пабудовы асабістага складу з цырымоніяй узняцця сцяга і выканання гімна Расіі<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/366174|title=Российский флаг в Крыму подняли 72 воинских подразделения из состава ВС Украины|date=20 сакавіка 2014|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-20}}</ref>. 21 сакавіка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб далучэнні Крыму да Расіі і зацвердзіў ратыфікацыю адпаведнага дагавора. Адначасова быў падпісаны ўказ аб стварэнні [[Крымская федэральная акруга|Крымскай федэральнай акругі]]<ref>[http://www.ng.ru/news/461230.html В честь присоединения Крыма в Москве, Симферополе и Севастополе устроят салют]</ref>. 22 сакавіка ўкраінская авіябаза ў Бельбек была ўзятая штурмам<ref>[http://slon.ru/fast/world/voinskuyu-chast-v-belbeke-vzyali-shturmom-1074757.xhtml Воинскую часть в Бельбеке взяли штурмом]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/366511 Крымские правоохранители проверяют воинскую часть в Бельбеке, где могут находиться неустановленные лица из Украины]</ref>. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Крым Сяргей Аксёнаў выступіў са зваротам да народу Украіны, у якім растлумачыў сваю пазіцыю наконт падзей, што адбываюцца ва Украіне<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины — YouTube]</ref>. 24 сакавіка расійскія войскі штурмавалі ваенна-марскую базу ў Феадосіі і вывезлі на грузавіках са звязанымі рукамі марскіх пяхотнікаў, якія знаходзіліся там<ref>[http://newsru.com/russia/24mar2014/crimea_3.html В Феодосии военные РФ штурмом взяли базу украинских морпехов]</ref>. В. а. прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў паведаміў, што Міністэрству абароны краіны было дадзена даручэнне вывесці воінскія падраздзяленні з Крыма. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу, які ў ходзе рабочай паездкі ў Крым правёў 24 сакавіка сустрэчу з былымі вайскоўцамі Узброеных сіл Украіны, запэўніў, што вайскоўцы Украіны, якія выказалі жаданне працягнуць службу ў расійскай арміі, будуць карыстацца ўсімі сацыяльнымі правамі ў рамках заканадаўства Расіі<ref>{{Cite web |url=http://www.infan.ru/news/?353378 |title=И. о. президента Украины распорядился вывести украинские войска с территории Крыма |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=24 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324154757/http://www.infan.ru/news/?353378 |url-status=dead }}</ref>. Увечары таго ж дня на [[Данузлаў|Данузлаве]] былі штурмам узятыя [[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''»]]<ref>{{cite web|url=http://kp.ua/daily/240314/445134|title=Корабль "Константин Ольшанский" захвачен|date=2014-03-24|work=КП-Украина|access-date=2014-03-25}}</ref>, а таксама сярэдні дэсантны карабель «Кіраваград''» і тральшчык «Кахоўка''»<ref>{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|title=Восемь главных вопросов о Крыме: ответы экспертов|date=2014-03-25|publisher=Сегодня.ua|access-date=2014-03-25|archive-date=25 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325190455/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|url-status=dead}}</ref>. 26 сакавіка сцяг Расіі і Андрэеўскі сцяг былі паднятыя над апошнім украінскім караблём — тральшчыкам «''Чаркасы''»<ref>[http://piter.tv/event/Novosti_Krima_segodnya_26_marta/ Тральщик Черкассы поднял флаг РФ, корабли Украины сдались, флаги России во всех украинских частях, самооборона Севастополя распущена]</ref>. Да гэтага тральшчык «''Чаркасы''» трое сутак хадзіў па возеры Данузлаў, не спыняючыся, і яго камандзір капітан трэцяга рангу Юрый Федаш адказваў адмовай на ўсе патрабаванні здацца. Украінскія маракі спрабавалі адбіцца ад расійскіх хуткаходных катэраў, шпурляючы ў ваду выбуховыя пакеты. Тральшчык двойчы спрабаваў вырвацца з Данузлава. Першы раз ён паспрабаваў адцягнуць у бок затоплены карабель, каб ачысціць сабе шлях, у другі раз украінскія маракі амаль выйшлі з бухты, але расійскі карабель сапхнуў іх на мель<ref>[http://www.newsru.com/world/25mar2014/donuzlav.html В озере Донузлав военные РФ захватили последний в Крыму корабль под желто-голубым флагом, сообщили украинские СМИ]</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/ukraine/24mar2014/otbil.html Тральщик «''Черкассы''» отбил штурм]</ref>. Расійскімі вайскоўцамі былі вызваленыя шэсць украінскіх вайскоўцаў, якіх утрымлівалі, у тым ліку камандзір Бельбекскай авіяцыйнай брыгады палкоўнік Юлій Мамчур і намеснік камандуючага ВМС Украіны, генерал-маёр Ігар Варончанка. Мамчур сказаў, што на яго ў зняволенні аказвалі псіхалагічны ціск, не давалі яму спаць<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140326_ukraine_mamchur_released.shtml Крым: полковника Юлия Мамчура освободили из плена]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |title=Освобожденный Мамчур рассказал о крымском плене |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120835/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |url-status=dead }}</ref>. 27 сакавіка {{нп3|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|ru|Государственный Совет Республики Крым}} апублікаваў спіс асоб, знаходжанне якіх на тэрыторыі Рэспублікі Крым з’яўляецца непажаданым. Спіс уключае 320 персон, сярод якіх вядучыя ўкраінскія палітыкі, дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны, якія галасавалі за датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Крыма, і дзяржаўныя дзеячы ад розных партый<ref>{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/270314|title=Список лиц, пребывание которых на территории Республики Крым является нежелательным|date=2014-03-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140327140834/http://www.rada.crimea.ua/news/270314|archive-date=27 сакавіка 2014|url-status=live}}</ref>. 28 сакавіка Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] паведаміў, што «арганізаваны вывад падраздзяленняў украінскай арміі, якія выказалі жаданне працягваць службу ва Узброеных сілах Украіны, завершаны». 4300 з 18800 украінскіх вайскоўцаў, раней раскватараваных у Крыме, выказалі жаданне пакінуць Крым і працягнуць службу ва Узброеных сілах Украіны. Шайгу адзначыў: «Завершана змена дзяржаўнай сімволікі на ўсіх караблях і ва ўсіх падраздзяленнях, якія перайшлі на бок расійскай арміі. Актаў апаганення, непаважлівага стаўлення да дзяржаўнай сімволікі Украіны не дапушчана». Пры гэтым прынята рашэнне аб тым, што Расія перадасць Украіне ўзбраенне ўкраінскіх частак, якія не перайшлі на расійскую службу<ref>[http://for-ua.com/ukraine/2014/03/28/125135.html Россия передаст Украине вооружение крымских частей, не перешедших на её сторону]</ref>. == Інфармацыйнае асвятленне == === Украінскія СМІ === Найбуйнейшыя агульнанацыянальныя каналы Украіны з 2 сакавіка выходзяць з аднолькавым лагатыпам — сцягам Украіны і надпісам на ім «Єдина країна — Единая страна». Сярод каналаў, якія ўдзельнічаюць у акцыі, — «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]», «[[5 канал|5-ы канал]]», «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», «[[ICTV]]», «[[1+1]]», «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]» і іншыя<ref name="УкрТв" />. Прарасійскія ўлады Крыма ва ўкраінскіх СМІ звычайна называліся «самаабвешчанымі», «марыянэткавымі»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/6/7017802/ Марионеточный Совет Крыма назначил референдум о вхождении в РФ на 16 марта]</ref> і «нелегітымнымі»<ref>[http://www.unian.net/politics/891486-samoprovozglashennyiy-premer-ark-perenes-vsekryimskiy-referendum-na-30-marta.html Самопровозглашенный премьер АРК перенёс всекрымский референдум на 30 марта]</ref>; далучэнне Крыму да Расіі — акупацыяй і [[аншлюс]]ам<ref>[http://liga.net/opinion/176046_anshlyus-po-russki-chto-delat-ukraine-posle-okkupatsii-kryma.htm Аншлюс по-русски. Что делать Украине после оккупации Крыма]</ref>. Паколькі да 17 красавіка 2014 года расійскі бок адмаўляў факт свайго ваеннага ўмяшання ў Крыме, украінскія СМІ называлі групы добра экіпіяваных узброеных людзей, якія дзейнічалі на тэрыторыі паўвострава, «зялёнымі чалавечкамі»<ref>[http://vesti.ua/krym/41259-rossijane-zatopili-korabl-v-sevastopolskoj-buhte Россияне затопили корабль в севастопольской бухте]</ref>. Украінскія СМІ акцэнтавалі ўвагу на «непрыхаванай хлусні» расійскага прэзідэнта Пуціна (які адмаўляў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме)<ref name="UP-4-3">[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017602/ Военные моряки Украины обвинили Путина в неприкрытой лжи]</ref>, на пагрозах Захаду ў адрас Расіі<ref name="UP-4-3"/>. Інфармацыі, якая размяшчалася ў расійскіх СМІ, падавалася як «прапаганда» і «шырокамаштабная інфармацыйная вайна», «інфармацыйная агрэсія» і «інфармацыйная акупацыя»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/13/7018687/ Украинские каналы попросили пока не показывать пропаганду о российской милиции]</ref>. 3 сакавіка кіраўнікі «{{нп3|Inter Media Group||ru|Inter Media Group}}» {{нп3|Ганна Вітальеўна Бязлюдная|Ганна Бязлюдная|ru|Безлюдная, Анна Витальевна}}, «[[StarLightMedia]]» Уладзімір Барадзянскі, «Медыя Групы Украіна» Фёдар Агаркаў і медыяхолдынга «1+1 Media» Аляксандр Ткачэнка ў адкрытым лісце да генеральнага дырэктара «[[Першы канал (Расія)|Першага канала]]» {{нп3|Канстанцін Львовіч Эрнст|Канстанціна Эрнста|ru|Эрнст, Константин Львович}}, «[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]]» Алега Дабрадзеева і «[[НТВ]]» Уладзіміра Кулісцікава заклікалі расійскія тэлеканалы «адкрыта, узважана і аб’ектыўна» асвятляць падзеі ва Украіне. На іх думку, СМІ дзвюх краін не маюць права «распальваць варожасць паміж брацкімі рускім і ўкраінскім народамі» і прадастаўляць аўдыторыі неправераную або скажоную інфармацыю<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |title=Руководители медиа групп Украины призывают российских телевизионщиков взвешивать каждое слово |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174302/http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |url-status=dead }}</ref>. У адказ кіраўнікі расійскіх тэлеканалаў абвінавацілі Украіну ў дыскрымінацыі рускай мовы і стварэнні перашкодаў для працы расійскіх журналістаў<ref>[http://www.interfax.ru/362451 Руководители российских телеканалов ответили украинским коллегам на призывы быть объективными]</ref>. Вялікі публічны рэзананс атрымаў інцыдэнт, падчас якога дэпутат Вярхоўнай Рады, член камітэта па свабодзе слова {{нп3|Ігар Міхайлавіч Мірашнічэнка|Ігар Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Игорь Михайлович}} сумесна са сваімі калегамі па [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|партыі «''Свабода''»]] з прымяненнем фізічнай сілы прымусіў кіраўніка «''{{нп3|Нацыянальная тэлекампанія Украіны|Нацыянальнай тэлекампаніі Украіны|ru|Национальная телекомпания Украины}}''» Аляксандра Панцеляймонава напісаць заяву аб звальненні. Дзеянні Мірашнічэнкі былі выкліканыя тым, што тэлекампанія паказала кадры ўрачыстай цырымоніі ў гонар далучэння Крыма да Расіі<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25301766.html Мірошниченко запевняє, що не бив керівника НТКУ]</ref>. === Расійскія СМІ === Расійскія СМІ называлі змену ўлады ва Украіне «пераваротам», здзейсненым «узброенымі групоўкамі», вядучая роля ў якіх належыць «баевікам „Правага сектара“»<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/13/bank-site.html Майдан пошел ва-банк]</ref>. Гэты «''пераварот''», на думку расійскіх СМІ, штучна выдаваўся за «''народную рэвалюцыю''», аднак быў інспіраваны звонку («''Амерыкай''» і «''еўраатлантычным альянсам''») праз тэлебачанне і міжнародныя фонды. Пры гэтым адзін алігархічны клан змяніў іншы і адбыўся рэцыдыў «''бандэраўшчыны''». У расійскіх СМІ падкрэсліваліся адрозненні паміж рэгіёнамі Украіны, у прыватнасці паміж [[Галічына]]й і [[Данбас]]ам<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/14/tolochko.html В стране товарища маузера]</ref>. 2 сакавіка расійскі «[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]» паказаў сюжэт пра бежанцаў, якія прыбываюць з Украіны ў Расію. У рэпартажы сцвярджалася, што чарга з машын з бежанцамі сабралася на мяжы з Расіяй, у той час як у сюжэце быў паказаны КПП «''{{нп3|Вёска Шэгыні|Шэгыні|ru|Шегини}}''», размешчаны на мяжы з Польшчай у 80 кіламетрах ад Львова<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/first/ |title=«''Первый канал''» выдал польский КПП за российский |date=2014-03-02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827061040/http://lenta.ru/news/2014/03/02/first |archive-date=27 жніўня 2015 }}</ref>. Старэйшы рэдактар «​​{{нп3|The New Republic|The New Republic|ru|The New Republic}}» Юлія Ёфе адзначыла, што расійскі іншамоўны дзяржаўны тэлеканал «[[Russia Today]]», які актыўна асвятляў антываенныя дэманстрацыі па ўсім свеце, у прыватнасці супраць ўмяшання ў [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]], ніяк не згадаў пра антываенныя дэманстрацыі 2 сакавіка ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, удзельнікі якіх былі разагнаныя паліцыяй і [[АМАП (Расія)|АМАПам]], а колькасць затрыманых дасягнула 350 чалавек. У той жа час тэлеканал не забыўся згадаць пра мітынг у падтрымку дзеянняў расійскіх улад (мэту якога журналісты ахарактарызавалі як «''падтрымку рускамоўных ва Украіне''»)<ref>[http://www.newrepublic.com/article/116816/whataboutism-russia-protests-against-war-ukraine Kremlin TV Loves Anti-War Protests—Unless Russia Is the One Waging War Studies in 'whataboutism']</ref>. На думку журналіста «The Economist», расійскія тэлеканалы, якія маюць у Крыме шырокі ахоп вяшчання, выконвалі задачу прапагандысцкага прыкрыцця для загадзя падрыхтаванага ваеннага ўварвання Расіі ў Крым<ref>[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2014/03/russia-and-ukraine «Russia and Ukraine: Edging closer to war», The Economist, Mar 1st 2014]</ref>. 3 сакавіка расійскі музыка Барыс Грабеншчыкоў выказаў сваё незадавальненне тым, як тэлеканал «Расія-24» у сюжэце пра Украіну выкарыстаў фрагмент з яго песні «Цягнік у агні», а таксама выказаўся супраць ваеннага ўмяшання Расіі<ref>[https://www.facebook.com/profile.php?id=100001212153135 борис гребенщиков | Facebook]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/03/trainonfire/ Гребенщиков упрекнул «Россию 24» в игре на руку дьяволу] // Lenta.ru</ref>. У звароце, запісаным сумесна з іншымі рок-музыкамі, Грабеншчыкоў назваў тое, што адбываецца, палітычнай гульнёй і заявіў, што Украіна і Расія — адна краіна з адным народам<ref>[http://21region.org/sections/video/96989-obraschenie-rok-muzykantov-k-narodam-ukrainy-i-rossii.html Обращение рок музыкантов к народам Украины и России] // 21 Регион — Информационно-развлекательный портал. Чебоксары. Чувашия</ref>. На фоне канфлікту агенцтва «ІТАР-ТАСС» 2 сакавіка паведаміла са спасылкай на пагранслужбы і ФМС Расіі аб рэзка ўзрослым патоку бежанцаў з Украіны, які нібыта за апошнія два тыдні лютага склаў 143 тыс. чалавек, а 1 сакавіка кіраўнікі Белгародскай, Растоўскай і Бранскай абласцей нібыта паведамілі РІА «Навіны» аб наплыве бежанцаў з Украіны ў расійскія прыгранічныя рэгіёны. Між тым, расійскаму выданню «''Руская планета''» у прэс-службе {{нп3|Федэральная міграцыйная служба|ФМС|ru|Федеральная миграционная служба}} паведамілі, што дадзеных пра колькасць прыбылых у лютым грамадзян Украіны да іх пакуль не паступала. Прадстаўніцтва [[ФСБ]] і рэгіянальныя ўлады не змаглі ці адмовіліся даць інфармацыю пра ўкраінскіх бежанцаў, а ў бранскай ФМС сказалі аб іх адсутнасці. У прэс-службе губернатара Растоўскай вобласці паведамілі, што ў частцы дзіцячых аздараўленчых лагераў рэгіёну для ўкраінцаў былі зарэзерваваныя месцы, але па стане на раніцу 3 сакавіка яны пустуюць. Пацвердзіць дадзеныя аб прытоку бежанцаў з Украіны не атрымалася і камітэту праваабарончай арганізацыі «''Грамадзянскае садзейнічанне''»<ref>[http://rusplt.ru/policy/propali-bejentsyi-8421.html Пропали беженцы]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны і Федэральнай міграцыйнай службе Расіі таксама абверглі гэтыя заявы<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2421579 Ъ-Украина-Новости — Госпогранслужба опровергает массовый выезд украинцев из страны]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140307_ru_n_ukrainian_migrants Российская миграционная служба отрицает поток беженцев из Украины]</ref>. 5 сакавіка кіеўскі правайдэр «''Ланет''» «''за агрэсіўную прапаганду, заклікі да вайны і распаўсюджванне варожасці і нянавісці''» адключыў трансляцыю трох расійскіх каналаў: «РТР-Планета», «Першы канал. Сусветная сетка» і «НТВ Мір»<ref>[http://www.lanet.ua/news/izmeneniya-v-televidenii/ Изменения в кабельном телевидении | Ланет]</ref>. 3 сакавіка журналістка расійскага дзяржаўнага тэлеканала «[[RT]]» Эбі Марцін у прамым эфіры асудзіла «ваенную акупацыю» Украіны Расіяй. Галоўны рэдактар «Russia Today» Маргарыта Сіманьян патлумачыла гэты ўчынак уздзеяннем «амерыканскай прапаганды»<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/04/simonyan/ Симоньян объяснила проукраинскую позицию ведущей RT «американской пропагандой»]</ref>. Пазней Эбі Марцін заявіла, што яна таксама не згодна з умяшаннем ЗША ў справы Украіны, дадаўшы, што лічыць за гонар працаваць на «''RT''», дзе можа свабодна выказваць гэтыя погляды<ref>[http://www.newsru.com/world/06mar2014/rt_us.html Новости NEWSru.com:: Ведущая канала RT уволилась в прямом эфире, отказавшись «''обелять Путина''»]</ref>. 6 сакавіка вядучая «RT» Ліз Уол звольнілася ў прамым эфіры, заявіўшы, што не можа быць часткай кампаніі, «якая фінансуецца расійскім урадам і апраўдвае Уладзіміра Пуціна»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2h79v9uirLY RT America’s Liz Wahl resigns live on air, 06.03.2015]</ref>; тэлеканал назваў гэты крок «''самапіярам''»<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140306_hk_rt_resignation.shtml Ведуча російського каналу звільнилася в прямому ефірі через Крим] {{ref-uk}}</ref>. Паводле дадзеных «''TruthDig''», гэты крок Уол быў зроблены пад уплывам адной з амерыканскіх кансерватыўнай палітычных арганізацый<ref>[http://www.truthdig.com/report/item/how_cold_war-hungry_neocons_stage_managed_liz_wahls_resignation_20140319 Max Blumenthal, Rania Khalek. How Cold War-Hungry Neocons Stage Managed RT Anchor Liz Wahl’s Resignation//TruthDig, 19.03.2015]</ref>. З 10 сакавіка на кругласутачным інфармацыйным канале «{{нп3|Расія-24|Расія-24|ru|Россия-24}}» трансліруюцца выпускі навін «ДТРК Крым». Расійскія каналы з 11 сакавіка не маюць магчымасці паўнавартасна вяшчаць на тэрыторыю Украіны. Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання запатрабаваў ад правайдэраў да 21:00 мск 11 сакавіка спыніць трансляцыю тэлеканалаў «''Весткі''», «''[[Расія-24]]''», «''[[Першы канал (Расія)|Першы канал. Сусветная сетка]]''», «''{{нп3|РТР-Планета|РТР-Планета|ru|РТР-Планета}}''», «''НТВ Мір''». Да раніцы 11 сакавіка да паловы правайдэраў Украіны ўжо адключылі вяшчанне гэтых каналаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/363889 На Украине половина провайдеров прекратили вещание российских телеканалов — Интерфакс]</ref>. 22 красавіка прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў указ аб узнагароджанні больш за 300 супрацоўнікаў расійскіх СМІ «''за аб’ектыўнасць пры асвятленні падзей у Крыме''», які, аднак, не быў выкладзены ў публічны доступ<ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.echo.msk.ru/news/1313866-echo.html| title=Кремль орденами и медалями отблагодарил группу журналистов за освещение событий в Крыму| publisher=Эхо Москвы| access-date=2014-5-6}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/05/140505_putin_crimea_russian_media_award.shtml| title=СМИ: 300 журналистов получили от Путина награды за Крым| publisher=Би-би-си|access-date=2014-5-6}}</ref>. Каля ста ўзнагарод атрымалі супрацоўнікі «''УДТРК''», больш за 60 — журналісты «''Першага канала''», па некалькі дзясяткаў — прадстаўнікі «''НТВ''», «''RT''» і «''Life News''», пры гэтым у спіс лаўрэатаў не патрапілі тэлеканал «''Дождж''» і радыёстанцыя «''Рэха Москвы''», карэспандэнты якіх таксама асвятлялі падзеі ва Украіне. Ордэн «''За заслугі перад Айчынай''» другой ступені атрымаў генеральны дырэктар «''НТВ''» Уладзімір Кулісцікаў. Ордэна чацвёртай ступені атрымалі кіраўнік [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляду]] Аляксандр Жараў, першы намеснік гендырэктара «''УДТРК''» Антон Златапольскі, галоўны рэдактар ​​агенцтва «''Расія сёння''» Маргарыта Сіманьян, галоўны рэдактар ​​"''Камсамольскай праўды''" Уладзімір Сунгоркін і іншыя. Тэлевядучага [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]] ўзнагародзілі ордэнам Аляксандра Неўскага, ордэнам Пашаны — гендырэктара «''Life News''» Арама Габралянава, першага намесніка гендырэктара «''ІТАР-ТАСС''» Міхаіла Гусмана і галоўнага рэдактара службы інфармацыі «''НТВ''» Таццяну Міткову. Журналісты Ірада Зейналава («''Першы канал''»), Аркадзь Мамантаў, Барыс Карчэўнікаў («''Расія 1''»), Аляксей Кандулукаў, Раман Собаль («''НТВ''») і Аляксандр Самахвалаў («''РЕН ТВ''») атрымалі медалі ордэна «''За заслугі перад Айчынай''» першай ступені. Медалямі другой ступені ўзнагародзілі больш за дзвесце чалавек<ref>[http://slon.ru/fast/russia/putin-nagradil-300-zhurnalistov-za-obektivnost-pri-osveshchenii-sobytiy-v-krymu-1093642.xhtml Путин наградил 300 журналистов «''за объективность при освещении событий в Крыму''»]</ref><ref>[http://uainfo.org/yandex/322055-300-rossiyskih-zhurnalistov-kotoryh-nagradyat-za-krym-polnyy-spisok.html 300 российских «''журналистов''», которых наградят за Крым. ПОЛНЫЙ СПИСОК]</ref>. === Праца СМІ ў Крыме === Асноўныя тэлерадыёкампаніі Крыму ўвайшлі ў лік аб’ектаў інфраструктуры, над якімі 27—28 лютага быў усталяваны кантроль групамі ўзброеных вайскоўцаў. Днём 28 лютага ўзброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «''Крым''» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK" /><ref name="МЗ">''Виктор Велисов''. [http://zona.media/agenda/crimean-media/ Что случилось с крымскими СМИ ] «''Медиазона''», 29.06.2015</ref>. Увечары ўзброеныя людзі занялі ДТРК «''Крым''», паведаміўшы персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «''Ялта''». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў<ref name="GTRKY" />. 1 сакавіка сябры арганізацыі «''Крымскі фронт''» у масках і з георгіеўскімі стужачкамі ў Сімферопалі захапілі будынак Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, дзе размяшчаўся офіс грамадскай арганізацыі «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» («''IPC''») і рэдакцыя «''Цэнтра журналісцкіх расследаванняў''» — медыяпраектаў «''IPC''». Лідар арганізацыі Канстанцін Кнырык абвясціў, што будынак заняты, паколькі адтуль «''зыходзіць непраўдзівыя інфармацыя''», што рэдакцыя зараз пад іх кантролем, а дзейнасць супрацоўнікаў «''Цэнтра''», якія «''вельмі добра працуюць''», але з якімі яны «''не сыходзіліся па ідэалагічных момантах''», будзе працягнутая: «''Крымскі фронт''» бярэ на сябе забеспячэнне журналістаў «''заробкам, ежай''» у выпадку, калі «''іх спонсары адмовяцца плаціць''». Неўзабаве пасля гэтага кіраўніцтва Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, у якой «''IPC''» арандаваў памяшканні, папрасіла гэтыя памяшканні вызваліць. На працягу 2014 года журналістаў «''Цэнтра''» затрымлівалі і збівалі, галоўнага рэдактара Валянціну Самар выклікалі ў пракуратуру і зімой 2015 года «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» пераехаў ва Украіну<ref name="МЗ" />. 3 сакавіка Савет міністраў Крыму папярэдзіў, што шэраг украінскіх тэлеканалаў можа быць адключаны на тэрыторыі аўтаноміі ў сувязі з «''аднабокім''» асвятленнем сітуацыі ў рэспубліцы. На думку Саўміна, «''многія СМІ, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Украіны, апынуліся ўцягнутымі ў інфармацыйную вайну, накіраваную на дасягненне двух мэтаў: стварэнне панікі сярод насельніцтва Крыма і навязванне жыхарам Украіны недакладнага ўяўлення аб сітуацыі, якая склалася ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі''». Улады рэспублікі абвінавацілі ўкраінскія СМІ ў парушэнні «''асноватворных прынцыпаў свабоды слова і аб’ектыўнай журналістыкі''» і мэтанакіраваным «''стварэнні ілюзіі ваеннага ўмяшання''»<ref name="УкрТв" />. Раней стала вядома аб адключэнні эфірнага вяшчання {{нп3|Чарнаморская ТРК|найбуйнейшай незалежнай крымскай тэлекампаніі «''Чарнаморская''»|ru|Черноморская ТРК}} (якая вяшчала на 84 % тэрыторыі Крыму<ref name="МЗ" />), фактычным уладальнікам якой з’яўляецца народны дэпутат Украіны, член [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»|УА «''Бацькаўшчына''»]] {{нп3|Андрэй Віленавіч Сенчанка|Андрэй Сенчанка|ru|Сенченко, Андрей Виленович}}<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/46307.html Счета ТРК «''Черноморская''» арестованы — депутат Сенченко]</ref>. Радыётэлевізійны перадаючы цэнтр Аўтаномнай Рэспублікі Крым (РТПЦ) заявіў, што быў вымушаны адключыць яе вяшчанне па не залежных ад яго прычынах. З мясцовых каналаў на тэрыторыі паўвострава працягнула вяшчанне толькі дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Крым''», якая з 11 сакавіка была перападпарадкавана новаму ўраду рэспублікі<ref name="УкрТв">[http://lenta.ru/news/2014/03/03/channels/ Власти Крыма пригрозили отключить украинские телеканалы]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036806 Верховный Совет Крыма переподчинил ГТРК «''Крым''» властям республики. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 6 сакавіка стала вядома аб тым, што на эфірных частотах Чарнаморскай тэлерадыёкампаніі пачаў вяшчанне расійскі дзяржаўны інфармацыйны тэлеканал «''Расія-24''», хоць «''Чарнаморская''» валодае ліцэнзіяй на эфірнае вяшчанне па кастрычнік 2015 года<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-03-06/91160 Ефірні частоти «''Чорноморської ТРК''» захопив канал «''Россия 24''»]</ref>. У прэс-службе савета міністраў Крыму паведамілі пра тое, што з 7 сакавіка на частаце «''Чарнаморскай''» пачне вяшчаць новы тэлеканал — «''Крым 24''»<ref name="Ценз2">[http://lenta.ru/news/2014/03/06/crimea1/ В Крыму отключили два украинских телеканала]</ref>. 5 сакавіка прэзідэнт Рэспублікі Татарстан [[Рустам Мініханаў]], які знаходзіўся ў Крыме, пасля падпісання з прэм’ерам АРК пагаднення аб падтрымцы Крыму выказаўся на сумесным брыфінгу супраць спынення вяшчання крымскататарскага тэлеканала «''ATR''»<ref>[http://an-crimea.ru/page/news/58630/ Президент Татарстана заступился за телеканал ATR]</ref>. Канал працягнуў працу. [[Омбудсмен|Упаўнаважаны Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека]] Валерыя Луткоўская заявіла, што ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым зафіксаваныя масавыя парушэнні правоў незалежных журналістаў, якім агрэсіўна настроеныя невядомыя асобы не толькі перашкаджаюць выкананню іх прафесійных абавязкаў, але і пагражаюць фізічнай расправай, не даючы магчымасці аб’ектыўна асвятляць ход падзей<ref>[http://www.unian.net/politics/893427-ombudsmen-takje-zafiksirovala-massovyie-narusheniya-prav-nezavisimyih-jurnalistov-v-kryimu.html Омбудсмен также зафиксировала массовые нарушения прав независимых журналистов в Крыму]</ref>. Журналісты найбуйнейшых СМІ Украіны заявілі, што новы ўрад Крыму абмяжоўвае іх прафесійныя правы, запрашаючы на ​​свае мерапрыемствы журналістаў толькі расійскіх СМІ і крымскіх выданняў, падкантрольных ураду, такіх як «''Крымскае інфармацыйнае агенцтва''» («''КІА''») і «''ДТРК „Крым“''». У той жа час журналісты агенцтваў «''УНІАН''», «''Укрінформ''», «''Украінскія навіны''», сайтаў «''Цэнтр журналісцкіх расследаванняў''», «''Аргументы тыдня — Крым''», карпункты тэлеканалаў «''Інтэр''», «''1+1''», «''ICTV''», «''5 канал''», канала «''24''» і іншых не атрымліваюць ні афіцыйных прэс-рэлізаў Саўміна, ні анонсаў на брыфінгі яго членаў, ні запрашэнняў на мерапрыемствы ў якой-небудзь іншай форме<ref>[http://www.unian.net/politics/893384-separatistyi-v-kryimu-ogranichili-prava-jurnalistov-krupneyshih-smi-ukrainyi.html Сепаратисты в Крыму ограничили права журналистов крупнейших СМИ Украины]</ref>. 6 сакавіка было адключана эфірнае вяшчанне «''5 канала''» і канала «''1+1''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893767-administratsiya-ar-kryim-otklyuchila-efirnoe-veschanie-telekanala-11.html Администрация АР Крым отключила эфирное вещание телеканала «''1+1''»]</ref>, месца якіх занялі расійскія дзяржаўныя тэлеканалы «''Першы''» і «''Расія-1''»<ref name="Ценз2" /><ref name="Откл">[http://lenta.ru/news/2014/03/07/inter/ В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref>. Канцэрн радыёвяшчання, радыёсувязі і тэлебачання заяўляў, што сярод захопнікаў, акрамя ўзброеных людзей і «''расійскіх казакоў''», быў «''прадстаўнік ТРК Расіі''»<ref name="МЗ" />. На наступны дзень было адключана эфірнае вяшчанне тэлеканалаў «''[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]''», «''[[UA: Перший|Першы нацыянальны]]''» і «''[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]''», замест якіх пачалі вяшчанне расійскія тэлеканалы «''[[НТВ]]''», «''ТНТ''» і «''{{нп3|Звезда, тэлеканал|Звезда|ru|Звезда (телеканал)}}''»<ref name="Откл" />. У той жа дзень быў здзейснены напад на здымачную групу «''Інтэра''» і «''СТБ''», журналістаў жорстка збілі<ref>[http://www.unian.net/politics/894350-v-sevastopole-vozle-voinskoy-chasti-izbili-i-ograbili-jurnalistov.html В Севастополе возле воинской части избили и ограбили журналистов]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/894363-v-kryimu-otklyuchili-esche-dva-ukrainskih-kanala.html В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/8/7018108/ |title=У Севастополі російські солдати штурмують українську військову частину |date=8 марта 2014 |publisher=Украинская правда |access-date=8 марта 2014}}</ref>. 10 сакавіка ўкраінскія тэлеканалы былі адключаныя і ад лічбавага вяшчання. 9 сакавіка 2014 года віцэ-прэм’ер крымскага ўрада Вольга Кавіцідзі заяўляла аб тэхнічнай прычыне адключэння тэлеканалаў і паабяцала аднавіць трансляцыю<ref name="МЗ" />. У Сімферопалі адбыўся напад на журналістаў нямецкай газеты «''{{нп3|Bild|Більд|ru|Bild}}''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893846-v-simferopole-gruppa-molodchikov-atakovala-jurnalistov-nemetskoy-gazetyi-bild.html В Симферополе группа молодчиков атаковала журналистов немецкой газеты «''Бильд''»]</ref> і на здымачную групу «''[[5 канал|5-га канала]]''»<ref>[http://kp.ua/daily/060314/442346/ В Крыму избили журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140311011358/http://kp.ua/daily/060314/442346 |date=11 сакавіка 2014 }}</ref>. Журналістцы «''Kerch.fm''» пагражалі забойствам<ref name="Amnesty" />. «''[[Amnesty International]]''» звярнулася да [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] з заклікам тэрмінова стварыць магутную міжнародную назіральную місію з прычыны частых выпадкаў пераследу і запалохвання журналістаў, актывістаў і мірных пратэстуючых у Крыме<ref name="Amnesty">{{Cite web |url=https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |title=Ukraine: Human rights monitors urgently needed as journalists and activists face wave of attacks in Crimea |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601191846/https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |url-status=dead }}</ref>. Па стане на 9 сакавіка на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым спынілі вяшчанне ўсе ўкраінскія тэлекампаніі, замест якіх трансляваліся расійскія каналы. З мясцовых каналаў працягваў вяшчанне ДТРК «''Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033291 В Крыму начали вещание российские телеканалы. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. 12 сакавіка ў Сімферопалі пачало працаваць новае інфармацыйнае агенцтва «''Крымінформ''»<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews Крыминформ]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1037391 В Крыму заработало новое агентство «''Крыминформ''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 14 сакавіка ў гарадах Керч і Еўпаторыя групай невядомых быў здзейснены напад на перадаючы цэнтр, дзе знаходзяцца перадатчыкі радыёстанцый украінскага радыёхолдынга «''ТАВР Медыя''» — «''Хіт FM''», «''Рускае радыё — Украіна''», «''Radio Roks''», «''Kiss FM''», «''Relax''» і «''Мелодыя''», было пашкоджана тэхнічнае абсталяванне, з-за чаго радыёстанцыі спынілі вяшчанне ў Керчы, Еўпаторыі і бліжэйшых населеных пунктах. 10 красавіка холдынг абвясціў аб часовым спыненні свайго вяшчання на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-04-10/92509 Радіостанції группи «''ТАВР Медіа''» призупиняють мовлення на території Криму]</ref>. 25 сакавіка 2014 года прэс-служба «''Мультымедыя-інвест груп''» паведаміла, што невядомыя праніклі ў яе офісны цэнтр у Севастопалі, дзе размяшчаецца апаратура прадпрыемства УРС (Украінскія радыёсістэмы), якая забяспечвае трансляцыю радыёсігналу «''{{нп3|Радио Вести|Радио Вести|ru|Радио Вести}}''» на частаце 87,7 ФМ, і запатрабавалі адключыць перадатчык. Пасля гэтага вяшчанне станцыі ў Севастопалі было спынена<ref name="ТК">[http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 У Севастополі відключили радіо «''Вести''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327192528/http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 |date=27 сакавіка 2014 }}</ref>. == Рэакцыя == === Украіна === ==== Дзеянні на ўнутрыпалітычным узроўні ==== [[Файл:Protest against Russia invading 02-03-14.jpg|міні|200px|Мітынг пратэсту ў Кіеве супраць уводу расійскіх войскаў.]] Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва Украіны, які прыйшоў да ўлады ў выніку [[Еўрамайдан]]а, падзеі ў Крыме, якія завяршыліся для Украіны стратай паўвострава, з’явіліся праявай агрэсіі з боку Расіі, якая, на думку ўлад Украіны, пачалася 20 лютага 2014 года<ref name="145-19" />. Украіна не прызнала анексію Крыму да Расіі<ref name="UR">[http://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] // Интерфакс, 18.03.2014.</ref> і лічыць паўвостраў часова акупаванай тэрыторыяй<ref name="S-15-4" />. У самым пачатку крымскіх падзей Вярхоўная Рада «''катастрафічна марудзіла''» з прыняццем рашэнняў<ref name="marc" />. Да моманту захопу Вярхоўнага Савета Крыма ўзброенымі людзьмі без знакаў адрозненні не былі прызначаныя міністр абароны, начальнік Генштаба, прадстаўнік прэзідэнта ў АРК, кіраўнік Севастопальскай адміністрацыі і міністр замежных спраў<ref name="marc" />. 27 лютага прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў прызначыў [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] прадстаўніком прэзідэнта ў АРК<ref>{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/167/2014|title=Про призначення С. Куніцина Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2014-03-01publisher=Официальный сайт Верховной рады Украины|lang=uk|access-date=2014-11-18}}</ref>, а Сяргей Куніцын, у сваю чаргу, 28 лютага паведаміў, што начальнік галоўнага ўпраўлення МУС у АРК Валерый Радчанка падаў у адстаўку, а замест яго быў прызначаны Ігар Аўруцкі, які раней узначальваў крымскае ўпраўленне па барацьбе з аргзлачыннасцю<ref name="IFAvr">[http://interfax.com.ua/news/political/193527.html МВД назначило новых начальников милиции Крыма и Севастополя] // Интерфакс-Украина, 28.02.2014</ref>. 1 сакавіка Турчынаў выдаў указ аб тым, што зробленае 27 лютага прызначэнне Вярхоўным Саветам Крыму Сяргея Аксёнава кіраўніком крымскага ўрада было ажыццёўлена з парушэннем Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК, і прапанаваў Вярхоўнаму Савету Крыму адмяніць яго<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/187/2014 Про Голову Ради міністрів Автономної Республіки Крим] {{ref-uk}}</ref>. Позна ўвечары, у сувязі з рашэннем Савета Федэрацыі аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне, Аляксандр Турчынаў заявіў, што аддаў загад прывесці ўзброеныя сілы Украіны ў поўную баявую гатоўнасць<ref>[http://iportal.rada.gov.ua/ru/news/page/news/Novosty/top_news/88819.html Александр Турчинов отдал приказ привести Вооружённые Силы Украины в полную боевую готовность]</ref>. Міністэрству абароны было загадана арганізаваць і правесці навучальныя зборы з ваеннаабавязанымі<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/n0001525-14/ Про невідкладні заходи щодо забезпечення національної безпеки, суверенітету і територіальної цілісності України]</ref>. 6 сакавіка ў сувязі з прыняццем дэпутатамі Вярхоўнага Савета Крыма рашэння аб уваходжанні АРК у склад Расіі Галоўнае следчае ўпраўленне СБУ пачало дасудовае расследаванне па факце замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны<ref>[http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 СБУ розпочато кримінальне провадження за фактом посягання на територіальну цілісність та недоторканність України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802132324/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. Аляксандр Турчынаў выступіў са зваротам да народу Украіны, заявіўшы, што спыніў рашэнне Вярхоўнага Савета Крыма аб правядзенні рэферэндуму аб уваходжанні ў склад Расіі: «''Вярхоўная Рада Украіны будзе ініцыяваць роспуск парламента Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Мы абаронім недатыкальнасць тэрыторыі Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |title=Турчинов заявил, что распустит крымский парламент и референдума не будет |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192004/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |url-status=dead }}</ref>. Цэнтральная выбарчая камісія (ЦВК) даручыла заблакаваць доступ да базы дадзеных Дзяржрэестра выбаршчыкаў для органаў Дзяржрэестра АР Крым і Севастопаля, «''улічваючы сітуацыю, якая склалася ў АР Крым у сувязі са спробай падрыхтоўкі правядзення супрацьзаконнага мясцовага рэферэндуму і з мэтай забеспячэння абароны базы дадзеных Дзяржаўнага рэестра выбаршчыкаў ад незаконнага выкарыстання персанальных дадзеных, забеспячэння абароны базы дадзеных Рэестра ад несанкцыянаванага доступу і злоўжывання доступам, парушэння цэласнасці базы дадзеных Рэестра, яго апаратнага і праграмнага забеспячэння''»<ref>[http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 Про окремі питання забезпечення дотримання законодавства України про референдуми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923212317/http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 |date=23 верасня 2015 }}</ref>. 9 сакавіка ўкраінскія ўлады заблакіравалі рахункі крымскага ўпраўлення Дзяржаўнай казначэйскай службы, на якіх знаходзілася больш за 1 мільярд грыўняў (больш за 110 мільёнаў долараў), што прызначаліся на выплату пенсій, зарплаты бюджэтнікам і сацыяльныя выплаты<ref>[http://www.interfax.ru/world/363614 Крым сообщил о блокировке счетов автономии Киевом — Интерфакс]</ref>. 12 сакавіка рахункі былі разблакіраваныя — на думку першага віцэ-прэм’ера АРК Рустама Тэміргаліева, у сувязі з тым, што «''было неабходна выплачваць грашовае забеспячэнне ваеннаслужачых, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму. Гэта дазволіла нам атрымаць доступ да сродкаў бюджэту Крыму і цалкам прафінансаваць выдаткі на рэферэндум''»<ref>[http://ria.ru/world/20140312/999178280.html Вице-премьер АРК: госказначейство Украины разблокировало счета Крыма]</ref>. Агенцтва «''ІТАР-ТАСС''» паведаміла пра намер Мінабароны Украіны правесці маштабную ратацыю ўкраінскіх вайскоўцаў з мэтай «''перамясціць ваенных, выхадцаў з усходніх і паўднёвых рэгіёнаў краіны, ад месцаў, дзе пражываюць іх сваякі, і замяніць іх вайскоўцамі з Заходняй Украіны''». Неабходнасць такой ратацыі абмяркоўвалася з украінскімі военачальнікамі ў ходзе наведвання Аляксандрам Турчынавым у ноч з 5 на 6 сакавіка галоўнага каманднага пункта кіравання ўзброеных сілаў краіны. На думку Турчынава, такі пераклад ваенных «''дазволіць выключыць выпадкі масавага пераходу ваеннаслужачых на бок сепаратысцкіх сіл і забяспечыць цэласнасць узброеных сіл''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1028031 Источник: минобороны Украины проведёт масштабную ротацию военнослужащих. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Паводле паведамлення «ІТАР-ТАСС», прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі міністра абароны Украіны Ігар Ценюх распарадзіўся распрацаваць план «''уціхамірвання''» ўкраінскімі ўзброенымі сіламі ўсходніх і паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў краіны, які прадугледжвае, у прыватнасці, раззбраенне воінскіх часцей і падраздзяленняў украінскай арміі, якія перайшлі на бок парламента АР Крым, а таксама прадухіленне пераходу іншых падраздзяленняў узброеных сіл Украіны на службу АРК<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033035 Источник: МО Украины поручено подготовить план «''усмирения''» востока и юго-востока страны. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Нацыянальны савет па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання Украіны абавязаў правайдэраў спыніць вяшчанне расійскіх тэлеканалаў «''Расія 24''», «''ОРТ (Першы канал сусветная сетка)''», «''РТР Планета''» і «''НТВ-Мір''» да 21.00 мск 11 сакавіка. Нацсавета патлумачыў такое рашэнне неабходнасцю забеспячэння інфармацыйнай бяспекі ў адпаведнасці з пастановай Савета нацыянальнай бяспекі і абароны ад 1 сакавіка 2014 года<ref>[http://tass.ru/obschestvo/1039699 ВГТРК сожалеет о решении Киева отключить трансляцию передач российских каналов на Украине. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 11 сакавіка Аляксандр Турчынаў паведаміў на пасяджэнні Вярхоўнай Рады, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны прыняў рашэнне сфарміраваць на базе ўнутраных войскаў Нацыянальную гвардыю і абвясціць частковую мабілізацыю ва Узброеныя сілы і Нацгвардыю<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036124 Турчинов: Совбез Украины принял решение сформировать «''национальную гвардию''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Ён таксама заявіў, што Украіна звернецца да краін — гарантаў бяспекі за тэхнічнай і ваеннай дапамогай. Паводле яго слоў, МУС забяспечыць усе першачарговыя патрэбы Нацыянальнай гвардыі Украіны, але Украіне таксама патрэбна тэхнічная і ваенная дапамога<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036013 Турчинов: Украина обратится к странам — гарантам безопасности за военной помощью. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Рашэнне аб стварэнні Нацгвардии абумоўлена нездавальняючым узроўнем боегатоўнасці арміі Украіны і нізкім маральным станам ваеннаслужачых<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040884 Источник: в состав Национальной гвардии Украины войдут отряды активистов майдана. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 12 сакавіка Генпракуратура Украіны запатрабавала адмяніць рашэнні Вярхоўнага Савета АРК і Севастопальскага гарсавету аб зацвярджэнні Дэкларацыі аб незалежнасці АРК і Севастопаля. 12 сакавіка прызначаны Вярхоўнай Радай першы віцэ-прэм’ер Віталь Ярэма паведаміў на пасяджэнні ўрада краіны, што ўкраінская армія прыведзена ў поўную баявую гатоўнасць і пачаліся ўсеўкраінскія ваенныя вучэнні. Ён канстатаваў, што расійскія войскі працягваюць знаходзіцца ўздоўж усходняй мяжы Украіны і пастаянна нарошчваюць сваю прысутнасць<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1039155 Украинская армия приведена в полную боевую готовность. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. Як стала вядома з дакладу в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха выканаўцу абавязкаў прэзідэнта Украіны Аляксандра Турчынава, пры прывядзенні нд краіны ў вышэйшыя ступені баявой гатоўнасці выявіліся «''гнятлівы стан падрыхтоўкі асабовага складу УС Украіны, недастатковая ўкамплектаванасць падраздзяленняў ваеннымі спецыялістамі і адсутнасць спраўнай тэхнікі і ўзбраення''». З сухапутных войскаў Украіны агульнай колькасцю 41 тыс. чалавек боегатовых апынуліся толькі 6 тыс. (каля 14 %), а сярод экіпажаў браніраваных машын гэты паказчык склаў толькі 20 % ад іх агульнай колькасці. Больш за 70 % бронетэхнікі ўкраінскай арміі склалі маральна і фізічна састарэлыя савецкія танкі Т-64 з тэрмінам эксплуатацыі 30 і больш гадоў. У СПА Украіны гатовымі да выканання баявых задач апынуліся толькі 10 % асабістага складу, а ў ракет комплексаў С-300П і С-200В скончыўся гарантыйны тэрмін эксплуатацыі. З амаль 507 баявых самалётаў і 121 ударных верталётаў ВПС Украіны толькі 15 % апынуліся спраўнымі і здольнымі падняцца ў паветра, а да баявых вылетаў апынуліся гатовыя толькі 10 % экіпажаў. У ВМФ Украіны па стане на 1 сакавіка толькі 4 караблі аднеслі да ўмоўна баяздольных: фрэгат «''Гетман Сагайдачны''», карвет «''Цярнопаль''», карабель кіравання «''Славуціч''» і вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''». Згодна з дакладам, у якасці адзінай эфектыўнай меры для стрымлівання агрэсіі і нанясення гарантаванай паразы атрадам сіл самаабароны ў Крыме і незаконным воінскім фарміраванням, якія могуць з’явіцца ва ўсходніх абласцях краіны, могуць разглядацца толькі рэактыўныя сістэмы залпавага агню (РСЗА) «''Ураган''» і «''Смерч''». Пры гэтым Ценюх выступае катэгарычна супраць прымянення РСЗА, а толькі прапаноўвае ўзмацніць іх ахову, улічваючы рэгіструецца цікавасць да іх з боку «''радыкальных партнёраў па Майдану''». Ён звяртае ўвагу на «''высокую імавернасць недакладнай паразы мэт, улічваючы вельмі нізкую падрыхтоўку экіпажаў (РСЗА)''» і, адпаведна, магчымую гібель значнай колькасці мірных жыхароў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040535 Минобороны Украины: состояние подготовки личного состава вооружённых сил — удручающее. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 14 сакавіка Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў неканстытуцыйным рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым аб правядзенні рэферэндуму аб статусе аўтаноміі<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |title=Конституционный суд Украины считает незаконным проведение референдума в Крыму |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142716/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |url-status=dead }}</ref>. 15 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны датэрмінова спыніла паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым<ref>[http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html Офіційний портал Верховної Ради України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315173028/http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html |date=15 сакавіка 2014 }}</ref>. 16 сакавіка [[Арсень Пятровіч Яцанюк|Арсень Яцанюк]] заявіў, што «''ўкраінская дзяржава знойдзе ўсіх завадатараў сепаратызму і расколу, якія цяпер пад прыкрыццём расійскіх ваенных спрабуюць знішчыць украінскую незалежнасць. Мы знойдзем усіх, праз год, праз два, прыцягнем да суда і будзем судзіць ва ўкраінскіх і міжнародных судах. Зямля пад нагамі будзе гарэць''». Яцанюк дадаў, што разам з міжнароднымі партнёрамі ўлады зробяць «''усё магчымае, каб кожны, хто сёння сябе свабодна адчувае пад абаронай расійскіх аўтаматаў, ведаў, што адказнасць за сепаратызм і спробы звяржэння канстытуцыйнага ладу надыдзе''»: «''У свеце не застанецца ні аднаго месца, дзе яны змогуць сябе свабодна адчуваць, і Расія іх не абароніць''»<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247106722 А. Яценюк: Все зачинщики сепаратизма и раскола будут привлечены к суду. Найдем всех]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла ў першым чытанні [[Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|законапраект]], згодна з якім Крым аб’яўляецца «''часова акупаванай тэрыторыяй''». Пад гэта паняцце падпадаюць «''тэрыторыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаль, унутраныя воды і тэрытарыяльнае мора Украіны, яго дно і нетры, кантынентальны шэльф і выключная эканамічная зона''», а таксама «''падводнае прастора ў межах тэрытарыяльнага мора і паветраная прастора, размешчаная над гэтай тэрыторыяй''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062052 Рада приняла законопроект об объявлении Крыма «''временно оккупированной территорией''». ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html Крым признали временно оккупированной территорией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150628095118/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html |date=28 чэрвеня 2015 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 15 красавіка Рада прыняла закон у цэлым; дакумент прадугледжвае, што часова акупаваная тэрыторыя Крыма з’яўляецца неад’емнай часткай тэрыторыі Украіны і на яе распаўсюджваецца ўкраінскае заканадаўства<ref name="S-15-4">[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416180200/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html |date=16 красавіка 2014 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 20 сакавіка Дзяржаўная пагранічная служба Украіны пачала паэтапную перадыслакацыю асабістага складу з Крыму на мацерыковую частку краіны. Як паведаміў першы намеснік кіраўніка Дзяржпагранслужбы Павел Шышолін, асабісты склад працягне службу на тэрыторыі Херсонскай вобласці, а караблі і катэры будуць пераведзеныя ў Марыупаль і Адэсу<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062875 Госпогранслужба Украины начала поэтапную передислокацию личного состава из Крыма. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 22 сакавіка в. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх на сустрэчы з журналістамі пазначыў сваё бачанне сітуацыі ў Крыме: «''Мы не можам і не маем права пакінуць тэрыторыю Крыму, як бы гэтага не хацелася б расійскім войскам і гэтак званаму крымскаму ўраду. У адваротным выпадку Крым будзе для нас страчаны назаўжды. Цяпер у нас адно канкрэтнае заданне — трымаць абарону да адпаведных рашэнняў на палітычным узроўні. Якімі будуць гэтыя рашэнні і калі — я не ведаю. Мая справа — камандаванне арміяй, а не дыпламатыя і палітыка. Гэта цяжка, але загад ёсць загад… Узброеныя сілы прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць, мы не дапусцім пранікнення на кантынентальную Украіну ніводнага расійскага салдата. Вышэйшым кіраўніцтвам краіны санкцыянавана прымяненне зброі нашымі вайскоўцамі ў выпадках атакі на воінскія часткі ці спробаў захопу карабля. Але рашэнне адкрыць агонь прымаецца кожным камандзірам на месцы. І калі ў пэўных выпадках такая каманда не даецца, не трэба перакладаць адказнасць на вышэйшае кіраўніцтва… Мы гатовыя да эвакуацыі — створаны адпаведны штаб пад кіраўніцтвам першага віцэ-прэм’ер-міністра Віталя Ярэмы, …рыхтуюцца месцы ў пансіянатах і санаторыях Кіева, Адэсы і іншых гарадоў. Ніякіх новых гарнізонаў і ваенных гарадкоў будаваць не трэба — у нас ёсць магчымасці размясціць на мацерыку неабходную колькасць чалавек''»<ref>[http://news.liga.net/interview/politics/1079652-zachem_ukrainskie_voyska_ostayutsya_v_krymu_mnenie_ministra_oborony.htm Зачем украинские войска остаются в Крыму. Мнение министра обороны. ЛІГАБізнесІнформ, 22.03.2014]</ref>. 24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»<ref name="Redisl" />. 26 сакавіка Аляксандр Турчынаў звольніў Сяргея Куніцына з пасады пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта ў Крыме «''за неналежнае выкананне службовых абавязкаў''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/26/260819_turchinov_uvolil_postpreda.html Турчинов уволил своего постпреда в Крыму. LB.ua, 26.03.2014]</ref>. 28 сакавіка Аляксандр Турчынаў сустрэўся з афіцэрамі Узброеных Сіл Украіны, якія, паводле яго слоў, былі вызваленыя з палону ў Крыме. Ён адзначыў, што афіцэры выканалі свой абавязак і будуць узнагароджаны за мужнасць і стойкасць, а таксама павышаны па службе<ref>[http://www.rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/90604.html В. о. Президента України, Голова Верховної Ради України Олександр Турчинов зустрівся з офіцерами Збройних Сил України, що були звільнені з полону] {{ref-uk}}</ref>. ==== Знешнепалітычны ўзровень ==== Раніцай 28 лютага Вярхоўная Рада Украіны прыняла зварот да краін-гарантаў цэласнасці Украіны, якія падпісалі ў 1994 годзе [[Будапешцкі мемарандум]], патрабуючы ад іх «''практычнымі дзеяннямі пацвердзіць замацаваныя ў мемарандуме абавязацельствы паводле прынцыпаў заключнага акта СБСЕ паважаць незалежнасць, суверэнітэт і існуючыя межы Украіны''». Акрамя таго, Рада запатрабавала ад Расіі «''спыніць крокі, накіраваныя на замах на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і не падтрымліваць сепаратызм''»<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/831-18 Про Звернення Верховної Ради України до держав-гарантів відповідно до Меморандуму про гарантії безпеки у зв’язку з приєднанням України до Договору про нерозповсюдження ядерної зброї] {{Ref-uk}}</ref>. Сакратар Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны [[Андрэй Парубій]] пасля пасяджэння СНБА заявіў аб магчымым дачыненні спецназа Чарнаморскага флоту РФ да падзей у Крыме<ref>[http://www.interfax.ru/361874 Секретарь СНБО заявил о причастности российских войск к событиям в Крыму. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>. Пастаянны прадстаўнік Украіны пры ААН Юрый Сяргееў запатрабаваў тэрміновага склікання пасяджэння Савета Бяспекі ААН у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў АРК, якое пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2014/136&Lang=R Письмо Постоянного представителя Украины при Организации Объединенных Наций от 28 февраля 2014 года на имя Председателя Совета Безопасности]</ref>. Як паведаміла прэс-служба МЗС Расіі, Расія адказала адмовай на прапановы Украіны ў сувязі з падзеямі ў АР Крым правесці неадкладныя двухбаковыя кансультацыі згодна з Артыкулам 7 Дамовы аб дружбе, супрацоўніцтве і партнёрстве паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай ад 31 мая 1997 года, паколькі РФ разглядае крымскія падзеі як следства ўнутрыпалітычных працэсаў ва Украіне<ref name="MID-28-2">[http://mid.ru/brp_4.nsf/newsline/F2C86A40B49E817544257C8D00485C4F О встрече в МИД России с советником-посланником Посольства Украины в Российской Федерации] // МИД РФ, 28.02.2014</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Украіны]] перадало расійскаму боку ноту пратэсту ў сувязі з парушэннем паветранай прасторы Украіны і невыкананнем пагаднення аб базаванні [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧФ]] у Крыме. Таксама было адзначана, што Украіна не звярталася па дапамогу да Расіі для забеспячэння парадку на тэрыторыі Крыму, у сувязі з чым міністэрства запатрабавала неадкладнага вяртання войскаў у месцы іх пастаяннай дыслакацыі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193522.html Киев высказал протест российской стороне в связи с нарушением воздушного пространства Украины и двусторонних соглашений]</ref>. Выконваючы абавязкі прэзідэнта [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] выступіў з тэлезваротам, у якім абвінаваціў Расію ў ваеннай агрэсіі ў Крыме<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/02/140228_crimea_friday_tension_russia.shtml Турчинов призвал Путина «''остановить провокацию''» в Крыму]</ref>. МЗС Расіі паведаміў, што расійскі бок перадаў дарадцы-пасланцу пасольства Украіны ў Маскве Руслану Німчынскаму ноту адносна рухаў бронетэхнікі ЧФ РФ у Крыме, «''звязаных з неабходнасцю забеспячэння аховы месцаў дыслакацыі Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Украіны''», якія адбываюцца «''у поўнай адпаведнасці з базавымі расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце''»<ref name="MID-28-2" />. 1 сакавіка в. а. міністра замежных спраў Украіны Андрэй Дзешчыца [[Адносіны Украіны і НАТА|звярнуўся да кіраўніцтва]] [[НАТА]] з просьбай разгледзець усе магчымыя спосабы абароны тэрытарыяльнай цэласнасці краіны<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 |date=24 верасня 2015 }} {{Ref-en}} // [[Reuters]], 01.03.2014</ref>. 3 сакавіка МЗС Украіны абвінаваціў Расію ў парушэнні пагадненняў аб статусе і ўмовах знаходжання ЧФ РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121310/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs |date=3 снежня 2019 }}</ref>. 6 сакавіка Генеральная пракуратура Украіны інкрымінавалася камандуючаму Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адміралу Аляксандру Вітко здзяйсненне злачынстваў на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым (падбухторванне да дзяржаўнай здрады і арганізацыя дыверсіі), за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад 3 да 15 гадоў. Украінскія СМІ паведамлялі, што камандуючы Вітко запатрабаваў ад украінскіх вайскоўцаў здацца пад пагрозай штурму падраздзяленняў і частак узброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1025278 Командующему ЧФ РФ инкриминируют совершение преступлений на территории Крыма. ИТАР-ТАСС, 06.03.2014]</ref>. 8 сакавіка было абвешчана аб намеры Украіны выйсці з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] па прычыне ігнаравання зваротаў краіны ў сувязі з узброеным нападам Расіі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/beseda/1274846-echo/ Эхо Москвы:: Интервью: Андрей Дещица]</ref>. 19 сакавіка Украіна адмовілася ад старшынства ў СНД і пачала працэдуру выхаду з арганізацыі<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208091056/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs |date=8 снежня 2015 }} // МИД Украины, 19.03.2014</ref><ref>[http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html Андрій Парубій: Україна розпочинає процес виходу з СНД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052648/http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html |date=8 снежня 2015 }} {{Ref-uk}}</ref>. 11 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны звярнулася да краін-гарантам бяспекі Украіны па [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандуме]] з заклікам захаваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, ужываючы ўсе магчымыя меры — дыпламатычныя, палітычныя, эканамічныя і ваенныя меры<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/195337.html Рада просит участников Будапештского меморандума сохранить территориальную целостность Украины, применяя все возможные меры]</ref>. Аляксандр Турчынаў заявіў у інтэрв’ю агенцтву «''AFP''», што Украіна не будзе праводзіць ваенную аперацыю ў Крыме, каб не падстаўляць пад удар свае ўсходнія межы<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26540602 Ukraine president: Russia 'is refusing crisis talks']</ref>. МЗС Украіны выклікаў часовага паверанага ў справах Расіі Андрэя Вараб’ёва і выказаў пратэст з нагоды заявы МЗС РФ аб прызнанні правамернай дэкларацыі аб незалежнасці Крыма і Севастопаля: «''Украіна катэгарычна асуджае прамое ўмяшанне Расійскай Федэрацыі ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы. Дзеянні расійскага боку прама супярэчаць фундаментальным прынцыпам міжнароднага права і агульнапрызнаным прынцыпам суіснавання дзяржаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini Заява Міністерства закордонних справ України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212630/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>. 12—13 сакавіка Арсень Яцанюк здзейсніў паездку ў ЗША, дзе правёў перамовы з [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>[http://www.interfax.ru/364263 Обама заявляет о неприемлемости крымского референдума]</ref> і выступіў на пасяджэнні Савета бяспекі ААН, дзе яшчэ раз заклікаў Расію вывесці войскі з Крыма і сесці за стол перамоваў для ўрэгулявання канфлікту. 13 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла зварот да ААН з просьбай аказаць падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. У сваёй заяве парламент абвінаваціў Расію ў неабгрунтаванай агрэсіі і спробе анексаваць частку ўкраінскай тэрыторыі. Рада заклікала ААН неадкладна разгледзець сітуацыю ў Крыме<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/873-18 Звернення Верховної Ради України до Організації Об'єднаних Націй]</ref>. 17 сакавіка міністэрства замежных спраў Украіны заклікала міжнародную супольнасць не прызнаваць [[Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліку Крым]], абвешчаную Вярхоўным Саветам Крыму «''паводле вынікаў антыканстытуцыйнага рэферэндуму, праведзенага з абуральнымі парушэннямі агульнаеўрапейскіх норм і стандартаў правядзення рэферэндумаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku Коментар МЗС України щодо постанови «''Про незалежність Криму''» від 17 березня 2014 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121303/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku |date=3 снежня 2019 }}</ref>. Украіна адклікала для кансультацый свайго пасла ў Расіі<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|title=Посла України в РФ Володимира Єльченка відкликано для консультацій|date=2014-03-17|publisher=МИД Украины|access-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203121305/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|archive-date=3 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. 18 сакавіка МЗС Украіны ўручыў часоваму паверанаму ў справах Расійскай Федэрацыі ва Украіне А. Вараб’ёву ноту пратэсту супраць прызнання Расіяй Рэспублікі Крым і падпісання Дамовы аб прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі Рэспублікі Крым і Севастопаля<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|title=МЗС України викликало Тимчасового повіреного у справах РФ в Україні для вручення ноти протесту|date=2014-03-18|publisher=МИД Украины|lang=uk|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322014017/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|archive-date=22 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. 19 сакавіка [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] прыняў рашэнне аб увядзенні візавага рэжыму з Расіяй і выхадзе з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref>[http://www.forbes.ru/news/252499-snbo-ukrainy-prinyal-reshenie-o-vvedenii-vizovogo-rezhima-s-rossiei СНБО Украины принял решение о введении визового режима с Россией | Forbes.ru]</ref>. Выконваючы абавязкі сакратара СНБА Андрэй Парубий паведаміў таксама, што «''кабінету міністраў прапанавана неадкладна звярнуцца ў ААН з мэтай аб’явы Крыму дэмілітарызаванай зонай і прыняць меры да таго, каб Крым пакінулі войскі РФ, а таксама гарантаваць ўмовы для перадыслакацыі ўкраінскіх войскаў і размяшчэння іх на кантынентальнай частцы Украіны''». На наступны дзень Арсень Яцанюк, аднак, заявіў у Бруселі, што «''не варта спяшацца''» ні з увядзеннем візавага рэжыму з Расіяй, ні з пераходам да паездак у РФ па замежным пашпартам. Яцанюк нагадаў, што Расія сама неаднаразова падымала пытанне аб паездках па замежным пашпартам і ўвядзенні візавага рэжыму ў СНД, таму «''наўрад ці падобная ініцыятыва з боку Украіны будзе эфектыўнай''» з пункту гледжання ўплыву на Расію, затое «''праблема мае важнае гуманітарнае вымярэнне для самой Украіны, так як у захаванні бязвізавага рэжыму зацікаўлена вельмі вялікая колькасць грамадзян Украіны, у першую чаргу на ўсходзе і поўдні нашай дзяржавы, якія ездзяць у Расію на заробкі, маюць роднасныя сувязі па той бок мяжы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1061496 Яценюк: Украина не будет спешить с введением визового режима с Россией. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062958 В Совете нацбезопасности Украины недовольны позицией Яценюка по визовому вопросу с РФ. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла дэкларацыю аб барацьбе за вызваленне краіны, заклікаў сусветную супольнасць не прызнаваць Рэспубліку Крым і анексію Крыму да Расіі. «''Ад імя народа Украіны''» парламент заявіў, што «''Крым быў, ёсць і будзе ў складзе Украіны. Украінскі народ ніколі і ні пры якіх умовах не спыніць барацьбу за вызваленне Крыму''»<ref>[http://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html Верховная Рада Украины приняла «''Декларацию о борьбе за освобождение Украины''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207162113/https://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html |date=7 снежня 2019 }}</ref>. 21 сакавіка Аляксандр Турчынаў пасля сустрэчы з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам выказаўся за стварэнне ў Крыме «''дэмілітарызаванай зоны''» і прысутнасць маніторынгавай місіі ААН. На яго думку, дэмілітарызацыя Крыму зможа прывесці да «''аднаўлення суверэнітэту Украіны і нармальнага функцыянавання Крыму ў межах суверэннай Украіны, як таго патрабуе канстытуцыя''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1066111 Турчинов: Украина выступает за создание в Крыму «''демилитаризованной зоны''». ИТАР-ТАСС, 21.03.2014]</ref>. ==== Віктар Януковіч ==== 28 лютага [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] на сваёй прэс-канферэнцыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] заявіў, што падзеі ў Крыме — «''натуральная рэакцыя''» на «''бандыцкі пераварот''», які адбыўся ў Кіеве, а «''ўзурпацыя ўлады, якая была зроблена купкай радыкалаў, …прывяла да таго, што крымчане не жадаюць падпарадкоўвацца {{нп3|Украінскі нацыяналізм|нацыяналістам|ru|Украинский национализм}} і бандэраўцам''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257633_yanukovich_kkrime_krimchane_prosto.html Янукович о ситуации в Крыму: крымчане просто защищаются от бандеровцев — LB.ua]</ref>. Аднак Януковіч падкрэсліў, што «''Крым павінен заставацца ў складзе ўкраінскай дзяржавы з правамі шырокай аўтаноміі''»<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2420933|title=Янукович считает, что Крым должен остаться в составе Украины|date=28 февраля 2014|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-11-14}}</ref>. Януковіч заклікаў расійскае кіраўніцтва «''выкарыстаць усе наяўныя магчымасці для таго, каб прадухіліць той хаос, тэрор, які сёння ёсць ва Украіне''», але пры гэтым падкрэсліў, што катэгарычна супраць ваеннага ўварвання ва Украіну і парушэння цэласнасці суверэннай дзяржавы<ref>[http://www.forbes.ru/news/251510-yanukovich-prizval-rossiyu-spasti-ukrainu-ot-khaosa Янукович призвал Россию спасти Украину от хаоса. Forbes.ru, 28.02.2014]</ref>. 1 сакавіка Віктар Януковіч падтрымаў зварот уладаў Крыму да прэзідэнта РФ аб аказанні дапамогі і абароны жыхароў Крыма і звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай выкарыстоўваць узброеныя сілы РФ «''для аднаўлення законнасці, міру, правапарадку, стабільнасці, абароны насельніцтва Украіны''»<ref>[http://www.interfax.ru/362052 Янукович поддерживает обращение властей Крыма к президенту РФ РФ об оказании помощи крымчанам — Интерфакс]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140304_rn_ukraine_yanukovich_letter_un|title=Чуркин: Янукович попросил Путина ввести войска в Украину|date=4 марта 2014|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2015-03-03}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140402_rn_yanukovych_interview Янукович назвал аннексию Крыма Россией трагедией]</ref>. 28 сакавіка ў сваім Звароце да ўкраінскага народу Віктар Януковіч заявіў, што лідары Майдана прыйшлі да ўлады «''на плячах нацысцкіх штурмавікоў''», а «''тысячы малойчыкаў са стваламі, адчулі смак славы і крыві, пачалі раз’язджаць па ўсіх рэгіёнах Украіны, спрабуючы ўсталёўваць „новы парадак“''». Узброеныя сотні Майдана і «''неадэкватнае кіраванне дзяржаўнымі працэсамі''» «''выклікалі рэакцыю народа: Украіна так страціла Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу]</ref>. 2 красавіка Віктар Януковіч даў інтэрв’ю расійскім і замежным СМІ, падчас якога сказаў: «''Усё, што адбылося з Крымам, — гэта заслуга цяперашніх кіраўнікоў Украіны, следства іх радыкальнай пазіцыі ў адносінах да рускай мовы, да рускамоўных тэрыторыях. Спроба дыктаваць ім, як трэба жыць, прывяла да таго, што людзі выступілі з пратэстамі. Гэтая форма пратэсту вылілася ў рэферэндум. Толькі нацыяналісты з іх радыкальнымі падыходамі здольныя былі давесці да падзелу краіны''»<ref>[http://www.kp.ru/daily/26215.4/3098905/ Полный текст интервью Виктора Януковича телеканалам НТВ и APTN] // Комсомольская правда, 03.04.2014</ref>. === Стаўленне да ўварвання і анексіі ў Расіі === Кіраўніцтва Расіі аказала ўсялякую ваенную, матэрыяльную, фінансавую, дыпламатычную і псіхалагічную падтрымку крымскім уладам, якія адмовіліся прызнаваць легітымнасць новых улад Украіны, якія абвясцілі самастойнасць і дзяржаўны суверэнітэт Крыма, арганізавалі правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму і звярнуліся да Расіі з просьбай аб далучэнні ў якасці новых суб’ектаў Федэрацыі. [[Файл:Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg|міні|Прэс-канферэнцыя Уладзіміра Пуціна 4 сакавіка 2014 года.]] 2 сакавіка ў тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Уладзімір Пуцін адзначыў, што ў выпадку далейшага распаўсюджвання гвалту на ўсходнія рэгіёны Украіны і Крым Расія пакідае за сабой права абараніць свае інтарэсы і пражываючае там рускамоўнае насельніцтва<ref>[http://www.kremlin.ru/news/20355 Телефонный разговор с президентом США Бараком Обамой]</ref>. 4 сакавіка прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, на якой агучыў асноўныя пазіцыі Расіі па сітуацыі ў Крыме. Ён пацвердзіў, што лічыць Сяргея Аксёнава легітымным кіраўніком, адмаўляў, што Расія разглядае магчымасць далучэння Крыма і заявіў, што яго жыхары мае права вызначаць сваю будучыню, паколькі «''калі гэта было дазволена зрабіць у многіх частках свету''», то «''права нацый на самавызначэнне ніхто не адмяняў''». Адказваючы на ​​пытанне, калі і ў якім аб’ёме можа быць прыменена ваенная сіла ва Украіне, Пуцін заявіў, што РФ «''не збіраецца і не будзе ваяваць з украінскім народам''» і «''калі мы прымем такое рашэнне — толькі для абароны ўкраінскіх грамадзян. І няхай паспрабуе хто-небудзь з ліку ваеннаслужачых страляць у сваіх людзей, за якімі мы будзем стаяць ззаду, не наперадзе, а ззаду. Няхай яны паспрабуюць страляць у жанчын і дзяцей! І я пагляджу на тых, хто аддасць такі загад ва Украіне''»<ref name="conf-4-3" />. Усе парламенцкія партыі і расійскае насельніцтва ў цэлым падтрымалі далучэнне Крыма, што прадэманстраваў рост рэйтынгу прэзідэнта Пуціна. У той жа час адзначаліся выступу праціўнікаў умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Украіны, якое, на іх думку, магло прывесці да шырокамаштабнага ўзброенага канфлікту. 1 сакавіка ля будынка Савета Федэрацыі ў [[Масква|Маскве]] былі затрыманыя пяць чалавек падчас «''адзіночных пікетаў''» супраць адабрэння Саветам Федэрацыі просьбы Уладзіміра Пуціна аб дазволе выкарыстання расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны. Некаторыя з іх трымалі ў руках плакаты з надпісамі «''Адпраўце на вайну сваіх дзяцей''»<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/01/n_5985017.shtml У здания Совфеда задержали пятерых противников войны в Крыму]</ref>. З заклікамі да міру, супраць магчымай братазабойчай бойні выступілі расійскія рок-музыканты [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]], [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]<ref>[http://ivona.bigmir.net/showbiz/stars/387010-Andrej-Makarevich-obratilsja-k-rossijanam--Vojnu-s-Ukrainoj-zahoteli- Андрей Макаревич обратился к россиянам: Войну с Украиной захотели?] 01.03.2014</ref><ref>[http://echo.msk.ru/news/1270312-echo.html Борис Гребенщиков призвал власти России решать проблемы мирным путём]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/jurii-shevchuk-vystupil-protiv-bratoubiistvennoi-boini-6287/ Юрий Шевчук выступил против «''братоубийственной бойни''»]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|title=Не стреляй! Шевчук, Гребенщиков, Макаревич. Антивоенная риторика|date=2014-03-04|publisher=Новая Газета|access-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109213134/http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|archive-date=9 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|title=Борис Гребенщиков направил свое обращение по поводу Украины как российским, так и украинским властям|date=2014-03-10|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211649/http://echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|archive-date=2014-03-13}}</ref>. Піяніст Дзяніс Мацуеў заявіў, што радыкалы-нацыяналісты не змогуць разбурыць культурныя сувязі паміж рускім і ўкраінскім народам<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014509 Ситуация на Украине. Хроника событий. 2 марта]</ref>. 2 сакавіка ў Маскве на Манежнай плошчы і ля будынка міністэрства абароны РФ прайшлі акцыі пратэсту<ref>{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|title=В Москве задержано более 100 противников войны с Украиной|access-date=2014-03-03|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222103140/http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|url-status=dead}}</ref>. 362 чалавекі былі затрыманыя праваахоўнымі органамі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/02/zaderzhaniya-na-antivoennyh-akciyah-v-moskve|title=Задержания на антивоенных акциях в Москве|date=2014-03-02|publisher=Ovdinfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. Большасці з іх прад’яўленыя абвінавачванні ў парушэнні артыкулаў 19.3 і 20.2 КаАП)<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/03/borba-s-protivnikami-voennyh-deystviy|title=Борьба с противниками военных действий|date=2014-03-03|publisher=OvdInfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу на антываенным мітынгу было затрымана 35 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2014/03/03/193/|title=Всех задержанных на антивоенной акции в Петербурге отпустили|date=2014-03-03|publisher=Фонтанка.ру|access-date=2014-03-04}}</ref>. Супраць уводу войскаў ва Украіну таксама выступілі некалькі апазіцыйных партый: {{нп3|Яблака, партыя|Яблака|ru|Яблоко (партия)}}, [[Партыя народнай свабоды|РПР — Парнас]], [[Грамадзянская платформа (Расія)|Грамадзянская платформа]]<ref>[http://www.nr2.ru/moskow/487287.html NR2 Ru: Кремль поразила «''имперская алчность''» / Российская оппозиция назвала ввод российских войск в Украину «''безумным и фатальным''» решением / 03.03.14 / Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140512174656/http://www.nr2.ru/moskow/487287.html |date=12 мая 2014 }}</ref>, {{нп3|Партыя прагрэсу|Партыя прагрэсу|ru|Партия прогресса}}<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |title=Партия Навального призвала остановить введение российских войск на Украину — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134404/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень акцыі ў падтрымку выкарыстання ўзброеных сіл Расіі на тэрыторыі Украіны прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і іншых буйных гарадах; паводле дадзеных арганізатараў, у Маскве ў шэсці прынялі ўдзел каля 20 тысяч чалавек, а ў аўтапрабегу «''Сваіх не кідаем''» — каля 50 аўтамабіляў<ref>[http://tvrain.ru/articles/na_moskovskie_aktsii_v_podderzhku_vvoda_vojsk_vyshli_20_tysjach_chelovek-364179/ На московские акции в поддержку ввода войск вышли 20 тысяч человек]</ref>. Пасля акцый у шэрагу СМІ з’явіліся паведамленні пра факты прымусу да ўдзелу ў акцыі работнікаў школ і іншых бюджэтных устаноў<ref name="Grani">[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.225930.html Грани. Ру: КРЫМСКАЯ ВОЙНА. 2 МАРТА | Политика / Мир / Европа / Украина]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |title=Комментарии: Профсоюз педагогов: Сгон бюджетников на митинги в поддержку ввода войск на Украину — беззаконие и цинизм — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123918/http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref> і іх масавым падвозе арганізаванымі групамі<ref name="Grani" />. Некалькі членаў прэзідэнцкага савета па правам чалавека выказаліся супраць уводу расійскіх войскаў ва Украіну і назвалі інфармацыю аб нападах, беспарадках і забойствах на тэрыторыі Крыму, на падставе якой Савет Федэрацыі санкцыянаваў увод войскаў ва Украіну, недакладнай і перабольшанай<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5632/ Совет при Президенте РФ / Заявление членов Совета при Президенте РФ по развитию гражданского общества и правам человека в связи с событиями в Украине]</ref>. Большасць членаў СПЧ заяву не падтрымалі. Пяць членаў Савета выступілі з асаблівым меркаваннем<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5633/ Совет при Президенте РФ / Особые мнения членов Совета Александра Брода, Кирилла Кабанова, Александра Мукомолова, Михаила Терентьева и Максима Шевченко в связи с событиями на Украине]</ref>. 4 сакавіка стала вядома пра звальненне з [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] прафесара кафедры філасофіі [[Андрэй Барысавіч Зубаў|Андрэя Зубава]], які звязаў гэта са сваёй антываеннай калонкай у газеце «''Ведамасці''». Паводле слоў выкладчыка, кіраўніцтва інстытута прапанавала яму напісаць заяву аб звальненні па ўласным жаданні, альбо чакаць, калі яго звольняць па артыкулу. Прычынай была названая нататка, дзе ён адзначыў падабенства ў адносінах паміж Расіяй і Украінай з аншлюсам Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе<ref>[http://slon.ru/russia/professora_mgimo_uvolili_za_statyu_ob_ukraine_tri_goda_nazad_eto_nelzya_bylo_predstavit-1066297.xhtml Профессора МГИМО уволили за статью об Украине. «''Путин и Гитлер — это разные люди''»]</ref>. Рэктар МДІМА Анатоль Таркуноў абверг гэтыя паведамленні і заявіў, што апавяшчэнняў аб яго звальненні з боку адміністрацыі не паступала<ref>[http://www.interfax.ru/russia/362835 Ректор МГИМО опроверг информацию об увольнении профессора Зубова]</ref>. Аднак 24 сакавіка Зубаў быў звольнены адміністрацыяй ВНУ, патлумачыць гэты крок тым, што прафесар «''свядома і неаднаразова''» парушаў статут ВНУ і іншыя ўнутраныя правілы. Парушэннямі адміністрацыя расцаніла «''шматлікія выказванні і інтэрв’ю Зубава А. Б. аб тым, што адбываецца ва Украіне і аб знешняй палітыцы Расіі''». Як гаворыцца ў заяве МДІМА, «''недарэчныя і абразлівыя гістарычныя аналогіі і характарыстыкі''», выказаныя прафесарам, «''ідуць насуперак з знешнепалітычным курсам Расіі, падвяргаюць безагляднай і безадказнай крытыцы дзеянні дзяржавы, наносяць шкоду вучэбна-адукацыйнаму і выхаваўчаму працэсу''»<ref>[http://kommersant.ru/doc/2437215 Исторически оправданный метод. Профессор МГИМО уволен за критику присоединения Крыма]</ref>. Ля міністэрства абароны людзі зноў сабраліся на несанкцыянаваны «''антываенны сход''», паводле вынікаў якога было затрымана 43 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|title=43 человека задержаны сегодня у министерства обороны|date=2014-03-04|publisher=ОВД-Инфо|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305164022/http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|archive-date=2014-03-05}}</ref>. Быў апублікаваны вынік праведзенага парталам «''Superjob''» апытання 1600 эканамічна актыўных грамадзян РФ, жыхароў усіх акруг краіны: 53 % рэспандэнтаў падтрымалі рашэнне Савета Федэрацыі аб выкарыстанні Узброеных сіл Расіі на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 31 % апытаных расіян мяркуе, што рабіць гэтага нельга. 16 % не змаглі вызначыцца з адказам<ref>[http://www.superjob.ru/research/articles/111481/bolshinstvo-rossiyan-za-to-chtoby-pri-neobhodimosti-vvesti-rossijskie-vojska-v-krym/ Большинство россиян за то, чтобы при необходимости ввести российские войска в Крым]</ref>. 7 сакавіка мітынг-канцэрт у падтрымку Крыма ў Маскве на Васільеўскім спуску сабраў каля 65 тысяч чалавек<ref name="kp.ru">[http://www.kp.ru/online/news/1679712/ В Москве на митинг в поддержку Крыма собралось более 60 тысяч человек // KP.RU]</ref>. Мітынгі ў падтрымку Крыму прайшлі і ў іншых гарадах<ref name="kp.ru"/><ref>[http://ria.ru/society/20140307/998641305.html Около 11 тысяч человек в Ставрополе поддержали жителей Крыма | РИА Новости]</ref>. Планіраваліся новыя<ref>[http://ria.ru/society/20140306/998330821.html Митинги в поддержку братского народа Украины пройдут в ряде городов РФ | РИА Новости]</ref>. Адначасова ў Навапушкінскім скверы ў Маскве адбыўся ўзгоднены з гарадскімі ўладамі пікет, арганізаваны партыяй «''Яблык''», на які прыйшлі каля сотні праціўнікаў ваеннага рашэння крымскага пытання<ref>[http://www.yabloko.ru/news/2014/03/07_1 «''ЯБЛОКО''» и правозащитники устроили пикет против военных действий на Украине]</ref><ref>[http://rblogger.ru/2014/03/07/yabloko-vyistupilo-za-mir/ «''Яблоко''» выступило за мир]</ref>. 8 сакавіка ў Пецярбургу на Марсавым поле прайшоў мітынг супраць ваеннага ўмяшання Расіі ў справы Украіны<ref>[http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html На антивоенном митинге в центре Петербурга начались задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924141958/http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 08.03.2014</ref>. 11 сакавіка ў эфіры тэлеканала «''[[ICTV]]''» прадстаўнік расійскай апазіцыі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]] заявіў, што дзеянні РФ ствараюць небяспечны прэцэдэнт не толькі ў сусветнай гісторыі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але і для цэласнасці самой Расіі, паколькі пасля магчымай анексіі АРК іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі могуць заявіць аб сваім праве на самавызначэнне — Чачня, Дагестан, рэгіёны Далёкага Усходу<ref>[http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 Немцов: Крым может развалить Россию (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222175643/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 |date=22 лютага 2016 }} 11.03.2014</ref>. Больш за 500 расійскіх дзеячаў культуры ў афіцыйным лісце міністэрству культуры падтрымалі пазіцыю Уладзіміра Пуціна па сітуацыі ў Крыме<ref>[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации — Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217184905/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 |date=17 лютага 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Более 80 деятелей культуры поддержали действия Путина и России в Крыму |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222065745/http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |archive-date=22 лютага 2016 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка рускі {{нп3|ПЕН-клуб|ПЕН-цэнтр|ru|ПЕН-клуб}} зрабіў заяву, у якім паказаў, што пазіцыя расійскага ўрада ўяўляецца яму надзвычай небяспечнай, што расійскія СМІ вядуць дэзінфармацыйную палітыку і ПЕН-цэнтр выступае супраць гэтага<ref>{{Cite web |title=Ответ Русского ПЕН-центра на Обращение украинских коллег |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122222624/http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |archive-date=22 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. 13 сакавіка былі апублікаваныя вынікі апытання, праведзенага «''{{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}}''» 7—10 сакавіка 2014 года па рэпрэзентатыўнай усерасійскай выбарцы гарадскога і сельскага насельніцтва сярод 1603 чалавек ва ўзросце 18 гадоў і старэй у 130 населеных пунктах 45 рэгіёнаў Расіі. На пытанне аб падтрымцы ўвядзення расійскіх войскаў у Крым і ў іншыя рэгіёны Украіны станоўчы адказ далі 58 % апытаных, адмоўны — 26 %. 79 % пагадзіліся з тым, што пасля правядзення рэферэндуму ў Крыме Расіі варта прыняць яго ў свой склад<ref>[http://www.levada.ru/13-03-2014/situatsiya-v-ukraine-i-v-krymu Ситуация в Украине и в Крыму]</ref>. {{External media |topic = Відэарэпартаж з «''Марша міру''» |subtopic = Масква, 15 сакавіка 2014 года |align = left |width = 225px |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=tBhE4j2Wu4g «''У кого в России есть совесть''»] }} У гэты ж дзень з’явіўся «''Зварот ініцыятыўнай групы па правядзенні Кангрэса інтэлігенцыі „Супраць вайны, супраць самаізаляцыі Расіі, супраць рэстаўрацыі таталітарызму“''»<ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|title=Деятели культуры выступили против политики Путина по Украине и Крыму|date=13 марта 2014|publisher=[[Новая газета]]|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|archive-date=25 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Паводле заявы старэйшыны дэпутацкага корпуса Заканадаўчага Сходу Санкт-Пецярбурга, ганаровага прафесара РГПУ ім. А. І. Герцэна А. В. Варанцова, патрыятычная грамадскасць Санкт-Пецярбурга цалкам падтрымлівае правядзенне рэферэндуму ў Крыме; паводле слоў Варанцова, Крым — гэта, па сутнасці, руская зямля, перададзеная Украіне ў знак «''поўнага даверу''», а не для таго, каб яна трапіла ў лапы сучасных прыхільнікаў Гітлера — русафобаў і антысаветчыкаў<ref>{{cite web|datepublished=2014-03-15|url=http://kprf.ru/dep/reg/129317.html|title=Защищая Украину, Россия не забывает и о Сирии! Встреча коммунистов Санкт-Петербурга с руководством Компартии Сирии |publisher=// kprf.ru|access-date=2014-3-16}}</ref>. 15 сакавіка ў Маскве адбыліся два мітынгі: у падтрымку і з асуджэннем палітыкі расійскіх уладаў у Крыме. У антываенным шэсці і наступным мітынгу «''Марш міру''», паводле ацэнак арганізатараў, удзельнічала 50 тыс. чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2431508|title=Крымские компании|author=А. Черных, В. Козлов|date=2014-03-15|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315195120/http://www.kommersant.ru/doc/2431508|archive-date=2014-03-15}}</ref>. У той жа час, ГУ МУС па Маскве прыводзяць лічбу ўсяго ў 3 тыс. чалавек. На акцыю ў падтрымку знешнепалітычнага курсу «''за рускую Украіну''»<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/moscow/364876|title=В Москве прошли акции за и против воссоединения с Крымом|date=15 марта 2014 года|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-16}}</ref>, арганізаваную рухам «''Сутнасць часу''» [[Сяргей Эрвандавіч Кургінян|Сяргея Кургіняна]], прыйшло, паводле дадзеных ГУ МУС, 15 тыс. чалавек. Акрамя таго, мітынгі супраць вайны былі праведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург]]у і [[Самара|Самары]]<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|title=«''Марш мира''» в Москве собрал 50 тысяч человек|date=2014-03-15|publisher=NEWSru.com|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315183906/http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|archive-date=2014-03-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/15/03/2014/911315.shtml|title=В Москве прошли акции за и против политики России в Крыму|publisher=РБК|access-date=2014-03-16}}</ref>. 25, 26 і 31 сакавіка прайшло ўзнагароджанне расійскіх грамадзян, асабліва праявілі сябе падчас крымскіх падзей<ref name="ng-h" />. <gallery> Файл:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Шлях ад Страснага бульвара да Раждзествянкі. Погляд знутры. Файл:Марш за мир и свободу (2).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Марш за мир и свободу (13).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Rally in support the Accession of Crimea to Russia 1.jpg|Канцэрт «''Крым у маім сэрцы!''» на Краснай плошчы. </gallery> 26 лютага 2015 года прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін усталяваў {{нп3|Святы Расіі|памятны дзень|ru|Праздники России}} [[27 лютага]] — Дзень Сіл спецыяльных аперацый<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201502260061 Указ Президента Российской Федерации от 26.02.2015 № 103 «''Об установлении Дня Сил специальных операций''»]</ref>. Шэраг СМІ, у прыватнасці дзяржаўная «''{{нп3|Расійская газета|Расійская газета|ru|Российская газета}}''»<ref>{{cite news|url=http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|title=27 февраля в РФ будет отмечаться День Сил специальных операций|author=Сергей Птичкин|date=2015-02-27|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-03|archive-url=https://archive.today/20150227123547/http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|archive-date=2015-02-27}}</ref>, звязалі вызначаную дату з захопамі будынкаў парламента і ўрада АРК узброенымі людзьмі без знакаў адрознення, якія адбыліся год таму<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/02/150227_putin_day_forces_special_operations Россия: День сил спецопераций в годовщину захвата Крыма] // Русская служба Би-би-си, 27.02.2014</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11439362/Vladimir-Putin-announces-official-holiday-to-mark-Crimea-operation.html Vladimir Putin announces official holiday to mark Crimea operation] // The Telegraph, 27.02.2014</ref>. === У свеце === [[Файл:Crimea reaction clean.svg|thumb|800px|center|Рэакцыя сусветнай супольнасці на Крымскі крызіс {{Col-begin}} {{легенда|#efef8f|''Заклікі да мірнага ўрэгулявання канфлікту''}} {{легенда|#57d2d2|''Падтрымка тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''}} {{легенда|#289797|''Асуджэнне дзеянняў Расіі''}} {{легенда|#1b6565|''Асуджэнне ваеннай інтэрвенцыі Расіі''}} {{легенда|#d93cd9|''Падтрымка дзеянняў Расіі і/або асуджэння дзеянняў украінскага ўрада''}} {{легенда|#f08080|''«Прызнанне інтарэсаў усіх бакоў канфлікту»''}} {{легенда|#497bd7|''Украіна''}} {{легенда|#6a1f1f|''Расія''}} {{легенда|#CDCDCD|''Пазіцыя не вызначана''}} {{Col-end}} ]] Пазіцыя заходняй супольнасці ў цэлым («''[[Вялікая сямёрка]]''», дзяржавы-члены [[НАТА]], [[Еўрасаюз]]а, [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]) складалася ў асуджэнні расійскага ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы Украіны («''расійскай агрэсіі''») і падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту Украіны. Расіі былі прад’яўленыя патрабаванні: выконваць нормы міжнароднага права і існуючыя міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку ў рамках [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]], спыніць умяшальніцтва ва ўнутраныя справы Украіны і перайсці да вырашэння ўсіх спрэчных пытанняў з Украінай праз палітычны дыялог — у прыватнасці, у рамках так званай кантактнай групы па Украіне<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1030123 Обама и Меркель предложили создать контактную группу для налаживания диалога Украины и РФ. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1031712 РФ должна согласиться на создание контактной группы по Украине, считают в США и Франции. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref>. Расійскае кіраўніцтва, са свайго боку, адмаўлялася прызнаваць легітымнасць фактычных новых улад Украіны, якія, на яго думку, прыйшлі да кіравання краінай шляхам неканстытуцыйнага ўзброенага перавароту і не валодаюць агульнанацыянальным мандатам<ref name="conf-4-3" />, а таму Расія адмаўлялася разглядаць іх як раўнапраўнага ўдзельніка знешнепалітычнага дыялогу<ref>[http://www.russiaun.ru/ru/news/sc_ukrn Заявление для СМИ Постоянного представителя Российской Федерации при ООН В. И. Чуркина по итогам закрытых консультаций Совета Безопасности ООН по ситуации на Украине]</ref>. Расія заклікала краіны Захаду, якія выступілі гарантамі пагаднення аб урэгуляванні палітычнага крызісу, падпісанага прэзідэнтам Януковічам з апазіцыяй 21 лютага 2014 года, да строгага выканання палажэнняў гэтага пагаднення — перш за ўсё наконт канстытуцыйнай рэформы, стварэння ўрада нацыянальнага адзінства і правядзення выбараў ужо пасля канстытуцыйнай рэформы<ref>[http://tass.ru/politika/1026613 Лавров: намерения США ввести санкции против России — это уже угроза. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Адмова Расіі прыняць патрабаванні заходняй супольнасці прывяла да рэзкага астуджэння адносін з НАТА, Еўрасаюзам, Саветам Еўропы і дзяржавамі-членамі гэтых арганізацый, а ў далейшым — да ўвядзення [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|палітычных і эканамічных санкцый]] супраць Расіі і шэрагу расійскіх фізічных і юрыдычных асоб і арганізацый, якія маюць дачыненне, на думку краін Захаду, да дэстабілізацыі сітуацыі ва Украіне. [[26 лютага]] міністэрства замежных спраў [[Турцыя|Турцыі]], якая гістарычна падтрымлівае цесныя кантакты з крымскататарскай суполкай Крыма, заклікала да пошуку шляхоў пераадолення крызісу ў рамках тэрытарыяльнай цэласнасці і канстытуцыйнага ладу Украіны<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-64_-26-february-2014_-press-release-regarding-the-political-crisis-in-ukraine.en.mfa|title=Press Release Regarding the Political Crisis in Ukraine |date=2014-02-26 |publisher=МИД Турции|access-date=2014-12-09}}</ref>. [[7 сакавіка]] намеснік міністра замежных спраў Турцыі Алі Кемаль Айдын заявіў, што Крым з’яўляецца «''неад’емнай часткай Украінскай дзяржавы''»<ref>[http://www.unian.net/politics/894054-kryim-yavlyaetsya-neotyemlemoy-chastyu-ukrainyi-mid-turtsii.html Крым является неотъемлемой частью Украины — МИД Турции]</ref><ref>[http://kp.ua/daily/070314/442508/ МИД Турции осудил референдум в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308220959/http://kp.ua/daily/070314/442508/ |date=8 сакавіка 2014 }} — «''Комсомольская правда''» в Украине, 07.03.2014</ref>. [[Савет Бяспекі ААН]], скліканы 28 лютага на пазачарговае пасяджэнне ў сувязі з сітуацыяй ва Украіне, выказаў падтрымку яе тэрытарыяльнай цэласнасці, заклікаў усе бакі да палітычнага дыялогу і нагадаў пра неабходнасць выкананні міжнародных дамоваў, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193549.html Совбез ООН выразил поддержку территориальной целостности Украины и напомнил всем, в том числе и России, о выполнении международных обязательств]</ref>. Афіцыйнага рашэння паводле вынікаў гэтага закрытага пасяджэння прынята не было, а замест стэнаграфічнай справаздачы было апублікавана толькі камюніке<ref>[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.7123 Коммюнике заседания СБ ООН № 7123 от 28.02.2014]</ref>, у якім афіцыйна было канстатавана толькі тое, што СБ ААН заслухаў выступ Памочніка Генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Оскара Фернандэса-Таранка, а таксама выступ прадстаўніка Украіны. У далейшым СБ ААН рэгулярна абмяркоўваў сітуацыю ва Украіне і ў Крыме, пры гэтым афіцыйных рашэнняў прынята не было з прычыны пагрозы прымянення права вета з боку пастаянных членаў СБ ААН, якія займаюць супрацьлеглыя пазіцыі па гэтых праблемах. 1 сакавіка адбылася тэлефонная размова прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам. Бакі прыйшлі да высновы аб недапушчальнасці эскалацыі канфлікту на тэрыторыі Украіны<ref>[http://kremlin.ru/news/20357 Состоялся телефонный разговор Владимира Путина с Генеральным секретарём ООН Пан Ги Муном, в ходе которого обсуждалась кризисная ситуация на Украине]</ref>. Пан Гі Мун заклікаў прэзідэнта РФ ўступіць у прамы дыялог з новымі ўладамі Украіны<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21208 Пан Ги Мун призвал президента России к диалогу с властями в Киеве]</ref>. 4 сакавіка першы намеснік генеральнага сакратара ААН Ян Эліясан сустрэўся ў Кіеве з Аляксандрам Турчынавым і Арсеніем Яцанюком. Як паведамілі ў прэс-службе ААН, на перамовах была падкрэслена важнасць мірнага ўрэгулявання крызісу і неабходнасць захавання правоў усіх жыхароў краіны. Па ўказанні Эліасана ў Крым адправіўся спецпрадстаўнік генеральнага сакратара ААН Роберт Серы<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021471 Замгенсека ООН подчеркнул важность соблюдения прав всех жителей Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>, які, зрэшты, быў вымушаны пакінуць Крым у той жа дзень<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/endmission/ Спецпосланнику ООН пришлось свернуть миссию в Крыму, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 15 сакавіка адбылося чарговае пасяджэнне Савета Бяспекі ААН, на якім праект рэзалюцыі па Украіне быў вынесены на галасаванне. У праекце падкрэслівалася прыхільнасць Савета прынцыпам адзінства, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. 13 дзяржаў-членаў Савета прагаласавалі «''за''», Кітай устрымаўся, а Расія скарысталася правам вета<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308 Россия применила право вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]</ref>. [[Файл:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine red.svg|thumb|300px|right|Галасаванне 27 сакавіка 2014 года на Генеральнай асамблеі ААН па пытанні аб прызнанні незаконнасці крымскага рэферэндуму 2014 года<ref>[http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares68262 Таблица голосования] {{Ref-en}}</ref>. {{Legend|#74C365|Галасавалі за}} {{Legend|#F73905|Галасавалі супраць}} {{Legend|#FADA5E|Утрымаліся}} {{Legend|#89CFF0|Не галасавалі}} {{Legend|#e0e0e0|Не з'яўляюцца членамі ААН}}]] [[Генеральная Асамблея ААН]] 27 сакавіка 2014 года прыняла рэзалюцыю аб тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. З 193 дзяржаў — членаў ААН за дакумент прагаласавала 100, супраць — 11, устрымалася — 58, 24 не галасавалі. Рэзалюцыя падкрэслівае, што «''рэферэндум, праведзены ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і горадзе Севастопаль 16 сакавіка 2014 года, не маючы законнай сілы, не можа быць асновай для любой змены статусу Аўтаномнай Рэспублікі Крым ці горада Севастопаля''»<ref name="UNNC">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375|title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины|date=27.03.2014|publisher=Центр новостей ООН|access-date=2014-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262&Lang=R|title=Территориальная целостность Украины|publisher=Генассамблея ООН}}</ref>. Рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі маюць рэкамендацыйны характар ​​і не з’яўляюцца абавязковымі для выканання<ref name="UNNC" />. 28 лютага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Барак Абама]] зрабіў заяву з нагоды сітуацыі ва Украіне і дзеянняў Расіі, паказаўшы, што «''любое парушэнне суверэнітэту Украіны будзе глыбока дэстабілізуючым, што не адпавядае інтарэсам ні Украіны, ні Расіі, ні Еўропы''». ЗША падтрымліваюць суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць і дэмакратычную будучыню Украіны<ref>[http://www.golos-ameriki.ru/content/obama-ukraine-russian-military/1861775.html Обама призвал уважать суверенитет Украины]</ref>. 1 сакавіка [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выступіў з заявай, якая асуджае «''ўварванне Расійскай Федэрацыі і акупацыю тэрыторыі Украіны''»<ref>[http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/03/222720.htm Заявление госсекретаря Кэрри для прессы относительно ситуации на Украине]</ref>. 2 сакавіка Абама падчас паўтарагадзіннай тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным, паводле звестак прэс-службы Белага дома, заявіў, што «''далейшае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі адмоўна адаб’ецца на становішчы Расіі ў міжнароднай супольнасці і прывядзе да яшчэ большай палітычнай і эканамічнай ізаляцыі''»<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |title=Readout of President Obama’s Call with President Putin |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=31 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331161000/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=dead }}</ref>. 3 сакавіка Барак Абама абмеркаваў са сваімі бліжэйшымі дарадцамі магчымыя крокі па «''далейшай ізаляцыі Расіі''» ў адказ на яе дзеянні ў Крыме. Удзельнікі нарады разглядалі розныя варыянты ў дачыненні да Расіі, закліканыя пераканаць яе «''распачаць неадкладныя крокі па дээскалацыі''» сітуацыі. У адваротным выпадку, папярэджваюць у Белым доме, гэта будзе мець для Масквы «''палітычныя і эканамічныя наступствы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1018969 Обама обсудил с советниками действия в отношении России в связи с событиями в Крыму]</ref>. 5 сакавіка Кіеў наведаў дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы]], які правёў сустрэчу з Аляксандрам Турчынавым. Бакі абмяняліся думкамі адносна сітуацыі ў Крыме. Дзяржсакратар «''высока ацаніў дзеянні ўкраінскай улады па стабілізацыі сітуацыі ў краіне''». «''Хачу, каб вы ведалі: мы надзвычай сур’ёзна ставімся да сваіх абавязкаў перад Украінай, якія ўзялі на сябе яшчэ ў 1994 годзе, выступіўшы гарантам суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці вашай краіны''», — заявіў Дж. Керы<ref>[http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy США отвергли вероятность отделения Крыма от Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221605/http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy |date=23 верасня 2015 }}</ref>. У пачатку сакавіка Дж. Керы правёў з міністрам замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]] і міністрамі замежных спраў краін ЕС серыю перамоў па сітуацыі ва Украіне<ref>[http://tass.ru/politika/1024299 Лавров и Керри считают, что надо помогать украинцам выполнять договоренности от 21 февраля. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024611 Госсекретарь США рассчитывает продолжить в Риме переговоры с главой МИД России. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>, якія, аднак, не прывялі да істотных зрухаў у пазіцыях бакоў. 6 сакавіка прэзідэнт ЗША падпісаў выканаўчы ўказ, які дазваляе ўжываць санкцыі супраць асоб, якія, з пункту гледжання Вашынгтона, нясуць адказнасць за парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |title=Текст указа на официальном сайте Белого дома |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108043238/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |url-status=dead }}</ref>. Міністр замежных спраў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] {{нп3|Уільям Хейг|||William Hague}}, які наведаў Кіеў 3 сакавіка, абвінаваціў Расію ў ваеннай інтэрвенцыі ва Украіне. Паводле яго слоў, сітуацыя, якая склалася, стала найбуйнейшым еўрапейскім крызісам у [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]]. Хейг прызнаў, што па дамове з Украінай Расія мае права на размяшчэнне ў Крыме ваеннага кантынгенту і караблёў Чарнаморскага флоту, але лічыць, што яна павінна неадкладна забяспечыць вяртанне ўсіх ваеннаслужачых РФ да месцаў дыслакацыі<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26414434 Ukraine crisis: Russia 'unjustified', says Hague]</ref>. 5 сакавіка Джон Керы, міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Уільям Хейг і в. а. кіраўніка МЗС Украіны [[Андрэй Багданавіч Дзешчыца|Андрэй Дзешчыца]] правялі сустрэчу ў Парыжы. Вялікабрытанія, ЗША і Украіна прыйшлі да дамоўленасці аб неадкладным размяшчэнні міжнародных назіральнікаў ва ўсходніх украінскіх рэгіёнах і Крыме. Бакі таксама прызналі неабходнасць правядзення прамых перамоў паміж прадстаўнікамі Масквы і Кіева пры пасярэдніцтве міжнароднай супольнасці, якія будуць мець ключавое значэнне для ўрэгулявання супярэчнасцей паміж Расіяй і Украінай<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023771 СМИ: Великобритания, США и Украина договорились о размещении наблюдателей в Крыму]</ref>. Пасля перамоў была зроблена сумесная заява: «''Расія абрала шлях аднабаковых і ваенных дзеянняў. Вялікабрытанія і ЗША будуць працягваць падтрымліваць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і мы ўхваляем новы ўрад Украіны за ўстрыманне ад крокаў, якія маглі б прывесці да эскалацыі сітуацыі. Няспынныя парушэнні суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі могуць толькі пагоршыць міжнароднае становішча Расіі і прывесці да яшчэ больш сур’ёзных палітычных і эканамічных наступстваў''»<ref>[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-foreign-ministers-of-uk-us-and-ukraine-on-budapest-memorandum.ru Совместное заявление Министров иностранных дел Великобритании, США и Украины по итогам встречи относительно Будапештского меморандума]</ref>. Вялікабрытанія і ЗША распачалі намаганні з мэтай пераканаць Лаўрова сустрэцца ўвечары 5 сакавіка з Дзешчыцай — на гэтай сустрэчы, як меркавалася, бакі маглі б абмеркаваць пытанні выканання Будапешцкага мемарандума<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023224 Хейг: Лондон и Вашингтон попытаются организовать встречу Лаврова с и. о. главы МИД Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>. Гэтыя намаганні, аднак, не ўвянчаліся поспехам — Расія не праявіла жадання весці перамовы з новымі ўкраінскімі ўладамі. 6 сакавіка на экстранай сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рэферэндум аб далучэнні да Расіі, абвешчаны крымскім парламентам, быў прызнаны «''незаконным і не адпаведным украінскай Канстытуцыі''». Лідары ЕС заклікалі Расію да неадкладнага вываду войск з Крыма, а таксама абвясцілі аб спыненні двухбаковых перамоваў з Масквой па лібералізацыі візавага рэжыму і па новым базавым пагадненні аб партнёрстве<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316052-evrosouiz-pryznal-krymskyi-referendum-nezakonnym Евросоюз признал крымский референдум незаконным]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/06/visa/ Евросоюз приостановил переговоры с Россией по визам]</ref><ref>[http://tass.ru/politika/1027583 Чижов: итоговый документ саммита по Украине не добавил ничего нового к отношениям ЕС с РФ. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Удзельнікі сустрэчы папярэдзілі, што ў выпадку адсутнасці разрадкі напружанасці ва Украіне можа быць адменены чэрвеньскі саміт ЕС-Расія, а таксама можа быць створаны «''чорны спіс''» расійскіх чыноўнікаў, якім будзе забаронены ўезд у краіны ЕС і чые актывы падлягаюць «''замарожванню''». Толькі пасля гэтага ЕС можа пайсці далей і паспрабаваць ініцыяваць эканамічныя санкцыі<ref>[http://tass.ru/politika/1034586 Еврокомиссия начала подготовку возможных санкций против России. ИТАР-ТАСС, 10.03.14]</ref>. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] заявіў на прэс-канферэнцыі паводле вынікаў сустрэчы, што «''Расія дзейнічае з абуральнымі парушэннямі міжнароднага права''». Кэмеран назваў рэферэндум у Крыме неканстытуцыйным<ref>[https://www.gov.uk/government/speeches/eu-meeting-on-ukraine-david-camerons-speech Пресс-конференция по Украине по итогам заседания глав государств ЕС]</ref>. Канцлер Германіі [[Ангела Меркель]] падкрэсліла, што кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рашуча асуджаюць «''парушэнне суверэнітэту Украіны ў Крыме''»<ref>[http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Reiseberichte/2014/2014-03-06-eu-sonderrat-ukraine_en.html Support for Ukraine reaffirmed]</ref>. Міністр замежных спраў Германіі [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] заявіў: «''Калі Расія не зможа пераканаўча даказаць, што яна зацікаўлена ў нармалізацыі сітуацыі, калі ў бліжэйшыя дні не будзе прытрымлівацца такіх доказаў, будзе непазбежным прыняцце рашэнняў па пытанні аб санкцыях''»<ref>[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 Заявление министра иностранных дел Германии Франка-Вальтера Штайнмайера по Украине по итогам переговоров в Париже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021903/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапарламент]] прыняў рэзалюцыю, якая заклікае Расію неадкладна спыніць ваеннае ўварванне ва Украіну і вывесці расійскія войскі з тэрыторыі АРК, якая з’яўляецца неад’емнай часткай Украіны. Дэпутаты падкрэслілі, што абвешчаны ў Крыме рэферэндум аб далучэнні да РФ нелегітымны і парушае Канстытуцыю Украіны і міжнароднае права. Еўрапарламент ухваліў рашэнне ЕС увесці першы этап плана санкцый супраць РФ у сувязі з агрэсіяй супраць Украіны і выказаў упэўненасць у неабходнасці пашырэння абмежавальных мерапрыемстваў у частцы візавых абмежаванняў, замарожвання актываў, увядзення зброевага эмбарга ў выпадку адсутнасці прагрэсу з боку Масквы ў дээскалацыі сітуацыі<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2014-0248+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN Invasion of Ukraine by Russia] {{ref-en}}</ref>. 2 сакавіка генеральны сакратар [[НАТА]] [[Андэрс Фог Расмусэн]] заявіў, што дзеянні Расіі ва Украіне нясуць пагрозу міру ва ўсёй Еўропе<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |title=Text of NATO's secretary-general's statement on Ukraine |date=02.03.2014 |publisher=[[Reuters]] |access-date=2014-11-19 |lang=en |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090108/http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |url-status=dead }}</ref>. Паўночнаатлантычны саюз папярэдзіў Расію, што яе дзеянні супраць Украіны супярэчаць міжнароднаму праву, НАТА асуджае ваенную эскалацыю Расіі ў Крыме і выказвае глыбокую занепакоенасць дазволам расійскага парламента на выкарыстанне ваеннай сілы Расіі ва Украіне. Прадстаўнікі краін НАТА на тэрміновай сустрэчы заклікалі Расію вярнуць войскі ў месцы пастаяннай дыслакацыі і спыніць умяшанне ў падзеі ва Украіне<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25282814.html НАТО: воєнні дії Росії в Україні порушують міжнародне право]</ref><ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_107681.htm?selectedLocale=ru Официальное заявление Североатлантического совета по ситуации в Украине]</ref>. 5 сакавіка Андэрс Фог Расмусэн паводле вынікаў пазачарговага пасяджэння Савета НАТА па Украіне паведаміў, што НАТА мае намер перагледзець «''увесь спектр''» супрацоўніцтва з Расіяй з-за яе палітыкі ў адносінах да Украіны; у прыватнасці, гаворка ідзе аб прыпыненні сумеснай місіі па знішчэнні сірыйскіх хімічных узбраенняў. НАТА прыпыніла «''правядзенне ваенных і грамадзянскіх сустрэч з Расіяй і планаванне сумесных ваенных місій''», за выключэннем пасяджэнняў Савета Расія-НАТА (СРН) на ўзроўні паслоў. Савет НАТА таксама прыняў рашэнне пашырыць практычнае [[Адносіны Украіны і НАТА|супрацоўніцтва з Украінай]], уключаючы правядзенне сумесных вучэнняў «''у знак падтрымкі гэтай краіны і працэсу дэмакратычных рэформаў''». Ён таксама паабяцаў аказаць садзейнічанне ў павышэнне ваенных магчымасцей Украіны<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024382 НАТО приостановило проведение военных и гражданских встреч с Россией. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Краіны «''[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]''» прыпынілі ўдзел у мерапрыемствах па падрыхтоўцы да саміту G8, які ў чэрвені павінен быў прайсці ў [[Сочы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |title=G-7 Leaders Statement |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=23 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123044519/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra Брифинг Министра иностранных дел Франции Лорана Фабиуса по окончании внеочередного заседания Совета по иностранным делам ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222081744/http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra |date=22 лютага 2016 }}</ref> і асудзілі «''відавочнае парушэнне Расійскай Федэрацыяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''»<ref>[http://news.liga.net/news/politics/993022-rossiyu_mogut_isklyuchit_iz_bolshoy_vosmerki_mid_frantsii.htm Россию могут исключить из «''Большой восьмерки''» — МИД Франции]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140302_ukraine_russia_g7.shtml Страны G7 отказываются от участия в саммите с Россией]</ref>. 12 сакавіка была апублікавана заява лідараў краін «''Вялікай сямёркі''» і Еўрасаюза, якія заклікалі РФ «''спыніць усе намаганні, накіраваныя на змяненне статусу Крыма насуперак з украінскім заканадаўствам і ў парушэнне міжнароднага права''», «''неадкладна спыніць падтрымку правядзення рэферэндуму ў дачыненні да статусу Крыма, які наўпрост парушае Канстытуцыю Украіны''», і «''неадкладна пачаць дээскалацыю канфлікту ў Крыме і іншых частак Украіны, вярнуць свае войскі назад на базы і гарнізоны, дзе яны знаходзіліся да крызісу, і пачаць прамыя перамовы з урадам Украіны''»<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2014/140312_G7_Statement_Ukraine.html Заявление на сайте МИД Германии]</ref>. [[АБСЕ]] па просьбе Украіны сфармавала місію назіральнікаў на перыяд з 5 па 12 сакавіка. Праграмай знаходжання місіі было прадугледжана наведванне ваенных аб’ектаў Узброеных Сіл Украіны і расійскага Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Крыму. 6 сакавіка місія адправілася ў Крым, аднак была спыненая ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення на блакпосце на мяжы Херсонскай вобласці і Крыму і была вымушана вярнуцца ў [[Херсон]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140307_rn_osce_crimea.shtml Наблюдателей ОБСЕ опять не пустили в Крым]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/osce/ Наблюдателей ОБСЕ отказались пустиfть в Крым, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 7 сакавіка назіральнікі АБСЕ распачалі другую спробу трапіць у Крым, аднак, як і раней, ваенныя без знакаў адрознення не далі ім гэтага зрабіць, заяўляючы, што ў назіральнікаў няма паўнамоцтваў на ўезд у Крым. Пры гэтым былі зроблены стрэлы ў паветра<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140308_rn_osce_crimea_shooting.shtml Наблюдателей ОБСЕ на границе Крыма остановили выстрелами]</ref>. 7 сакавіка {{нп3|Вярхоўны камісар па справах нацыянальных меншасцей|Вярхоўны камісар АБСЕ па справах нацыянальных меншасцей|ru|Верховный комиссар по делам национальных меньшинств}} Астрыд Торс выказала асцярогі, што «''сітуацыя, якая склалася на Крымскім паўвостраве, нясе пагрозу бяспецы і жыцці мясцовым крымскататарскай і ўкраінскай суполкам''». Пры гэтым яна не выявіла ніякіх доказаў парушэнняў або пагроз для правоў рускамоўных грамадзян<ref>[http://www.osce.org/hcnm/116180 Продолжающаяся ситуация в Крыму вызывает тревогу, говорит Верховный комиссар ОБСЕ по делам национальных меньшинств]</ref>. 11 сакавіка АБСЕ таксама адмовіла крымскім уладам у напрамку сваіх назіральнікаў на рэфэрэндум аб статусе Крыму, які яна прызнала нелегітымным<ref>[http://www.osce.org/ru/cio/116317 Председатель ОБСЕ считает крымский референдум в его нынешней форме незаконным и призывает к альтернативным путям решения вопроса Крыма]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці, незалежнасці, суверэнітэту і існуючых меж Украіны, супраць расійскага ваеннага ўмяшання выказаліся прадстаўнікі [[Албанія|Албаніі]]<ref>[http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine Заявление Министерства иностранных дел о последних событиях на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207101020/http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine |date=7 лютага 2018 }}</ref>, [[Балгарыя|Балгарыі]]<ref>[http://www.mfa.bg/en/events/6/1/1322/index.html Заявление МИД Болгарии]</ref>, [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[http://www.mfa.gr/en/current-affairs/top-story/deputy-prime-minister-and-foreign-minister-venizelos-statement-following-his-meeting-with-the-acting-president-and-the-foreign-minister-of-ukraine-kiev-march-2014.html Заявление МИД Греции после встречи с и. о. президента и министра иностранных дел Украины]</ref>, [[Грузія|Грузіі]]<ref>[http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=30&info_id=17275 Информация о телефонном разговоре между министром иностранных дел Грузии и и. о. министра иностранных дел Украины]</ref><ref>{{cite web|url=http://newsgeorgia.ru/politics/20140307/216421121.html |title=Парламент Грузии принял резолюцию в поддержку Украины |publisher=Новости-Грузия |date=7 марта 2014 |access-date=2014-03-13}}</ref>, [[Ірландыя|Ірландыі]]<ref>[https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2014/march/tanaiste-ukraine-russia/ Ирландский министр осуждает действия России на Украине]</ref>, [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx Официальное заявление МИД Испании о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309182821/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx |date=9 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Італія|Італіі]]<ref>[http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN Сайт МИД Италии о внеочередном саммите в Брюсселе «''Ukraine: Mogherini at Foreign Affairs Council''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308074308/http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN |date=8 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/892866-rumyiniya-zayavila-o-printsipialnoy-podderjke-territorialnoy-tselostnosti-ukrainyi.html Румыния заявила о принципиальной поддержке территориальной целостности Украины]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455526-ruminiya-zayavila-podderzhke.html Румыния заявила о поддержке территориальной целостности Украины] — Comments.UA, 04/03/2014</ref>, [[Фінляндыя|Фінляндыі]]<ref>{{YLE-N|7116163|Туомиоя вызывает «''на ковёр''» посла России|2|3|2014|3|3|2014}}</ref><ref>[http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US Заявление госсекретаря Стенлунд на 25-й сессии Совета ООН по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109213901/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US |date=9 лістапада 2014 }}</ref>, [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]<ref>[http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html Заявление МИД Черногории после встречи с послом Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160223003338/http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html |date=23 лютага 2016 }}</ref>, [[Швецыя|Швецыі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/891567-rossiyu-obvinili-v-namerenii-sozdat-v-kryimu-marionetochnoe-prorossiyskoe-polugosudarstvo.html Россию обвинили в намерении создать в Крыму марионеточное пророссийское полугосударство]</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080819/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1674671 |author=Маша Горелова |title=Канада отзывает из Москвы своего посла |publisher= KP.RU |access-date=2014-03-02}}</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080835/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021454 Канада приостанавливает военное сотрудничество с Россией из-за событий на Украине. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021526 Премьер Канады: «''Группа семи''» обсуждает возможность проведения встречи в ближайшие недели. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080848/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref>, [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Julie_Bishop_2March14_RUS.html Официальное заявление Министра иностранных дел Австралии Е. П. Джули Бишоп о ситуации на Украине]</ref><ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Gary_Quinlan_Statement_3March2014_ENG.html Официальное заявление Е. П. Гэри Куинлана, Посла и Постоянного представителя Австралии при ООН о ситуации на Украине]</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>[http://www.beehive.govt.nz/release/russian-ambassador-called-over-ukraine Посол в Россию вызван из-за Украины]</ref>. Рэзка негатыўную рэакцыю на дзеянні Расіі прадэманстравалі краіны Цэнтральнай Еўропы і Прыбалтыкі — [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |title=Заявление министра иностранных дел Заоралека |access-date=3 сакавіка 2014 |archive-date=7 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307143727/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Министр иностранных дел Чешской Республики выразил протест послу Российской Федерации против действий по Украине]</ref><ref>[http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/otmeny-viz-ne-budet Отмены виз не будет]</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Міністр закордонних справ висловив протест послу Російської Федерації проти дій щодо України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140330112043/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_19_foreign_ministry_s_statement_on_russia_s.html Foreign Ministry’s statement on Russia’s decision on annexation of Crimea] — Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 19.03.2014</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/news/news_from_poland/tytul_strony Заявление МИД о ситуации на Украине]</ref>, [[Латвія|Латвіі]]<ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление президента Латвии, спикера Сейма, премьер-министра и министра иностранных дел о вмешательстве России в дела Украины]</ref><ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление сейма Латвии о российской агрессии в Украине]</ref>, [[Літва|Літвы]]<ref>[http://news.liga.net/news/politics/992974-rossiya_ugrozhaet_bezopasnosti_evropy_prezidenty_litvy_i_polshi.htm Россия угрожает безопасности Европы — президенты Литвы и Польши]</ref><ref>[http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine Заявление МИД Литвы по поводу ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222165728/http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine |date=22 лютага 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/ambassador/ |title=Литва отозвала посла из России |date=2014.03.02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02}}</ref>, [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>[http://www.vm.ee/?q=ru/node/19324 Совет по государственной обороне поддержал самые жёсткие меры Европейского Союза и НАТО в ответ на военные действия России на Украине]</ref>. [[Вышаградская група]] назвала дзеянні Расіі ваеннай інтэрвенцыяй і заклікала Еўрапейскі саюз і НАТА дапамагчы Украіне<ref>[http://www.visegradgroup.eu/statement-of-the-prime Statement of the Prime Ministers of the Visegrad Group Countries on Ukraine, 4 March 2014] {{ref-en}}</ref>. Прадстаўнік {{нп3|Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики}} [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] Цынь Ган выказаў заклапочанасць сітуацыяй, якая склалася ва Украіне, а таксама асудзіў гвалтоўныя акты, якія мелі месца. Ён заявіў, што Кітай здаўна прытрымліваецца прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы, паважае незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны<ref>[http://ru.china-embassy.org/rus/fyrth/t1133559.htm Представитель МИД КНР Цинь Ган ответил на вопрос журналиста относительно ситуации в Украине]</ref><ref>[http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm Китай глубоко озабочен ситуацией, сложившейся в Украине — МИД КНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128134222/http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm |date=28 студзеня 2015 }}</ref>. 7 сакавіка афіцыйнае кітайскае інфармацыйнае агенцтва «''{{нп3|Сіньхуа||ru|Синьхуа}}''» ў сваім каментарыі адзначыла, што «''на прыкладзе Украіны людзі іншых краін свету ў чарговы раз убачылі, як адна вялікая краіна раскалолася на часткі з-за грубых і эгаістычных паводзін Захаду''». У каментары сцвярджалася, што ва ўкраінскім пытанні Расія «''абараняе свае легітымныя інтарэсы''», а «''Украіна знаходзіцца на парозе хаосу і развалу, справакаванага Захадам''». Заходнія краіны, адзначае агенцтва, «''недаацанілі гатоўнасць Расіі абараняць свае асноўныя інтарэсы ва Украіне, а расійскія лідары яшчэ раз пацвердзілі свой аўтарытэт і праніклівасць пры падрыхтоўцы і правядзенні эфектыўных контрзахадаў''»<ref>[http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm Комментарий: Поражение Запада в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201191639/http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm |date=1 лютага 2016 }}</ref>. Як гаворыцца ў заяве МЗС КНР, 10 сакавіка старшыня КНР [[Сі Цзіньпін]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Баракам Абамам заявіў, што Кітай выступае за вырашэнне сітуацыі, якая склалася ва Украіне, «''палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''». «''Кітайскі бок ва ўкраінскім пытанні прытрымліваецца аб’ектыўнай і справядлівай пазіцыі. Сітуацыя ва Украіне надзвычай складаная, у цяперашніх умовах усім бакам неабходна захоўваць халаднакроўнасць і стрыманасць, пазбягаць крокаў, якія могуць прывесці да росту напружанасці. Неабходна захоўваць курс на вырашэнне крызісу палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''», — падкрэсліў Сі Цзіньпін<ref>[http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/bmdyzs_664814/gjlb_664818/3432_664920/3435_664926/t1136122.shtml Xi Jinping Holds Telephone Talk with U.S. President Barack Obama]</ref>. Раней МЗС КНР заяўляў, што выступае супраць практыкі пагрозы санкцыямі ў міжнародных адносінах. 15 сакавіка, пасля галасавання ў Савеце Бяспекі па праекце рэзалюцыі, якая асуджае правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму, пастаянны прадстаўнік Кітая пры ААН Лю Цзеі заявіў, што «''замежнае ўмяшанне з’яўляецца важным фактарам, якія прыводзяць да жорсткіх сутыкненняў на вуліцах Украіны і крызісу ў краіне. Невыкананне дамоўленасці ад 21 лютага яшчэ больш пагоршыла беспарадкі ва Украіне, прывёўшы да сур’ёзных сацыяльна-эканамічных наступстваў для краіны''», асудзіў «''усё экстрэмісцкія і гвалтоўныя дзеянні''»<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7138&Lang=R Отчёт о 7138 заседании СБ ООН, 15.03.2015 (документ S/PV.7138)]</ref> і агучыў кітайскі план урэгулявання праблемы. Кітай прапанаваў заснаваць міжнародную структуру для выпрацоўкі палітычнага вырашэння праблемы Крыму. Да стварэння падобнай групы ўсе ўдзельнікі канфлікту (уключаючы Расію) павінны былі б устрымацца ад аднабаковых дзеянняў<ref>[http://dw.de/p/1BQMo Китай предложил собственный план решения крымской проблемы]</ref>. На сайце МЗС Мексікі з’явіўся зварот: «''Мексіка настойліва заклікае ўсе бакі, якія ўдзельнічаюць у гэтым крызісе, унутры і за межамі Украіны, праяўляць стрыманасць у канфлікце; удзельнічаць у прамым дыялогу, каб аднавіць спакой і парадак, знайсці мірнае вырашэнне спрэчкі ў адпаведнасці з прынцыпамі і абавязацельствамі, выкладзенымі ў Статуце ААН''»<ref>[http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine Мексика выражает свою глубокую обеспокоенность в связи с ухудшением ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308063606/http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine |date=8 сакавіка 2014 }}{{ref-en}}</ref>. 6 сакавіка {{нп3|Міністэрства замежных спраў Індыі||en|Ministry of External Affairs (India)}} заявіла, што [[Індыя]] ўважліва сочыць за падзеямі ва Украіне. «''Мы занепакоеныя эскалацыяй напружанасці… Індыя заклікае да дыпламатычных намаганняў з тым, каб існуючыя праблемы паміж Украінай і суседнімі краінамі вырашаліся шляхам канструктыўнага дыялогу''»<ref>[http://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/23041/Recent+developments+in+Ukraine Последние события на Украине] // сайт МИД Индии</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Пакістана|||Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)}} заявіла, што [[Пакістан]] спадзяецца, што палітычны крызіс ва Украіне будзе вырашаны мірным шляхам<ref>[http://www.nation.com.pk/national/06-Mar-2014/pakistan-urges-peaceful-end-to-ukraine-crisis]{{ref-en}}</ref>. Прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] накіраваў Уладзіміру Пуціну тэлеграму, у якой пацвердзіў «''падтрымку Сірыяй рацыянальнага міралюбнага курсу прэзідэнта Пуціна на аднаўленне стабільнасці ў краінах свету і барацьбу з экстрэмізмам і тэрарызмам''»<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1775418.html Башар Асад: Владимир Путин помогает народу Украины ликвидировать экстремизм]</ref><ref>[http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin Syria’s Assad expresses support for Putin on Ukraine]</ref>. Міністр замежных спраў [[Куба|Кубы]] Бруна Радрыгес у сваёй заяве падтрымаў РФ і асудзіў умяшанне ЗША і НАТА ва ўнутраныя справы Украіны. Куба, паводле слоў міністра, адхіляе «''крывадушнасць, падвойныя стандарты і адкрытыя агрэсіўныя дзеянні і заявы НАТА на гэты конт''»<ref>[http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference Issues discussed by the Minister of Foreign Affairs of Cuba, Bruno Rodríguez Parrilla, during press conference this Thursday, March 6th, 2014 at the Cuban Chancery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606120446/http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference |date=6 чэрвеня 2014 }}</ref>. [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]] падтрымала дзеянні Расіі ў Крыме. Пасол КНДР у Маскве Кім Ён Джэ адзначыў, што ЗША і краіны Захаду з’яўляюцца завадатарамі ўсіх бед на планеце і параўнаў іх дзеянні ва Украіне з палітыкай ізаляцыі і задушэння КНДР і абвастрэннем сітуацыі на Карэйскім паўвостраве<ref>[http://www.interfax.ru/world/364793 Пхеньян: Ситуация на Украине говорит о попрании международного права Западом]</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Казахстана||ru|Министерство иностранных дел Казахстана}} выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з развіццём сітуацыі ва Украіне: «''Казахстан заклікае ўсе залучаныя бакі адмовіцца ад сілавых варыянтаў урэгулявання сітуацыі і распачаць максімальныя палітычныя намаганні ў мэтах вырашэння гэтай праблемы перагаворным шляхам. Дадзенае рашэнне павінна грунтавацца на фундаментальных прынцыпах міжнароднага права''»<ref>{{Cite web |url=http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Казахстан по ситуации в Украине |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102306/http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], паводле сцвярджэння «''[[Бі-бі-сі]]''», заявіў, што прызнанне цэласнасці Украіны застаецца прынцыповай пазіцыяй афіцыйнага Мінска, і выказаў гатоўнасць аказаць гуманітарную падтрымку суседняй краіне<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140312_ru_n_lukashenko_ukraine.shtml Лукашенко: Минск поддерживает целостность Украины]</ref>. Аднак на афіцыйным сайце прэзідэнта Беларусі тэма «''цэласнасці Украіны''» сфармуляваная некалькі інакш: «''Я ў жарт адказваю: […] даручыце нам гэтую краіну, і да канца года мы забяспечым там і стабільнасць, і адзінства народа, і цэласнасць дзяржавы''»<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/aleksandr-lukashenko-provodit-zasedanie-soveta-bezopasnosti-respubliki-belarus-8247/ Александр Лукашенко провел заседание Совета Безопасности Республики Беларусь] // 12.03.2014</ref>. [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|Часткова прызнаная]] [[Рэспубліка Абхазія]] выказала падтрымку дзеянням Расіі ва Украіне. «''Рашэнні расійскага кіраўніцтва па забеспячэнні бяспекі грамадзян РФ і суайчыннікаў, якія пражываюць ва Украіне, будуць спрыяць палітычнай і сацыяльна-эканамічнай стабільнасці, міжнацыянальнай згодзе, захаванню правоў і свабод чалавека, як ва ўсёй Украіне, так і ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым''» — заявіў спікер {{нп3|Народны сход Рэспублікі Абхазія|парламента Абхазіі|ru|Народное собрание Республики Абхазия}} Валерый Бганба<ref>[http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 Народное Собрание — Парламент Абхазии поддерживает усилия Федерального Собрания и президента России по стабилизации общественно-политической ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924064346/http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. Прэзідэнт часткова прызнанай [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] {{нп3|Леанід Харытонавіч Цібілаў|Леанід Цібілаў|ru|Тибилов, Леонид Харитонович}} падтрымаў рашэнне аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне. «''Сітуацыю ва Украіне трэба вярнуць у палітычнае рэчышча і выключыць пагрозу жыццям расійскіх грамадзян''», — заявіў Цібілаў 3 сакавіка, у ходзе нарады з кіраўнікамі сілавых структур рэспублікі<ref>[http://www.regnum.ru/news/1773503.html Президент Южной Осетии поддерживает возможное использование российских войск на Украине]</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] пачаў разгляд заявы ўрада Украіны супраць Расіі адносна прыняцця рашэння аб недапушчальнасці прымянення сілы і ваеннага кантынгенту, якое можа прывесці да парушэння правоў грамадзян і стварэнню небяспекі для іх жыцця і здароўя на тэрыторыі Украіны, і прыняў забяспечваюць меры, фактычна забараніўшы Расіі выкарыстоўваць ваенны кантынгент на тэрыторыі Украіны<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4700489-5705230 Решение об обеспечительных мерах в межгосударственном деле Украина против России] // [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]], 14.03.2014</ref>. 9 красавіка 2014 года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] (ПАСЕ) прыняла рэзалюцыю № 1988 (2014) з асуджэннем дзеянняў Расіі па анексіі Крыму: «''Асамблея рашуча асуджае расійскую ваенную агрэсію і анексію Крыма, што з’яўляецца відавочным парушэннем норм міжнароднага права, у тым ліку палажэнняў Статута ААН, Хельсінкскага акта АБСЕ і Статута і асноўных правілаў Савета Еўропы''». На думку аўтараў рэзалюцыі, аддзяленне Крыму ад Украіны было ініцыявана і справакавана расійскімі ўладамі пад прыкрыццём ваеннага ўмяшання<ref name="PACE">[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewPDF.asp?FileID=20873&lang=en Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/370639 ПАСЕ осудила Россию за присоединение Крыма. Интерфакс, 09.04.2014]</ref>. Прызнаваць непарушнасць дзяржаўных межаў Украіны Расію абавязваў таксама Дагавор пра сяброўства, супрацоўніцтва і партнёрства паміж Украінай і Расіяй<ref>[https://news.tut.by/world/609227.html?utm_source=42.tut.by&utm_medium=bottom_news&utm_campaign=recirculation%20%E2%80%83 Россия получила официальную ноту от Киева о разрыве Договора о дружбе]{{Недаступная спасылка}} // [[Tut.by]] {{ref-ru}}</ref>. === Ваенная рэакцыя === ; НАТА, Еўрасаюз ''Рашэнні арганізацый'' {{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]: * Пачала выведвальныя палёты самалётаў з радарнай сістэмай [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|AWACS]] над [[Польшча]]й і [[Румынія]]й<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/10/us-ukraine-crisis-awacs-idUSBREA291F620140310 NATO to fly AWACS planes over Poland, Romania to monitor Ukraine crisis] // [[Reuters]], 11.03.2014</ref>. * Датэрмінова вярнула ў Еўропу камандуючага сіламі Арганізацыі Паўночнаатлантычнага блока ў Еўропе генерала {{нп3|Філіп Брыдлаў|Філіпа Брыдлава|ru|Бридлав, Филип}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140330_rn_us_ukraine_general.shtml Американский командующий силами НАТО возвращен в Европу] — Русская служба Би-би-си, 30 марта 2014</ref>. ''Дзеянні дзяржаў-членаў'' {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у [[Чорнае мора|Чорным моры]]<ref name="podrflot" />.<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} накіравала выведвальны самалёт {{нп3|Boeing E-3 Sentry|Boeing E-3 Sentry|en|Boeing E-3 Sentry}} патруляваць мяжу Украіны з Польшчай і Румыніяй<ref>[http://ipress.ua/ru/news/ukraynskuyu_granytsu_budet_patrulyrovat_brytanskyy_razvedivatelniy_samolet_53461.html Украинскую границу будет патрулировать британский разведывательный самолёт] — iPress.ua, 11 03 2014</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Данія}} перакінула 6 знішчальнікаў [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]<ref>[http://rus.newsru.ua/world/27mar2014/daniaistreb.html Дания направляет в Прибалтику истребители] — NEWSru.ua</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Польшча}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях на сваёй тэрыторыі<ref>[http://www.newsru.com/world/11mar2014/wargames.html Совместные учения США, Болгарии, Румынии и Польши на Чёрном море отложены на сутки из-за непогоды] — NEWSru.com, 11 марта 2014 г.</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Румынія}}: * Узяла ўдзел у супольных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у Чорным моры<ref name="podrflot" />. * Надала самалётам НАТА права ажыццяўляць назіральныя палёты над сваёй паветранай прасторай<ref>[http://obozrevatel.com/politics/60815-fregat-vms-frantsii-vhodit-v-chernoe-more.htm Фрегат ВМС Франции входит в Чёрное море] — Обозреватель, 13 марта 2014</ref>. {{Сцягафікацыя|ЗША}}: * Перакінулі 6 тактычных знішчальнікаў [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]], а таксама 2 самалёты-запраўшчыкі {{нп3|Boeing KC-135 Stratotanker|KC-135 Stratotanker|ru|Boeing KC-135 Stratotanker}} на ваенную базу [[Шаўляй]] на поўначы [[Літва|Літвы]]<ref>[http://izvestia.ru/news/567116 США перебросили в Литву шесть истребителей и самолёты-заправщики] — Известия, 6 марта 2014</ref>. * Для правядзення сумесных вучэнняў з [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]] і {{нп3|Ваенна-марскія сілы Балгарыі|Балгарыі|ru|Военно-морские силы Болгарии}} ў акваторыю Чорнага мора прыбыў эскадранны мінаносец {{нп3|USS Truxtun (DDG-103)|USS «''Truxtun''»|en|USS Truxtun (DDG-103)}}<ref name="podrflot">[http://podrobnosti.ua/power/2014/03/07/963070.html США заводят в Чёрное море второй боевой корабль] — Подробности, 7 марта 2014</ref>. * У сакавіку 2014 года, «''каб падтрымаць саюзнікаў па НАТА''», ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] затрымалася авіяносная група на чале з авіяносцам USS «''George H.W. Bush''»<ref>[http://podrobnosti.ua/society/2014/03/20/965775.html Авианосец «''Джордж Буш''» покинул восточное Средиземноморье] — Подробности, 20 марта 2014</ref>. * Перакінулі ў Польшчу 12 знішчальнікаў [[F-16 Fighting Falcon|F-16]] і 300 ваеннаслужачых<ref>[http://www.dw.de/сша-перебрасывают-в-польшу-12-истребителей-и-300-солдат/a-17484858 США перебрасывают в Польшу 12 истребителей и 300 солдат] — Немецкая волна, 10 марта 2014</ref>. * Накіравалі ў акваторыю Чорнага мора эсмінец {{нп3|USS Donald Cook (DDG-75)|USS Donald Cook|ru|USS Donald Cook (DDG-75)}}<ref name="Donald">[http://ria.ru/defense_safety/20140411/1003474401.html Военные корабли США и Франции вошли в Чёрное море] — РИА Новости, 11.04.2014</ref>. Пазней «''Дональд Кук''» пакінуў акваторыю Чорнага мора<ref>[http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 USS Donald Cook Departs Black Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150815135259/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 |date=15 жніўня 2015 }} {{Ref-en}}</ref>. {{Сцягафікацыя|Францыя}}: * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора выратавальнае судна {{нп3|Ваенна-марскія сілы Францыі|ВМС Францыі|ru|Военно-морские силы Франции}} «''Алізэ''» для правядзення сумесных вучэнняў з ВМС Румыніі і Балгарыі<ref>[http://www.interfax.ru/world/367682 Спасательное судно ВМС Франции «''Ализе''» зашло в Чёрное море] — Интерфакс, 27 марта 2014 года</ref>. * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора карабель разведкі ВМС Францыі «''Dupuy de Lome''»<ref name="Donald" />. ; Саюзнікі Расіі {{Сцягафікацыя|Беларусь}} прапанавала размясціць на сваёй тэрыторыі дадаткова ад 12 да 15 расійскіх ваенных самалётаў<ref>[http://ipress.ua/ru/news/lukashenko_prosyt_rossyyu_zashchytyt_belarus_ot_samoletov_nato_53823.html Лукашенко просит Россию защитить Беларусь от самолётов НАТО] — iPress.ua, 12 03 2014</ref>. У адказ Расія перадыслакавала 6 расійскіх знішчальнікаў [[Су-27]] і 3 ваенна-транспартныя самалёты з авіяцыйна-тэхнічным персаналам {{нп3|Заходняя ваенная акруга, Расія|Заходняй ваеннай акругі|ru|Западный военный округ (Россия)}} ў [[Бабруйск]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/364447 Российские истребители передислоцированы на белорусский аэродром «''Бобруйск''»] // Интерфакс, 13 марта 2014</ref>, а таксама самалёт далёкага радыёлакацыйнага выяўлення [[А-50]] у [[Баранавічы]]<ref>[http://ria.ru/defense_safety/20140315/999629831.html Российский самолёт дальнего обнаружения передислоцирован в Белоруссию] // РИА Новости, 15.03.2014</ref>. ;Дзеянні іншых дзяржаў {{Сцягафікацыя|Малдова}} прывяла ў павышаную боегатоўнасць {{нп3|Узброеныя сілы Малдовы|узброеныя сілы|ru|Вооружённые силы Молдавии}}<ref>[http://www.mk.ru/politics/world/article/2014/04/09/1011285-pridnestrove-okruzhayut-moldavskie-voennyie-i-ukrainskie-tanki.html Приднестровье окружают молдавские военные и украинские танки] — Московский Комсомолец, 9 апреля 2014</ref>. == Інцыдэнты == * Гібель двух чалавек на мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага ў цісканіне, справакаванай бойкай прыхільнікаў і праціўнікаў новых украінскіх улад<ref name="meeting" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства невядомымі Рэшата Аметава ў пачатку сакавіка<ref name="reshat" /><ref name="reshat_simfpl" /><ref name="reshat_aksen" />. * Гібель актывіста самаабароны Крыму Руслана Казакова і прапаршчыка УС Украіны Сяргея Какурына, а таксама раненне яшчэ аднаго апалчэнца і аднаго ўкраінскага ваеннага 18 сакавіка ў Сімферопалі<ref name="ridus" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства маёра УС Украіны Станіслава Карачэўскага 6 красавіка расійскім ваеннаслужачым (паводле папярэдніх дадзеных — малодшым сяржантам Зайцавым Е. С.) у пгт Навафёдараўка<ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html Стали известны подробности убийства украинского майора в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131040/http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html |date=24 верасня 2015 }} // rosbalt.ru</ref><ref>[http://sockraina.com/news/5587 Военная прокуратура РФ расследует убийство украинского офицера в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222071136/http://sockraina.com/news/5587 |date=22 лютага 2016 }}</ref>. Паводле папярэдніх дадзеных, канфлікт узнік на бытавой глебе або на глебе «''асабістай непрыязнасці''». Падрабязнасці таго, што адбылося, моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад крыніц. Ваеннай пракуратурай РФ узбуджаная крымінальная справа<ref>[http://vesti.ua/krym/46224-ukrainskij-major-pogib-posle-stychki-na-kpp Украинский майор погиб после стычки на КПП]</ref>. * У маі стала вядома, што [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафе Джамілеву]] забаранілі ўезд у Крым<ref>{{cite web|datepublished=3 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_crimea_dzhemilev_entry.shtml| title=Лидера крымских татар Джемилева не пустили в Россию| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref>. Пратэсты з гэтай нагоды крымскіх татараў пракурор [[Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Наталля Паклонская]] назвала «''незаконнымі публічнымі акцыямі экстрэмісцкага характару, звязанымі з масавымі беспарадкамі, перакрыццем аўтатрас, незаконным перасячэннем дзяржаўнай мяжы РФ''». У {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт Расіі|ru|Следственный комитет Российской Федерации}} і ў [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ]] пракуратура Крыму накіравала прадстаўленні для распачынання крымінальных спраў<ref>{{cite web|datepublished=4 мая 2014|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_dzhemilev_investigation.shtml| title=Власти Крыма хотят открыть дело против крымских татар| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| author=Александр Артемьев.| datepublished=5 мая 2014| url=http://top.rbc.ru/politics/05/05/2014/922078.shtml| title=Меджлис крымских татар готов уйти в подполье| publisher=РБК| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| datepublished=06.05.2014| url=http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| title=Джемилев сообщил о массовых репрессиях против татар в Крыму| publisher=Экономические Известия| access-date=2014-5-7| archive-url=https://web.archive.org/web/20151024232403/http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| archive-date=24 кастрычніка 2015| url-status=dead}}</ref>. == Прававая кваліфікацыя == Прававеды, якія выказваюцца супраць {{нп3|сецэсія|сецэсіі|ru|Сецессия}} Крыму, выкарыстоўваюць розныя аргументы. Так, Крысціян Марксен — доктар права Інстытута публічнага і міжнароднага права [[Таварыства Макса Планка|Інстытута Макса Планка]] адзначае, што аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці не з’яўляецца само па сабе проціпраўным, як было пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] па {{нп3|Абвяшчэнне незалежнасці Косава|справе Косава|ru|Провозглашение независимости Косова}}, аднак акалічнасць, пры якіх адбылося такое абвяшчэнне, у прыватнасці акупацыя тэрыторыі, могуць зрабіць абвяшчэнне незалежнасці проціпраўным<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-declaration-of-independence/</ref>. Прафесар права [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Юр Відмар адзначае, што хоць аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці Крыму не парушае міжнароднае права і не з’яўляецца проціпраўным, у жыхароў Крыма адсутнічала права на абвяшчэнне незалежнасці, і такім чынам, пытанне прызнання застаецца выключна палітычным. Гэтак жа ён паўтарае аргумент аб незаконным выкарыстанні сілы з боку Расійскай Федэрацыі, як падставе для неправамернасці абвяшчэння незалежнасці<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-referendum-and-secession-why-it-resembles-northern-cyprus-more-than-kosovo/#more-10553</ref>. Лаўры Малксоа, прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]], лічыць, што хоць фармальна абвяшчэнне незалежнасці Крымам і не парушае міжнароднае права, яго прызнанне з боку Расійскай Федэрацыі ідзе насуперак з прыярытэтам тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэннасці над правам на самавызначэнне або правам на незалежнасць, якое абвяшчалася Расійскай Федэрацый<ref>http://www.ejiltalk.org/crimea-and-the-lack-of-continuity-in-russian-approaches-to-international-law/</ref>. Прафесар права Універсітэта Святога Томаса Роберт Дэлахунці, сцвярджае, што не толькі сецэсія Крыма, але і нават абвяшчэнне незалежнасці Косава было незаконным і павінна разглядацца як выключэнне ''[[sui generis]]'' і не павінна паўтарыцца<ref>Delahunty R. The Crimean Crisis. University of St Thomas of Law and Public Policy journal.2014.№ 6</ref>. Расійскія прававеды ў масе сваёй прытрымліваюцца канцэпцыі правамернасці незалежнасці Крыму. Так Сазонава<ref>Сазонова К. Л. Международное право и украинский конфликт: что было, что будет, чем сердце успокоится. // Международное право. — 2014. — № 1. DOI: 10.7256/2306-9899.2014.1.11666</ref>, Талстых<ref>Толстых В. Л. Воссоединение Крыма с Россией: правовые квалификации // Евразийский юридический журнал. 2014,№ 5. С. 40-46;</ref> і Талкачоў<ref>Толкачев К. Б. «''Крымский вопрос''» и современное право: к дискуссии о легитимности референдума // Евразийский юридический журнал. 2014, № 5. С. 90-92</ref> звязваюць правамернасць рэферэндуму з «''антыканстытуцыйным пераваротам''» у Кіеве ў лютым 2014 года, які на іх думку прывёў да страты Украінай суверэнітэту над часткай тэрыторый. Падобны пункт гледжання, у частцы перавароту займаюць Варонін, Кулябякін і Нікалаеў<ref>Воронин Е. Р., Кулебякин В. Н., Николаев А. В. Государственный переворот в Киеве в феврале 2014 г.: международно-правовые оценки и последствия // Московский журнал международного права. 2015 № 1, сс.11-28;</ref>. У той жа час, Саўрыга адзначае, што хоць само па сабе абвяшчэнне незалежнасці не супярэчыць міжнароднаму праву, незалежна ад таго звязана яно з правам на самавызначэнне або не, яно патрабуе, што б абвяшчэнне незалежнасці адбылося без уплыву звонку, які дазволіў б казаць аб тым, што орган новай дзяржавы, які абвясціў незалежнасць, дзейнічаў пад кантролем трэцяй дзяржавы. Гэтак жа Саўрыга адзначае абсурднасць заяў пра страту суверэнітэту над часткай тэрыторыі або фарміраванні новай дзяржавы ў выніку перавароту, так як міжнароднае права прытрымліваецца дактрыны {{нп3|кантынуітэт|кантынуітэта|en|Succession of states}}<ref>Саврыга К. П. Украинский кризис и международное право: конфликт на востоке Украины и сецессия Крыма // Право и политика.2015.№ 7. С.954-967</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Крыніцы}} </div> == Спасылкі == * [http://tass.ru/intervyu-prezidenta-rossii-krym-put-na-rodinu Интервью президента России «Крым. Путь на Родину». 15 марта 2015 года] * [http://crimea.gov.ru/ Сайт Государственного Совета Республики Крым] * [http://www.c-inform.info/ Сайт информационного агентства «Крыминформ»] * [http://www.kremlin.ru/news/20366 Стенограмма пресс-конференции Владимира Путина о ситуации на Украине 4 марта 2014 года.] * [http://trueinform.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=25260 Стенограмма пресс-конференции Виктора Януковича 28 февраля 2014 года] * [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу, 28 марта 2014 года] * [http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента России перед депутатами Государственной Думы, членами Совета Федерации, руководителями регионов и представителями гражданского общества. 18 марта 2014 года] * [http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf Совместное коммюнике глав правительств Совета Европы по вопросу Украины от 6 марта 2014 года] * {{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20605|title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов|date=18 марта 2014 года|publisher=Администрация Президента РФ|access-date=2014-03-18}} * [http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины], 22 марта 2014 (видео) * [http://rbcdaily.ru/society/562949990853762 «Крымская весна» в России: шаги к воссоединению] // РБК daily, 16.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990857622 Крым обойдется России в 3 млрд долларов в год] // РБК daily, 17.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/politics/562949990884602 Крым станет российским за 200 дней] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990884605 Россия может лишиться собственности на Украине на 4 млрд долларов] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html «Вежливые люди» в Крыму: как это было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |date=8 мая 2015 }} // Новая газета * [http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1 А. Леонов. Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму] // Forbes.ru, 07.03.2014 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Расійска-ўкраінская вайна гарызантальны}} [[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй| ]] [[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]] n7f1tamrd56xc8swtewloa1pnx3ws9b 100 193297 5180608 5178235 2026-08-13T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5180608 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Акінатар|2026-08-10T14:55:21Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Палавыя гармоны|2026-08-07T11:47:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Палавая спеласць|2026-08-07T11:39:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Індыкі|2026-08-06T10:11:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бенгальскі тыгр|2026-08-06T10:03:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пайкілатэрмныя жывёлы|2026-08-05T06:13:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Паратырэоідны гармон|2026-07-31T07:52:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Парашчытападобныя залозы|2026-07-31T07:22:31Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Падстраўнікавы сок|2026-07-30T13:40:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік беласнежны|2026-07-30T12:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік (Амарылісавыя)|2026-07-30T12:48:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік бярозавы|2026-07-29T11:30:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік хваёвы|2026-07-29T11:20:06Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 701af5258ynz3eq8x8m3gzpapx37jq7 0 193315 5180528 4945747 2026-08-13T13:53:56Z Iktsokh 125512 https://oc-media.org/nauru-revokes-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia/ 5180528 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Абхазія (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Абхазія |Арыгінальная назва = Аҧсны Аҳәынҭқарра <br/> Республика Абхазия |Родны склон = Абхазіі |Сцяг = Flag of the Republic of Abkhazia.svg |Герб = Coat of arms of Abkhazia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Аиааира |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Паўпрызідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Location of the region of Abkhazia in Eastern Europe.svg |На карце2 = |Мовы = [[Абхазская мова|абхазская]], [[Руская мова|руская]] |Заснавана = [[VIII стагоддзе]] |Дата незалежнасці = [[26 лістапада]] [[1994]] |Незалежнасць ад = [[Грузія|Грузіі]] |Сталіца = [[Сухумі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сухумі]], [[Гагра]], [[Гудаута]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Абхазіі|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Абхазіі|Віцэ-прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Абхазіі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Бадра Зурабавіч Гунба|Бадра Гунба]]<br/> Бадра Гунба <br/> Валерый Бганба (в.а.) |Месца па плошчы = 163 |Плошча = 8.665 |Працэнт вады = |Этнахаронім = [[Абхазы]] |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 242.862 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = 240.705 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 28 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал) = |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[Расійскі рубель]] <br/> [[абхазскі апсар]] |Дамен/Дамены = |ISO = |Тэлефонны код = 7 840 / 940 |Часавы пояс = +3 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Рэспубліка Абха́зія''' ({{lang-ab|Аҧсны Аҳәынҭқарра}}) — непрызнаная большасцю членаў [[ААН]] дзяржава ў [[Абхазія|Абхазіі]]. Паводле [[Грузія|грузінскага]] адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, дзяржава ўваходзіць у склад Грузіі як [[Аўтаномная Рэспубліка Абхазія]]. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія]]й, на ўсходзе і паўдневым усходзе — з [[Грузія]]й, на поўдні і паўднёвым захадзе амываецца водамі [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Сярэдняя працягласць краіны з захаду на ўсход 160 км, з поўначы на поўдзень 54 км. Працягласць берагавой лініі складае 210 км. З краін-членаў ААН прызнана [[Расія]]й<ref name="ruspriznanieabhyuo">[http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml Заява Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Дзмітрыя Мядзведзева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211020049/http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml |date=11 лютага 2009 }}</ref>, [[Нікарагуа]]<ref name="nikpriznabkhyuo1">.[http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html Нікарагуа прызнала незалежнасць Абхазіі і Паўднёвай Асеціі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714092306/http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html|date=14 ліпеня 2011}} [[Mignews]]</ref><ref name="nikpriznabkhyuo2">[https://web.archive.org/web/20080922040204/http://www.kommersant.ru/news-y.aspx?NewsID=132253 Нікарагуа афіцыйна прызнала Паўднёвую Асецію і Абхазію] [[Коммерсантъ]]</ref><ref name="nikpriznabkhyuo3">[http://rian.ru/osetia_news/20080905/151018822.html Нікарагуа афіцыйна прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі] [[РІА «Навіны»]]</ref>, [[Венесуэла]]й<ref name="venezpriznanieabhyuo">http://top.rbc.ru/politics/10/09/2009/328391.shtml РБК — Венесуэла прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі</ref>, і [[Сірыя]]й<ref>{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/614725|title=Сухум и Дамаск установили дипотношения|author=|last=|first=|date=2018-05-29|website=www.interfax.ru|publisher=Интерфакс|language=ru|accessdate=2018-05-29}}</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Abkhazia Districts map-ru.png|250px|thumb|right|Адміністрацыйны падзел Абхазіі]] Рэспубліка Абхазія складаецца з 6 гістарычных зямель: Садз, Бзып, Гума, Дал-Цабал, Абжуа, Самырзакан. Але згодна з адміністрацыйным падзелам яна падзяляецца на 7 раёнаў (што сімвалізуе сем зорак на дзяржаўным сцязе): Гагрскі, Гудауцкі, Сухумскі, Гульрыпшскі, Ачамчырскі, Ткварчальскі, Гальскі. Гэты падзел у асноўным паўтарае адміністрацыйны падзел Абхазскай АССР, за выключэннем Ткуарчалскага раёна, які быў створаны ў [[1995]] годзе на частцы тэрыторыі Гальскага і Ачамчырскага раёнаў. У Абхазіі 7 гарадоў (Сухумі, Гагра, Гудаута, Новы Афон, Ачамчыра, Ткварчал, Гал), 5 пасёлкаў гарадскога тыпу (Цандрыпш, Піцунда, Бзып, Мюсера, Гульрыпш) і 512 вёсак. == Эканоміка == Галоўнымі галінамі эканомікі Абхазіі з’яўляюцца рознічны гандаль і турызм. Прамысловасць развітая слаба. З 183 прамысловых прадпрыемстваў, якія функцыянавалі ў Абхазскай АССР, да цяперашняга часу засталося каля 60. Больш іншых развітыя харчовая (пераважна харчасмакавая — гарбатная, тытунёвая, вінаробная, кансервавая) і лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Штогод здабываецца каля 50 тыс. м² драўніны і перапрацоўваецца звыш 20 тыс. м². Вырабляюцца тытунёвыя вырабы, віна (галоўнае прадпрыемства «Віна і воды Абхазіі», у асноўным жа віна вырабляюцца саматужным спосабам у хатніх умовах), іншыя спіртныя напоі, хлеб, [[Пепсі|пепсі-кола]], рыбныя кансервы, невялікая колькасць гарбаты. Вядзецца здабыча вугля, здабыча і перапрацоўка нафты адсутнічае. Электраэнергетыка прадстаўленая Інгурскай ДРЭС, якая знаходзіцца ў сумеснай эксплуатацыі Грузіі і Абхазіі (бо плаціна ГЭС знаходзіцца ў Грузіі, а падземная электрастанцыя і 4 перападныя ГЭС на рацэ Эрысцкалі і Гальскам вадасховішча, куды вада ідзе па тунэлі — у Абхазіі). Магутнасць — 1370 МВт, можа вырабляць да 4,5 млрд кВт.гдз у год. Вырабляе каля 3,2 млрд кВт.гдз. Сухумская ГЭС і 21 малая ГЭС у цяперашні час не функцыянуюць і ў асноўным разбураныя. Даўжыня высакавольтных ліній электраперадач 916 км, размеркавальных і збытавых электрасетак — 7583,5 км. У сельскай гаспадарцы ў часы СССР спецыялізацыя Абхазіі абумаўляла перавагу сярод пасяўных культур эфірамаслічных (тунг), тытуню і гародніны. У цяперашні час асноўнай пасяўной культурай з’яўляецца кукуруза, невялікую частку займае тытунь. Агульная плошча земляў сяльгаспрызначэння — 421,6 тыс.га. Традыцыйна высокі экспарт у Расію цытрусавых і гародніны, а таксама мімозы, аб’ём экспарту якой у 2007 годзе дасягаў больш 300 тон. Значна паменшылася пагалоўе ската, што абумовіла залежнасць Абхазіі ад імпарту мясной і малочнай прадукцыі. Жывёлагадоўля галоўным чынам малочнага і малочна-мяснога кірунку. Транспарт Абхазіі ўключае аўтамабільны, чыгуначны і авіяцыйны. Аўтамабільны транспарт з’яўляецца асноўным, маюцца мясцовыя аўтобусныя зносіны і зносіны з гарадамі поўдня Расіі. Асноўная праблема — знос машын і недахоп бензіну. Вялікае значэнне мае Ваенна-Сухумская дарога з Сухума да Кадорскай цясніны і далей у Карачаева-Чаркесію. У г. Сухум дзейнічае тралейбусная сістэма. Чыгуначныя пасажырскія зносіны прадстаўлены толькі групай прычапных вагонаў «Масква-Сухум», якая курсуе ў складзе цягніка № 75/76 «Масква-Адлер». Унутраныя прыгарадныя зносіны і рух электрацягнікоў да Сочы зараз цалкам спыненыя з-за поўнага фізічнага зносу рухомага складу і аварыі на цягавай падстанцыі ў пасёлку [[Цандрыпш]], якая прывяла да дээлектрыфікацыі дарогі. Чыгуначная каляіна аднапутная, у савецкі час рух праз Абхазію было скразным, хадзілі пасажырскае цягнікі з Расіі ў Тбілісі, Ерэван, Батумі, Цхалтуба. Зараз чыгуначнае палатно ад платформы Ачгуара да станцыі Інгуры ([[Грузія]]) разабрана. Таксама не аднаўляўся разбураны яшчэ ў [[1992]] годзе чыгуначны мост праз раку Інгуры. Маецца галінка Ткуарчал-Ачамчыра, прызначаная для вывазу каменнага вугля ад Ткуарчалскага радовішчы да чарнаморскіх партоў. У Абхазіі два аэрапорта — Бамбаура ў Гудауцкім раёне і Бабушэра ў Сухуме. Міжнародныя пасажырскія рэйсы не выконваюцца, 1 раз у тыдзень курсуе самалёт АН-2 па маршруце Сухум-Псху. Чыгункі і аэрапорты Абхазіі таксама выкарыстоўваюцца групоўкай расійскіх войскаў у краіне. Марскія парты — Сухум, Ачамчыра, Гагра і Новы Афон. Здзяйсняецца марскія пасажырскія зносіны па маршруце Сочы-Гагры. Грашовай адзінкай з’яўляецца расійскі рубель, што афіцыйна замацавана ў Дагаворы аб сяброўстве, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамогі паміж Расійскай Федэрацыяй і Рэспублікай Абхазія. Намінальна ёсць таксама абхазская нацыянальная валюта — [[апсар]] (курс апсара ўсталяваны да расійскага рубля, як 1:10), аднак у цяперашні час у апсарах выпушчана толькі некалькі юбілейных манет. У бюджэце Абхазіі ў 2007 годзе прыбыткі склалі 1,43 млрд расійскіх рублёў, што ў 2,5 разы вышэй, чым у 2004 годзе, прычым 434 млн. — расійская дапамога. Выдаткі склалі 1,42 млрд руб., галоўныя іх артыкулы — абарона і міліцыя — 484 млн руб. і адукацыя — 174,8 млн руб. Знешні гандаль Абхазіі дэфіцытна: экспарт складае 30 % абарачэння, імпарт — 70 %. Дзве траціны знешняга гандлю прыходзіцца на Расію. З Абхазіі экспартуецца ў асноўнай сыравіна і сельскагаспадарчая прадукцыя (90 %) — цытрусавыя, вугаль, круглы лес, садавіна (першым чынам хурма), фундук, гарбата, гародніна; прамысловы экспарт (каля 10 %) прадстаўлены вінамі і прадукцыяй Бзыбскага дрэваапрацоўчага камбіната (піламатэрыялы, дошкі, паркет, шпон і іншыя вырабы з драўніны ў еўрапейскія краіны). Імпартуецца ў першую чаргу, бензін, харчаванне, прамысловыя тавары. Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі Абхазіі з’яўляюцца [[Расія]], [[Турцыя]], [[Румынія]]. Каля 40 % паступленняў у бюджэт дае турысцка-рэкрэацыйны комплекс, у [[2007]] годзе Абхазію наведала каля 400 тыс. турыстаў. Абхазскі шэльф здаецца ў арэнду для рыбалоўства турэцкім рыбалоўчым кампаніям. == Гл. таксама == * [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abkhaziagov.org/en/ Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Абхазія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061107051831/http://www.abkhaziagov.org/en/ |date=7 лістапада 2006 }} {{Краіны Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Абхазія| ]] kvt07sqyhqdpmdhh45vafpy2hxd94ud 5180925 5180528 2026-08-14T07:42:39Z M.L.Bot 261 5180925 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Абхазія (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Абхазія |Арыгінальная назва = Аҧсны Аҳәынҭқарра <br/> Республика Абхазия |Родны склон = Абхазіі |Сцяг = Flag of the Republic of Abkhazia.svg |Герб = Coat of arms of Abkhazia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Аиааира |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Паўпрызідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Location of the region of Abkhazia in Eastern Europe.svg |На карце2 = |Мовы = [[Абхазская мова|абхазская]], [[Руская мова|руская]] |Заснавана = [[VIII стагоддзе]] |Дата незалежнасці = [[26 лістапада]] [[1994]] |Незалежнасць ад = [[Грузія|Грузіі]] |Сталіца = [[Сухумі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сухумі]], [[Гагра]], [[Гудаута]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Абхазіі|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Абхазіі|Віцэ-прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Абхазіі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Бадра Зурабавіч Гунба|Бадра Гунба]]<br/> Бадра Гунба <br/> Валерый Бганба (в.а.) |Месца па плошчы = 163 |Плошча = 8.665 |Працэнт вады = |Этнахаронім = [[Абхазы]] |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 242.862 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = 240.705 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 28 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал) = |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[Расійскі рубель]] <br/> [[абхазскі апсар]] |Дамен/Дамены = |ISO = |Тэлефонны код = 7 840 / 940 |Часавы пояс = +3 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Рэспубліка Абха́зія''' ({{lang-ab|Аҧсны Аҳәынҭқарра}}) — непрызнаная большасцю членаў [[ААН]] дзяржава ў [[Абхазія|Абхазіі]]. Паводле [[Грузія|грузінскага]] адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, дзяржава ўваходзіць у склад Грузіі як [[Аўтаномная Рэспубліка Абхазія]]. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія]]й, на ўсходзе і паўдневым усходзе — з [[Грузія]]й, на поўдні і паўднёвым захадзе амываецца водамі [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Сярэдняя працягласць краіны з захаду на ўсход 160 км, з поўначы на поўдзень 54 км. Працягласць берагавой лініі складае 210 км. З краін-членаў ААН прызнана [[Расія]]й<ref name="ruspriznanieabhyuo">[http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml Заява Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Дзмітрыя Мядзведзева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211020049/http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml |date=11 лютага 2009 }}</ref>, [[Нікарагуа]]<ref name="nikpriznabkhyuo1">.[http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html Нікарагуа прызнала незалежнасць Абхазіі і Паўднёвай Асеціі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714092306/http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html|date=14 ліпеня 2011}} [[Mignews]]</ref><ref name="nikpriznabkhyuo2">[https://web.archive.org/web/20080922040204/http://www.kommersant.ru/news-y.aspx?NewsID=132253 Нікарагуа афіцыйна прызнала Паўднёвую Асецію і Абхазію] [[Коммерсантъ]]</ref><ref name="nikpriznabkhyuo3">[http://rian.ru/osetia_news/20080905/151018822.html Нікарагуа афіцыйна прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі] [[РІА «Навіны»]]</ref>, [[Венесуэла]]й<ref name="venezpriznanieabhyuo">http://top.rbc.ru/politics/10/09/2009/328391.shtml РБК — Венесуэла прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі</ref> і [[Сірыя]]й<ref>{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/614725|title=Сухум и Дамаск установили дипотношения|author=|last=|first=|date=2018-05-29|website=www.interfax.ru|publisher=Интерфакс|language=ru|accessdate=2018-05-29}}</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Abkhazia Districts map-ru.png|250px|thumb|right|Адміністрацыйны падзел Абхазіі]] Рэспубліка Абхазія складаецца з 6 гістарычных зямель: Садз, Бзып, Гума, Дал-Цабал, Абжуа, Самырзакан. Але згодна з адміністрацыйным падзелам яна падзяляецца на 7 раёнаў (што сімвалізуе сем зорак на дзяржаўным сцязе): Гагрскі, Гудауцкі, Сухумскі, Гульрыпшскі, Ачамчырскі, Ткварчальскі, Гальскі. Гэты падзел у асноўным паўтарае адміністрацыйны падзел Абхазскай АССР, за выключэннем Ткуарчалскага раёна, які быў створаны ў [[1995]] годзе на частцы тэрыторыі Гальскага і Ачамчырскага раёнаў. У Абхазіі 7 гарадоў (Сухумі, Гагра, Гудаута, Новы Афон, Ачамчыра, Ткварчал, Гал), 5 пасёлкаў гарадскога тыпу (Цандрыпш, Піцунда, Бзып, Мюсера, Гульрыпш) і 512 вёсак. == Эканоміка == Галоўнымі галінамі эканомікі Абхазіі з’яўляюцца рознічны гандаль і турызм. Прамысловасць развітая слаба. З 183 прамысловых прадпрыемстваў, якія функцыянавалі ў Абхазскай АССР, да цяперашняга часу засталося каля 60. Больш іншых развітыя харчовая (пераважна харчасмакавая — гарбатная, тытунёвая, вінаробная, кансервавая) і лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Штогод здабываецца каля 50 тыс. м² драўніны і перапрацоўваецца звыш 20 тыс. м². Вырабляюцца тытунёвыя вырабы, віна (галоўнае прадпрыемства «Віна і воды Абхазіі», у асноўным жа віна вырабляюцца саматужным спосабам у хатніх умовах), іншыя спіртныя напоі, хлеб, [[Пепсі|пепсі-кола]], рыбныя кансервы, невялікая колькасць гарбаты. Вядзецца здабыча вугля, здабыча і перапрацоўка нафты адсутнічае. Электраэнергетыка прадстаўленая Інгурскай ДРЭС, якая знаходзіцца ў сумеснай эксплуатацыі Грузіі і Абхазіі (бо плаціна ГЭС знаходзіцца ў Грузіі, а падземная электрастанцыя і 4 перападныя ГЭС на рацэ Эрысцкалі і Гальскам вадасховішча, куды вада ідзе па тунэлі — у Абхазіі). Магутнасць — 1370 МВт, можа вырабляць да 4,5 млрд кВт.гдз у год. Вырабляе каля 3,2 млрд кВт.гдз. Сухумская ГЭС і 21 малая ГЭС у цяперашні час не функцыянуюць і ў асноўным разбураныя. Даўжыня высакавольтных ліній электраперадач 916 км, размеркавальных і збытавых электрасетак — 7583,5 км. У сельскай гаспадарцы ў часы СССР спецыялізацыя Абхазіі абумаўляла перавагу сярод пасяўных культур эфірамаслічных (тунг), тытуню і гародніны. У цяперашні час асноўнай пасяўной культурай з’яўляецца кукуруза, невялікую частку займае тытунь. Агульная плошча земляў сяльгаспрызначэння — 421,6 тыс.га. Традыцыйна высокі экспарт у Расію цытрусавых і гародніны, а таксама мімозы, аб’ём экспарту якой у 2007 годзе дасягаў больш 300 тон. Значна паменшылася пагалоўе ската, што абумовіла залежнасць Абхазіі ад імпарту мясной і малочнай прадукцыі. Жывёлагадоўля галоўным чынам малочнага і малочна-мяснога кірунку. Транспарт Абхазіі ўключае аўтамабільны, чыгуначны і авіяцыйны. Аўтамабільны транспарт з’яўляецца асноўным, маюцца мясцовыя аўтобусныя зносіны і зносіны з гарадамі поўдня Расіі. Асноўная праблема — знос машын і недахоп бензіну. Вялікае значэнне мае Ваенна-Сухумская дарога з Сухума да Кадорскай цясніны і далей у Карачаева-Чаркесію. У г. Сухум дзейнічае тралейбусная сістэма. Чыгуначныя пасажырскія зносіны прадстаўлены толькі групай прычапных вагонаў «Масква-Сухум», якая курсуе ў складзе цягніка № 75/76 «Масква-Адлер». Унутраныя прыгарадныя зносіны і рух электрацягнікоў да Сочы зараз цалкам спыненыя з-за поўнага фізічнага зносу рухомага складу і аварыі на цягавай падстанцыі ў пасёлку [[Цандрыпш]], якая прывяла да дээлектрыфікацыі дарогі. Чыгуначная каляіна аднапутная, у савецкі час рух праз Абхазію было скразным, хадзілі пасажырскае цягнікі з Расіі ў Тбілісі, Ерэван, Батумі, Цхалтуба. Зараз чыгуначнае палатно ад платформы Ачгуара да станцыі Інгуры ([[Грузія]]) разабрана. Таксама не аднаўляўся разбураны яшчэ ў [[1992]] годзе чыгуначны мост праз раку Інгуры. Маецца галінка Ткуарчал-Ачамчыра, прызначаная для вывазу каменнага вугля ад Ткуарчалскага радовішчы да чарнаморскіх партоў. У Абхазіі два аэрапорта — Бамбаура ў Гудауцкім раёне і Бабушэра ў Сухуме. Міжнародныя пасажырскія рэйсы не выконваюцца, 1 раз у тыдзень курсуе самалёт АН-2 па маршруце Сухум-Псху. Чыгункі і аэрапорты Абхазіі таксама выкарыстоўваюцца групоўкай расійскіх войскаў у краіне. Марскія парты — Сухум, Ачамчыра, Гагра і Новы Афон. Здзяйсняецца марскія пасажырскія зносіны па маршруце Сочы-Гагры. Грашовай адзінкай з’яўляецца расійскі рубель, што афіцыйна замацавана ў Дагаворы аб сяброўстве, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамогі паміж Расійскай Федэрацыяй і Рэспублікай Абхазія. Намінальна ёсць таксама абхазская нацыянальная валюта — [[апсар]] (курс апсара ўсталяваны да расійскага рубля, як 1:10), аднак у цяперашні час у апсарах выпушчана толькі некалькі юбілейных манет. У бюджэце Абхазіі ў 2007 годзе прыбыткі склалі 1,43 млрд расійскіх рублёў, што ў 2,5 разы вышэй, чым у 2004 годзе, прычым 434 млн. — расійская дапамога. Выдаткі склалі 1,42 млрд руб., галоўныя іх артыкулы — абарона і міліцыя — 484 млн руб. і адукацыя — 174,8 млн руб. Знешні гандаль Абхазіі дэфіцытна: экспарт складае 30 % абарачэння, імпарт — 70 %. Дзве траціны знешняга гандлю прыходзіцца на Расію. З Абхазіі экспартуецца ў асноўнай сыравіна і сельскагаспадарчая прадукцыя (90 %) — цытрусавыя, вугаль, круглы лес, садавіна (першым чынам хурма), фундук, гарбата, гародніна; прамысловы экспарт (каля 10 %) прадстаўлены вінамі і прадукцыяй Бзыбскага дрэваапрацоўчага камбіната (піламатэрыялы, дошкі, паркет, шпон і іншыя вырабы з драўніны ў еўрапейскія краіны). Імпартуецца ў першую чаргу, бензін, харчаванне, прамысловыя тавары. Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі Абхазіі з’яўляюцца [[Расія]], [[Турцыя]], [[Румынія]]. Каля 40 % паступленняў у бюджэт дае турысцка-рэкрэацыйны комплекс, у [[2007]] годзе Абхазію наведала каля 400 тыс. турыстаў. Абхазскі шэльф здаецца ў арэнду для рыбалоўства турэцкім рыбалоўчым кампаніям. == Гл. таксама == * [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abkhaziagov.org/en/ Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Абхазія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061107051831/http://www.abkhaziagov.org/en/ |date=7 лістапада 2006 }} {{Краіны Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Абхазія| ]] 55pf0uasd03gzyk5ve7leuewq8ciprm 5180926 5180925 2026-08-14T07:46:06Z M.L.Bot 261 5180926 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Абхазія (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Абхазія |Арыгінальная назва = Аҧсны Аҳәынҭқарра <br/> Республика Абхазия |Родны склон = Абхазіі |Сцяг = Flag of the Republic of Abkhazia.svg |Герб = Coat of arms of Abkhazia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Аиааира |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Паўпрызідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Location of the region of Abkhazia in Eastern Europe.svg |На карце2 = |Мовы = [[Абхазская мова|абхазская]], [[Руская мова|руская]] |Заснавана = [[VIII стагоддзе]] |Дата незалежнасці = [[26 лістапада]] [[1994]] |Незалежнасць ад = [[Грузія|Грузіі]] |Сталіца = [[Сухумі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сухумі]], [[Гагра]], [[Гудаута]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Абхазіі|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Абхазіі|Віцэ-прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Абхазіі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Бадра Зурабавіч Гунба|Бадра Гунба]]<br/> Бадра Гунба <br/> Валерый Бганба (в.а.) |Месца па плошчы = 163 |Плошча = 8.665 |Працэнт вады = |Этнахаронім = [[Абхазы]] |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 242.862 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = 240.705 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 28 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал) = |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[Расійскі рубель]] <br/> [[абхазскі апсар]] |Дамен/Дамены = |ISO = |Тэлефонны код = 7 840 / 940 |Часавы пояс = +3 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Рэспубліка Абха́зія''' ({{lang-ab|Аҧсны Аҳәынҭқарра}}) — непрызнаная большасцю членаў [[ААН]] дзяржава ў [[Абхазія|Абхазіі]]. Паводле [[Грузія|грузінскага]] адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, дзяржава ўваходзіць у склад Грузіі як [[Аўтаномная Рэспубліка Абхазія]]. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія]]й, на ўсходзе і паўдневым усходзе — з [[Грузія]]й, на поўдні і паўднёвым захадзе амываецца водамі [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Сярэдняя працягласць краіны з захаду на ўсход 160 км, з поўначы на поўдзень 54 км. Працягласць берагавой лініі складае 210 км. З краін-членаў ААН прызнана [[Расія]]й<ref name="ruspriznanieabhyuo">[http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml Заява Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Дзмітрыя Мядзведзева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211020049/http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml |date=11 лютага 2009 }}</ref>, [[Нікарагуа]]<ref name="nikpriznabkhyuo1">.[http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html Нікарагуа прызнала незалежнасць Абхазіі і Паўднёвай Асеціі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714092306/http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html|date=14 ліпеня 2011}} [[Mignews]]</ref><ref name="nikpriznabkhyuo2">[https://web.archive.org/web/20080922040204/http://www.kommersant.ru/news-y.aspx?NewsID=132253 Нікарагуа афіцыйна прызнала Паўднёвую Асецію і Абхазію] [[Коммерсантъ]]</ref><ref name="nikpriznabkhyuo3">[http://rian.ru/osetia_news/20080905/151018822.html Нікарагуа афіцыйна прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі] [[РІА «Навіны»]]</ref>, [[Венесуэла]]й<ref name="venezpriznanieabhyuo">http://top.rbc.ru/politics/10/09/2009/328391.shtml РБК — Венесуэла прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі</ref> і [[Сірыя]]й<ref>{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/614725|title=Сухум и Дамаск установили дипотношения|author=|last=|first=|date=2018-05-29|website=www.interfax.ru|publisher=Интерфакс|language=ru|accessdate=2018-05-29}}</ref>. Некаторы час яе прызнавалі таксама [[Вануату]]<ref>[http://kommersant.ru/doc/1655437 «Ъ» высвятліў, што Вануату ўсёткі прызнала Абхазію]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110922044125/http://kommersant.ru/dark-gallery.aspx?id=1655437&picsid=594386&stpid=63&l=1 JOINT STATEMENT On Establishment of Diplomatic Relations Between the Republic of Abkhazia and the Republic of Vanuatu]</ref><ref>[http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&view=article&id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&catid=70:archived-news&Itemid=1 Vanuatu’s recognition to the Republic of Abkhazia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131218140303/http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&view=article&id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&catid=70:archived-news&Itemid=1 |date=18 снежня 2013 }}</ref>, [[Науру]]<ref>[http://lenta.ru/news/2009/12/15/nauru/ Незалежнасць Абхазіі прызналі наўруанцы]</ref> і [[Тувалу]]<ref>[http://apsnypress.info/news/4289.html Астраўная дзяржава Тувалу стала шостым членам ААН, з кім Абхазія ўсталявала дыпламатычныя адносіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315144200/http://apsnypress.info/news/4289.html |date=15 сакавіка 2013 }}</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Abkhazia Districts map-ru.png|250px|thumb|right|Адміністрацыйны падзел Абхазіі]] Складаецца з 6 гістарычных зямель: Садз, Бзып, Гума, Дал-Цабал, Абжуа, Самырзакан. Але згодна з адміністрацыйным падзелам яна падзяляецца на 7 раёнаў (што сімвалізуе сем зорак на дзяржаўным сцязе): Гагрскі, Гудауцкі, Сухумскі, Гульрыпшскі, Ачамчырскі, Ткварчальскі, Гальскі. Гэты падзел у асноўным паўтарае адміністрацыйны падзел Абхазскай АССР, за выключэннем Ткуарчалскага раёна, які быў створаны ў 1995 годзе на частцы тэрыторыі Гальскага і Ачамчырскага раёнаў. У Абхазіі 7 гарадоў (Сухумі, Гагра, Гудаута, Новы Афон, Ачамчыра, Ткварчал, Гал), 5 пасёлкаў гарадскога тыпу (Цандрыпш, Піцунда, Бзып, Мюсера, Гульрыпш) і 512 вёсак. == Эканоміка == Галоўнымі галінамі эканомікі Абхазіі з’яўляюцца рознічны гандаль і турызм. Прамысловасць развітая слаба. З 183 прамысловых прадпрыемстваў, якія функцыянавалі ў Абхазскай АССР, да цяперашняга часу засталося каля 60. Больш іншых развітыя харчовая (пераважна харчасмакавая — гарбатная, тытунёвая, вінаробная, кансервавая) і лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Штогод здабываецца каля 50 тыс. м² драўніны і перапрацоўваецца звыш 20 тыс. м². Вырабляюцца тытунёвыя вырабы, віна (галоўнае прадпрыемства «Віна і воды Абхазіі», у асноўным жа віна вырабляюцца саматужным спосабам у хатніх умовах), іншыя спіртныя напоі, хлеб, [[Пепсі|пепсі-кола]], рыбныя кансервы, невялікая колькасць гарбаты. Вядзецца здабыча вугля, здабыча і перапрацоўка нафты адсутнічае. Электраэнергетыка прадстаўленая Інгурскай ДРЭС, якая знаходзіцца ў сумеснай эксплуатацыі Грузіі і Абхазіі (бо плаціна ГЭС знаходзіцца ў Грузіі, а падземная электрастанцыя і 4 перападныя ГЭС на рацэ Эрысцкалі і Гальскам вадасховішча, куды вада ідзе па тунэлі — у Абхазіі). Магутнасць — 1370 МВт, можа вырабляць да 4,5 млрд кВт.гдз у год. Вырабляе каля 3,2 млрд кВт.гдз. Сухумская ГЭС і 21 малая ГЭС у цяперашні час не функцыянуюць і ў асноўным разбураныя. Даўжыня высакавольтных ліній электраперадач 916 км, размеркавальных і збытавых электрасетак — 7583,5 км. У сельскай гаспадарцы ў часы СССР спецыялізацыя Абхазіі абумаўляла перавагу сярод пасяўных культур эфірамаслічных (тунг), тытуню і гародніны. У цяперашні час асноўнай пасяўной культурай з’яўляецца кукуруза, невялікую частку займае тытунь. Агульная плошча земляў сяльгаспрызначэння — 421,6 тыс.га. Традыцыйна высокі экспарт у Расію цытрусавых і гародніны, а таксама мімозы, аб’ём экспарту якой у 2007 годзе дасягаў больш 300 тон. Значна паменшылася пагалоўе ската, што абумовіла залежнасць Абхазіі ад імпарту мясной і малочнай прадукцыі. Жывёлагадоўля галоўным чынам малочнага і малочна-мяснога кірунку. Транспарт Абхазіі ўключае аўтамабільны, чыгуначны і авіяцыйны. Аўтамабільны транспарт з’яўляецца асноўным, маюцца мясцовыя аўтобусныя зносіны і зносіны з гарадамі поўдня Расіі. Асноўная праблема — знос машын і недахоп бензіну. Вялікае значэнне мае Ваенна-Сухумская дарога з Сухума да Кадорскай цясніны і далей у Карачаева-Чаркесію. У г. Сухум дзейнічае тралейбусная сістэма. Чыгуначныя пасажырскія зносіны прадстаўлены толькі групай прычапных вагонаў «Масква-Сухум», якая курсуе ў складзе цягніка № 75/76 «Масква-Адлер». Унутраныя прыгарадныя зносіны і рух электрацягнікоў да Сочы зараз цалкам спыненыя з-за поўнага фізічнага зносу рухомага складу і аварыі на цягавай падстанцыі ў пасёлку [[Цандрыпш]], якая прывяла да дээлектрыфікацыі дарогі. Чыгуначная каляіна аднапутная, у савецкі час рух праз Абхазію было скразным, хадзілі пасажырскае цягнікі з Расіі ў Тбілісі, Ерэван, Батумі, Цхалтуба. Зараз чыгуначнае палатно ад платформы Ачгуара да станцыі Інгуры ([[Грузія]]) разабрана. Таксама не аднаўляўся разбураны яшчэ ў 1992 годзе чыгуначны мост праз раку Інгуры. Маецца галінка Ткуарчал-Ачамчыра, прызначаная для вывазу каменнага вугля ад Ткуарчалскага радовішчы да чарнаморскіх партоў. У Абхазіі два аэрапорта — Бамбаура ў Гудауцкім раёне і Бабушэра ў Сухуме. Міжнародныя пасажырскія рэйсы не выконваюцца, 1 раз у тыдзень курсуе самалёт АН-2 па маршруце Сухум-Псху. Чыгункі і аэрапорты Абхазіі таксама выкарыстоўваюцца групоўкай расійскіх войскаў у краіне. Марскія парты — Сухум, Ачамчыра, Гагра і Новы Афон. Здзяйсняецца марскія пасажырскія зносіны па маршруце Сочы-Гагры. Грашовай адзінкай з’яўляецца расійскі рубель, што афіцыйна замацавана ў Дагаворы аб сяброўстве, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамогі паміж Расійскай Федэрацыяй і Рэспублікай Абхазія. Намінальна ёсць таксама абхазская нацыянальная валюта — [[апсар]] (курс апсара ўсталяваны да расійскага рубля, як 1:10), аднак у цяперашні час у апсарах выпушчана толькі некалькі юбілейных манет. У бюджэце Абхазіі ў 2007 годзе прыбыткі склалі 1,43 млрд расійскіх рублёў, што ў 2,5 разы вышэй, чым у 2004 годзе, прычым 434 млн. — расійская дапамога. Выдаткі склалі 1,42 млрд руб., галоўныя іх артыкулы — абарона і міліцыя — 484 млн руб. і адукацыя — 174,8 млн руб. Знешні гандаль Абхазіі дэфіцытна: экспарт складае 30 % абарачэння, імпарт — 70 %. Дзве траціны знешняга гандлю прыходзіцца на Расію. З Абхазіі экспартуецца ў асноўнай сыравіна і сельскагаспадарчая прадукцыя (90 %) — цытрусавыя, вугаль, круглы лес, садавіна (першым чынам хурма), фундук, гарбата, гародніна; прамысловы экспарт (каля 10 %) прадстаўлены вінамі і прадукцыяй Бзыбскага дрэваапрацоўчага камбіната (піламатэрыялы, дошкі, паркет, шпон і іншыя вырабы з драўніны ў еўрапейскія краіны). Імпартуецца ў першую чаргу, бензін, харчаванне, прамысловыя тавары. Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі Абхазіі з’яўляюцца [[Расія]], [[Турцыя]], [[Румынія]]. Каля 40 % паступленняў у бюджэт дае турысцка-рэкрэацыйны комплекс, у 2007 годзе Абхазію наведала каля 400 тыс. турыстаў. Абхазскі шэльф здаецца ў арэнду для рыбалоўства турэцкім рыбалоўчым кампаніям. == Гл. таксама == * [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abkhaziagov.org/en/ Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Абхазія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061107051831/http://www.abkhaziagov.org/en/ |date=7 лістапада 2006 }} {{Краіны Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Абхазія| ]] opmfrx9jbvarhwqveae99nf40cwvhyw 100 193441 5180605 5178233 2026-08-13T15:50:35Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5180605 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Харкаўскі метрамост|2026-08-13T13:40:56Z|Бананчик}} {{Новы артыкул|Стэфан Нарэмбскі|2026-08-10T11:07:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Палац Радушкевіча|2026-08-06T10:54:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|2026-08-05T08:35:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ft3rctuo5nnk34m66ny6zzidu6y2pls 0 201671 5180859 4827662 2026-08-14T07:17:45Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5180859 wikitext text/x-wiki '''Хокінс''' ({{lang-en|Hawkins}}) — англійскае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Бары Хокінс]] (нар. 1979) — англійскі прафесійны гулец у снукер. * [[Бенджамін Хокінс]] (1754—1816) — амерыканскі сенатар, грамадскі дзеяч. * [[Джон Хокінс]] (1532—1595) — англійскі марак, караблебудаўнік, адмірал, пірат. * [[Джэк Хокінс]] (1910—1973) — брытанскі акцёр. * [[Коры Хокінс]] — амерыканскі акцёр. * [[Салі Хокінс]] (нар. 1976) — брытанская актрыса. * [[Тэйлар Хокінс]] (1972—2022) — барабаншчык рок-гурта [[Foo Fighters]]. {{спіс цёзак2}} hadh3wlownw0tlwu21wr0swtzd3rdux 0 203389 5180987 4450233 2026-08-14T09:47:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180987 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны сабор |Беларуская назва = Кафедральны сабор Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы ў Афінах |Арыгінальная назва = {{lang-el|Καθεδρικός Ναος Ευαγγελισμού της Θεοτόκου}} |Выява = Metropolitan Cathedral of Athens02.JPG |Подпіс выявы = Кафедральны сабор, [[Афіны]] |Шырыня выявы = 300px |Сучасны статус = |Краіна = Грэцыя |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Афіны |lat_dir = N |lat_deg = 37.975 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 23.730 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Эладская праваслаўная царква]] |Епархія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць= |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = [[Тэафіл фон Хансен]] і інш. |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Храмавае свята = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = [[1842]] |Заканчэнне будаўніцтва = [[21 мая]] [[1862]] |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = Дзеючы |Сайт = }} '''Кафедральны сабор Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы ў Афінах''' ({{lang-el|Καθεδρικός Ναος Ευαγγελισμού της Θεοτόκου}}), часта скарочана называецца '''Мітропалі''' — кафедральны сабор [[Архібіскуп Афінскі і ўсяе Элады|архіепіскапа Афінскага і ўсёй Элады]]. Будаўніцтва сабора пачалося ў дзень [[Ражство|Ражства]] [[1842]] года, падмурак яго заклалі [[кароль Грэцыі]] [[Атон Баварскі|Атон]] і каралева Амалія. Для ўзвядзення храма выкарыстоўвалі мармур 72 разбураных у той час цэркваў у Афінах. Над праектам у цэлым працавалі 3 архітэктары, сярод якіх і [[Тэафіл фон Хансен]]. Праз тры гады ўсе будаўнічыя працы былі завершаны. [[21 мая]] [[1862]] года сабор быў асвячоны ў гонар [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы|Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы]] (Ευαγγελισμός της Θεοτόκου) у прысутнасці караля і каралевы Грэцыі. == Архітэктура комплексу == Сабор [[купал]]ьны, [[неф|трохнефны]]. Унутры храма знаходзяцца грабніцы двух святых Грэцыі, забітых туркамі ў часы асманскай улады: Святога Філафея і [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Рыгор V, Патрыярх Канстанцінопальскі|Рыгора V]]. Першы быў закатаваны туркамі ў [[1559]] годзе за выкуп грачанак з турэцкіх гарэмаў, другі — павешаны па загадзе турэцкага султана [[Махмуд II|Махмуда II]], а яго цела кінута ў [[Басфор]] у [[1821]] годзе ў адказ на грэчаскае паўстанне 25 сакавіка, што прывяло да [[Грэчаская рэвалюцыя|Грэчаскай вайны за незалежнасць]]. Яго цела было выратавана грэчаскімі маракамі, знаходзілася ў Адэсе, а ў [[1871]] годзе было перанесена ў Афіны. Побач з саборам з поўначы збудавана невялікая [[Царква Святога Элефтэрыёса]], яе часта называюцца ''Малым Метраполісам''. На плошчы перад саборам усталяваны дзве статуі: святому [[Канстанцін XI Драгаш|Канстанціну XI Драгашу]] і [[Дамаскін, Архіепіскап Афінскі|архіепіскапу Дамаскіну]], які ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў [[Архіепіскап Афінскі і ўсяе Элады|архіепіскапам Афінскім і ўсяе Элады]], а таксама рэгентам караля [[Георг II (кароль Грэцыі)|Георга II]] і адначасова [[прэм'ер-міністр Грэцыі|прэм'ер-міністрам Грэцыі]] ў [[1946]] годзе. У [[2009]] годзе сабор па патрабаванні архіепіскапа [[Еранім II, Архібіскуп Афінскі|Ераніма II]] быў зачынены на летнюю рэканструкцыю. == Гл. таксама == * [[Канстантынас Фанеліс]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.sacred-destinations.com/greece/athens-mitropoli-cathedral.htm Mitropoli (Cathedral), Athens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121022142956/http://www.sacred-destinations.com/greece/athens-mitropoli-cathedral.htm |date=22 кастрычніка 2012 }} [[Катэгорыя:Славутасці Грэцыі]] [[Катэгорыя:Царква Грэцыі]] [[Катэгорыя:Саборы Грэцыі|Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Афіны)]] k6d0bbtmoaugnjau9jjaiwxdlelqmyy 0 205203 5180499 4731808 2026-08-13T13:15:34Z Makenzis 56337 /* Дасягненні */ 5180499 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Нью-Сэйнтс | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-cy|Clwb Pêl-droed y Seintiau Newydd}} | Мянушкі = | Горад = [[Ллансантфрайд]], [[Уэльс]] <br/>[[Освестры]], [[Англія]] | Заснаваны = [[1860]] | Стадыён = [[Парк Хол (стадыён)|Парк Хол]], [[Освестры]] | Умяшчальнасць = 2 000 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Валійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2023/24 | Месца = 1 месца | Сайт = http://www.tnsfc.co.uk/ | pattern_la1 = _levandiakos1617t | pattern_la2 = _siroki1718h | pattern_b1 = _llevandiakos1617t | pattern_b2 = _siroki1718h | pattern_ra1 = _levandiakos1617t | pattern_ra2 = _siroki1718h | pattern_sh1 = _newsaints1920h | pattern_sh2 = | pattern_so1 = | pattern_so2 = | leftarm1 = D2ECCC | leftarm2 = 0000FF | body1 = D2ECCC | body2 = 0000FF | rightarm1 = D2ECCC | rightarm2 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | socks2 = 0000FF }} '''«Нью-Сэйнтс»''' ({{lang-cy|Clwb Pêl-droed y Seintiau Newydd}}, {{lang-en|The New Saints Football Club}}), ці проста '''ТНС''' — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[футбольны клуб]], які прадстаўляе гарады [[Ллансантфрайд]], [[Повіс|графства Повіс]], [[Уэльс]] і [[Освестры]], [[Шропшыр]], [[Англія]] (размешчаны ў 13 кіламетрах адзін ад аднаго). Заснаваны ў [[1860]] годзе. З [[1997]] па [[2006]] гады насіў назву «Тотал Нэтварк Салюшнс» ({{lang-en|Total Network Solutions}}) па назве свайго фундатара. Да 1997 года клуб называўся «Ллансантфрайд» ({{lang-en|FC Llansaintfraid}}). == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Уэльса па футболе|Чэмпіянат Уэльса]]:''' :: '''Пераможца (18):''' 1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26 *'''[[Кубак Уэльса па футболе|Кубак Уэльса]]:''' :: '''Уладальнік (8):''' 1995/96, 2004/05, 2011/12, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2018/19, 2021/22 {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://tnsfc.co.uk/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810194734/http://www.tnsfc.co.uk/ |date=10 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Уэльса|Нью-Сэйнтс]] [[Катэгорыя:ФК Нью-Сэйнтс| ]] [[Катэгорыя:Ллансантфрайд]] [[Катэгорыя:Освестры]] rnvovcsou774flh14e8alu0loi6sxf9 5180501 5180499 2026-08-13T13:15:46Z Makenzis 56337 5180501 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Нью-Сэйнтс | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-cy|Clwb Pêl-droed y Seintiau Newydd}} | Мянушкі = | Горад = [[Ллансантфрайд]], [[Уэльс]] <br/>[[Освестры]], [[Англія]] | Заснаваны = [[1860]] | Стадыён = [[Парк Хол (стадыён)|Парк Хол]], [[Освестры]] | Умяшчальнасць = 2 000 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Валійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 1 месца | Сайт = http://www.tnsfc.co.uk/ | pattern_la1 = _levandiakos1617t | pattern_la2 = _siroki1718h | pattern_b1 = _llevandiakos1617t | pattern_b2 = _siroki1718h | pattern_ra1 = _levandiakos1617t | pattern_ra2 = _siroki1718h | pattern_sh1 = _newsaints1920h | pattern_sh2 = | pattern_so1 = | pattern_so2 = | leftarm1 = D2ECCC | leftarm2 = 0000FF | body1 = D2ECCC | body2 = 0000FF | rightarm1 = D2ECCC | rightarm2 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | socks2 = 0000FF }} '''«Нью-Сэйнтс»''' ({{lang-cy|Clwb Pêl-droed y Seintiau Newydd}}, {{lang-en|The New Saints Football Club}}), ці проста '''ТНС''' — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[футбольны клуб]], які прадстаўляе гарады [[Ллансантфрайд]], [[Повіс|графства Повіс]], [[Уэльс]] і [[Освестры]], [[Шропшыр]], [[Англія]] (размешчаны ў 13 кіламетрах адзін ад аднаго). Заснаваны ў [[1860]] годзе. З [[1997]] па [[2006]] гады насіў назву «Тотал Нэтварк Салюшнс» ({{lang-en|Total Network Solutions}}) па назве свайго фундатара. Да 1997 года клуб называўся «Ллансантфрайд» ({{lang-en|FC Llansaintfraid}}). == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Уэльса па футболе|Чэмпіянат Уэльса]]:''' :: '''Пераможца (18):''' 1999/00, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26 *'''[[Кубак Уэльса па футболе|Кубак Уэльса]]:''' :: '''Уладальнік (8):''' 1995/96, 2004/05, 2011/12, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2018/19, 2021/22 {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://tnsfc.co.uk/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810194734/http://www.tnsfc.co.uk/ |date=10 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Уэльса|Нью-Сэйнтс]] [[Катэгорыя:ФК Нью-Сэйнтс| ]] [[Катэгорыя:Ллансантфрайд]] [[Катэгорыя:Освестры]] 8klfk1k04xms4s18j0pumeob2ez88o1 0 205651 5180511 5178206 2026-08-13T13:28:55Z ~2026-44277-48 172543 Была таўталогія 5180511 wikitext text/x-wiki '''Ляўша''', ляўшун — [[Гамініды|чалавек]], які пераважна карыстаецца левай рукой. Антонім да слова «ляўша» — «[[праўша]]». Сярод людзей ляўшы складаюць каля 15 %<ref name="sciam">Крыніца: [https://web.archive.org/web/20070928062615/http://www.sciam.ru/2006/7/news-6.shtml атрыкул у часопісе Scientific American{{ref-ru}}]</ref>, гэта значыць, ляўшой з’яўляецца кожны сёмы. Чалавек, які з’яўляецца ляўшой, у асноўным выкарыстоўвае левую руку значна часцей, чым правую; ляўша пераважна будзе карыстацца левай рукой для асабістых патрэб, гатавання ежы і іншых спраў. Рука, якую выкарыстоўваюць для пісьма, не з’яўляецца дакладным індыкатарам лева-(права-)рукасці. Так, мноства ляўшэй пішуць правай рукой, выкарыстоўваючы левую руку для выканання большасці іншых задач. [[Міжнародны дзень ляўшы]] — свята, якое адзначаецца штогод [[13 жніўня]]. == Статыстыка == [[Файл:lefthandersday.jpg|thumb|right|250px|Дзень ляўшы, [[13 жніўня]] [[2002]] года]] У 1977 годзе прыблізна 8 — 15 % дарослага насельніцтва з’яўляліся ляўшамі<ref>Hardyck, C., & Perinovich, L. F. (1977). "Left-handedness, " ''Psygological Bulletin'', 84, 385—404</ref>. Даследаванні паказваюць, што ляўшамі часцей з’яўляюцца мужчыны, чым жанчыны.<ref>Raymond, M.; Pointer, D; Dufour, A.; and Pape, M. (1996). |Frequency-dependend maintenance of left-handedness in humans, " ''Proceedings of the Royal Society of London'', B, 263, 1627—1633</ref> Ляўшы найчасцей сустракаюцца сярод моназіготных [[блізняты|блізнят]]<ref>[http://www.nomotc.org/library/twinnings_facts.html Twinnings Facts — National organization of Mothers of Twins Clubs, Inc.]{{Недаступная спасылка}}. Accesed June 2006.</ref>, людзей з сексуальнымі адхіленнямі<ref>Cantor, J. M.; Klassen, P. E.; Dickey, R.; Christensen, B. K.; Kuban, M. E.; Black, T.; Willams, N. S.; &blanchard, R. (2005). {{PDFlink|[http://www.binik-lab.com/pdf/17.pdf "Handedness in pedofilia and hebefilia,"]|136&nbsp; [[Kibibyte|KiB]]<!--application/pdf, 139906 bytes-->}} ''Archive of Sexual Behavior'', 34, 447—459.</ref>, і асобных груп людзей з неўралагічнымі парушэннямі, такімі як [[эпілепсія]],<ref>Schachter, S. C.; Boulton, A.; Manoach, D.; O’Connor, M.; Weintraub, S.; Blume, H.; & Schomer D. L. (1995). "Handedness in patients with intractable epilepsy: Correlations with side of temporal lobectomy and gender, " ''Journal of epilepsy'', 8, 190—192.</ref> [[Хвароба Даўна|Сіндром Даўна]],<ref>Batheja, M., & McManus, I. C. (1985). "Handedness in the mentally handicapped, " ''Developmental Medicine and Child neurology'', 27, 63-68.</ref> [[аўтызм]],<ref>Cornish, K. M. McManus, I. C. (1996). "Hand preference and skill in children with autism, " ''Journal of Autism and Developmental Disorders'', 26, 597—609.</ref> затрымка інтэлектуальнага развіцця<ref>Grouios, G.; Sakadami, N.; Poderi, A.; & Alevriadou, A. (1999). «Exess of non-right handedness among individuals with intellectual disabilithy» Experimental evidence and possible expansions, " ''Journal of Intelectual Disabilithy Research'', 43, 306—313</ref> і [[дыслексія]]. Згодна са статыстыкай, моназіготны блізнюк чалавека-ляўшы мае 76 % шанс на тое, што ён таксама будзе ляўшой, прычыны гэтага ідэнтыфікуюцца як часткова генетычныя і частков экалагічныя.<ref>[http://asc.yahoo.com/20020628.html Ask Yahoo!: Why am I right-handed, but my brother is left-handed?]{{Недаступная спасылка}} accesed June 2006.</ref> Сярод насельніцтва [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] сустракаецца значна больш ляўшэй, чым у іншых этнічных групах па ўсім свеце, у той час як сярод насельніцтва [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] [[Еўропа|Еўропы]], [[Афрыка|Афрыкі]] ляўшэй сустракаецца значна менш<ref name="biomed">[http://biomedcentral.com/1471-2474/4/3/table/T2 Table 2]</ref>. Паўднёвае паўшар’е больш «леварукае»: гэта можа быць справакавана і сацыяльнымі прычынамі — ляўшы як «ізгоі» выціскаліся на перыферыю Старога Свету. Згодна са статыстыкай, цяпер на Зямлі жыве каля 500 мільёнаў леварукіх людзей. Ляўшамі ў Еўропе нараджаюцца каля дзесяці працэнтаў дзяцей і яны больш крыклівыя, нецярплівыя, але ўжо ў дзіцячым узросце больш таварыскія, кантактныя. Ляўшы часцей выбіраюць прафесіі атрыстаў, мастакоў, пісьменнікаў, ляўшы лічацца каштоўнымі ў фехтаванні<ref name="TUT.BY">[http://news.tut.by/kaleidoscope/114762.html TUT.BY около 10 % белорусов отметят день Левши] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080823031811/http://news.tut.by/kaleidoscope/114762.html |date=23 жніўня 2008 }}</ref>. == Прычыны развіцця леварукасці == {{main|Пераважная рука}} * Чалавек можа быць «вымушаным» ляўшой з-за пашкоджання левага паўшар’я галаўнога мозгу ў выніку хваробы ці траўмы падчас родаў. * Працяглая (сур’ёзная) [[траўма]] правай рукі: даследаванні паказваюць, што чалавек, які атрымаў сур’ёзную траўму правай рукі, найбольш верагодна стане ляўшой, нават пасля таго, як яго правая рука зажыве. Такія сур’ёзныя траўмы цягнуцца 6 і больш месяцаў. * [[Тэстастэрон]]: Згодна з вдной з тэорый, уздзеянне на плод высокіх доз тэстастэрона да нараджэння можа прывесці да нараджэння дзіцяці-ляўшы<ref>Watkins M (1995). [http://www.hcs.harvard.edu/~husn/BRAIN/vol12/left/html Creation of the Sinister: Biological Contributions to Left-handedness] acessed May 2007.</ref>. Гэта [[Тэорыя Гешвінда-Галабурда|тэорыя Гешвінда]] {{lang-en|[[:en:Geshwind-Galaburda Hypotesis|Geshwind theory]]}}, названая ў гонар [[:en:Norman Geshwind|Нормана Гешвінда]], які распрацаваў яе. Як лічыць [[Норман Гешвінд]], [[тэстастэрон]] уплывае на хуткасць прэнатальнага росту паўшар’яў і адказны за магчымыя адрозненні ў будове мозга ў мужчын і жанчын. Высокае ўтрыманне тэстастэрона ў перыяд унутрывантробнага развіцця запавольвае рост левага паўшар’я ў мужчынскага плода ў параўнанні з жаночым і спрыяе адносна большаму развіццю правага паўшар’я ў асоб мужчынскага полу. Калі ў левым паўшар’і мозга, які развіваецца, запавольваецца працэс міграцыі нейронаў да месц іх канчатковай лакалізацыі, а гэта значыць, і ўсталяванне набходных сувязяў, то падобная затрымка можа прыводзіць да леварукасці, якая, з’яўляючыся даволі рэдкай, усё ж значна часцей сустракаецца сярод мужчын. Гешвінд адзначае, што ляўшы — звычайна мужчыны — больш схільны да пэўных захворванняў імуннай сістэмы, напрыклад, да язвавага каліту. Тэстастэрон, як было паказана, аказвае тармозячы ўплыў на развіццё імуннай сістэмы. Паколькі леварукасць, імунныя расстройствы і збоі ў навучанні маюць тэндэнцыю да сямейнага распаўсюджвання, Гешвінд прыходзіць да вываду, што асобныя генныя комплексы, якія адказваюць за імунную рэактыўнасць, рэгулююць і ўзровень тэстастэрону, у выніку чаго ў пэўных асоб назіраецца залішняя сакрэцыя гэтага гармону альбо залішняя адчувальнасць да яго. Тэорыя працягвае развівацца, каб даказаць сувязь больш высокага ўзроўню тэстастэрона і вынікаючай з гэтага перавагі правага паўшар’я з аўтаімунымі расстройствамі, такімі як [[дыслексія]] і [[заіканне]]. Дыслексія сустракаецца сярод мужчын у чатыры разы часцей, чым сярод жанчын і, верагодна, звязваецца з леварукасцю<ref>Мозг, разум и поведение [http://galactic.org/Xomo/m988.htm Мышление и сознание]{{Недаступная спасылка}} Чэрвень 2007</ref>. * Тэорыя [[ультрагук]]а, якая тычыцца таго, што даследаванні з выкарыстаннем ультрагука здольныя паўплываць на мозг будучага дзіцяці. Гэтая тэорыя заснаваная на некалькіх даследаваннях<ref>«''Routine ultrasonografy in utero and subsequent handedness and neurological development''», K.A. Salvesen, L.J. Vatten, S.H. Eik-Nes, K. Hugdahl, L. S. Bakketeig, British Medical Journal. Vol. 307, 1993, 159-64.</ref><ref>«''Routine ultrasound screening in pregnacy and children subsequent handedness.''» H. Kieler, O. Axelsson, B. haglund, S. Nilsson, K. A. Salvsesen, Early Human Development, vol 50, 1998, 233-45.</ref>, у якіх вывучалася дадзеная праблема. У адным з іх аўтары сцвярджаюць: «…Мы знайшлі сувязь паміж звычайнай ультрасанаграфіяй і наступным „неразвіццём“ перавагі правай рукі ў дзяцей у пачатковай школе». Але пазней у тым жа самым артыкуле аўтары сцвярджаюць, што «дадзеная залежнасць… можа з’яўляцца выпадковай», і «вынікі не могуць з’яўляцца істотнымі, бо даследаванні не мелі дастатковай статыстычнай выбаркі для таго, каб зрабіць вывад аб уплыве ультрасанаграфіі на наступнае развіццё пераважнай рукі ў дзіцёнка». Тэорыя мае вельмі абмежаванае прымяненне (толькі ў чалавека і толькі ў развітых краінах у апошнія некалькі дзесяцігоддзяў) і не можа нічога патлумачыць і прадказаць. * [[Эвалюцыйная тэорыя асіметрыі В. А. Геадакяна]]: праварукасць і леварукасць не паталогія, а нармальныя, адаптыўныя фенатыпы для стабільнага і зменлівага асяроддзя, якія рэгулююць пластычнасць паводзін грамадства. У эмбрыёна дамінуе больш старажытнае правае паўшар’е, якое кіруе левай рукой. У аптымальных умовах інтэнсіўнае развіццё левага паўшар’я прыводзіць да таго, што рана ці позна яно абганяе правае паўшар’е, і адбываецца поўная транслакацыя дамінантнасці паўшар’яў і рук, гэта значыць, леварукасць пераходзіць у транс-праварукасць (дамінаванне левага паўшар’я і правай рукі). Экстрэмальныя ўмовы (экалагічны і псіхалагічны стрэс маці) ствараюць гіпаксію, якая прыгнятае больш адчувальнае левае паўшар’е эмбрыёна. Тармажэнне развіцця левага паўшар’я прыводзіць да таго, што яно прапускае лабільную фазу развіцця дамінантнасці левай рукі. Пры гэтым мяняецца толькі паўшарнасць, але не рукасць, і эмбрыён становіцца цыс-леварукім (дамінаванне левага паўшар’я і левай рукі). Гіпотэзу эмбрыянальнай гіпаксіі пацвярджае высокі працэнт леварукіх сярод блізнят і неданошаных дзяцей (які нельга патлумачыць механічнымі пашкоджаннямі мозга ў чэраве маці ці падчас родаў). * Археалагічныя дадзеныя гавораць на карысць таго, што пасля першапачатковага аднолькавага выкарыстання абедзвюх рук ([[сіметрыя]]) развілася [[асіметрыя]] ў бок перавагі выкарыстання правай. * У [[2008]] годзе брытанскія вучоныя знайшлі «ген ляўшэй». [[Ген]] [[LRRTM1]] грае галоўную ролю падчас фарміравання [[мова|мовы]] і [[эмоцыя|эмоцый]]<ref name=TUT.BY/>. == Перавучванне == Падчас ранніх этапаў станаўлення сучаснага грамадства вялікае значэнне надавалася стандартызацыі і дысцыплінаванню<ref>''Фуко М.'' Надзирать и наказывать. рождение тюрьмы. М.: Ad Marginem, 1999. 478, [2] стр. ISBN 5-93321-010-2</ref>. У межах гэтага падыходу ўсё, што ўспрымалася як адхіленне, павінна было быць альбо выпраўлена сродкамі ўзмоцненай муштры, альбо ізалявана ад грамадства. Дамінаванне левай рукі разглядалася як адхіленне ад нормы і ў шмат якіх краінах ляўшэй гвалтоўна перавучвалі ў дзяцінстве (звычайна, гэта тычылася, абавязковага выкарыстання правай рукі падчас пісьма і карыстання сталовымі прыборамі). Паступова было ўсвядомлена бесперспектыўнасць і шкоднасць гэтага падыходуі ад перавучвання сталі адмаўляцца<ref name="autogenerated1">Г. Н. Сердюковская, А. П. Чуприков // Леворукость у детей и подростков. Сборник трудов, М., 1987</ref><ref>Выявление леворукости и психогигиена леворуких детей. // Методические рекомендации МЗ СССР (составители А. П. Чуприков и др.), М., 1985, 9 с.</ref>. У [[СССР]] перавучванне леварукіх дзяцей у свой час мела масавы характар. Але, як паказаў савецкі вопыт, перавучванне прыводзіць да істотнага пагаршэння псіхічнага і фізічнага здароўя леварукіх. Гэты стан атрымаў назву ''«дэксастрэс»'' па А. П. Чупрыкаву. Дэксастрэс — (ад {{lang-el|Δεξτερ}} — правы) хваравітае псіхафізіялагічнае напружанне, якое адчувае леварукі (левалатаральны) чалавек ва ўмовах ціска праварукага асяроддзя. У найбольш яркай форме дэксастрэс выяўляецца пры гвалтоўным перавучванні леварукіх дзяцей і забароне пісаць левай рукой. следсвам чаго з’яўляецца пагаршэнне здароўя дзіцяці: з’яўленне разнастайных неўратычных і няўрозападобных станаў ([[дэпрэсія]], страхі, начны [[энурэз]], [[заіканне]] і інш.), абвастрэнне схаваных наступстваў перынатальнай гіпатаксічнай энцэфалапатыі — аж да [[эпілепсія|эпілепсіі]]<ref>А. П. Чуприков, В. Д. Мишев. // Латеральность населения СССР в конце 70-ых и начале 80-ых годов. К истории латеральной нейропсихологии и нейропсихиатрии. Хрестоматия. Донецк, 2010, 192 с.</ref><ref name="autogenerated2">А. П. Чуприков, Е, А. Волков. // Мир леворуких. Киев. 2008.</ref>. Хаця публікацыі ў абарону леварукіх дзяцей з’явіліся яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя (у прыватнасці ў Англіі), тым не менш навуковы доказ існавання дэксастрэса і верыфікацыя яго наступстваў належаць прафесару Анатолю Чупрыкаву і яго вучням, якія яшчэ з пачатку 80-ых гадоў сталі вывучаць дэксастрэс і ініцыявалі ў савецкіх сродках масавай інфармацыі кампанію ў абарону леварукіх дзяцей ад перавучвання. У [[1985]] годзе [[Міністэрства аховы здароўя СССР|Міністэрствам аховы здароўя СССР]], а ў [[1986]] годзе [[Міністэрства адукацыі СССР|Міністэрствам адукацыі СССР]] былі прыняты афіцыйныя дакументы з ахову леварукага пісьма і аховы здароўя леварукіх дзяцей у СССР <ref name="autogenerated1" /> == Сучасная абарона леварукіх == Цяпер ва ўсіх краінах СНД імкнуцца прытрымлівацца асноўных палажэнняў вышэйазначаных дакументаў і колькасць ляўшэй сярод насельніцтва павялічылася (з 3-4 % до 8-12 %). Такім чынам, насельніцтва краін СНД далучылася да агульнасусветнага руха па ахове правоў леварукіх<ref name="autogenerated2" /> == Сацыяльнае кляймо і праследванне леварукасці == === Назвы, выкарыстоўваемыя для азначэння ляўшэй === ==== З адмоўнымі канатацыямі ==== Існуе шмат размоўных тэрмінаў, якія выкарыстоўваюцца для зварота да чалавека-ляўшы. Частка з іх з’яўляецца слэнгавымі ці жаргоннымі словамі, ў той час як іншыя могуць быць зняважлівымі ў пэўным кантэксце. У [[англійская мова|англійскай мове]] ў большасці тэхнічных кантэкстаў замест слова леварукі («[[:en:left-handed|left-handed]]») выкарыстоўваецца слова левабаковы («[[:en:sinistral|sinistral]]»), а замест слова леварукасць («[[:en:left-handed|left -handedness]]») выкарыстоўваецца слова левабаковасць («[[:en:sinistral|sinistrality]]»). Дадзеныя тэхнічныя тэрміны паходзяць ад [[лацінская мова|лацінскага]] слова «sinister» — левы, леварукі, у пераносным значэнні — злавесны (мрачны)<ref>[http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=sinistral yourDiktionary Word of the Day: sinistral] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607225058/http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=sinistral |date=7 чэрвеня 2011 }}. Accesed June 2006.</ref>. Асобныя ляўшы самі лічаць сябе прыгнечанымі (непаўнацэннымі), нават на мяжы забабонаў. У гісторыі магчыма знайсці вясомыя аргументы на карысць гэтага. У шматлікіх еўрапейскіх мовах слова «права» не толькі з’яўляецца сінонімам правільнасці, але таксама выкарыстоўваецца як «улада» і «правасуддзе»: у [[нямецкая мова|нямецкай]] і [[нідэрландская мова|нідэрландскай]] мовах — recht (права, прававы, юрыдычны), у [[французская мова|французскай]] — droit (прама, права, прававы), у [[іспанская мова|іспанскай]] — derecho (права, прававы); у большасці [[славянскія мовы|славянскіх моў]] корань «праў» выкарыстоўваецца ў словах, якія нясуць значэнні правільнасці і правасуддзя. Гістарычна склалася, што быць праўшой таксама значыць «быць кваліфікаваным, умелым, лоўкім»: лацінскае слова «dexter» («правы») абазначае праўшу як лоўкага; іспанскі тэрмін «diestro» мае два значэнні: «праўша» і «кваліфікаваны». У [[ірландская мова|ірландскай мове]] «deas» азначае «правільны бок» і «добры», а слова «ciotóg» звязана са словам «ciotach», «нязграбны, няспрытны, нязручны»<ref>[http://archives.tcm.ie/thekingdom/2003/07/24/story10018.asp «My Left Foot»], {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523133146/http://archives.tcm.ie/thekingdom/2003/07/24/story10018.asp |date=23 мая 2007 }} ''The Kingdon'', 24 July, 2003. Accessed June 2006.</ref>. Англійскае слова «sinister» («злавесны») паходзіць ад лацінскага «sinister, -tra, trum». Яно першапачаткова азначала «левы, левабаковы», а потым, у Класічную лацінскую эпоху, прыняло сэнс «зло, злы», і «няўдачны, несчаслівы». У той жа час слова «sinister» («злавесны») паходзіць ад слова «sinus», якое значыла «карман»: традыцыйная рымская тога мела толькі адзін карман, прызначаны для праўшэй і для зручнасці выкарыстання размешчаны на левым баку. Сучаснае [[італьянская мова|італьянскае]] слова «sinistra» мае два значэнні: злавесны і левы. Іспанскае «siniestra» таксама мае два значэнні, хаця яго значэнне «левы» выкарыстоўваецца рэдка — для гэтага звычайна выкарыстоўваецца [[баскская мова|баскскае]] слова «izkuierda»<ref>[http://etimologias.dechile.net/?izquierda Etimología de izquierda], deChile.com. Accesed June 2006. (Spanish)</ref> (па баскску — esker). Нямецкае слова «links» азначае «злева» прыметнік «link» мае значэнне «хітра, цішком, употай, вакольным шляхам», а дзеяслоў «linken» — «падманваць». Ляўша павінен быць не толькі няўдачнікам, а таксама няўклюдным і нязграбным, што паказвае французскае «gaushe» (левы, нязграбны), нямецкае «links» (злева) і «linkisch» (нязграбны). Галандскі выраз «twee linkerhanden hebben» («мець две левых рукі») азначае «быць нязграбным». Паколькі ўсе дадзеныя словы з’яўляюцца вельмі старажытнымі, яны падтвярждаюць тэорыі, якія ўказваюць, што панаванне праварукіх з’яўляецца вельмі старажытнай з’явай. На [[партугальская мова|патругальскай мове]] самае звычайнае слова, якое абазначае чалавека-ляўшу, «canhoto», калісці выкарыстоўвалася для абазначэння дзябла, а «canhestro» — слова, якое перакладаецца як «нязграбны». Нават слова «ambidextrity» («кемлівасць») адлюстроўвае прадузятасць, мае на ўвазе «кваліфіуацыю з двух бакоў». Але яно ўтрымлівае лацінскі корань «dexter», які значыць «права, правы», што адлюстроўвае сэнс «быць правым з двух бакоў». Гэта ствяржэнне таксама відавочна ў менш вядомым антоніме «ambisinistrous», які значыць «нязграбны з двух бакоў» і паходзіць ад лацінскага кораня «sinister» — злавесны<ref>[http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=ambisinistrous] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070526193141/http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=ambisinistrous |date=26 мая 2007 }}, yuorDictionary.com, November 28, 2003.</ref>. ==== Са станоўчымі канатацыямі ==== [[Файл:Inca lloque yupanqui.jpg|thumb|right|200px|[[Льоке Юпанкі]], трэці [[Сапа Інка]], чыё імя значыць «Славуты ляўша». Мал. [[Феліпе Гуаман Пома дэ Айяла]].]] У той жа час у [[інкі|інкаў]] ляўшы называліся і цяпер называюцца сярод [[індзейцы|індзейскіх]] народаў [[Анды|Анд]] словам «льоке» ({{lang-qu|lluq'i}}), якое мае станоўчы сэнс. Сярод народаў Анд лічыцца, што ляўшы маюць асаблівыя духоўныя здольнасці, у тым ліку і [[магія|магічныя]]. Трэці [[Сапа Інка]] — [[Льоке Юпанкі]] — быў ляўшой, яго імя ў перакладзе з кечуа значыць «славуты ляўша». ===== Ляўша «Southpaw» ===== У спорце ляўшэй часта называюць «Southpaw». Прынята лічыць, што дадзены тэрмін з’явіўся ў Злучаных Штатах, у гульне ў [[бейсбол]]<ref>[http://www.fightbeat.com/article_defail.php?AT=57]{{Недаступная спасылка}}. Accesed August 2006</ref>. Бейсбольныя палі звычайна праектуюцца такім чынам, што адбіваючы стаіць тварам на ўсход, каб паўдзённае ці вячэрняе сонца не свяціла яму ў вочы. Гэта значыць, што пітчары-ляўшы кідаюць сваёй «паўднёвай» рукой. Першае выкарыстанне тэрміна «Southpaw» прыпісваецца [[Фінлі Пітэр Дан|Фінлі Пітэру Дану]] (Finley Peter Dunne). Але, [[Оксфардскі слоўнік англійскай мовы]] ўносіць у спіс небейсбольную цытату «паўднёвая лапа», якая значыць удар левай рукой, ужо ў 1848 годзе<ref>Morris Evan (1995)[http://www.word-detektive.com/093098.html Word detective researsh]{{Недаступная спасылка}}. Accesed June 2006.</ref> толькі тры гады пасля першай арганізаванай гульні ў бейсбол. Увогуле ляўшы, звычайна, маюць перавагу падчас гульні ў [[бейсбол]]<ref>[http://lenta.ru/news/2008/07/09/lefthand/ Учёные доказали преимущества левшей при игре в бейсбол]</ref>. У [[бокс]]е спартсмены, якія баксуюць левай рукой (ляўшы), часта згадваюцца як «southpaw». Тэрмін таксама выкатыстоўваецца для апісання стойкі, калі баксёр размяшчае правую нагу спераду левай (правабаковая стойка, калі левая рука і нага знаходзяцца ззаду). Такім тэрмінам можа метіцца і баксёр-праўша, які баксіруе ў правабаковай ({{lang-en|southpaw}}) стойцы. Большасць баксёраў, ляўшэй ці праўшэй, звычайна трэніруюцца са спарынг-партнёрамі, якія выкарыстоўваюць традыцыйную левабаковую стойку (правая ўдарная рука знаходзіцца ззаду), што ў будучым дае ляўшам перавагу. === «Непадыходзячыя» прылады працы === [[Файл:Japanese knife blade types.png|right|thumb|150px|Кухонныя нажы: (1) сіметрычны, (2) прызначаны для правай рукі, (3) прызначаны для левай рукі]] Леварукія людзі часта адчуваюць нязручнасці з-за пераважаючых у грамадстве рэчаў, прызначаных для праўшэй (для выкарыстання правай рукой). Шматлікія інструменты і прылады распрацаваны з разлікам на зручнасць выкарыстання менавіта правай рукой. Напрыклад, [[нажніцы]] створаны такім чынам, каб лінія разрэзу была бачна чалавеку, які трымае іх у правай руцэ, хаця ў такім выпадку яна аказваецца скрытай для карыстальніка-ляўшы. Акрамя таго, ручкі часта штампуюцца ў бок, зваротны для ляўшы, такім чынам, яму іх нязручна трымаць, і частае выкарыстанне такіх нажніц можа прывесці да сур’ёзнага дыскамфорту. [[Файл:Lefthanded holds righthanded mouse.jpg|right|thumb|150px|Ляўша трымае мыш, прызначаную для выкарыстання правай рукой.]] На асобных працоўных месцах, абсталяваных камп’ютарам, мыш можа знаходзіцца толькі з правага боку, што робіць нязручным яе выкарыстанне для ляўшы. У той жа час прызначэнне левай і правай кнопак мышы можа быць зменена дзеля зручнасці ляўшэй. Кухонныя нажы еўрапейскага стылю з’яўляюцца сіметрычнымі, у той час як японскія нажы маюць усечанае асіметрычнае лязо; мадэлі для ляўшэй рэдкія, і звычайна іх неабходна спецыяльна заказваць.<ref>[http://www.nytimes.com/2006/09/23/businnes/23pursuits.html?_r&1&ref=slogin «How to Succeed at Knife-Shapening Without Losing a Thumb»] ''[[New York Times]]'', September 23, 2006. Accesed September 23, 2006.</ref> Нястача інструментаў і механізмаў, прызначаных для ляўшэй, на мностве працоўных месц не толькі стварае нязручнасці ў выкарыстанні, але і фактычна можа прывесці да небяспечных вынікаў. [[Файл:2scissors.jpg|thumb|300px|Два тыпы нажніц: справа — «стандартныя» (для праўшэй), злева — прызначаныя для выкарыстання левай рукой]] Дзіцяці-ляўшы цяжка навучыцца пісаць, калі настаўнік адмаўляецца навучыць дзіця правільнаму і зручнаму для яго спосабу пісьма. Гэта адбываецца таму, што лічыцца, што пісьмо левай рукой з’яўляецца адлюстраваннем пісьма правай рукой, што робіць яшчэ больш цяжкім і заблытаным працэс навучання пісьму. У выніку большасць ляўшэй падчас пісьма выгібаюць руку вакол ручкі такім чынам, каб нахіл бумагі меў той жа самы вугал, што і ў праўшэй, замест таго, каб проста нахіліць бумагу ў супрацьлеглы бок. Як толькі гэта прывычка сфарміравана, яе вельмі цяжка разбурыць. Такое выгібанне кісці прыводзіць да таго, што руку, якая знаходзіцца ззаду ад напісаных сімвалаў, неабходна падымаць над радком пісьма, што прыводзіць да яшчэ большых нязручнасцяў. Калі левая рука размешчана правільна, то яна знаходзіцца ніжэй за радок пісьма, як і ў праўшэй. Людзі, якія з’яўляюцца ляўшамі, ў арабскім свеце і Ізраілі не маюць такіх цяжкасцяў з пісьмом, паколькі пісьмо на мовах гэтых краін адбываецца справа налева, што перашкаджае ляўшам праводзіць сваёй рукой па чарнілам, як гэта здараецца падчас пісьма злева направа. Гэта таксама актуальна для моў [[урду]] і [[фарсі]]. Шмат кампаній з «добрымі намерамі» вырабляюць прадукты, якія падыходзяць для ляўшэй, але яны яшчэ не здольны задавальніць іх патрэбнасці. Напрыклад, шмат кампаній вырабляюць «нажніцы для ляўшэй», проста адлюстроўваючы ручкі нажніц, тым самым робячы хват зручным для ляўшы. Але на нажніцах, каб імі сапраўды маглі карыстацца ляўшы, лёзы таксама павінны быць перавёрнутымі, інакш ляўша выконвае «сляпы разрэз», таму што лязо закрывае чалавеку від на дадзены аб’ект. === Тэхнічныя перавагі === * Англамоўнае размяшчэнне знакаў на стандартнай [[QWERTY]]-клавіятуры. Дадзенае размяшчэнне знакаў утрымлівае на левым баку клавіятуры значна больш літар, якія выкарыстоўваюцца часцей, гэта значыць, левая рука выконвае больш націсканняў клавіш для друку, даючы ляўшам перавагу<ref>{{Cite web |url=http://www.findarticles.com/mi_m1511/is_n4_v18/ai_19227826/pg_2 |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2014 |archive-date=4 чэрвеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060604050206/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1511/is_n4_v18/ai_19227826 |url-status=dead }}</ref>. * [[Бокс]] — леварукі баксёр мае перавагу пры ўдары ў [[печань]]. Але губляе перавагу, ўласцівую праварукаму баксёру, пры ўдары ў [[сэрца]]. * Будаўніцтва — ляўша-цясляр мае перавагу ў тых выпадках, калі праца тапаром, нажоўкай ці малатком правым хватам немагчымая (няма месца для апоры, нязручна для размаху зваротна-паступальных рухаў), напрыклад, калі патрабуецца прыбіць крайнюю злева дошку, знаходзячыся на даху ці ў куце памяшкання. == Леварукасць і інтэлект == Асобныя даследаванні дэманструюць невялікую станоўчую карэляцыю паміж леварукасцю і тэхнічным патэнцыялам / інтэлектам. [[Крыс МакМанус]] у сваёй кнізе<ref>[http://www.righthandlefthand.com/ Right-Hand, Left-Hand — official website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120504153055/http://www.righthandlefthand.com/ |date=4 мая 2012 }} Accessed June 2006.</ref> сцвярджае, што прапорцыя ляўшэй павялічваецца і што людзі-ляўшы як група гістарычна маюць больш высокую долю (вышэй за сярэднюю) вучняў, якія дасягаюць поспеху. Ён гаворыць, што разумовыя здольнасці ляўшэй структураваны па-іншаму і маюць пашыраны дыяпазон здольнасцяў, і што гены, якія вызначаюць леварукасць, таксама кіруюць развіццём моўных цэнтраў мозгу. Даследаванне, якое праводзілася ў 1970-х гадах у Вялікабрытаніі, выявіла, што прыблізна 11 % мужчын і жанчын ва ўзросце 15-24 гадоў з’яўляліся ляўшамі, ў параўнанні з толькі 3 % ва ўзроставай катэгорыі паміж 55 і 64 гадамі<ref>Steele, James & Mays, Simon (1995). [http://web.archive.ac.uc/~tjms/handed.html New finding on the frequency of left- and right-handedness in mediaeval Britain]{{Недаступная спасылка}}</ref>. МакМанус разглядае мноства фактараў, якія могуць прывесці да падобнага павелічэння. Да ляўшэй вельмі перадузята адносіліся на працягу XVIII і XIX стагоддзяў, і гэта вельмі часта «збівала» людзей. У дарослым жыцці людзі часцей пазбягаюць грамадства, што прыводзіць да меншай колькасці шлюбаў і нараджэнняў дзяцей. Паколькі дыскрымінацыя памяншалася ў XX стагоддзі, колькасць натуральных ляўшэй, якія засталіся ляўшамі ў жыцці, павялічылася. МакМанус кажа, што дадзенае павелічэнне магло прывесці да адпаведнага інтэлектуальнага прагрэсу і скачка ў колькасці матэматычных, спартыўных і артыстычных геніяў. У 2006 годзе даследчыкі з Лафейецкага каледжа ({{lang-en|Lafeyette College}}) і ўніверсітэта Джонса Хопкінса ({{lang-en|Johns Hopkins University}}) прыйшлі да высновы, што сярод тых, хто закончыў каледж, мужчыны-ляўшы на 15 % багацейшыя за мужчын-праўшэй, а сярод тых, хто атрымаў вышэйшую адукацыю, мужчыны-ляўшы на 26 % багацейшыя. Розніца ў заробку яшчэ не вытлумачана і не мае ўсталяванага ўзроўню сярод жанчын<ref>«[http://www.slate.com/id/2147842 Sinister and Rich: The evidence that lefties earn more]», by Joel Waldfogel. Appeared in ''Slate'' on August 16, 2006.</ref> Акрамя магчымых пераваг інтэлекту, ляўша можа таксама атрымаць іншыя перавагі, такія як перавага ў рукапашным баі. Ляўша мае фактар «нечаканасці», паколькі нешматлікія байцы маюць дастатковы вопыт трэніровак з сапернікамі-ляўшамі. Фехтавальшчыкі асабліва часта не гатовыя да незвычайных вуглоў атакі, якія выкарыстоўваюць сапернікі-ляўшы. Звычайна ляўшам таксама цяжка весці бой з ляўшамі, паколькі яны ў асноўным трэніраваліся супраць праўшэй. == «Знікаючыя» ляўшы == Статыстычныя дадзеныя дэманструюць, што сярод дарослых людзей менш ляўшэй, чым сярод іх маладзейшых суайчыннікаў, гэта значыць, працэнт людзей, якія з’яўляюцца ляўшамі, рэзка памяншаецца з павелічэннем узросту. У Амерыцы ляўшамі з’яўляюцца 12 % 20-гадовых, толькі 5 % 50-гадовых і менш за 1 % людзей, старэйшых за 80 год. Даследчыкі патлумачылі вялікія адрозненні паміж узроставымі групамі тым, што ў мінулыя часы ў школах звычайна прымушалі ўсіх вучняў пісаць, выкарыстоўваць сталовы прыбор і займацца спортам, выкарыстоўваючы правую руку. Старэйшыя людзі, якія з’яўляюцца натуральнымі ляўшамі, хутчэй за ўсё, адчулі гэта на сабе. Але дадзенае разважанне не тлумачыць усе прычыны, і поўнае тлумачэнне «знікаючых ляўшэй» застаецца нявызначаным. Паводле іншай тэорыі, асобныя ляўшы мяняюць рукі на працягу жыцця з-за неабходнасці адпавядаць грамадству ці «біялагічнай неабходнасці». == Левабаковы свет == === Транспартны рух === {{main|Левабаковы рух}} === Свет людзей === Даследаванні дэманструюць, што людзі, якія маюць левую вядучую руку, не абавязкова з’яўляюцца «левабаковымі» ў адносінах да іншых частак цела, частка леварукіх людзей мае тэндэнцыю быць «правабаковымі». Таксама вызначана, што людзі маюць дамінуючыя органы цела, такія як вока, нага і вуха. Існуе паняцце «вядучае вока». Напрыклад, у адным з інтэрнэт-апытанняў «Да якога вуха вы прыкладаеце трубку тэлефона?» былі атрыманы адказы: «Да правага, я праўша» — 17 чал.; «Да левага, я праўша» — 4 чал.; «Да правага, я ляўша» — 1 чал.; «Да левага, я ляўша» — 5 чал. === Скейтбордынг === У [[скейтбордынг]]у райдар знаходзіцца ў стойцы бокам, з-за чаго ногі прынята падзяляць на заднюю і пярэднюю. Задняя нага выконвае больш функцый, з яе дапамогай скейтар адштурхоўваецца ад зямлі і «шчоўкае» дошкай (рэзкім ударам па хвасту дошкі застаўляе яе падскочыць), пярэдняй — выроўнівае дошку ў паралельнае зямлі становішча пасля «шчаўчка» пры скачку (Ollie) ці закручвае ёй дошку падчас выконвання фліп-трукаў (Kickflip, Heelflip). Падчас выканання фліп-трукаў, якія ўключаюць Shove-it’ы (кручэнні дошкі паралельна зямлі, дзе колы перастаюць глядзець на зямлю) ці скачкоў, якія патрабуюць развароту цела разам з дошкай (360 Flip, Varial Heelflip, Varial Kickflip, Hardflip) (180 Ollie, 180 Kickflip, Bigspin), задняя нага таксама закручвае дошку. Існуюць дзве стойкі: Рэгуляр ({{lang-en|Regular}}), пры якой пярэдняя нага — левая, а задняя — правая, і Гуфі ({{lang-en|Goofy}}), пры якой, адпаведна, пярэдняя — правая, а задняя — левая. Нягледзячы на назвы стоек і на тое, якая рука скейтара з’яўляецца вядучай, колькасць скейтараў, якія выкарыстоўваюць гэтыя стойкі, — 50 на 50. Больш за тое, ў асноўным сярод пачынаючых скейтараў існуе такая з’ява, як «Монга» ({{lang-en|Mongoo}}), калі скейтар адштурхоўваецца ад зямлі пярэдняй нагой. Скейтары, якія катаюцца ў монга-стойцы, знаходзяцца ў прынцыповай меншасці: іх практычна няма сярод прафесіянальных і спансуемых скейтараў, бо большасць у працэсе трэніровак імкнецца перавучыцца штурхацца задняй нагой. Але нават знакамітыя і прафесійныя скейтары выкарыстоўваюць монга падчас катання ў свіч-стойцы ({{lang-en|Switch}}), калі трукі выконваюцца ў супрацьлеглай стойцы, выкарыстоўваючы ногі ў становішчы, адваротным «роднаму». Трукі, выкананыя такім чынам, ацэньваюцца падчас спаборніцтваў (ці проста скейтарамі) значна вышэй за звычайныя, паколькі патрабуюць ад райдара вучыцца катацца практычна нанова. === Тэорыі чалавечага мыслення === Існуе шмат тэорый наконт таго, што калі чалавек з’яўляецца ляўшой, то гэта таксама закранае спосаб чалавека думаць. Адна тэорыя падзяляе лева- і праварукіх мысліцеляў на два лагеры: адначасова-візуальны і лінейна-паслядоўны<ref>[http://www.anthonyhempell.com/papers/tetrad/visual.html Global Village: Visual & Acoustic Space] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070208083358/http://www.anthonyhempell.com/papers/tetrad/visual.html |date=8 лютага 2007 }}</ref><ref>[http://www.giftedservicec.com.au/visualthincing.html Visual Thincing]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.arty4ever.com/right/brain.htm Resources for the Right brainrd learned!]</ref><ref>[http://painting.about.com/library/blpaint/blirghtbrain.htm What Right Brain Left Brain Is About — Why Right Brain Left Brain is Relevant to Painters]{{Недаступная спасылка}}</ref> Згодна з гэтай тэорыяй, праварукія людзі ў працэсе мыслення апрацоўваюць інфармацыю, выкарыстоўваючы «лінейны паслядоўны» метад, у якім думка павінна быць поўнасць абдумана перад тым, як можна будзе перайсці да наступнай думкі. Ляўшы апрацоўваюць інфармацыю, выкарыстоўваючы «візуальны адначасовы» метад, у якім некалькі думак могуць быць апрацаваны адначасова. Разглядзім гэта на наступным прыкладзе: маюцца тысяча жоўтых тэнісных мячыкаў і адзін чырвоны. Праварукі чалавек, які выкарыстоўвае лінейна-паслядоўны стыл апрацоўкі, будзе глядзець на кожны з мячыкаў па чарзе, пакуль не знойдзе чырвоны. Чалавек-ляўша высыпаў іх і адначасова глядзеў на ўсе мячыкі, каб знайсці чырвоны. Пабочным эфектам розных паміж сабой стыляў апрацоўкі з’яўляецца тое, што праварукія людзі павінны закончыць адну задачу раней, чым пачаць наступную. Ляўшы, ў сваю чаргу, здольныя хутка пераключацца паміж задачамі. Гэта мае на ўвазе, што людзі, якія з’яўляюцца ляўшамі маюць выдатныя навыкі пры вырашэнні мульцізадач. Праварукія людзі апрацоўваюць інфармацыю, выкарыстоўваючы «аналіз», метад вырашэння праблемы, які патрабуе падзяліць яе на складальнікі і прааналізаваць кожную частку асобна. У адрозненне ад гэтага, ляўшы апрацоўваюць інфармацыю, выкатрыстоўваючы «сінтэз», гледзячы на цэлае і спрабуючы выкарыстаць адпаведнасць узорам, каб вырашыць праблему<ref>[http://painting.about.com/od/rightleftbrain/a/Right_Brain.htm What Right Brain Left Brain Is About — Why Right Brain Left Brain is Relevant to Painters] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070420001615/http://painting.about.com/od/rightleftbrain/a/Right_Brain.htm |date=20 красавіка 2007 }}</ref>. Гіпотэза аб тым, што ляўшы маюць схільнасць да візуальнага мышлення, была падтвержана разнастайнымі даследаваннямі. У кнізе, выдадзенай у 2004 годзе, «Мозг, які працуе трохі па-іншаму» ({{lang-en|Brains that work a little bit differently}})<ref>[http://www.amazon.com/dp/0916410676/Amazon.com: Brains That Work a little Bit Differently (9780916410674): Allen D/ Bradgon, David Gamon Ph/D/: Books]</ref> даследчыкі Ален Д. Брагдан ({{lang-en|Allen D. Bragdon}}) (і ДЭвід Гамон {{lang-en|David Gamon}}) сцісла апісалі частку бягучага даследавання адносна пераважнай рукі і яе значэння. Даследчыкі «пераважнай рукі» Корэн і Клэр Порак ({{lang-en|Coren and Clare Porac}}) паказалі, што студэнты ўніверсітэта, якія з’яўляюцца ляўшамі, найбольш верагодна спецыялізуюцца на «візуальных» дысцыплінах. Іншы прыклад паказвае, што сярод 103 студэнтаў аддзялення мастацтваў 48 студэнтаў былі леварукімі ці амбідэкстрамі. == Прычыны перавагі праварукасці == {{main|Пераважная рука}} Сёння няма адзінай тэорыі, якая б тлумачыла прычыны перавагі праварукасці. Так, напрыклад, французскі фізіёлаг Ксаўе Біша звязвае праварукасць з метадамі вядзення боя. Зыходзячы з таго, што [[сэрца]] [[чалавек]]а знаходзіцца ў левай частцы грудзі, воін намагаўся прыкрываць левую (больш уразлівую) частку грудзі [[шчыт]]ом, а правай наносіць удары [[дзіда]]й ці [[меч|мячом]]. Шэраг даследчыкаў схілен тлумачыць прычыны праварукасці ў тым, што правая рука грала пэўную ролю ў старажытных касмаганічных (геліятропных) культах. == Біялагічны сэнс == Раней лічылі, што ''праварукасць'' — звычка карыстацца правай рукой — з’яўляецца вынікам адукацыі дзіцяня, паколькі падчас нашэння яго на левым баку, застаецца сваболнай правая рука, якая пагэтам развіваецца мацней. Цяпер лічыцца, што ў выніку спадчыннасці ў праўшэй мацней развіта левая палова [[Галоўны мозг|мозга]], адпаведна чаму больш развіта правая рука; пры зваротных умовах, гэта значыць пры больш моцным развіцці правага паўшар’я мозга, мацней функцыяніруе левая рука. З гэтага відавочна, што падобны стан (пераважнае выкарыстанне левай рукі, а не првай) трэба лічыць прыроджанай якасцю, а не набытай. Тэрміны «ляўша» і «праўша» прымянімы не толькі ў дачыненні да чалавека, але і да жывёл, якія аддаюць перавагу выкарыстанню левай (пярэдняй) ці правай (пярэдняй) лапы адпаведна. У розных жывых істот працэнт [[праўша|праўшэй]] і ляўшэй сярод асобін аднаго віда можа моцна адрознівацца. Так, сярод [[кот свойскі|катоў]] большасць — праўшы<ref>[http://n-t.ru/ri/se/uh74.htm Борис Сергеев. «Ум — хорошо…»]</ref>, сярод [[мыш]]эй 44 % праўшэй, 28 % ляўшэй, а астатнія — [[амбідэкстр]]ы, затое ўсе белыя мядведзі — ляўшы. Цікава, што нават сярод «родзічаў» чалавека, [[шымпанзэ]], адносіны ляўшэй і праўшэй адрозніваюцца ад існуючага ў людзей. Напрыклад, у дзікай прыродзе каля двух трацінаў шымпанзэ з’яўляюцца ляўшамі<ref name="sciam" />. У няволі большасць прыматаў — праўшы; верагодна, гэта тлумачыцца вымушанымі зносінамі з людзьмі, які ў большасці сваёй праўшы. У 1984 годзе [[ЮНЭСКА]] ўвяла свята — Дзень Ляўшэй — [[13 жніўня]]. == Гл. таксама == * [[Міжнародны дзень ляўшы]] * [[Праўша]] * [[Пераважная рука]] * [[Амбідэкстрыя]] * [[Хіральнасць (хімія)|Хіральнасць, хімія]] * [[Хіральнасць, фізіка]] * [[Тэорыя Гешвінда — Галабурда]] * [[Сіндром Гешвінда]] * [[Транспазіцыя органаў]] * [[Сіметрыя]] * [[Асіметрыя]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Левша}} * Г. Н. Сердюковская, А. П. Чуприков // Леворукость у детей и подростков. Сборник трудов. М., 1987. * А. П. Чуприков, В. Д. Мишев. // Латеральность населения СССР в конце 70-х и начале 80-х годов. К истории латеральной нейропсихологии и нейропсихиатрии. Хрестоматия. Донецк, 2010, 192 с. * Выявление леворукости и психогигиена леворуких детей. // Методические рекомендации МЗ СССР (составители А. П. Чуприков и др.), М., 1985, 9 с. * А. П. Чуприков, Е. А. Волков. // Мир леворуких. Киев. 2008. == Спасылкі == * [http://www.huminfact.ru/kol465.html Левши: мир шиворот-навыворот]{{Недаступная спасылка}} * [http://ledi-mir.ru/54/rebenok-levsha.html Леворукость детей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120201908/http://ledi-mir.ru/54/rebenok-levsha.html |date=20 лістапада 2012 }} [[Катэгорыя:Псіхафізіялогія]] [[Катэгорыя:Асіметрыя (біялогія)]] mlxlbdm997k8c75j68kkpmk3za23zso 5180512 5180511 2026-08-13T13:33:26Z ~2026-44277-48 172543 Выпраўленне абдруковак 5180512 wikitext text/x-wiki '''Ляўша''', ляўшун — [[Гамініды|чалавек]], які пераважна карыстаецца левай рукой. Антонім да слова «ляўша» — «[[праўша]]». Сярод людзей ляўшы складаюць каля 15 %<ref name="sciam">Крыніца: [https://web.archive.org/web/20070928062615/http://www.sciam.ru/2006/7/news-6.shtml атрыкул у часопісе Scientific American{{ref-ru}}]</ref>, гэта значыць, ляўшой з’яўляецца кожны сёмы. Чалавек, які з’яўляецца ляўшой, у асноўным выкарыстоўвае левую руку значна часцей, чым правую; ляўша пераважна будзе карыстацца левай рукой для асабістых патрэб, гатавання ежы і іншых спраў. Рука, якую выкарыстоўваюць для пісьма, не з’яўляецца дакладным індыкатарам лева-(права-)рукасці. Так, мноства ляўшэй пішуць правай рукой, выкарыстоўваючы левую руку для выканання большасці іншых задач. [[Міжнародны дзень ляўшы]] — свята, якое адзначаецца штогод [[13 жніўня]]. == Статыстыка == [[Файл:lefthandersday.jpg|thumb|right|250px|Дзень ляўшы, [[13 жніўня]] [[2002]] года]] У 1977 годзе прыблізна 8 — 15 % дарослага насельніцтва з’яўляліся ляўшамі<ref>Hardyck, C., & Perinovich, L. F. (1977). "Left-handedness, " ''Psygological Bulletin'', 84, 385—404</ref>. Даследаванні паказваюць, што ляўшамі часцей з’яўляюцца мужчыны, чым жанчыны.<ref>Raymond, M.; Pointer, D; Dufour, A.; and Pape, M. (1996). |Frequency-dependend maintenance of left-handedness in humans, " ''Proceedings of the Royal Society of London'', B, 263, 1627—1633</ref> Ляўшы найчасцей сустракаюцца сярод моназіготных [[блізняты|блізнят]]<ref>[http://www.nomotc.org/library/twinnings_facts.html Twinnings Facts — National organization of Mothers of Twins Clubs, Inc.]{{Недаступная спасылка}}. Accesed June 2006.</ref>, людзей з сексуальнымі адхіленнямі<ref>Cantor, J. M.; Klassen, P. E.; Dickey, R.; Christensen, B. K.; Kuban, M. E.; Black, T.; Willams, N. S.; &blanchard, R. (2005). {{PDFlink|[http://www.binik-lab.com/pdf/17.pdf "Handedness in pedofilia and hebefilia,"]|136&nbsp; [[Kibibyte|KiB]]<!--application/pdf, 139906 bytes-->}} ''Archive of Sexual Behavior'', 34, 447—459.</ref>, і асобных груп людзей з неўралагічнымі парушэннямі, такімі як [[эпілепсія]],<ref>Schachter, S. C.; Boulton, A.; Manoach, D.; O’Connor, M.; Weintraub, S.; Blume, H.; & Schomer D. L. (1995). "Handedness in patients with intractable epilepsy: Correlations with side of temporal lobectomy and gender, " ''Journal of epilepsy'', 8, 190—192.</ref> [[Хвароба Даўна|Сіндром Даўна]],<ref>Batheja, M., & McManus, I. C. (1985). "Handedness in the mentally handicapped, " ''Developmental Medicine and Child neurology'', 27, 63-68.</ref> [[аўтызм]],<ref>Cornish, K. M. McManus, I. C. (1996). "Hand preference and skill in children with autism, " ''Journal of Autism and Developmental Disorders'', 26, 597—609.</ref> затрымка інтэлектуальнага развіцця<ref>Grouios, G.; Sakadami, N.; Poderi, A.; & Alevriadou, A. (1999). «Exess of non-right handedness among individuals with intellectual disabilithy» Experimental evidence and possible expansions, " ''Journal of Intelectual Disabilithy Research'', 43, 306—313</ref> і [[дыслексія]]. Згодна са статыстыкай, моназіготны блізнюк чалавека-ляўшы мае 76 % шанс на тое, што ён таксама будзе ляўшой, прычыны гэтага ідэнтыфікуюцца як часткова генетычныя і частков экалагічныя.<ref>[http://asc.yahoo.com/20020628.html Ask Yahoo!: Why am I right-handed, but my brother is left-handed?]{{Недаступная спасылка}} accesed June 2006.</ref> Сярод насельніцтва [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] сустракаецца значна больш ляўшэй, чым у іншых этнічных групах па ўсім свеце, у той час як сярод насельніцтва [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] [[Еўропа|Еўропы]], [[Афрыка|Афрыкі]] ляўшэй сустракаецца значна менш<ref name="biomed">[http://biomedcentral.com/1471-2474/4/3/table/T2 Table 2]</ref>. Паўднёвае паўшар’е больш «леварукае»: гэта можа быць справакавана і сацыяльнымі прычынамі — ляўшы як «ізгоі» выціскаліся на перыферыю Старога Свету. Згодна са статыстыкай, цяпер на Зямлі жыве каля 500 мільёнаў леварукіх людзей. Ляўшамі ў Еўропе нараджаюцца каля дзесяці працэнтаў дзяцей і яны больш крыклівыя, нецярплівыя, але ўжо ў дзіцячым узросце больш таварыскія, кантактныя. Ляўшы часцей выбіраюць прафесіі атрыстаў, мастакоў, пісьменнікаў, ляўшы лічацца каштоўнымі ў фехтаванні<ref name="TUT.BY">[http://news.tut.by/kaleidoscope/114762.html TUT.BY около 10 % белорусов отметят день Левши] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080823031811/http://news.tut.by/kaleidoscope/114762.html |date=23 жніўня 2008 }}</ref>. == Прычыны развіцця леварукасці == {{main|Пераважная рука}} * Чалавек можа быць «вымушаным» ляўшой з-за пашкоджання левага паўшар’я галаўнога мозгу ў выніку хваробы ці траўмы падчас родаў. * Працяглая (сур’ёзная) [[траўма]] правай рукі: даследаванні паказваюць, што чалавек, які атрымаў сур’ёзную траўму правай рукі, найбольш верагодна стане ляўшой, нават пасля таго, як яго правая рука зажыве. Такія сур’ёзныя траўмы цягнуцца 6 і больш месяцаў. * [[Тэстастэрон]]: Згодна з вдной з тэорый, уздзеянне на плод высокіх доз тэстастэрона да нараджэння можа прывесці да нараджэння дзіцяці-ляўшы<ref>Watkins M (1995). [http://www.hcs.harvard.edu/~husn/BRAIN/vol12/left/html Creation of the Sinister: Biological Contributions to Left-handedness] acessed May 2007.</ref>. Гэта [[Тэорыя Гешвінда-Галабурда|тэорыя Гешвінда]] {{lang-en|[[:en:Geshwind-Galaburda Hypotesis|Geshwind theory]]}}, названая ў гонар [[:en:Norman Geshwind|Нормана Гешвінда]], які распрацаваў яе. Як лічыць [[Норман Гешвінд]], [[тэстастэрон]] уплывае на хуткасць прэнатальнага росту паўшар’яў і адказны за магчымыя адрозненні ў будове мозга ў мужчын і жанчын. Высокае ўтрыманне тэстастэрона ў перыяд унутрывантробнага развіцця запавольвае рост левага паўшар’я ў мужчынскага плода ў параўнанні з жаночым і спрыяе адносна большаму развіццю правага паўшар’я ў асоб мужчынскага полу. Калі ў левым паўшар’і мозга, які развіваецца, запавольваецца працэс міграцыі нейронаў да месц іх канчатковай лакалізацыі, а гэта значыць, і ўсталяванне набходных сувязяў, то падобная затрымка можа прыводзіць да леварукасці, якая, з’яўляючыся даволі рэдкай, усё ж значна часцей сустракаецца сярод мужчын. Гешвінд адзначае, што ляўшы — звычайна мужчыны — больш схільны да пэўных захворванняў імуннай сістэмы, напрыклад, да язвавага каліту. Тэстастэрон, як было паказана, аказвае тармозячы ўплыў на развіццё імуннай сістэмы. Паколькі леварукасць, імунныя расстройствы і збоі ў навучанні маюць тэндэнцыю да сямейнага распаўсюджвання, Гешвінд прыходзіць да вываду, што асобныя генныя комплексы, якія адказваюць за імунную рэактыўнасць, рэгулююць і ўзровень тэстастэрону, у выніку чаго ў пэўных асоб назіраецца залішняя сакрэцыя гэтага гармону альбо залішняя адчувальнасць да яго. Тэорыя працягвае развівацца, каб даказаць сувязь больш высокага ўзроўню тэстастэрона і вынікаючай з гэтага перавагі правага паўшар’я з аўтаімунымі расстройствамі, такімі як [[дыслексія]] і [[заіканне]]. Дыслексія сустракаецца сярод мужчын у чатыры разы часцей, чым сярод жанчын і, верагодна, звязваецца з леварукасцю<ref>Мозг, разум и поведение [http://galactic.org/Xomo/m988.htm Мышление и сознание]{{Недаступная спасылка}} Чэрвень 2007</ref>. * Тэорыя [[ультрагук]]а, якая тычыцца таго, што даследаванні з выкарыстаннем ультрагука здольныя паўплываць на мозг будучага дзіцяці. Гэтая тэорыя заснаваная на некалькіх даследаваннях<ref>«''Routine ultrasonografy in utero and subsequent handedness and neurological development''», K.A. Salvesen, L.J. Vatten, S.H. Eik-Nes, K. Hugdahl, L. S. Bakketeig, British Medical Journal. Vol. 307, 1993, 159-64.</ref><ref>«''Routine ultrasound screening in pregnacy and children subsequent handedness.''» H. Kieler, O. Axelsson, B. haglund, S. Nilsson, K. A. Salvsesen, Early Human Development, vol 50, 1998, 233-45.</ref>, у якіх вывучалася дадзеная праблема. У адным з іх аўтары сцвярджаюць: «…Мы знайшлі сувязь паміж звычайнай ультрасанаграфіяй і наступным „неразвіццём“ перавагі правай рукі ў дзяцей у пачатковай школе». Але пазней у тым жа самым артыкуле аўтары сцвярджаюць, што «дадзеная залежнасць… можа з’яўляцца выпадковай», і «вынікі не могуць з’яўляцца істотнымі, бо даследаванні не мелі дастатковай статыстычнай выбаркі для таго, каб зрабіць вывад аб уплыве ультрасанаграфіі на наступнае развіццё пераважнай рукі ў дзіцёнка». Тэорыя мае вельмі абмежаванае прымяненне (толькі ў чалавека і толькі ў развітых краінах у апошнія некалькі дзесяцігоддзяў) і не можа нічога патлумачыць і прадказаць. * [[Эвалюцыйная тэорыя асіметрыі В. А. Геадакяна]]: праварукасць і леварукасць не паталогія, а нармальныя, адаптыўныя фенатыпы для стабільнага і зменлівага асяроддзя, якія рэгулююць пластычнасць паводзін грамадства. У эмбрыёна дамінуе больш старажытнае правае паўшар’е, якое кіруе левай рукой. У аптымальных умовах інтэнсіўнае развіццё левага паўшар’я прыводзіць да таго, што рана ці позна яно абганяе правае паўшар’е, і адбываецца поўная транслакацыя дамінантнасці паўшар’яў і рук, гэта значыць, леварукасць пераходзіць у транс-праварукасць (дамінаванне левага паўшар’я і правай рукі). Экстрэмальныя ўмовы (экалагічны і псіхалагічны стрэс маці) ствараюць гіпаксію, якая прыгнятае больш адчувальнае левае паўшар’е эмбрыёна. Тармажэнне развіцця левага паўшар’я прыводзіць да таго, што яно прапускае лабільную фазу развіцця дамінантнасці левай рукі. Пры гэтым мяняецца толькі паўшарнасць, але не рукасць, і эмбрыён становіцца цыс-леварукім (дамінаванне левага паўшар’я і левай рукі). Гіпотэзу эмбрыянальнай гіпаксіі пацвярджае высокі працэнт леварукіх сярод блізнят і неданошаных дзяцей (які нельга патлумачыць механічнымі пашкоджаннямі мозга ў чэраве маці ці падчас родаў). * Археалагічныя дадзеныя гавораць на карысць таго, што пасля першапачатковага аднолькавага выкарыстання абедзвюх рук ([[сіметрыя]]) развілася [[асіметрыя]] ў бок перавагі выкарыстання правай. * У [[2008]] годзе брытанскія вучоныя знайшлі «ген ляўшэй». [[Ген]] [[LRRTM1]] грае галоўную ролю падчас фарміравання [[мова|мовы]] і [[эмоцыя|эмоцый]]<ref name=TUT.BY/>. == Перавучванне == Падчас ранніх этапаў станаўлення сучаснага грамадства вялікае значэнне надавалася стандартызацыі і дысцыплінаванню<ref>''Фуко М.'' Надзирать и наказывать. рождение тюрьмы. М.: Ad Marginem, 1999. 478, [2] стр. ISBN 5-93321-010-2</ref>. У межах гэтага падыходу ўсё, што ўспрымалася як адхіленне, павінна было быць альбо выпраўлена сродкамі ўзмоцненай муштры, альбо ізалявана ад грамадства. Дамінаванне левай рукі разглядалася як адхіленне ад нормы і ў шмат якіх краінах ляўшэй гвалтоўна перавучвалі ў дзяцінстве (звычайна, гэта тычылася, абавязковага выкарыстання правай рукі падчас пісьма і карыстання сталовымі прыборамі). Паступова было ўсвядомлена бесперспектыўнасць і шкоднасць гэтага падыходуі ад перавучвання сталі адмаўляцца<ref name="autogenerated1">Г. Н. Сердюковская, А. П. Чуприков // Леворукость у детей и подростков. Сборник трудов, М., 1987</ref><ref>Выявление леворукости и психогигиена леворуких детей. // Методические рекомендации МЗ СССР (составители А. П. Чуприков и др.), М., 1985, 9 с.</ref>. У [[СССР]] перавучванне леварукіх дзяцей у свой час мела масавы характар. Але, як паказаў савецкі вопыт, перавучванне прыводзіць да істотнага пагаршэння псіхічнага і фізічнага здароўя леварукіх. Гэты стан атрымаў назву ''«дэксастрэс»'' па А. П. Чупрыкаву. Дэксастрэс — (ад {{lang-el|Δεξτερ}} — правы) хваравітае псіхафізіялагічнае напружанне, якое адчувае леварукі (левалатаральны) чалавек ва ўмовах ціска праварукага асяроддзя. У найбольш яркай форме дэксастрэс выяўляецца пры гвалтоўным перавучванні леварукіх дзяцей і забароне пісаць левай рукой. следсвам чаго з’яўляецца пагаршэнне здароўя дзіцяці: з’яўленне разнастайных неўратычных і няўрозападобных станаў ([[дэпрэсія]], страхі, начны [[энурэз]], [[заіканне]] і інш.), абвастрэнне схаваных наступстваў перынатальнай гіпатаксічнай энцэфалапатыі — аж да [[эпілепсія|эпілепсіі]]<ref>А. П. Чуприков, В. Д. Мишев. // Латеральность населения СССР в конце 70-ых и начале 80-ых годов. К истории латеральной нейропсихологии и нейропсихиатрии. Хрестоматия. Донецк, 2010, 192 с.</ref><ref name="autogenerated2">А. П. Чуприков, Е, А. Волков. // Мир леворуких. Киев. 2008.</ref>. Хаця публікацыі ў абарону леварукіх дзяцей з’явіліся яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя (у прыватнасці ў Англіі), тым не менш навуковы доказ існавання дэксастрэса і верыфікацыя яго наступстваў належаць прафесару Анатолю Чупрыкаву і яго вучням, якія яшчэ з пачатку 80-ых гадоў сталі вывучаць дэксастрэс і ініцыявалі ў савецкіх сродках масавай інфармацыі кампанію ў абарону леварукіх дзяцей ад перавучвання. У [[1985]] годзе [[Міністэрства аховы здароўя СССР|Міністэрствам аховы здароўя СССР]], а ў [[1986]] годзе [[Міністэрства адукацыі СССР|Міністэрствам адукацыі СССР]] былі прыняты афіцыйныя дакументы з ахову леварукага пісьма і аховы здароўя леварукіх дзяцей у СССР <ref name="autogenerated1" /> == Сучасная абарона леварукіх == Цяпер ва ўсіх краінах СНД імкнуцца прытрымлівацца асноўных палажэнняў вышэйазначаных дакументаў і колькасць ляўшэй сярод насельніцтва павялічылася (з 3-4 % до 8-12 %). Такім чынам, насельніцтва краін СНД далучылася да агульнасусветнага руха па ахове правоў леварукіх<ref name="autogenerated2" /> == Сацыяльнае кляймо і праследванне леварукасці == === Назвы, выкарыстоўваемыя для азначэння ляўшэй === ==== З адмоўнымі канатацыямі ==== Існуе шмат размоўных тэрмінаў, якія выкарыстоўваюцца для зварота да чалавека-ляўшы. Частка з іх з’яўляецца слэнгавымі ці жаргоннымі словамі, ў той час як іншыя могуць быць зняважлівымі ў пэўным кантэксце. У [[англійская мова|англійскай мове]] ў большасці тэхнічных кантэкстаў замест слова леварукі («[[:en:left-handed|left-handed]]») выкарыстоўваецца слова левабаковы («[[:en:sinistral|sinistral]]»), а замест слова леварукасць («[[:en:left-handed|left -handedness]]») выкарыстоўваецца слова левабаковасць («[[:en:sinistral|sinistrality]]»). Дадзеныя тэхнічныя тэрміны паходзяць ад [[лацінская мова|лацінскага]] слова «sinister» — левы, леварукі, у пераносным значэнні — злавесны (мрачны)<ref>[http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=sinistral yourDiktionary Word of the Day: sinistral] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607225058/http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=sinistral |date=7 чэрвеня 2011 }}. Accesed June 2006.</ref>. Асобныя ляўшы самі лічаць сябе прыгнечанымі (непаўнацэннымі), нават на мяжы забабонаў. У гісторыі магчыма знайсці вясомыя аргументы на карысць гэтага. У шматлікіх еўрапейскіх мовах слова «права» не толькі з’яўляецца сінонімам правільнасці, але таксама выкарыстоўваецца як «улада» і «правасуддзе»: у [[нямецкая мова|нямецкай]] і [[нідэрландская мова|нідэрландскай]] мовах — recht (права, прававы, юрыдычны), у [[французская мова|французскай]] — droit (прама, права, прававы), у [[іспанская мова|іспанскай]] — derecho (права, прававы); у большасці [[славянскія мовы|славянскіх моў]] корань «праў» выкарыстоўваецца ў словах, якія нясуць значэнні правільнасці і правасуддзя. Гістарычна склалася, што быць праўшой таксама значыць «быць кваліфікаваным, умелым, лоўкім»: лацінскае слова «dexter» («правы») абазначае праўшу як лоўкага; іспанскі тэрмін «diestro» мае два значэнні: «праўша» і «кваліфікаваны». У [[ірландская мова|ірландскай мове]] «deas» азначае «правільны бок» і «добры», а слова «ciotóg» звязана са словам «ciotach», «нязграбны, няспрытны, нязручны»<ref>[http://archives.tcm.ie/thekingdom/2003/07/24/story10018.asp «My Left Foot»], {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523133146/http://archives.tcm.ie/thekingdom/2003/07/24/story10018.asp |date=23 мая 2007 }} ''The Kingdon'', 24 July, 2003. Accessed June 2006.</ref>. Англійскае слова «sinister» («злавесны») паходзіць ад лацінскага «sinister, -tra, trum». Яно першапачаткова азначала «левы, левабаковы», а потым, у Класічную лацінскую эпоху, прыняло сэнс «зло, злы», і «няўдачны, несчаслівы». У той жа час слова «sinister» («злавесны») паходзіць ад слова «sinus», якое значыла «карман»: традыцыйная рымская тога мела толькі адзін карман, прызначаны для праўшэй і для зручнасці выкарыстання размешчаны на левым баку. Сучаснае [[італьянская мова|італьянскае]] слова «sinistra» мае два значэнні: злавесны і левы. Іспанскае «siniestra» таксама мае два значэнні, хаця яго значэнне «левы» выкарыстоўваецца рэдка — для гэтага звычайна выкарыстоўваецца [[баскская мова|баскскае]] слова «izkuierda»<ref>[http://etimologias.dechile.net/?izquierda Etimología de izquierda], deChile.com. Accesed June 2006. (Spanish)</ref> (па баскску — esker). Нямецкае слова «links» азначае «злева» прыметнік «link» мае значэнне «хітра, цішком, употай, вакольным шляхам», а дзеяслоў «linken» — «падманваць». Ляўша павінен быць не толькі няўдачнікам, а таксама няўклюдным і нязграбным, што паказвае французскае «gaushe» (левы, нязграбны), нямецкае «links» (злева) і «linkisch» (нязграбны). Галандскі выраз «twee linkerhanden hebben» («мець две левых рукі») азначае «быць нязграбным». Паколькі ўсе дадзеныя словы з’яўляюцца вельмі старажытнымі, яны падтвярждаюць тэорыі, якія ўказваюць, што панаванне праварукіх з’яўляецца вельмі старажытнай з’явай. На [[партугальская мова|патругальскай мове]] самае звычайнае слова, якое абазначае чалавека-ляўшу, «canhoto», калісці выкарыстоўвалася для абазначэння д'ябла, а «canhestro» — слова, якое перакладаецца як «нязграбны». Нават слова «ambidextrity» («кемлівасць») адлюстроўвае прадузятасць, мае на ўвазе «кваліфікацыю з двух бакоў». Але яно ўтрымлівае лацінскі корань «dexter», які значыць «права, правы», што адлюстроўвае сэнс «быць правым з двух бакоў». Гэта ствяржэнне таксама відавочна ў менш вядомым антоніме «ambisinistrous», які значыць «нязграбны з двух бакоў» і паходзіць ад лацінскага кораня «sinister» — злавесны<ref>[http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=ambisinistrous] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070526193141/http://www.yourdictionary.com/wotd/wotd.pl?word=ambisinistrous |date=26 мая 2007 }}, yuorDictionary.com, November 28, 2003.</ref>. ==== Са станоўчымі канатацыямі ==== [[Файл:Inca lloque yupanqui.jpg|thumb|right|200px|[[Льоке Юпанкі]], трэці [[Сапа Інка]], чыё імя значыць «Славуты ляўша». Мал. [[Феліпе Гуаман Пома дэ Айяла]].]] У той жа час у [[інкі|інкаў]] ляўшы называліся і цяпер называюцца сярод [[індзейцы|індзейскіх]] народаў [[Анды|Анд]] словам «льоке» ({{lang-qu|lluq'i}}), якое мае станоўчы сэнс. Сярод народаў Анд лічыцца, што ляўшы маюць асаблівыя духоўныя здольнасці, у тым ліку і [[магія|магічныя]]. Трэці [[Сапа Інка]] — [[Льоке Юпанкі]] — быў ляўшой, яго імя ў перакладзе з кечуа значыць «славуты ляўша». ===== Ляўша «Southpaw» ===== У спорце ляўшэй часта называюць «Southpaw». Прынята лічыць, што дадзены тэрмін з’явіўся ў Злучаных Штатах, у гульне ў [[бейсбол]]<ref>[http://www.fightbeat.com/article_defail.php?AT=57]{{Недаступная спасылка}}. Accesed August 2006</ref>. Бейсбольныя палі звычайна праектуюцца такім чынам, што адбіваючы стаіць тварам на ўсход, каб паўдзённае ці вячэрняе сонца не свяціла яму ў вочы. Гэта значыць, што пітчары-ляўшы кідаюць сваёй «паўднёвай» рукой. Першае выкарыстанне тэрміна «Southpaw» прыпісваецца [[Фінлі Пітэр Дан|Фінлі Пітэру Дану]] (Finley Peter Dunne). Але, [[Оксфардскі слоўнік англійскай мовы]] ўносіць у спіс небейсбольную цытату «паўднёвая лапа», якая значыць удар левай рукой, ужо ў 1848 годзе<ref>Morris Evan (1995)[http://www.word-detektive.com/093098.html Word detective researsh]{{Недаступная спасылка}}. Accesed June 2006.</ref> толькі тры гады пасля першай арганізаванай гульні ў бейсбол. Увогуле ляўшы, звычайна, маюць перавагу падчас гульні ў [[бейсбол]]<ref>[http://lenta.ru/news/2008/07/09/lefthand/ Учёные доказали преимущества левшей при игре в бейсбол]</ref>. У [[бокс]]е спартсмены, якія баксуюць левай рукой (ляўшы), часта згадваюцца як «southpaw». Тэрмін таксама выкатыстоўваецца для апісання стойкі, калі баксёр размяшчае правую нагу спераду левай (правабаковая стойка, калі левая рука і нага знаходзяцца ззаду). Такім тэрмінам можа метіцца і баксёр-праўша, які баксіруе ў правабаковай ({{lang-en|southpaw}}) стойцы. Большасць баксёраў, ляўшэй ці праўшэй, звычайна трэніруюцца са спарынг-партнёрамі, якія выкарыстоўваюць традыцыйную левабаковую стойку (правая ўдарная рука знаходзіцца ззаду), што ў будучым дае ляўшам перавагу. === «Непадыходзячыя» прылады працы === [[Файл:Japanese knife blade types.png|right|thumb|150px|Кухонныя нажы: (1) сіметрычны, (2) прызначаны для правай рукі, (3) прызначаны для левай рукі]] Леварукія людзі часта адчуваюць нязручнасці з-за пераважаючых у грамадстве рэчаў, прызначаных для праўшэй (для выкарыстання правай рукой). Шматлікія інструменты і прылады распрацаваны з разлікам на зручнасць выкарыстання менавіта правай рукой. Напрыклад, [[нажніцы]] створаны такім чынам, каб лінія разрэзу была бачна чалавеку, які трымае іх у правай руцэ, хаця ў такім выпадку яна аказваецца скрытай для карыстальніка-ляўшы. Акрамя таго, ручкі часта штампуюцца ў бок, зваротны для ляўшы, такім чынам, яму іх нязручна трымаць, і частае выкарыстанне такіх нажніц можа прывесці да сур’ёзнага дыскамфорту. [[Файл:Lefthanded holds righthanded mouse.jpg|right|thumb|150px|Ляўша трымае мыш, прызначаную для выкарыстання правай рукой.]] На асобных працоўных месцах, абсталяваных камп’ютарам, мыш можа знаходзіцца толькі з правага боку, што робіць нязручным яе выкарыстанне для ляўшы. У той жа час прызначэнне левай і правай кнопак мышы можа быць зменена дзеля зручнасці ляўшэй. Кухонныя нажы еўрапейскага стылю з’яўляюцца сіметрычнымі, у той час як японскія нажы маюць усечанае асіметрычнае лязо; мадэлі для ляўшэй рэдкія, і звычайна іх неабходна спецыяльна заказваць.<ref>[http://www.nytimes.com/2006/09/23/businnes/23pursuits.html?_r&1&ref=slogin «How to Succeed at Knife-Shapening Without Losing a Thumb»] ''[[New York Times]]'', September 23, 2006. Accesed September 23, 2006.</ref> Нястача інструментаў і механізмаў, прызначаных для ляўшэй, на мностве працоўных месц не толькі стварае нязручнасці ў выкарыстанні, але і фактычна можа прывесці да небяспечных вынікаў. [[Файл:2scissors.jpg|thumb|300px|Два тыпы нажніц: справа — «стандартныя» (для праўшэй), злева — прызначаныя для выкарыстання левай рукой]] Дзіцяці-ляўшы цяжка навучыцца пісаць, калі настаўнік адмаўляецца навучыць дзіця правільнаму і зручнаму для яго спосабу пісьма. Гэта адбываецца таму, што лічыцца, што пісьмо левай рукой з’яўляецца адлюстраваннем пісьма правай рукой, што робіць яшчэ больш цяжкім і заблытаным працэс навучання пісьму. У выніку большасць ляўшэй падчас пісьма выгібаюць руку вакол ручкі такім чынам, каб нахіл бумагі меў той жа самы вугал, што і ў праўшэй, замест таго, каб проста нахіліць бумагу ў супрацьлеглы бок. Як толькі гэта прывычка сфарміравана, яе вельмі цяжка разбурыць. Такое выгібанне кісці прыводзіць да таго, што руку, якая знаходзіцца ззаду ад напісаных сімвалаў, неабходна падымаць над радком пісьма, што прыводзіць да яшчэ большых нязручнасцяў. Калі левая рука размешчана правільна, то яна знаходзіцца ніжэй за радок пісьма, як і ў праўшэй. Людзі, якія з’яўляюцца ляўшамі, ў арабскім свеце і Ізраілі не маюць такіх цяжкасцяў з пісьмом, паколькі пісьмо на мовах гэтых краін адбываецца справа налева, што перашкаджае ляўшам праводзіць сваёй рукой па чарнілам, як гэта здараецца падчас пісьма злева направа. Гэта таксама актуальна для моў [[урду]] і [[фарсі]]. Шмат кампаній з «добрымі намерамі» вырабляюць прадукты, якія падыходзяць для ляўшэй, але яны яшчэ не здольны задавальніць іх патрэбнасці. Напрыклад, шмат кампаній вырабляюць «нажніцы для ляўшэй», проста адлюстроўваючы ручкі нажніц, тым самым робячы хват зручным для ляўшы. Але на нажніцах, каб імі сапраўды маглі карыстацца ляўшы, лёзы таксама павінны быць перавёрнутымі, інакш ляўша выконвае «сляпы разрэз», таму што лязо закрывае чалавеку від на дадзены аб’ект. === Тэхнічныя перавагі === * Англамоўнае размяшчэнне знакаў на стандартнай [[QWERTY]]-клавіятуры. Дадзенае размяшчэнне знакаў утрымлівае на левым баку клавіятуры значна больш літар, якія выкарыстоўваюцца часцей, гэта значыць, левая рука выконвае больш націсканняў клавіш для друку, даючы ляўшам перавагу<ref>{{Cite web |url=http://www.findarticles.com/mi_m1511/is_n4_v18/ai_19227826/pg_2 |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2014 |archive-date=4 чэрвеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060604050206/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1511/is_n4_v18/ai_19227826 |url-status=dead }}</ref>. * [[Бокс]] — леварукі баксёр мае перавагу пры ўдары ў [[печань]]. Але губляе перавагу, ўласцівую праварукаму баксёру, пры ўдары ў [[сэрца]]. * Будаўніцтва — ляўша-цясляр мае перавагу ў тых выпадках, калі праца тапаром, нажоўкай ці малатком правым хватам немагчымая (няма месца для апоры, нязручна для размаху зваротна-паступальных рухаў), напрыклад, калі патрабуецца прыбіць крайнюю злева дошку, знаходзячыся на даху ці ў куце памяшкання. == Леварукасць і інтэлект == Асобныя даследаванні дэманструюць невялікую станоўчую карэляцыю паміж леварукасцю і тэхнічным патэнцыялам / інтэлектам. [[Крыс МакМанус]] у сваёй кнізе<ref>[http://www.righthandlefthand.com/ Right-Hand, Left-Hand — official website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120504153055/http://www.righthandlefthand.com/ |date=4 мая 2012 }} Accessed June 2006.</ref> сцвярджае, што прапорцыя ляўшэй павялічваецца і што людзі-ляўшы як група гістарычна маюць больш высокую долю (вышэй за сярэднюю) вучняў, якія дасягаюць поспеху. Ён гаворыць, што разумовыя здольнасці ляўшэй структураваны па-іншаму і маюць пашыраны дыяпазон здольнасцяў, і што гены, якія вызначаюць леварукасць, таксама кіруюць развіццём моўных цэнтраў мозгу. Даследаванне, якое праводзілася ў 1970-х гадах у Вялікабрытаніі, выявіла, што прыблізна 11 % мужчын і жанчын ва ўзросце 15-24 гадоў з’яўляліся ляўшамі, ў параўнанні з толькі 3 % ва ўзроставай катэгорыі паміж 55 і 64 гадамі<ref>Steele, James & Mays, Simon (1995). [http://web.archive.ac.uc/~tjms/handed.html New finding on the frequency of left- and right-handedness in mediaeval Britain]{{Недаступная спасылка}}</ref>. МакМанус разглядае мноства фактараў, якія могуць прывесці да падобнага павелічэння. Да ляўшэй вельмі перадузята адносіліся на працягу XVIII і XIX стагоддзяў, і гэта вельмі часта «збівала» людзей. У дарослым жыцці людзі часцей пазбягаюць грамадства, што прыводзіць да меншай колькасці шлюбаў і нараджэнняў дзяцей. Паколькі дыскрымінацыя памяншалася ў XX стагоддзі, колькасць натуральных ляўшэй, якія засталіся ляўшамі ў жыцці, павялічылася. МакМанус кажа, што дадзенае павелічэнне магло прывесці да адпаведнага інтэлектуальнага прагрэсу і скачка ў колькасці матэматычных, спартыўных і артыстычных геніяў. У 2006 годзе даследчыкі з Лафейецкага каледжа ({{lang-en|Lafeyette College}}) і ўніверсітэта Джонса Хопкінса ({{lang-en|Johns Hopkins University}}) прыйшлі да высновы, што сярод тых, хто закончыў каледж, мужчыны-ляўшы на 15 % багацейшыя за мужчын-праўшэй, а сярод тых, хто атрымаў вышэйшую адукацыю, мужчыны-ляўшы на 26 % багацейшыя. Розніца ў заробку яшчэ не вытлумачана і не мае ўсталяванага ўзроўню сярод жанчын<ref>«[http://www.slate.com/id/2147842 Sinister and Rich: The evidence that lefties earn more]», by Joel Waldfogel. Appeared in ''Slate'' on August 16, 2006.</ref> Акрамя магчымых пераваг інтэлекту, ляўша можа таксама атрымаць іншыя перавагі, такія як перавага ў рукапашным баі. Ляўша мае фактар «нечаканасці», паколькі нешматлікія байцы маюць дастатковы вопыт трэніровак з сапернікамі-ляўшамі. Фехтавальшчыкі асабліва часта не гатовыя да незвычайных вуглоў атакі, якія выкарыстоўваюць сапернікі-ляўшы. Звычайна ляўшам таксама цяжка весці бой з ляўшамі, паколькі яны ў асноўным трэніраваліся супраць праўшэй. == «Знікаючыя» ляўшы == Статыстычныя дадзеныя дэманструюць, што сярод дарослых людзей менш ляўшэй, чым сярод іх маладзейшых суайчыннікаў, гэта значыць, працэнт людзей, якія з’яўляюцца ляўшамі, рэзка памяншаецца з павелічэннем узросту. У Амерыцы ляўшамі з’яўляюцца 12 % 20-гадовых, толькі 5 % 50-гадовых і менш за 1 % людзей, старэйшых за 80 год. Даследчыкі патлумачылі вялікія адрозненні паміж узроставымі групамі тым, што ў мінулыя часы ў школах звычайна прымушалі ўсіх вучняў пісаць, выкарыстоўваць сталовы прыбор і займацца спортам, выкарыстоўваючы правую руку. Старэйшыя людзі, якія з’яўляюцца натуральнымі ляўшамі, хутчэй за ўсё, адчулі гэта на сабе. Але дадзенае разважанне не тлумачыць усе прычыны, і поўнае тлумачэнне «знікаючых ляўшэй» застаецца нявызначаным. Паводле іншай тэорыі, асобныя ляўшы мяняюць рукі на працягу жыцця з-за неабходнасці адпавядаць грамадству ці «біялагічнай неабходнасці». == Левабаковы свет == === Транспартны рух === {{main|Левабаковы рух}} === Свет людзей === Даследаванні дэманструюць, што людзі, якія маюць левую вядучую руку, не абавязкова з’яўляюцца «левабаковымі» ў адносінах да іншых частак цела, частка леварукіх людзей мае тэндэнцыю быць «правабаковымі». Таксама вызначана, што людзі маюць дамінуючыя органы цела, такія як вока, нага і вуха. Існуе паняцце «вядучае вока». Напрыклад, у адным з інтэрнэт-апытанняў «Да якога вуха вы прыкладаеце трубку тэлефона?» былі атрыманы адказы: «Да правага, я праўша» — 17 чал.; «Да левага, я праўша» — 4 чал.; «Да правага, я ляўша» — 1 чал.; «Да левага, я ляўша» — 5 чал. === Скейтбордынг === У [[скейтбордынг]]у райдар знаходзіцца ў стойцы бокам, з-за чаго ногі прынята падзяляць на заднюю і пярэднюю. Задняя нага выконвае больш функцый, з яе дапамогай скейтар адштурхоўваецца ад зямлі і «шчоўкае» дошкай (рэзкім ударам па хвасту дошкі застаўляе яе падскочыць), пярэдняй — выроўнівае дошку ў паралельнае зямлі становішча пасля «шчаўчка» пры скачку (Ollie) ці закручвае ёй дошку падчас выконвання фліп-трукаў (Kickflip, Heelflip). Падчас выканання фліп-трукаў, якія ўключаюць Shove-it’ы (кручэнні дошкі паралельна зямлі, дзе колы перастаюць глядзець на зямлю) ці скачкоў, якія патрабуюць развароту цела разам з дошкай (360 Flip, Varial Heelflip, Varial Kickflip, Hardflip) (180 Ollie, 180 Kickflip, Bigspin), задняя нага таксама закручвае дошку. Існуюць дзве стойкі: Рэгуляр ({{lang-en|Regular}}), пры якой пярэдняя нага — левая, а задняя — правая, і Гуфі ({{lang-en|Goofy}}), пры якой, адпаведна, пярэдняя — правая, а задняя — левая. Нягледзячы на назвы стоек і на тое, якая рука скейтара з’яўляецца вядучай, колькасць скейтараў, якія выкарыстоўваюць гэтыя стойкі, — 50 на 50. Больш за тое, ў асноўным сярод пачынаючых скейтараў існуе такая з’ява, як «Монга» ({{lang-en|Mongoo}}), калі скейтар адштурхоўваецца ад зямлі пярэдняй нагой. Скейтары, якія катаюцца ў монга-стойцы, знаходзяцца ў прынцыповай меншасці: іх практычна няма сярод прафесіянальных і спансуемых скейтараў, бо большасць у працэсе трэніровак імкнецца перавучыцца штурхацца задняй нагой. Але нават знакамітыя і прафесійныя скейтары выкарыстоўваюць монга падчас катання ў свіч-стойцы ({{lang-en|Switch}}), калі трукі выконваюцца ў супрацьлеглай стойцы, выкарыстоўваючы ногі ў становішчы, адваротным «роднаму». Трукі, выкананыя такім чынам, ацэньваюцца падчас спаборніцтваў (ці проста скейтарамі) значна вышэй за звычайныя, паколькі патрабуюць ад райдара вучыцца катацца практычна нанова. === Тэорыі чалавечага мыслення === Існуе шмат тэорый наконт таго, што калі чалавек з’яўляецца ляўшой, то гэта таксама закранае спосаб чалавека думаць. Адна тэорыя падзяляе лева- і праварукіх мысліцеляў на два лагеры: адначасова-візуальны і лінейна-паслядоўны<ref>[http://www.anthonyhempell.com/papers/tetrad/visual.html Global Village: Visual & Acoustic Space] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070208083358/http://www.anthonyhempell.com/papers/tetrad/visual.html |date=8 лютага 2007 }}</ref><ref>[http://www.giftedservicec.com.au/visualthincing.html Visual Thincing]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.arty4ever.com/right/brain.htm Resources for the Right brainrd learned!]</ref><ref>[http://painting.about.com/library/blpaint/blirghtbrain.htm What Right Brain Left Brain Is About — Why Right Brain Left Brain is Relevant to Painters]{{Недаступная спасылка}}</ref> Згодна з гэтай тэорыяй, праварукія людзі ў працэсе мыслення апрацоўваюць інфармацыю, выкарыстоўваючы «лінейны паслядоўны» метад, у якім думка павінна быць поўнасць абдумана перад тым, як можна будзе перайсці да наступнай думкі. Ляўшы апрацоўваюць інфармацыю, выкарыстоўваючы «візуальны адначасовы» метад, у якім некалькі думак могуць быць апрацаваны адначасова. Разглядзім гэта на наступным прыкладзе: маюцца тысяча жоўтых тэнісных мячыкаў і адзін чырвоны. Праварукі чалавек, які выкарыстоўвае лінейна-паслядоўны стыл апрацоўкі, будзе глядзець на кожны з мячыкаў па чарзе, пакуль не знойдзе чырвоны. Чалавек-ляўша высыпаў іх і адначасова глядзеў на ўсе мячыкі, каб знайсці чырвоны. Пабочным эфектам розных паміж сабой стыляў апрацоўкі з’яўляецца тое, што праварукія людзі павінны закончыць адну задачу раней, чым пачаць наступную. Ляўшы, ў сваю чаргу, здольныя хутка пераключацца паміж задачамі. Гэта мае на ўвазе, што людзі, якія з’яўляюцца ляўшамі маюць выдатныя навыкі пры вырашэнні мульцізадач. Праварукія людзі апрацоўваюць інфармацыю, выкарыстоўваючы «аналіз», метад вырашэння праблемы, які патрабуе падзяліць яе на складальнікі і прааналізаваць кожную частку асобна. У адрозненне ад гэтага, ляўшы апрацоўваюць інфармацыю, выкатрыстоўваючы «сінтэз», гледзячы на цэлае і спрабуючы выкарыстаць адпаведнасць узорам, каб вырашыць праблему<ref>[http://painting.about.com/od/rightleftbrain/a/Right_Brain.htm What Right Brain Left Brain Is About — Why Right Brain Left Brain is Relevant to Painters] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070420001615/http://painting.about.com/od/rightleftbrain/a/Right_Brain.htm |date=20 красавіка 2007 }}</ref>. Гіпотэза аб тым, што ляўшы маюць схільнасць да візуальнага мышлення, была падтвержана разнастайнымі даследаваннямі. У кнізе, выдадзенай у 2004 годзе, «Мозг, які працуе трохі па-іншаму» ({{lang-en|Brains that work a little bit differently}})<ref>[http://www.amazon.com/dp/0916410676/Amazon.com: Brains That Work a little Bit Differently (9780916410674): Allen D/ Bradgon, David Gamon Ph/D/: Books]</ref> даследчыкі Ален Д. Брагдан ({{lang-en|Allen D. Bragdon}}) (і ДЭвід Гамон {{lang-en|David Gamon}}) сцісла апісалі частку бягучага даследавання адносна пераважнай рукі і яе значэння. Даследчыкі «пераважнай рукі» Корэн і Клэр Порак ({{lang-en|Coren and Clare Porac}}) паказалі, што студэнты ўніверсітэта, якія з’яўляюцца ляўшамі, найбольш верагодна спецыялізуюцца на «візуальных» дысцыплінах. Іншы прыклад паказвае, што сярод 103 студэнтаў аддзялення мастацтваў 48 студэнтаў былі леварукімі ці амбідэкстрамі. == Прычыны перавагі праварукасці == {{main|Пераважная рука}} Сёння няма адзінай тэорыі, якая б тлумачыла прычыны перавагі праварукасці. Так, напрыклад, французскі фізіёлаг Ксаўе Біша звязвае праварукасць з метадамі вядзення боя. Зыходзячы з таго, што [[сэрца]] [[чалавек]]а знаходзіцца ў левай частцы грудзі, воін намагаўся прыкрываць левую (больш уразлівую) частку грудзі [[шчыт]]ом, а правай наносіць удары [[дзіда]]й ці [[меч|мячом]]. Шэраг даследчыкаў схілен тлумачыць прычыны праварукасці ў тым, што правая рука грала пэўную ролю ў старажытных касмаганічных (геліятропных) культах. == Біялагічны сэнс == Раней лічылі, што ''праварукасць'' — звычка карыстацца правай рукой — з’яўляецца вынікам адукацыі дзіцяня, паколькі падчас нашэння яго на левым баку, застаецца сваболнай правая рука, якая пагэтам развіваецца мацней. Цяпер лічыцца, што ў выніку спадчыннасці ў праўшэй мацней развіта левая палова [[Галоўны мозг|мозга]], адпаведна чаму больш развіта правая рука; пры зваротных умовах, гэта значыць пры больш моцным развіцці правага паўшар’я мозга, мацней функцыяніруе левая рука. З гэтага відавочна, што падобны стан (пераважнае выкарыстанне левай рукі, а не првай) трэба лічыць прыроджанай якасцю, а не набытай. Тэрміны «ляўша» і «праўша» прымянімы не толькі ў дачыненні да чалавека, але і да жывёл, якія аддаюць перавагу выкарыстанню левай (пярэдняй) ці правай (пярэдняй) лапы адпаведна. У розных жывых істот працэнт [[праўша|праўшэй]] і ляўшэй сярод асобін аднаго віда можа моцна адрознівацца. Так, сярод [[кот свойскі|катоў]] большасць — праўшы<ref>[http://n-t.ru/ri/se/uh74.htm Борис Сергеев. «Ум — хорошо…»]</ref>, сярод [[мыш]]эй 44 % праўшэй, 28 % ляўшэй, а астатнія — [[амбідэкстр]]ы, затое ўсе белыя мядведзі — ляўшы. Цікава, што нават сярод «родзічаў» чалавека, [[шымпанзэ]], адносіны ляўшэй і праўшэй адрозніваюцца ад існуючага ў людзей. Напрыклад, у дзікай прыродзе каля двух трацінаў шымпанзэ з’яўляюцца ляўшамі<ref name="sciam" />. У няволі большасць прыматаў — праўшы; верагодна, гэта тлумачыцца вымушанымі зносінамі з людзьмі, які ў большасці сваёй праўшы. У 1984 годзе [[ЮНЭСКА]] ўвяла свята — Дзень Ляўшэй — [[13 жніўня]]. == Гл. таксама == * [[Міжнародны дзень ляўшы]] * [[Праўша]] * [[Пераважная рука]] * [[Амбідэкстрыя]] * [[Хіральнасць (хімія)|Хіральнасць, хімія]] * [[Хіральнасць, фізіка]] * [[Тэорыя Гешвінда — Галабурда]] * [[Сіндром Гешвінда]] * [[Транспазіцыя органаў]] * [[Сіметрыя]] * [[Асіметрыя]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Левша}} * Г. Н. Сердюковская, А. П. Чуприков // Леворукость у детей и подростков. Сборник трудов. М., 1987. * А. П. Чуприков, В. Д. Мишев. // Латеральность населения СССР в конце 70-х и начале 80-х годов. К истории латеральной нейропсихологии и нейропсихиатрии. Хрестоматия. Донецк, 2010, 192 с. * Выявление леворукости и психогигиена леворуких детей. // Методические рекомендации МЗ СССР (составители А. П. Чуприков и др.), М., 1985, 9 с. * А. П. Чуприков, Е. А. Волков. // Мир леворуких. Киев. 2008. == Спасылкі == * [http://www.huminfact.ru/kol465.html Левши: мир шиворот-навыворот]{{Недаступная спасылка}} * [http://ledi-mir.ru/54/rebenok-levsha.html Леворукость детей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120201908/http://ledi-mir.ru/54/rebenok-levsha.html |date=20 лістапада 2012 }} [[Катэгорыя:Псіхафізіялогія]] [[Катэгорыя:Асіметрыя (біялогія)]] 0cfwuy8t75goxaienxskdytktsge86e 0 213480 5180857 4832318 2026-08-14T07:16:29Z DobryBrat 5701 стыль, пунктуацыя 5180857 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Нікалаеў}} {{Ваенны дзеяч}} '''Андрыян Рыгоравіч Нікалаеў''' ({{ДН|5|9|1929}}, сяло Шаршэлы, Марыінска-Пасадскі раён, [[Чувашыя]] — {{ДС|3|7|2004}}, [[Чэбаксары]]) — савецкі касманаўт. [[Двойчы Герой Савецкага Саюза]] (1962, 1970), лётчык-касманаўт СССР (1962), генерал-маёр авіяцыі (1970), [[кандыдат тэхнічных навук]] (1975). == Біяграфія == Скончыў ваеннае авіяцыйнае вучылішча (1954), Ваенна-паветраную інжынерную акадэмію імя Жукоўскага (1968). З 1955 года — ваенны лётчык. З 1960 года — у атрадзе касманаўтаў (у 1963—1968 гадах — яго камандзір). 11 — 15 жніўня 1962 года здзейсніў палёт вакол Зямлі на касмічным караблі «Усход-3», 1 — 19 чэрвеня 1970 года з В. І. Севасцьянавым — палёт (як камандзір) — на касмічным караблі «Салют-9». У космасе правёў 21,6 сутак. У 1974—1994 гадах — першы намеснік начальніка Цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў імя Гагарына. == Узнагароды == Дзяржаўная прэмія СССР (1981). Залатыя медалі імя Цыялкоўскага АН СССР і імя Гагарына. Імем Нікалаева названы кратар на Месяцы. Званне Ганаровага грамадзяніна г. Полацка прысвоена ў 1962 годзе<ref>{{Cite web |url=http://local.polotsk.museum.by/be/node/45166 |title=Нікалаеў Андрыян Рыгоравіч (1929-2003) |access-date=9 лістапада 2020 |archive-date=16 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116060615/http://local.polotsk.museum.by/be/node/45166 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нікалаеў Андрыян Рыгоравіч}} {{Лётчыкі-касманаўты СССР}} [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Полацка]] 7m2nuyka403pats3gda4eyg7drg3tfm 0 221518 5180854 5127700 2026-08-14T07:10:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180854 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Pleurospermum austriacum eF.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat||Pleurospermum austriacum}}. <br />[[Тыпавы від]] роду. <br />Агульны выгляд квітнеючай расліны. | regnum = Расліны | parent = Apiaceae | rang = Род | latin = Pleurospermum | author = [[Hoffm.]] | syn = * {{bt|Hymenidium|[[Lindl.]]}} * {{bt|Hymenolaena|[[DC.]]}} * {{bt|Renarda|[[Regel]]}} | children = | typus = {{bt-latbel|Pleurospermum austriacum|aut=[[Hoffm.]]|}} | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Pleurospermum | commons = | iucn = | grin = 9588 }} [[File:Pleurospermum uralense 1.JPG|thumb|{{bt-bellat|Рэбраплоднік уральскі|Pleurospermum uralense|Hoffm.}}]] '''Рэбраплоднік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|99}}</ref> (''Pleurospermum'') — род [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства [[Парасонавыя]]. Налічвае больш за 50<ref name="onego">[http://flower.onego.ru/other/other/pleurosp.html Реброплодник // Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907042954/http://flower.onego.ru/other/other/pleurosp.html |date=7 верасня 2015 }}{{ref-ru}}</ref> відаў (39<ref name="pl">[http://www.theplantlist.org/browse/A/Apiaceae/Pleurospermum/ Інфармацыя на сайце ''The Plant List'']{{ref-en}}</ref> відаў, 3 віды<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|13|||538}} </ref>), распаўсюджаных на тэрыторыі [[Еўразія|Еўразіі]], асабліва шмат у [[Гімалаі|Гімалаях]] і Заходнім [[Кітай|Кітаі]]<ref name="onego" />. == Батанічнае апісанне == Двух- і [[Шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] расліны з прамастойнымі, зрэдку ляжачымі [[Сцябло|сцёбламі]]. [[Ліст|Лісце]] перыстае. [[Кветка|Кветкі]] белыя, у парасоніках. [[Плод]] выцягнутай яйкападобнай формы, злёгку сціснуты з бакоў. === Віды === Паводле базы даных ''[[The Plant List]]'', род уключае 41 від<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Pleurospermum/|title=''Pleurospermum''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430212846/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Pleurospermum/|archivedate=30 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>: {{кал}} * {{bt-latbel|Pleurospermum album|aut=[[C.B.Clarke]] ex [[H.Wolff]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum amabile|aut=[[W.G.Craib]] & [[W.W.Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum angelicoides|aut=([[Wall.]] ex [[DC.]]) [[Benth.]] ex [[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum apiolens|aut=[[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum aromaticum|aut=[[W.W.Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum astrantioideum|aut=([[H.Boissieu]]) [[K.T.Fu]] & [[Y.C.Ho]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum austriacum|aut=([[L.]]) [[Hoffm.]]|Рэбраплоднік аўстрыйскі}} * {{bt-latbel|Pleurospermum benthamii|aut=([[Wall.]] ex [[DC.]]) [[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum bicolor|aut=([[Franch.]]) [[C.Norman]] ex [[Z.H.Pan]] & [[M.F.Watson]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum calcareum|aut=[[H.Wolff]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum cristatum|aut=[[H.Boissieu]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum decurrens|aut=[[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum foetens|aut=[[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum franchetianum|aut=[[Hemsl.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum giraldii|aut=[[Diels]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum handelii|aut=[[H.Wolff]] ex [[Hand.-Mazz.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum hedinii|aut=[[Diels]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum heracleifolium|aut=[[Franch.]] ex [[H.Boissieu]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum heterosciadium|aut=[[H.Wolff]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum hookeri|aut=[[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum lindleyanum|aut=([[Klotzsch]]) [[B.Fedtsch.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum linearilobum|aut=[[W.W.Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum longicarpum|aut=[[Shan]] & [[Z.H.Pan]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum macrochlaenum|aut=[[K.T.Fu]] & [[Y.C.Ho]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum nanum|aut=[[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum nubigenum|aut=[[H.Wolff]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum pilosum|aut=[[C.B.Clarke]] ex [[H.Wolff]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum pseudoangelica|aut=([[H.Boissieu]]) [[H.Boissieu]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum pulszkyi|aut=[[Kanitz]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum rivulorum|aut=([[Diels]]) [[M.Hiroe]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum rotundatum|aut=([[DC.]]) [[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum rupestre|aut=({{Popov}}) [[K.T.Fu]] & [[Y.C.Ho]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum simplex|aut=([[Rupr.]]) [[Benth.]] & [[Hook.f.]] ex [[Drude]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum stellatum|aut=([[D.Don]]) [[Benth.]] ex [[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum stylosum|aut=[[C.B.Clarke]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum szechenyii|aut=[[Kanitz]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum tsekuense|aut=[[Shan]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum uralense|aut=[[Hoffm.]]|Рэбраплоднік уральскі}} * {{bt-latbel|Pleurospermum wilsonii|aut=[[H.Boissieu]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum wrightianum|aut=[[H.Boissieu]]|}} * {{bt-latbel|Pleurospermum yunnanense|aut=[[Franch.]]|}} {{канец кал}} У базе даных ''The Plant List'' від {{bt-bellat||Pleurospermum camtschaticum|[[Hoffm.]]}} прызнаны сінонімам віду {{bt-bellat||Pleurospermum uralense|[[Hoffm.]]}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рэбрапло́днік|Прохараў В. М.|538}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Рэбрапло́днік|Кім Г. А.|401}} * {{крыніцы/ОВРБ|198, 202|Pleurospermum Hoffm. — Реброплодник}} == Спасылкі == * [http://www.theplantlist.org/browse/A/Apiaceae/Pleurospermum/ Інфармацыя на сайце ''The Plant List'']{{ref-en}} * [http://flower.onego.ru/other/other/pleurosp.html Реброплодник // Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150907042954/http://flower.onego.ru/other/other/pleurosp.html |date=7 верасня 2015 }}{{ref-ru}} * [http://plantillustrations.org/taxonomy.php?id_taxon=8917 Інфармацыя на сайце ''plantillustrations.org'']{{ref-en}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=126045 Pleurospermum in Flora of Chile // eFloras.org]{{ref-en}} * {{Commons|Category:Pleurospermum}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] aqs0suo13xj7j2qihi9a8wlsnzf4nl0 0 224772 5180990 4841944 2026-08-14T10:04:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180990 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Савет народных камісараў}} {{Дадаткова|Спіс народных камісарыятаў СССР}} {{Орган выканаўчай улады |назва =Савет Народных Камісараў СССР |скарачэнне = Саўнаркам СССР, СНК СССР |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |тэкст_поля_краіна = {{сцягафікацыя|СССР}} |краіна = СССР |эмблема = SovnarkomUSSR.jpg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |пячаць= |подпіс пячаткі = |выява = Kremlin Senate-1.jpg |шырыня выявы = 300px |подпіс выявы = Будынак [[Сенацкі палац|Сенацкага палаца]], у якім размяшчаўся сакратарыят [[Старшыня Савета народных камісараў СССР|старшыні Саўнаркама СССР]] |дата стварэння = [[1922]] |папярэднік1 = [[Савет народных камісараў РСФСР]] <small>(в. а.)</small> |папярэднік2 = |дата скасавання = [[1946]] |пераемнік = [[Савет міністраў СССР]] |падпарадкаванне = |штаб-кватэра = [[СССР]], [[Масква]], [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] |region_code = |супрацоўнікаў = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя кіраўніка1 = [[Ленін|В. І. Ленін]] (першы)<br/>[[Сталін|І. В. Сталін]] (апошні) |пасада кіраўніка1 = [[Старшыня Савета народных камісараў СССР|Старшыня]] |імя кіраўніка2 = |пасада кіраўніка2 = |вышэйстаячае ведамства = [[ЦВК СССР]],<br /> [[Вярхоўны Савет СССР]] |падведамны орган1 = Гл. раздзел [[Савет народных камісараў СССР#Падведамныя органы|Падведамныя органы]] |падведамны орган2 = |дакумент 1 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Савет Народных Камісараў СССР''' ([[абрэвіятура|абр.]]: [[Афіцыйна-дзелавы стыль|афіц.]] '''Саўнаркам СССР'''; [[Гутарковы стыль|гутар.]] '''СНК СССР'''; [[Сінонім|сін.]] [[Афіцыйна-дзелавы стыль|афіц.]] '''Урад СССР''') — вышэйшы калегіяльны орган [[выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і [[распарадчая ўлада|распарадчай]] улады [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] у перыяд з [[1923]] па [[1946]] гады. Быўшы ўрадам [[СССР|Савецкага Саюза]], Саўнаркам СССР і кіраваныя ім [[Народны камісарыят СССР|наркамат]]ы мелі ключавую ролю ў такіх значных для краіны і грамадства падзеях і працэсах, як аднаўленне эканомікі пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), [[калектывізацыя]], [[ДЗЯЭЛРА|электрыфікацыя]], [[Індустрыялізацыя СССР|індустрыялізацыя]], [[Пяцігодкі СССР|пяцігадовыя планы]] развіцця народнай гаспадаркі, [[Голад у СССР, 1932—1933|масавы голад]] у пачатку 1930-х гадоў, [[Цэнзура ў СССР|цэнзура]], [[Рэлігія ў СССР|барацьба з рэлігіяй]], [[Рэпрэсіі ў СССР|масавыя рэпрэсіі і палітычныя праследаванні]], [[ГУЛаг]], [[Дэпартацыя народаў у СССР|дэпартацыя народаў]], [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|далучэнне Прыбалтыкі]] і іншых тэрыторый да СССР, арганізацыя [[Савецкія партызаны ў Вялікай Айчыннай вайне|партызанскага руху]], арганізацыя прамысловай вытворчасці ў тыле падчас [[ВАв|Вялікай Айчыннай вайны]]. Перыяд дзейнасці СНК СССР ахоплівае некалькі войнаў і ўзброеных канфліктаў на тэрыторыі Савецкага Саюза і за яго межамі — у [[Еўропа|Еўропе]], [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] і на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]].{{efn| Войны і ўзброеныя канфлікты з удзелам СССР у 1922—1946 гадах:<br/> ''Еўропа'': {{hlist|class=inline|[[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінская вайна]] (1939—1940)|[[Польскі паход РСЧА|Уварванне СССР у Польшчу]] (1939)|[[Другая сусветная вайна]] (1939—1945)|[[Вялікая Айчынная вайна]] (1941—1945)}}<br/> ''Цэнтральная Азія'': {{hlist|class=inline|[[Афганскі паход Чырвонай Арміі, 1929|Уварванне СССР у Афганістан]] (1929)|[[Іранская аперацыя|Уварванне СССР у Іран]] (1941)}}<br/> ''Далёкі Усход'': {{hlist|class=inline|[[Канфлікт на Кітайска-Усходняй чыгунцы|Канфлікт у Кітаі]] (1929)|[[Савецка-японскія памежныя канфлікты|Канфлікты ў Манчжурыі і Манголіі]] (1938—1939)|[[Савецка-японская вайна]] (1945)}} }} Паштовы адрас: [[Масква]], [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]]. У [[1946]] годзе ператвораны ў [[Савет Міністраў СССР]]. == Гісторыя == Стварэнне Савета Народных Камісараў СССР у якасці выканаўчага органа [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта СССР]] (ЦВК СССР) было прадугледжана [[Дагавор аб утварэнні СССР|Дагаворам аб утварэнні СССР]]. У гэтым дагаворы ўпершыню была выкарыстана абрэвіятура «Саўнаркам». Правобразам Саўнаркама СССР быў [[Савет народных камісараў РСФСР|Савет Народных Камісараў]] Савецкай Расіі — першая ў гісторыі савецкай дзяржавы калегія старшыняў камісій, якім было даручана «кіраванне асобнымі галінамі дзяржаўнага жыцця». Утвораны дэкрэтамі [[Другі Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|2-га Усерасійскага з'езду Саветаў]] і [[УЦВК]] 27 кастрычніка 1917 года<ref>Усерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт. [[:s:ru:Декрет об учреждении Совета Народных Комиссаров|Дэкрэт пра ўстанову Савета Народных Камісараў]], зацв. 27 кастрычніка 1917 года</ref>, за пяць гадоў да [[Адукацыя СССР|ўтварэння СССР]], Савет Народных Камісараў пад старшынствам [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] з'яўляўся ўрадам [[Расійская Савецкая Рэспубліка|Расійскай Савецкай Рэспублікі]] (з [[1918]] года — [[РСФСР]]). Пасля ўтварэння СССР, Савет Народных Камісараў РСФСР каардынаваў дзейнасць савецкіх рэспублік, якія ўвайшлі ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]], фактычна стаўшы першым урадам СССР у перыяд паміж падпісаннем [[Дагавор аб утварэнні СССР|Дагавора аб утварэнні СССР]] 29 снежня 1922 года і фарміраваннем Савета Народных Камісараў СССР [[6 ліпеня]] [[1923]]. Першы склад Саўнаркама СССР быў зацверджаны на 2-й сесіі ЦВК СССР 6 ліпеня 1923 года: * Старшыня — [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]] * Намеснікі старшыні: [[Леў Барысавіч Каменеў|Л. Б. Каменеў]], [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|А. І. Рыкаў]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Цюрупа|А. Д. Цюрупа]], [[Улас Якаўлевіч Чубар|У. Я. Чубар]], [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Р. К. Арджанікідзэ]], [[Мамія Дзмітрыевіч Арахелашвілі|М. Д. Арахелашвілі]] * Народныя камісары агульнасаюзных наркаматаў: па замежных справах — [[Георгій Васільевіч Чычэрын|Г. В. Чычэрын]], па ваенных і марскіх справах — [[Леў Давыдавіч Троцкі|Л. Д. Троцкі]], знешняга гандлю — [[Леанід Барысавіч Красін|Л. Б. Красін]], шляхоў зносін — [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскі]], пошт і тэлеграфаў — [[Іван Мікіціч Смірноў|І. М. Смірноў]] * Народныя камісары аб'яднаных наркаматаў: ВСНГ — [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|А. І. Рыкаў]], харча — [[Мікалай Паўлавіч Бруханаў|М. П. Бруханаў]], працы — [[Васіль Уладзіміравіч Шміт|В. У. Шміт]], фінансаў — [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Г. Я. Сакольнікаў]], Рабоча-Сялянскай інспекцыі — [[Валяр’ян Уладзіміравіч Куйбышаў|В. У. Куйбышаў]]. 17 ліпеня 1923 года Савет Народных Камісараў СССР апавясціла ЦВК саюзных рэспублік і іх Саветы Народных Камісараў пра тое, што ён прыступіў да выканання ўскладзеных на яго задач. У [[Канстытуцыя СССР 1924 года|Канстытуцыі СССР 1924 года]] Саўнаркам СССР быў вызначаны як выканаўчы і распарадчы орган [[ЦВК СССР]]<ref>[[:s:ru:Конституция СССР (1924) первоначальная редакция|Канстытуцыя СССР 1924 года. Глава VI. Пра Савет Народных Камісараў Саюза ССР]]</ref>, а з прыняццем [[Канстытуцыя СССР 1936 года|Канстытуцыі СССР 1936 года]] ён атрымаў альтэрнатыўную назву — '''Урад СССР'''<ref>[[:s:ru:Конституция СССР (1936)/Исходная редакция|Канстытуцыя СССР 1936 года. Глава III, арт. 56]]</ref> — і набыў статус ''вышэйшага'' выканаўчага і распарадчага органа дзяржаўнага кіравання [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]<ref>[[:s:ru:Конституция СССР (1936)/Исходная редакция|Там жа. Глава V, арт. 64]]</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] дзейнасць народных камісарыятаў СССР была падпарадкавана [[Дзяржаўны камітэт абароны|Дзяржаўнаму камітэту абароны]] — надзвычайнаму органу кіравання пад кіраўніцтвам Старшыні СНК СССР [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]], які быў створаны на перыяд вайны і валодаў усёй паўнатой улады ў [[СССР]]<ref>Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР. Савет Народных Камісараў СССР. Цэнтральны Камітэт ВКП(б). Пастановы. [[s:ru:Постановление Президиума ВС СССР, СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 30.06.1941 о создании ГКО|Аб стварэнні Дзяржаўнага Камітэта Абароны]] : зацв. 30 чэрвеня 1941 года</ref>. [[15 сакавіка]] [[1946]] года Саўнаркам СССР быў ператвораны ў [[Савет Міністраў СССР]]<ref name="ussrzakon1946">{{артыкул |аўтар = |загаловак = Союз Советских Социалистических Республик. Закон от 15 марта 1946 года. О преобразовании Совета Народных Комиссаров СССР в Совет Министров СССР и Советов Народных Комиссаров союзных и автономных республик — в Советы Министров союзных и автономных республик |спасылка = |мова = ru |выданне = Ведомости Верховного Совета СССР |тып = сб |год = 1946 |том = |нумар = 10 |старонкі = |doi = |issn = }} </ref>. Закон аб пераўтварэнні саюзнага ўрада таксама прадугледжваў пераназванне падведамных Ураду СССР саюзных органаў. Адпаведна народныя камісарыяты СССР былі пераназваны ў [[Міністэрства СССР|міністэрствы СССР]], а {{abbr|наркамы|народны камісар|0}} — у міністраў. 25 лютага 1947 гады былі ўнесены адпаведныя змены ў Канстытуцыю СССР. == Склад == {{Дадаткова|Спіс народных камісарыятаў СССР}} Савет Народных Камісараў СССР складаўся з наступных твараў: * Старшыня Савета Народных Камісараў СССР * Намеснікі старшыні {{abbr|СНК|Савет народных камісараў|0}} СССР * Народныя камісары СССР — кіраўнікі [[Народны камісарыят|народных камісарыятаў]] СССР * Старшыня Дзяржаўнай планавай камісіі СССР (з 1936 года) * Старшыня Камісіі савецкага кантролю (з 1936 года) * Старшыня камітэта нарыхтовак (з 1936 года) * Старшыня камітэта па справах мастацтваў (з 1936 года) * Старшыня камітэта па справах вышэйшай школы (з 1936 года) У склад {{abbr|СНК|Савет народных камісараў|0}} СССР таксама ўваходзілі з правам дарадчага голасу прадстаўнікі рэспублік Саюза ССР, члены ЦВК СССР, старшыня [[АДПУ|Аб'яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення]] (АДПУ) і кіраўнік [[Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне|Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення]]. У дадатак, да ўдзелу ў пасяджэннях Саўнаркама СССР дапушчаліся старшыні саўнаркамаў саюзных рэспублік і, па асобай пастанове СНК СССР, іншыя твары<ref name="pologh">Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР. Пастанова ад 12 лістапада 1923 года [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_1861.htm «Становішча пра Савет Народных Камісараў Саюза ССР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522223525/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_1861.htm |date=22 мая 2013 }} са зм. і дад. ад 24 кастрычніка 1924 года.</ref>. На працягу дзейнасці СНК СССР неаднаразова змянялася колькасць і назвы органаў дзяржаўнага кіравання з прычыны стварэння новых устаноў і падзелу, зліцця і скасавання раней створаных. Адпаведна змяняўся склад Савета Народных Камісараў СССР. == Падпарадкаванасць == Паводле Канстытуцыі СССР 1924 года, Савет Народных Камісараў СССР падпарадкоўвалася ЦВК СССР і яго Прэзідыуму, якія мелі права прыпыняць і адмяняць пастановы і распараджэнні СНК, а таксама распараджэнні наркамаў СССР пры відавочнай неадпаведнасці гэтага распараджэння саюзнай Канстытуцыі, заканадаўству СССР ці заканадаўству саюзнай рэспублікі. Пачынаючы з 1938 года, Савет Народных Камісараў СССР утвараўся Вярхоўным Саветам СССР і быў яму падсправаздачны (а ў прамежках паміж сесіямі — Прэзідыуму Вярхоўнага Савета СССР). == Кіруючыя органы == === Старшыня Савета Народных Камісараў СССР === {{main|Старшыня Савета народных камісараў СССР}} [[Выява:Lenin loc ggbain.jpg|міні|150px|[[Уладзімір Ільіч Ленін|У.І. Ленін]], першы старшыня Савета Народных Камісараў СССР]] Старшыня Савета Народных Камісараў СССР з'яўляўся кіраўніком савецкага ўрада. Прызначэнне на пасаду старшыні адбывалася пры зацвярджэнні складу ўрада на сесіі [[ЦВК СССР]] (з [[1938]] года — [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]]). ;Старшыні Савета Народных Камісараў СССР * [[Уладзімір Ільіч Ленін]] ([[6 ліпеня]] [[1923]] — [[21 студзеня]] [[1924]]) * [[Аляксей Іванавіч Рыкаў]] ([[2 лютага]] [[1924]] — [[19 снежня]] [[1930]]) * [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў]] ([[19 снежня]] [[1930]] — [[6 мая]] [[1941]]) * [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін]] ([[6 мая]] [[1941]] — [[15 сакавіка]] [[1946]]) Пры старшыне Саўнаркама СССР дзейнічаў штат яго намеснікаў. == Гл. таксама == * [[Урад СССР]] * [[Савет Міністраў СССР]] * [[Савет Народных Камісараў РСФСР]] * [[Спіс міністраў прамысловасці Расіі]] * [[Савет Працы і Абароны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.praviteli.org/ Кіраўнікі Расіі і Савецкага Саюза, біяграфічна-храналагічны даведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200804052749/http://www.praviteli.org/ |date=4 жніўня 2020 }} * Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник./Сост. В. И. Ивкин. Москва, 1999. * Нелидов, А. А. [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/16333/СОВЕТ Совет Министров] // Советская историческая энциклопедия : под ред. Е. М. Жукова. — М.: Советская энциклопедия,1973—1982. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Урад СССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісарыяты]] cqcre6nwd6zj8vwm9kqne40hjjwd7pd 0 224850 5180747 5040814 2026-08-14T03:45:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180747 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Абіхт}} {{навуковец |Выява = Рудольф Абіхт.jpg }} '''Рудольф А́біхт''' ({{lang-de|Rudolf Abicht}}; {{ВД-П}}) — нямецкі [[Філалогія|філолаг]]-[[Славістыка|славіст]], адзін з першых даследчы­каў і папу­ля­ры­за­­тараў [[беларуская культура|беларускай культуры]] ў [[Германія|Германіі]]. == Біяграфія == Сын [[Лютэранства|евангелісцкага]] пастара Тэадора Абіхта, род якога паходзіў з [[Цюрынгія|Цюрынгіі]], і Берты Гофман. Вучыўся ў гімназіях [[Уроцлаў|Уроцлава]] і [[Познань|Познані]]. Добраахвотнікам удзельнічаў у [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайне]] 1870—1871 гадоў. Затым вывучаў тэалогію і ўсходнія мовы ў [[Берлін]]е, [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], [[Вроцлаў|Уроцлаве]]. Першапачаткова спецыялізаваўся на [[Арабістыка|арабістыцы]] (дысертацыя прысвечана сірыйскаму гісторыку XIV ст. Ібн Аль-Вардзі). 30 мая 1876 года Рудольф Абіхт ажаніўся на Яўгеніі Шванд. У 1876 годзе стаў лютэранскім [[пастар]]ам і працаваў у розных парафіях у Сілезіі: спачатку ў парафіі Просьліцы—Мехова ([[Ключборкскі павет|Ключборскі павет]]), пасля ў польскай парафіі ў [[Намыслаў|Намыслове]], затым у парафіі Кужне—Карлавіцы ([[Бжэскі павет (Малапольскае ваяводства)|Бжэскі павет]]) і Брэславе (Уроцлаве). Служыў лютэранскім пастарам да 1912 года. Абіхт валодаў выключным талентам да моў. Пасля абароны дактарату змяніў спецыялізацыю з арабістыкі на славістыку. З 1892 года выкладчык [[Польская мова|польскай]] і [[Руская мова|рускай мовы]] ў [[Вроцлаўскі ўніверсітэт|Брэслаўскім універсітэце]], з 1900 года прафесар славянскай філалогіі [[Вроцлаўскі ўніверсітэт|Брэслаўскага ўніверсітэта]]. У 1907 годзе атрымаў ступень доктара славянскай філалогіі за працу «Рускі гераічны эпас». Аўтар навуковых прац і падручнікаў, прысвечаных славянскім і ўсходнім мовам. Перакладаў з рускай [[Іван Андрэевіч Крылоў|Крылова]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстога]], [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Астроўскага]]. === Абіхт — беларусазнаўца === У 1917—1918 гадах выкладаў [[беларуская мова|беларускую мову]] ў [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя|Свіслацкай беларускай настаўніцкай семінарыі]]. У гэты час і пазней кантактаваў з адным з пачынальнікаў беларускага школьніцтва [[Баляслаў Пачопка|Баляславам Пачопкам]]. У працах «Паказальнік крыніц Супрасльскага рукапісу» (1893—1898), «[[Слова пра паход Ігараў]]» (1895, з яго перакладам тэксту помніка) даследаваў старажытнабеларускія помнікі. Беларускія матэрыялы друкаваў у газетах «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», якая выходзіла ў [[Вільня|Вільні]], «Deutschland» («Германія»), «[[Wilensker Zeitung]]» («Віленская газета») і іншых. У газеце «Der Beobachter» («Наглядальнік», 5-29 верасня 1918) надрукаваў 5 артыкулаў «Са старажытнай і новай гісторыі беларусаў», багатых на фактычны матэрыял. Адзін з выдаўцоў (у суаўтарстве з [[Я. Станкевіч|Янам Станкевічам]]) беларускага лемантара «Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным» ([[Вроцлаў]], 1918, надрукаванага [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]). Пры яго садзеянні выдадзены зборнік «Беларусь» ([[Берлін]], 1919), прысвечаны геаграфіі, гісторыі і культуры Беларусі. Працаваў над гісторыяй беларускай літаратуры (захаваўся ўрывак). У параў­нанні з «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай гра­матыкай для школ]]» [[Б. Тарашкевіч]]а (1918) праца Р. Абіхта не зрабіла іс­тотнага ўплыву на фарміраванне беларускай літаратурнай мовы, хаця і пры­­чынілася да зама­цавання ў ёй паасобных тэрмінаў ([[галосныя]], [[зычныя]] і іншыя). Яго лісты да [[Антон Іванавіч Луцкевіч|А. І. Луцкевіча]] зберагаюцца ў [[БДАМЛіМ]]. Пераклаў на нямецкую мову творы [[Я. Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, [[беларускія казкі]] і песні. == Творы == ; Нямецкай * Die Lieder der Dichter vom Stamme Hudail. Aus dem Arabischen uebersetzt… Namslau: Opitz, 1879. * At-Tuhfa al-Waridiya. I.E.Donum Wardianum: Carmen Didacticum De Linguae Arabicae Grammatica A Zain-Ud-Dîn Ibn Al-Wardî Compositum. Breslau, 1891. * Quellennachweise zum [[Супрасльскі рукапіс|Codex Suprasliensis]] // Archiv für slavische Philologie 15 (1893) 321—337; 16 (1894) 140—153; 18 (1896) 138—155. * Der Angriff der Bulgaren auf Constantinopel im Jahre 896 n. Chr // Archiv für slavische Philologie 17 (1895) 477—482. * Das Lied von der Heerschaar Igorj’s. Leipzig: R. Gerhard, 1895. * Russische Meisterwerke mit Accenten für den Unterricht mit und ohne Lehrer. Leipzig: R. Gerhard, [1895]. * Ist die Ähnlichkeit des glagolitischen mit dem grusinischen Alphabet Zufall? Leipzig: R. Gerhard, 1895. * Martyrium der XLII Märtyrer zu Amorium // Archiv für slavische Philologie 18 (1896) 190—192. * Die Hauptschwierigkeiten der russischen Sprache: Handbuch für alle russisch Lernenden. Leipzig: R. Gerhard, 1898. * Martyrium des St. Dometius // Archiv für slavische Philologie 21 (1899) 44-49. * De Stephani despotae quae feruntur scriptis. Leipzig: R. Gerhard, 1900. * Declamatio De nomine dulcissimi Jesu circumcisi. Leipzig: R. Gerhard, 1903. * Camilla Lucerna, die südslawische Ballade von Asan Agas Gattin und ihre Nachbildung durch Goethe (1905) * Das südrussische Igorjlied und sein Zusammenhang mit der nordgermanischen Dichtung. Breslau, 1906. * Die russische Heldensage. Leipzig: R. Gerhard, 1907. * Das Alphabet Chrabrs // Archiv für slavische Philologie 31 (1910) 210—217. * Die Interpunktion in den slavischen Übersetzungen griechischer Kirchenlieder // Archiv für slavische Philologie 35 (1914) 413—437. * Haben die alten slavischen Übersetzer der griechischen Kirchenlieder die Silbenzahlen der griechischen Liederverse festgehalten? // Archiv für slavische Philologie 36 (1916) 414—428. * Andreas Boboli und Josafat Kuncewič — zwei Märtyrer des Jesuitenordens // Zeitung d. 10. Armee. 1918. Nr. 626. S. 4; Nr. 627. S. 4. ; Беларускай * Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čàše hràmatnym. brèslaŭ 1918. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Pozniak T. Rudolf Abicht jako białorutenista // Slavica Wratislaviensia, LXXIX, Wrocław 1993. S. 15—30. * Рудольф Абіхт і Антон Луцкевіч. Перапіска (1916—1921) // Шляхам гадоў: Гіст.-літ. зб. — Мінск: Маст. літ., 1994. * ''[[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Сакалоўскі У.]]'' Абіхт // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / Рэдкал.: [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. В. Біч]] [і інш.]. — Мн.: [[БелЭн]], [[1993]]. — 494 с.; іл. * ''Сакалоўскі У.'' Абіхт // Беларуская мова: Энцыклапедыя. — Мн.: БелЭн, 1994. — 655 с. — ISBN 5-85700-126-9. * {{крыніцы/ЭКБ|1|Абіхт Рудольф}} * {{крыніцы/БЭ|1|Абіхт Рудольф}} == Спасылкі == * https://sites.google.com/site/belhistsite/Home/asobi/rabicht {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624224424/https://sites.google.com/site/belhistsite/Home/asobi/rabicht |date=24 чэрвеня 2016 }} * http://www.mbd.muzeum.uni.wroc.pl/dzieje-uniwersytetu/profesorowie-przed-1945-r/rudolf-abicht {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304222843/http://www.mbd.muzeum.uni.wroc.pl/dzieje-uniwersytetu/profesorowie-przed-1945-r/rudolf-abicht |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абіхт Рудольф}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Славісты Германіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Уроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Свіслацкай беларускай настаўніцкай семінарыі]] [[Катэгорыя:Філолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Постаці нямецкага беларусазнаўства]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на нямецкую мову]] t16pi1558rfuzvaatqteebd97qma73a 0 228833 5180884 1953955 2026-08-14T07:28:09Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180884 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Кэнто Масуда]] rsa96zzouriz7fm0xz7cldmj2kzkbxa 0 247880 5180697 5168199 2026-08-13T22:24:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180697 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ракуціна |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Раку́ціна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rakucina}}, {{lang-ru|Рекутино}}<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0032194&q_id=6385163|title=Решение Рогачевского районного Совета депутатов от 29 сентября 2009 года № 22-12 "О переименовании населенных пунктов"|url-status=dead}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 2d154i0c2oqokkoesggurrpnfrvj20o 0 247952 5180707 5168387 2026-08-13T23:02:36Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5180707 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стары Крыўск |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Курганскі }} '''Стары́ Крыўск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stary Kryŭsk}}, {{lang-ru|Старый Кривск}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Курганскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 38 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 87 км ад Гомеля, на шашы {{Таблічка-by|М|8}} [[Доўск]]—[[Гомель]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Маёнтак Крыўск заснаваў ў 16 стагоддзі Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]], [[падсудак]] рэчыцкі, на землях у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ]], падараваных [[Стэфан Баторый|Стафанам Баторыем]] за службу.<ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> У 1777 годзе узгадваецца як сяло Крыўскае ({{lang-ru|село Кривское}}) ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], маёмасць Восіпа Сулістроўскага.<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105</ref> У 1852 годзе пабудаваная драўляная [[Свята-Мікалаеўская царква (Стары Крыўск)|царква Святога Мікалая]]. У 1884 годзе ў вёсцы дзейнічаў валавы млын. Дзейнічала земская школа, якая размяшчалася ў наёмнай сялянскай хаце. У 1920-х гадах, пасля заснавання вёскі [[Новы Крыўск]], вёска была перайменавана ў Стары Крыўск. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоная Беларусь», працавалі 2 ветракі, кузня, ваўначоска. 2 вяскоўцы загінулі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскую]], 61 — у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. Пасля вайны ў складзе саўгаса «1 Мая» (цэнтр — вёска [[Курганне (Рагачоўскі раён)|Курганне]]), была размешчана бібліятэка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Стары Крыўск)|Свята-Мікалаеўская царква]] (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * Дзмітрый Пятровіч Усаў (1923—1992) — заслужаны настаўнік БССР (1968). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Стары Крыўск| ]] bt8o1l1gdo1to1rrudwfjpprer5ww6x 0 247960 5180677 5099970 2026-08-13T20:19:06Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5180677 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Крыўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Крыўка |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Побалаўскі }} '''Кры́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kryŭka}}, {{lang-ru|Кривка}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Побалаўскі сельсавет|Побалаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 22 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 143 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|М|5}} [[Бабруйск]]—Гомель.<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з 19 стагоддзя як невялікае сяленне. Паводле рэвізскіх матэрыялаў 1859 года уладанне памешчыка Быкоўскага. У пачатку 1920-х гадоў у маёнтку Крыўка быў створаны калгас «Праца». У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] нямецкія карнікі ў 1944 годзе спалілі 9 двароў. У баях каля вёскі загінулі 13 воінаў і партызан (пахаваны ў З магілах на могілках). 9 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса «Чырвоная Армія» (цэнтр — в. [[Востраў (Рагачоўскі раён)|Востраў]]). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Побалаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Побалаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 61nwu6uh8iu3qxmx3cfjljww7jhy830 0 248298 5180717 5177603 2026-08-13T23:41:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180717 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Расава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 39 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = 250 |памер карты раёна = 250 |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = Староста |глава = Іван Пятровіч Нікіцін |першае згадванне = 1795 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 154 |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = беларусы |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243038251 }} '''Расава́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ра́саў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Rasava}}, {{lang-ru|Расова}}) — былая [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 3 км на захад ад [[Светлагорск]]а, 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Светлагорск-на-Бярэзіне]] (на лініі Жлобін — Калінкавічы), 113 км ад Гомеля. === Гідраграфія === На поўдні і ўсходзе меліярацыйныя каналы, рэчка [[Жардзянка]] злучае з ракой [[Бярэзіна]]й (прыток ракі [[Дняпро]]). == Гісторыя == [[Файл:Monument in Rasava, Belarus.JPG|thumb|злева|Помнік жыхарам вёскі, якія загінулі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[File:Rasava pomnik.jpg|thumb|злева|[[Брацкая магіла (Расава)|Брацкая магіла]] ў Расаве]] Згадваецца ў рэвізскіх казках 1795 года як вёска Парыцкай воласці Бабруйскага павета Мінскай губерні. Мела 13 хат. Паводле перапісу 1897 года — 115 жыхароў, 21 двор, працавала карчма. У 1921 годзе адкрыта школа. У 1930 годзе арганізаваны калгас «3-ці вырашальны», працавала кавальня. У час Вялікай Айчыннай вайны ў 1943-44 гадах у баях за вёску і наваколлі загінулі 225 савецкіх салдатаў (пахаваны ў брацкай магіле на паўднёвай ускраіне). 14 лістапада 2018 года Светлагорскі раённы савет дэпутатаў прыняў рашэнне аб далучэнні вёскі Расава да горада [[Светлагорск]]<ref>[http://svetlogorsk.by/?p=15406 Изменение границ Светлогорска: Расова войдет в состав города]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 снежня 2019 года скасавана<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920g0099726&p1=1&p5=0 Решение Светлогорского районного Совета депутатов от 30 декабря 2019 г. № 122 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112193346/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920g0099726&p1=1&p5=0 |date=12 лістапада 2021 }}</ref>. У сакавіку 2020 года заасфальтавалі ўсю вуліцу Цэнтральную. У верасні 2020 далучана да Светлагорска. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, а затым аўтадарогах, якія адыходзяць ад [[Светлагорск]]а. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы амаль мерыдыянальнай арыентацыі, да якой з захаду далучаецца кароткая просталінейная вуліца, з усходу — завулак. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. Вёска мае аўтобуснае паведамленне з [[Светлагорск|горадам]] праз прыгарадныя аўтобусныя маршруты, а так жа адзін гарадскі маршрут які рухаецца праз в. [[Мядкоў]]. Частка аўтобусаў прыпыняецца на трасе {{Таблічка-by|Р|82}} (без заезда ў вёску), астатнія з заездам, у якой маеца некалькі прыпынкаў. == Насельніцтва == * 1795 год — 13 хат. * 1897 год — 21 двор, 115 жыхароў (паводле перапісу). * 1917 год — 37 двароў 260 жыхароў (253 беларуса і 7 габрэяў). * 1926 год — 50 двароў 269 жыхароў (усе беларусы). * 1930 год — 55 двароў, 314 жыхароў. * 1959 год — 272 жыхары (паводле перапісу). * 2002 год — 70 жыхароў. * 2004 год — 69 гаспадарак, 92 жыхара. * 2016 год — 154 жыхары. == Славутасці == * [[Расава (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] * [[Брацкая магіла (Расава)|Брацкая магіла]] == Вядомыя выхадцы == * І. Н. Усціменка — кавалер 3-х Георгіеўскіх крыжоў. * [[Сяргей Несцеравіч Прач]] (1919—1986) — беларускі краязнаўца, мовазнаўца. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Rasava}} {{Светлагорск}} [[Катэгорыя:Расава| ]] gfncjsqv9mm16w4he52fdx0jsdimlh4 0 264534 5180907 3036708 2026-08-14T07:34:29Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180907 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Дамброўскія]] 6g3l9rrwk1an8bchkgyhl7bf39wieun 5180963 5180907 2026-08-14T08:22:03Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дамброўскія (хутар)]] 5180963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамброўскія (хутар)]] 9ovru3lb78zpankefip9g8naypkuuwk 10 265531 5180950 5152306 2026-08-14T08:14:50Z M.L.Bot 261 5180950 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя па сельсавеце |Назва шаблона = Бычыхінскі сельсавет |Назва = [[Бычыхінскі сельсавет]] |Краіна = Беларусь |Вобласць = Віцебская |Раён = Гарадоцкі |Герб = |Цэнтр = [[Бычыха]] |Пасёлкі = [[Зарніца (Гарадоцкі раён)|Зарніца]] |Аграгарадкі = |Вёскі = * [[Андрэенкі]] * [[Арэхава (Гарадоцкі раён)|Арэхава]] * [[Асёткі (Гарадоцкі раён)|Асёткі]] * [[Аскерына]] * [[Бадзякіна]] * [[Быкі (вёска)|Быкі]] * [[Гары (Гарадоцкі раён)|Гары]] * [[Грыбачы (Гарадоцкі раён)|Грыбачы]] * [[Гуркі (Гарадоцкі раён)|Гуркі]] * [[Дражакі]] * [[Загаране (Гарадоцкі раён)|Загаране]] * [[Кавалёва (Гарадоцкі раён)|Кавалёва]] * [[Каверзіна]] * [[Казлова (Гарадоцкі раён)|Казлова]] * [[Каленькава (Гарадоцкі раён)|Каленькава]] * [[Клёнаўка (Гарадоцкі раён)|Клёнаўка]] * [[Клюшова (Бычыхінскі сельсавет)|Клюшова]] * [[Кошкіна]] * [[Кузьміно (Гарадоцкі раён)|Кузьміно]] * [[Кузюронкі]] * [[Курыленкі]] * [[Лахі (Гарадоцкі раён)|Лахі]] * [[Льнозавод]] * [[Малашанкі]] * [[Мехавое]] * [[Першамайка]] * [[Прудок (Бычыхінскі сельсавет)|Прудок]] * [[Пятрова (Гарадоцкі раён)|Пятрова]] * [[Рослыя]] * [[Светлыя]] * [[Сіціна]] * [[Слабодка (Гарадоцкі раён)|Слабодка]] * [[Смароднік]] * [[Хвошна]] * [[Церахі (Гарадоцкі раён)|Церахі]] * [[Шаўрова]] |Хутары = }} kdrn22pf7jqv5kx095g6scnrgrl2qbe 0 270247 5180743 3966204 2026-08-14T02:56:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180743 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Ромё |Нацыянальная назва = da/Rømø |Краіна = Данія |Рэгіён =вобласць Паўднёвая Данія |Раён =камуна Цёнер |Архіпелаг = Паўночна-Фрызскія астравы |Акваторыя = Паўночнае мора |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 08|lon_min = 31|lon_sec = |CoordScale = |Плошча = 128.86 |Найвышэйшы пункт = |Насельніцтва = 715 |Год перапісу = 2009 |Выява = Map DK Rønø.PNG |Подпіс выявы = }} '''Ромё'''<ref>Напісанне '''Ромё''' ў адпаведнасці з картай да арт. Данія. {{крыніцы/БЭ|6}}</ref> ({{lang-da|Rømø}}) — колішні востраў<ref>У выніку будаўніцтва дамбы стаў паўвостравам.</ref> у [[Паўночнае мора|Паўночным моры]] каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа паўвострава [[Ютландыя]]. Адзін з [[Фрызскія астравы|Фрызскіх астравоў]] (уваходзіць у групу [[Паўночна-Фрызскія астравы|Паўночна-Фрызскіх астравоў]]). Належыць [[Данія|Даніі]], уваходзіць у склад муніцыпалітэта [[камуна Цёнер|Цёнер]] ([[вобласць Паўднёвая Данія]]). Плошча 128,86 км², насельніцтва 715 жыхароў ([[1 студзеня]] [[2009]]). == Геаграфія == [[Выява:SatRoemoe.jpg|left|thumb|Касмічны здымак вострава]] [[Выява:13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-06.jpg|thumb|left|Ромё]] Ромё ў наш час з'яўляецца самым паўднёвым дацкім востравам каля заходняга ўзбярэжжа Ютландыі (раней існаваў невялікі незаселены востраў Ёрсан ({{lang-da|Jordsand}}), затоплены ў [[1999]] годзе). Востраў звязаны з мацерыком дарогай, якая перасякае дамбу. Знаходзіцца за 3 км ад найбліжэйшага нямецкага вострава [[Зільт]], з ім усталявана паромнае паведамленне. На востраве ёсць некалькі дробных населеных пунктаў: Конгсмарк ({{lang-da|Kongsmark}}), Эстэрбю ({{lang-da|Østerby}}), Лакальк ({{lang-da|Lakolk}}), Сёнерстран ({{lang-da|Sønderstrand}}) і інш. == Гісторыя == У [[1864]] годзе паводле вынікаў [[Дацкая вайна 1864|Дацкай вайны]] перайшоў да [[Прусія|Прусіі]]. Да [[1920]] года належаў [[Германія|Германіі]], затым у выніку [[плебісцыт]]у разам з іншымі тэрыторыямі перайшоў да Даніі. Цяпер Ромё — папулярны турыстычны цэнтр. == Гл. таксама == * [[Астравы Даніі]] * [[Фрызскія астравы]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.romo.dk/Engelsk/default.htm Афіцыйны сайт {{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205223008/http://www.romo.dk/Engelsk/default.htm |date=5 лютага 2012 }} [[Катэгорыя:Астравы Даніі]] [[Катэгорыя:Астравы Паўночнага мора]] [[Катэгорыя:Камуна Цёнер]] 66cpvtbrnuygsi6hw3gq5gjbu008ldn 0 271068 5180891 2875972 2026-08-14T07:30:45Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180891 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі]] rdvm3bx5b6wiltwjn6j2wm04tgpkbtf 5180956 5180891 2026-08-14T08:18:58Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Быкі (вёска)]] 5180956 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] lp9s8wofmwystf69kfwdofn0tfdkt5h 0 276089 5180681 4888093 2026-08-13T20:33:58Z Pierre L'iserois 100315 5180681 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лемяшы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лемяшы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 34|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 39|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243002007 }} '''Лемяшы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liemiašy}}, {{lang-ru|Лемеши}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 2016 года вёска ўваходзіла ў склад [[Войстамскі сельсавет|Войстамскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82/type-%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/143-31.05.2016.htm |title=РЕШЕНИЕ ГРОДНЕНСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 31 мая 2016 г. № 143 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области |access-date=25 студзеня 2021 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616083950/https://kodeksy-by.com/norm_akt/source-%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82/type-%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/143-31.05.2016.htm |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == * 2009 год — 10 чалавек<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 1999 год — 39 чалавек * 1931 год — 124 чалавекі, 23 гаспадаркі {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] m7zo5wrmp08kpww0y6b8xynrz6xsw9f 0 278530 5180602 4622978 2026-08-13T15:42:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180602 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = |image file = Omphalodes cappadocica 2.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat||Omphalodes cappadocica}} | regnum = Расліны | parent = | rang = Род | latin = Omphalodes | author = [[Mill.]], 1754 | syn = | children name = | children = | typus = | wikispecies = Omphalodes | commons = Category:Omphalodes | itis = | ncbi = 203753 | eol = 61669 | grin = 8446 | ipni = 4711-1 }} '''Пупачнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|89}}</ref> (''Omphalodes'') — [[Біялагічны род|род]] раслін сямейства {{bt-bellat|бурачнікавыя|Boraginaceae}}, які ўключае 9<ref>[http://www.theplantlist.org/browse/A/Boraginaceae/Omphalodes/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130703184545/http://www.theplantlist.org/browse/A/Boraginaceae/Omphalodes/ |date=3 ліпеня 2013 }} Omphalodes on [[The Plant List]]]</ref> відаў. == Арэал == Расліны гэтага роду шырока распаўсюджаныя ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], асабліва ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. Маецца некалькі [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] відаў. == Значэнне і выкарыстанне == Некаторыя віды выкарыстоўваюцца ў [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўным садоўніцтве]] ў якасці [[глебапакроўныя расліны|глебапакроўных раслін]]. == Некаторыя віды == * {{Bt-latbel|Omphalodes aliena|aut=[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]}} * {{Bt-latbel|Omphalodes cappadocica|}} * {{Bt-latbel|Omphalodes commutata|}} * {{Bt-latbel|Omphalodes japonica|aut=([[L.]]) [[Moench]]}} * {{Bt-latbel|Omphalodes linifolia|}} * {{Bt-latbel|Omphalodes littoralis|aut=[[Lehm.]]}} * {{Bt-latbel|Omphalodes lojkae|}} * {{Bt-latbel|Omphalodes nitida|}} * {{Bt-latbel|Omphalodes scorpioides|Пупачнік завіты}} * {{Bt-latbel|Omphalodes verna|}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/other/omphalod.html Пупочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100601082329/http://flower.onego.ru/other/omphalod.html |date=1 чэрвеня 2010 }} // Энциклопедия декоративных садовых растений {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бурачнікавыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] jk3ws3ms0ka7nl20zyha5rj5mkz4yft 0 280116 5180755 5014129 2026-08-14T04:33:28Z ~2026-44504-80 172570 5180755 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі — Армія народа (ФАРК) | назва на мове арыгінала = {{lang-es|Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia – Ejército del Pueblo}} | лагатып = Flag of the FARC-EP.svg | шырыня лагатыпа = 200px | лідар = | дата заснавання = [[1964]]-[[2016]] | дата роспуску = | саюзнікі = | ідэалогія = [[Марксізм-ленінізм]], [[баліварыянізм]] | колькасць членаў = 8-9 тысяч<ref>[http://lenta.ru/news/2013/06/25/farc/ Lenta.ru: Свет: Злачыннасць: Лідараў калумбійскіх паўстанцаў прысудзілі да 40 гадоў турмы<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | партыйнае СМІ = радыёстанцыя «Voz de la Resistencia» | штаб-кватэра = | дэвіз = | гімн = | афіцыйны сайт = http://www.farc-ep.co/ }} '''Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі — Армія народа, РУСК-АН''' ({{lang-es|Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia — Ejército del Pueblo}}), '''ФАРК''' ({{lang-es|FARC}}) — [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінісцкая]] [[Калумбія|калумбійская]] паўстанцкая арганізацыя. Большасць краін (напрыклад, [[ЗША]], [[Канада]], краіны [[ЕС|Еўрасаюза]] і большасць [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскіх]] дзяржаў) лічаць FARC [[тэрарызм|тэрарыстычнай]] арганізацыяй. [[Куба]] і [[Венесуэла]] вызнаюць такую класіфікацыю нясправядлівай і настойваюць, што гэта арганізацыя — [[партызаны|партызанская]] ваенная сіла. == Гісторыя == Арганізацыя была сфарміравана ў [[1960-я|1960-х]] гадах, як ваеннае крыло [[Камуністычная партыя Калумбіі|Камуністычнай партыі Калумбіі]].<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20161003/1475504744-ci-skonchycca-u-kalumbii-gramadzyanskaya-vayna |title=Ці скончыцца ў Калумбіі грамадзянская вайна? |access-date=1 сакавіка 2017 |archive-date=8 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008215453/http://zviazda.by/be/news/20161003/1475504744-ci-skonchycca-u-kalumbii-gramadzyanskaya-vayna |url-status=dead }}</ref> Хаця спачатку FARC сапраўды выступала, як партызанскае леварадыкальнае аб’яднанне, пазней у [[1980-я|1980-х]] пачала таксама займацца [[наркагандаль|наркагандлем]] і выкраданнем закладнікаў. Такая супрацьпраўная дзейнасць супярэчыла шматлікім нормам, у тым ліку і [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскай канвенцыі]]. Такая практыка іх дзейнасці асуджалася таксама і камуністычнай партыяй, што прывяло да разрыву FARC з кампартыяй Калумбіі. У [[1990-я|1990-х]] была заснавана асобная Падпольная камуністычная партыя Калумбіі, якая з’яўляецца ідэалагічным крылом FARC. == Дзейнасць == Падраздзяленні FARC знаходзяцца па большай частцы ў паўднёваўсходніх правінцыях краіны, у [[Джунглі|джунглях]] падножжа [[Анды|Андаў]], на каля 20 % тэрыторыі Калумбіі. Дакладных дадзеных аб колькасці арганізацыі не існуе — за рознымі адзнакамі колькасць байцоў вагаецца ад 8000 да 18000. З прыходам да ўлады ўрада прэзідэнта [[Альвара Урыбэ]] войскі Калумбіі пры тэхнічнай і фінансавай падтрымцы ЗША вялі вельмі паспяховую кампанію супраць паўстанцаў. У сакавіку [[2008]] г. быў забіты другі па значнасці лідар арганізацыі. Па дадзеных ураду Калумбіі, у апошні час арганізацыі было нанесена шмат адчувальных удараў і яе колькасць паменшылася да каля 6000 чалавек. Найбольшую ўвагу арганізацыя прыцягвае да сябе дзякуючы вялікай колькасці закладнікаў, якіх яна ўтрымлівае. Па колькасці выкрадзеных людзей FARC лідыруе ў Калумбіі. Закладнікаў бяруць пераважна для атрымання выкупу і як прылада ўплыву на ўрад краіны. Некалькі вядучых міжнародных арганізацый і палітыкаў, такіх як [[Уга Чавес]] спрабавалі ўгаварыць FARC вызваліць закладнікаў. Паўстанцы таксама прымаюць удзел у гандлі [[наркотык]]амі і зброяй, пераважна для фінансавання сваёй дзейнасці. FARC таксама брала адказнасць за тэрарыстычныя акты, выбухі ў гарадох краіны і забойствы палітыкаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Revolutionary Armed Forces of Colombia|выгляд=міні}} * [http://farc.narod.ru/ Расійскі сайт FARC] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Калумбіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Леварадыкальныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Калумбійскі канфлікт]] 2d6t74nkx3r3xzlfonstprr58e9gljn 0 281286 5180636 5138603 2026-08-13T16:51:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180636 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пяцеўшчына |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Пя́цеўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piacieŭščyna}}, {{lang-ru|Пятевщина}}), раней частка таксама '''Чырво́ны Двор{{Sfn|SgKP|1887|s=41}}''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Балотная (рака)|Балотнай]]<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_z14_53.713863,27.503585|title=Планы генерального межевания Белоруссии 1:84К|website=retromap.ru|access-date=2025-12-12}}</ref> (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]). Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Паселішча згадваецца ў 1545 і 1562 гадах, [[сяло]] ўласнасці [[Пяцевіч|П. С. Пяцевіча]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Ад 1566 года ў Менскім павеце [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе сяло і гаспадарскі двор ўласнасці [[Грыдзіч|І. Грыдзіча]], згадваецца ў перапісе войска ВКЛ<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Russkai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_istoricheskai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_bibl/l7sKAAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&dq=%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0&pg=PA1219&printsec=frontcover|загаловак=Литовская метрика|год=1915|выдавецтва=|старонак=704}}</ref>. З XVII стагоддзя ўласнасць [[Быкоўскія (род)|Быкоўскіх]], цэнтр маёнткаў якіх быў у [[Бахаравічы|Бахаравічах]]{{Sfn|SgKP|1887|s=41}}. Маёнткі па смерці менскага [[Войскі|войскага]]<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%90/ujNGAAAAYAAJ?hl=be&gbpv=1&dq=%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0&pg=PA153&printsec=frontcover|аўтар=Catholic Church Metropolitanate of Kyïv Arkhiv|загаловак=Описаніе документов Архива западнорусских униатских митрополитов: 1470—1700|год=1897|выдавецтва=Синодальная тип.|старонак=528}}</ref> [[Фёдар Іванавіч Быкоўскі|Фёдара Іванавіча Быкоўскага]] ў 1619 годзе былі падзелены падзелены паміж сынамі Паўлам і Фёдарам<ref name=":0" /> і пазней праз [[Вена (права)|вена]] сталі ўласнасці іншых родаў. У далейшым праз спадчыну ўзніклі судовая працэсы, якія скончыліся ў 1748 годзе маніфестам караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста III]], які рашыў спрэчку паміж зацікаўленымі асобамі{{Sfn|SgKP|1887|s=41}}. У 1752 годзе збудавана драўляная [[Уніяцтва|ўніяцкая]] царква, фундаваная Быкоўскімі{{Sfn|SgKP|1887|s=41}}. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. === У складзе Расійскай імперыі === На 1800 год былі драўляная царква з капліцай, 2 вадзяныя млыны, цагельня, уласнасць А. Быкоўскага і А. Вінчы. У 1815—1858 гадах у розныя часы Пяцеўшчына была ўласнасцю А. Быкоўскага, [[Календы|Календаў]], [[Госы|Госаў]]. У той час сфармаваліся два маёнткі: Пяцеўшчына і Чырвоны Двор, асобна стаяла вёска Пяцеўшчына. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. У 1876 годзе маёнткам Пяцеўшчына валодала [[Дваранства|дваранка]] [[Рымска-Каталіцкая царква|рыма-каталіцкага]] веравызнання Марыя Рыгораўна Гос, была 341 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціна]] зямлі, права валодання перайшло паводле духоўніцы 11 траўня 1842 года, гаспадарку вёў арандатар{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=43}}. Маёнткам Чырвоны Двор валодала дваранка рыма-каталіцкага веравызнання Людвіга Антонаўна Шпілеўская, было 788 дзесяцін зямлі, валоданне перайшло ў спадчыну, гаспадарку вяла ўладальніца, таксама быў гадавы прыбытак 240 рублёў з зямлі вольных наймальнікаў і 80 рублёў з [[Карчма|карчмы]]{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=179}}. У 1888 годзе фальваркам Пяцеўшчына валодаў праваслаўны дваранін Генрых Іванаў Матусевіч, было 324 дзесяціны{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=36}}. Маёнткам Чырвоны Двор надалей валодала Людвіга Антонаўна Шпілеўская, было 552 дзесяціны{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=64}}. 10 дзесяцін на ўчастку Пяцеўшчына мела дваранка каталічка Караліна Марцінава Есьманава{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=19}}, 15 дзесяцін у вёсцы Пяцеўшчына было ў мяшчанкі рыма-каталіцкага веравызнання Евы Францаўны Сгурскай{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=51}}.[[Файл:Piacieŭščyna, Spaskaja. Пяцеўшчына, Спаская (1900).jpg|міні|злева|Спаская царква, пач. XX ст.]]У 1879 годзе была пабудавана драўляная Спаса-Праабражэнская царква, у 1884 годзе ў вёсцы адкрыта школа граматы. Паводле перапісу 1897 года было 2 [[Хлебазапасны магазін|хлебазапасныя магазіны]], карчма. У 1912 годзе ў вёсцы дзейнічала [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1924 годзе адкрыта пачатковая школа, у якой было 95 вучняў. У 1930-я гады было [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсавана]] прынамсі 6 жыхароў Пяцеўшчыны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793162|title=Списки жертв — Высоцкий Бронислав Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-13|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130073941/https://base.memo.ru/person/show/2793162|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793168|title=Списки жертв — Высоцкий Витольд Викентьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-13|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130073941/https://base.memo.ru/person/show/2793168|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2815614|title=Списки жертв — Кротович Степан Константинович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-13|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203001642/https://base.memo.ru/person/show/2815614|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820426|title=Списки жертв — Лишай Григорий Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-13|archive-date=19 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319003513/https://base.memo.ru/person/show/2820426|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2837158|title=Списки жертв — Ракет Кузьма Михайлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-13|archive-date=29 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129090314/https://base.memo.ru/person/show/2837158|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2844614|title=Списки жертв — Соколовская-Высоцкая Ядвига Иосифовна|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-13|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201153409/https://base.memo.ru/person/show/2844614|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У другой палове XX стагоддзя Чырвоны Двор далучаны да Пяцеўшчыны. У 2010 годзе былі клуб-бібліятэка, бальніца, паліклініка, аптэка, крама. == Насельніцтва == * 1800 год — 22 двары, 176 жыхароў * 1897 год — вёска, 51 двор, 331 жыхароў; маёнтак Пяцеўшчына, 2 двары, 9 жыхароў * 1908 год — сяло, 46 двароў, 329 жыхароў; маёнтак Пяцеўшчына, 1 двор, 27 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=167}}; маёнтак Чырвоны Двор, 1 двор, 30 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=50}} * 1917 год — сяло, 58 двароў, 328 жыхароў (293 [[беларусы]] і 35 [[Палякі|палякаў]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}}; маёнтак, 1 двор, 13 жыхароў (усе беларусы){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}}; маёнтак Чырвоны Двор, 1 двор, 45 жыхароў (32 беларусы, 6 палякаў і 7 [[Яўрэі|яўрэяў]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=149}} * 1999 год — 487 жыхароў * 2009 год — 392 жыхары * 2019 год — 444 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-12|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Пяцеўшчына. Брацкая магіла.jpg|міні|Брацкая магіла]] * Сядзіба (пачатак XX стагоддзя, у літаратуры звязваецца з родам Самуэлевых<ref>{{Cite web|url=https://orda.of.by/.add/gallery.php?pyatevschi/manor_main/art/sumk|title=Статья А. Т. Федорука в книге "Старинные усадьбы Минского края" 2000 г.}}</ref>) * Брацкая магіла савецкіх воінаў Другой сусветнай вайны === Страчаная спадчына === * Спаская царква * Магіла [[Фёдар Ігнатавіч Пастарнацкі|Фёдара Ігнатавіча Пастарнацкага]], была пры царкве == Вядомыя асобы == * [[Ігнацій Быкоўскі]] (1750—1817) — [[мемуарыст]], [[літаратар]]. * [[Фёдар Ігнатавіч Пастарнацкі|Фёдар Пастарнацкі]] (1845—1902, Пяцеўшчына) — медык, прафесар. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Пяцеўшчына|445}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8|41|Piaciewszczyzna|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал = |спасылка = |адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія|год = 1877|том = |старонкі = |старонак = 187|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] 4m2716qoe2a3b0j87s8dhbkdblxum53 0 283125 5180438 5138167 2026-08-13T12:32:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180438 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пруцк |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Пру́цк'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пру́цак'''</ref> ({{lang-be-trans|Pruck}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Пруцк вядомы з другой паловы XIX стагоддзя як [[урочышча]] ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года [[хутар]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1923 годзе жыхар хутара Павел Андрэевіч Ачапоўскі быў арыштаваны і асуджаны за «ўкрывальніцтва польскага шпіёна»<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2831153|title=Списки жертв — Очаповский Павел Андреевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-13|archive-date=27 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127150038/https://base.memo.ru/person/show/2831153|url-status=dead}}</ref>. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]]. Шэраг жыхароў Пруцка трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]] 1930-х гадоў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2801198|title=Списки жертв — Дубовик Иосиф Денисович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-13|archive-date=2 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202225736/https://base.memo.ru/person/show/2801198|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2821566|title=Списки жертв — Луцевич Степан Александрович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-13|archive-date=27 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127183247/https://base.memo.ru/person/show/2821566|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/380107|title=Списки жертв — Гуринович Степан Ильич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-13|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201203017/https://base.memo.ru/person/show/380107|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 5 двароў, 37 жыхароў * 1908 год — 17 двароў, 59 жыхароў * 1917 год — 10 двароў, 67 жыхароў * 1960 год — 117 жыхароў * 2002 год — 15 двароў, 18 жыхароў * 2009 год — 13 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 7 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-06-13|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Пруцк|170}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] qsinz9sd4tf2oh58karb2nvrsqoiael 0 285837 5180672 5142768 2026-08-13T19:18:02Z Tomasz91 30377 5180672 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Цеснавая 1 |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Ciesnowa I. Kościół św. Maksymiliana Marii Kolbego (1).jpg |подпіс = Касцёл |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 49|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 40|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет2 = Літвенскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 282 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002235 }} '''Цеснава́я 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciesnavaja 1}}, {{lang-ru|Тесновая 1}}) — [[вёска]] ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Літвенскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 55 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Стоўбцы]], за 75 км ад [[Мінск]]а<ref name="b17">{{Крыніцы/БелЭн|17|||108}}</ref>. == Гісторыя == Да 14 лютага 1983 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хатаўскі сельсавет|Хатаўскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>. У 1983—2013 гадах цэнтр [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == * 2003 год — 302 жыхары у 110 дварах<ref name="b17" />. * 2009 год — 282 жыхары. * 2019 год — 233 жыхары<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||108}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] p36zsnkn0spgjqxq9lrqnh3bpqrghgo 5180944 5180672 2026-08-14T08:01:07Z M.L.Bot 261 на Вікіданых 5180944 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Цеснавая 1 |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 49|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 40|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет2 = Літвенскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 282 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002235 }} '''Цеснава́я 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciesnavaja 1}}, {{lang-ru|Тесновая 1}}) — [[вёска]] ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Літвенскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 55 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Стоўбцы]], за 75 км ад [[Мінск]]а<ref name="b17">{{Крыніцы/БелЭн|17|||108}}</ref>. == Гісторыя == Да 14 лютага 1983 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хатаўскі сельсавет|Хатаўскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>. У 1983—2013 гадах цэнтр [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == * 2003 год — 302 жыхары у 110 дварах<ref name="b17" />. * 2009 год — 282 жыхары. * 2019 год — 233 жыхары<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||108}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] 12wdainsezrrxlnb7e7hvieh46equ64 5180945 5180944 2026-08-14T08:01:42Z M.L.Bot 261 5180945 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Цеснавая 1 |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 49|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 40|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет2 = Літвенскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 282 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002235 }} '''Цеснава́я 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciesnavaja 1}}, {{lang-ru|Тесновая 1}}) — [[вёска]] ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Літвенскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 55 км на паўночны захад ад [[Стоўбцы|Стоўбцаў]], за 75 км ад [[Мінск]]а<ref name="b17">{{Крыніцы/БелЭн|17|||108}}</ref>. == Гісторыя == Да 14 лютага 1983 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хатаўскі сельсавет|Хатаўскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>. У 1983—2013 гадах цэнтр [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == * 2003 год — 302 жыхары у 110 дварах<ref name="b17" />. * 2009 год — 282 жыхары. * 2019 год — 233 жыхары<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||108}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] nboepzsx3m6ffrhcbdq98fd1tv0riif 0 291500 5180557 5176605 2026-08-13T14:21:42Z Kanstas 126220 дапаўненне 5180557 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Гістарычная дзяржава |назва =Вялікае Княства Літоўскае |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Wappen-Fürstenzug29 crop.svg |апісанне_герба = |карта = |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана =1 ліпеня 1812 |ліквідавана = снежань 1812 |s1 = |flag_s1 = |s2 =Расійская імперыя |flag_s2 =Flag of Russia.svg |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца =[[Вільнюс|Вільня]] |гарады = |мова =[[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]], [[Польская мова|польская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[праваслаўе]], [[каталіцтва]], [[уніяцтва]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялікае Княства Літоўскае (1812)''' — праект дзяржавы пад патранатам [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] супраць Расіі. == Гісторыя == 16 (28) чэрвеня 1812 года Вялікай арміяй была занятая Вільня. Няглядзячы на тое, што палякі разлічвалі на аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года шляхам далучэння былых зямель Літвы да [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]], Напалеон пайшоў на аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага як умоўна самайстойнай (сатэліцкай) дзяржавы. == Адміністрацыйны падзел == Адноўленае Вялікае Княства Літоўскае ўключала Віленскую, Гродзенскую, Мінскую губерні (якія былі перайменаваны ў дэпартаменты) і [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкую вобласць]]. Сталіцай зрабілі [[Вільнюс|Вільню]]. == Органы ўлады == 19 чэрвеня (1 ліпеня) быў створаны начасны ўрад, які называўся {{нп5|Камісія часовага ўрада ў Вялікім Княстве Літоўскім||be-tarask|Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага}}. Начасны ўрад складаўся з сямі камітэтаў. Старшынёй кожнага камітэта быў член камісіі. Камітэты: * Камітэт харчавання і складоў — [[Станіслаў Солтан]] (Старшыня Камісіі), * камітэт фінансаў — [[Караль Прозар]], * камітэт паліцыі — [[Юзаф Серакоўскі]], * судовы камітэт — [[Францішак Ельскі]], * ваенны камітэт — князь [[Аляксандр Антоні Сапега]], * камітэт унутраных спраў — граф Аляксандр Патоцкі, * камітэт адукацыі — [[Ян Снядэцкі]]. Сакратар камісіі — [[Юзаф Ігнацы Касакоўскі]]. Губернатар Вільні — [[Дзірк ван Гогендорп]]. == Прэзідэнты начаснага ўрада == * [[Юзаф Серакоўскі]] (з 18 ліпеня 1812 года) * [[Станіслаў Солтан]] (з 24 жніўня 1812 года) * [[Дзірк ван Гогендорп]] (з верасня 1812 года) * [[Станіслаў Солтан]] (з верасня 1812 года) == Армія == 5 (17) ліпеня 1812 года Напалеон выдаў дэкрэт пра стварэнне арміі Вялікага Княства Літоўскага: 5 пяхотных і 5 (ад пачатку - 4) кавалерыйскіх палка. Згодна рапартаў, Напалеон разлічваў на патрыятычны пад'ем мясцовага насельніцтва і багацце некранутага да гэтага вайной краю, аднак застаў абрабаваную краіну, прыгоднае для вайны населенне якой ўжо зрабіла свой выбар на карысць арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] ці было рэкрутавана царскім урадам. Дзеля вайсковай арганізацыі краю імператар вылучыў 500 тысяч франкаў, аднак, вельмі невялікая частка з тых сродкаў пайшла непасрэдна на арганізацыю мясцовай арміі, адным з патрабаванняў на прызначэнне палкоўнікам было таксама добрае фінансавае становішча. Агулам армія ВКЛ павінна была скласці 14 тысяч чалавек. Акрамя таго, была створана [[Нацыянальная гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|нацыянальная гвардыя]] і [[Корпус літоўскай жандармерыі|корпус жандараў]], некаторыя магнаты за свой кошт стваралі атрады і накіроўвалі іх да арміі. Напалеон стварыў і [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-ці "літоўскі" гвардзейскі полк шэвалежэр-лансьераў]] колькасцю 1026 чалавек (ніколі не была дасягнута), куды былі ўлітыя [[ганаровая гвардыя Вялікага Княства Літоўскага]] і добраахвотнікі з літоўскай моладзі да 1-га "польскага" палка, таксама, з [[Беларускія татары|ліпкаў]] быў сфармаваны [[эскадрон літоўскіх татар]]. 12 (24) жніўня Камісія часовага ўраду ВКЛ пастанавіла пра стварэнне [[Стральцоўскія батальёны Вялікага Княства Літоўскага|6 егерскіх батальёнаў]] у колькасці 5004 чалавек. Рэгулярныя палкі ВКЛ: # Кавалерыя #* [[17-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[18-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[19-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[20-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[21-ы літоўскі конна-стралецкі полк]] # Пяхота #* [[18-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[19-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[20-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[21-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[22-і літоўскі пяхотны полк]] Рэкруты ў армію Вялікага Княства Літоўскага набіраліся на шасцігадовы тэрмін. == Гл. таксама == * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918)]] == Літаратура == * [[Януш Леанардавіч Івашкевіч|Януш Івашкевіч]] , ''Litwa w roku 1812'' (Літва ў 1812 годзе), Варшава, 1912. * Марыян Кукель , ''Wojna 1812 roku'' (Вайна 1812 года), [[Кракаў]], 1937. * А. Рэмбоўскі, ''«Konfederacja Generalna i pospolite ruszenie w roku 1812»'', ''[[Biblioteka Warszawska]]'' , vol. 1, 1896, fascicle 3, pp. 478—514; vol. 2, 1896, fascicle 1, pp. 67-86. * Уладзіслаў Заеўскі, ''Józef Wybicki'' , Варшава, 1983. == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Да 175-годзьдзя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага|старонкі=7-8|аўтар=[[Віктар Сянкевіч|В.Сянькевіч]].|год=Верасень, 1987|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=26368|выданне=[[Зважай (1974)|Зважай]]|мова=be-tarask|месца=[[Таронта]]|issn=5172|нумар=4 (48)|archive-date=28 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328031436/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=26368}} * {{Артыкул|загаловак=Да 175-годзьдзя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага|старонкі=2-3|аўтар=[[Віктар Сянкевіч|В.Сянькевіч]].|год=Лістапад, 1987|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27029|выданне=[[Зважай (1974)|Зважай]]|мова=be-tarask|месца=[[Таронта]]|issn=5172|нумар=4 (48)|archive-date=23 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123203913/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27029}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Дзяржавы часоў Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войн]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Літвы]] lhvxo06w6zehcp5du89ytaej7wp55i7 0 294375 5180718 5167562 2026-08-13T23:53:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180718 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Расна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Расна |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 23|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 24|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Раснянскі |першае згадванне =[[1466]] }} '''Ра́сна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rasna}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскага сельсавета]], цэнтр сельсавета з 2013 года<ref name=":1">[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058177&p1=1&p5=0 Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 26 апреля 2013 г. № 189 О переносе административного центра Ряснянского сельсовета в агрогородок Рясна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200607192822/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058177&p1=1&p5=0 |date=7 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. == Назва == Назва вёскі паходзіць ад слова «ря(а)сно», што значыць багата, шчодра, прыгожа. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === ==== Да Люблінскай Уніі ==== Расна ўпершыню згадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы Вялікага Княства Літоўскага]] за [[1440]]—[[1498]] гады, як вёска ("''Рясная''") адпісаная ў [[1466|1466 годзе]] вялікім князем Літоўскім "''Евлашку да Юшку Тречевичомъ''"<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440 - 1498). Vilnius, 1998. С. 64.</ref>. З [[1507|1507 года]] маёнткам валодаў Ігнат Нікіцініч. У [[1511|1511 годзе]] Вялікі князь Літоўскі [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт I]] пацвердзіў пажыццёвае права валодання Івану Багданавічу Храптовічу-Літавору. Пазней ім валодалі шляхецкія роды: Ёдкі, Хлевіцкія і Войны. Пасля [[Адміністратыўная рэформа Вялікага Княства Літоўскага (1565-1566)|адміністратыўнай рэформы Вялікага Княства Літоўскага 1565—1566 гадоў]] Расна ўвайшла ў склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. ==== Рэч Паспалітая ==== У сярэдзіне [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] бяздзетны Станіслаў Хлявіцкі прадаў маёнтак [[Лаўрын Война|Лаўрыну Войне]], у гэты час у Расне ўжо была [[Царква Святога Прарока Іллі (Расна)|царква Святога Прарока Іллі]]. Лаўрын Война, новы ўладальнік Расны, падскарбі дворны ВКЛ, выстаўляў у войска 35 коннікаў. Пасля яго смерці (каля [[1580|1580 года]]) правы валодання перайшлі да яго сына Андрэя, а ў [[1637|1637 годзе]] Расна адыходзіць да яго сына Пятра Войны. У [[1647|1647 годзе]] ў Лукаша Войны (яшчэ адзін сын Андрэя Войны) маёнтак выкупіў ваявода Віцебскі (пазней гетман ВКЛ) [[Павел Ян Сапега|Павел Сапега]]. Затым маёнтак перайшоў па спадчыне яго сыну Бенедыкту, а затым унуку — Міхаілу. Да [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] Расна ўжо мела статус мястэчка. Пры [[Міхал Антоні Сапега|Міхаіле Сапегу]] ў маёнтку была пабудавана драўляная сядзібная хата, разбіты парк і пачалі праводзіцца вялікія кірмашы. Таксама тады быў моцна развіты гандаль коньмі. Развіццё гандлю прывяло да засялення Расны [[яўрэі|яўрэямі]], якія мелі тут сінагогу, піцейны дом і крамы і праз пэўны час захапілі практычна ўсю эканоміку мястэчка. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай паўночнай вайны (1700—1721)]] Расна і ваколіцы моцна пацярпелі. У [[1718|1718 годзе]] Міхал Сапега вымушаны быў аддаць Расну і Высокае пад заклад у 45000 тынфаў Аўгусту Касцюшку-Сяхновіцкаму. У [[1722|1722 годзе]] Расну ад Міхаіла Сапегі атрымаў Юзаф Матушэвіч у якасці кампенсацыі за даўгі Сапегаў. Юзаф Матушэвіч быў бацькам вядомага паэта, перакладчыка і мемуарыста і дзяржаўнага дзеяча ВКЛ [[Марцін Матушэвіч|Марціна Матушэвіча]], аўтара «Дыярыюша майго жыцця…». З сярэдзіны XVI стагоддзя сяло адміністрацыйна ўваходзіла ў склад Берасцейскага павета Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. У [[1744|1744 годзе]] Юзаф запрасіў у Расну рыма-каталіцкіх манахаў [[Марыяне|айцоў-марыян]], якія пабудавалі на беразе ракі Пульвы ў кіламетры на поўдзень ад сучаснай вёскі Расна свой манастыр і [[Касцёл Святога Казіміра (Расна)|царкву Святога Казьмы]] пры ім. Пасля Юзэфа маёнткам валодаў яго сын Марцін Матушэвіч, дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, паэт і пісьменнік. У [[1747|1747 годзе]] ў [[Мястэчка|мястэчку]] засноўваецца [[Езуіты|езуіцкая]] місія (дзейнічала да [[1773|1773 года]]), якая падпарадкоўвалася [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум|Мсціслаўскаму калегіуму]]. Марцін Матушэвіч таксама дапамог заснаваць у Расне грэка-каталіцкую царкву Святога Арханёла Міхаіла, якая належала да [[Камянецкі дэканат (Грэка-Каталіцкая Царква)|Камянецкага дэканата]]. У [[1765|1765 годзе]] ў маёнтку нарадзіўся сын Марціна [[Тадэвуш Матушэвіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага і [[Царства Польскае|Царства Польскага]], пасол [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага Сойму]] ад Берасцейскага павета, міністр фінансаў Царства Польскага і міністр [[Герцагства Варшаўскае|Герцагства Варшаўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1794 года|Паўстання 1794 года]], літаратар. З [[Восень|восені]] [[1760|1760 года]] ў Расне ў Марціна Матушэвіча пасяліўся паэт і перакладчык [[Ануфры Карытынскі]]. === Расійская імперыя === Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Расна была акупавана Расійскай імперыяй і апынулася ў складзе [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Берасцейскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. На пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў Расне быў узведзены невялікі [[Кальвінізм|кальвінскі]] збор, у якім знаходзілася ўсыпальніца роду Грабоўскіх. Збор быў збудаваны ў стылі [[класіцызм]]у. Унутры збора размяшчаліся, падвешаныя на ланцугах, саркафагі роду Грабоўскіх, частка пахаванняў таксама ў крыпце. У камуністычныя часы збор выкарыстоўваўся ў якасці склада. У 1804 годзе рыма-каталіцкую царкву Святога Казьмы спаліў пажар. Праз восем гадоў на яе месцы пачалося ўзвядзенне новай мураванай царквы, якое вялося за кошт ахвяраванняў айцоў-езуітаў і Лявона Парчэўскага. [[Набажэнства|Набажэнствы]] ў гэты перыяд адбываліся ў часовым памяшканні. У [[1818|1818 годзе]] будаўніцтва было амаль скончана, а ў наступным годзе завершаную царкву асвяцілі ў гонар [[Казімір Казіміравіч|Святога Казіміра]]. Перад [[Полацкі царкоўны сабор|забаронай Грэка-Каталіцкай Царквы]] грэка-каталіцкі прыход у Расне налічваў у [[1837|1837 годзе]] 2030 вернікаў, што сведчыць пра тое, што большая частка насельніцтва Расны былі каталікамі візантыйскага абраду, бо ў 1885 годзе насельніцтва Расны складала 331 жыхара; то бок, хутчэй за ўсё, прыход налічваў больш людзей, чым насельніцтва самога маёнтка (таксама на службы прыходзілі вернікі, якія жылі па-за межамі Расны). Прыход меў 4 валокі зямлі, меў 3-х фундушовых сялян, а гадавы даход складаў 70 рублей срэбрам<ref>Marian Radwan. Carat wobec Kościoła Greckokatolickiego w zaborze rosyjskim 1796—1839. — Polski Instytut Kultury Chrześcijańskiej, Roma-Lublin, 2001. S. 228.</ref>. У [[1839|1839 годзе]] прайшоў сход у Полацку, пасля якога [[Грэка-каталікі|каталіцтва візантыйскага абраду]] было забаронена на тэрыторыі [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]. Тады грэка-каталіцкую царкву захапілі і перадалі [[Руская Праваслаўная Царква|РПЦ]]. Царкву перабудавалі, у [[1842|1842 годзе]] яе пераасвяцілі. Перад пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Расна мела адзін з трох кальвінскіх збораў у Гродзенскай губерні (яшчэ былі [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]] пад [[Ваўкавыск]]ам, якім валодалі Грабоўскія, і [[Непакойчыцы]] каля [[Жабінка|Жабінкі]]). Кальвінскі збор у Расне ўваходзіў у склад [[Віленскі кальвінскі дыстрыкт|Віленскага дыстрыкту]] ў межах акругі Віленскага Евангельска-Рэфармацкага Сіноду Расійскай імперыі, дзе ўсяго налічваўся 41 збор. У апошняй чвэрці XIX стагоддзя ў Расну і Непакойчыцы з Ізабеліна перыядычна прыязджаў да сваіх вернікаў-кальвіністаў пастар Юзаф Мандзялоўскі. З 2-й паловы XIX стагоддзя сядзіба ў Расне належала кальвіністам [[Грабоўскія|Грабоўскім]]. У [[1849|1849 годзе]] яе выкупіў за 10 711 рублёў срэбрам граф [[Ян Грабоўскі]]. Грабоўскія збудавалі новую мураваную аднапавярховую сядзібу на месцы старой. Сядзібна-паркавы комплекс на беразе некалькіх прудоў уключаў таксама альтанку, млын і шэраг гаспадарчых пабудоваў. Да сёння захаваліся фрагменты гаспадарчага двара. Гэта рэшткі двух вялікіх будынкаў XIX стагоддзяў, якія стаяць без даху. Абодва будынкі былі вымураваны з вялікіх камянёў з уключэннямі цэглы, яны змацаваныя вапнай, якая дэкараваная чырвоным і чорным друзам. [[Файл:Rasna, Jezuicki. Расна, Езуіцкі (1913).jpg|300px|thumb|Рыма-каталіцкая царква Святога Казіміра ў 1913 годзе]] Пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863 года]] манастыр марыян у Расне быў зачынены распараджэннем генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] [[4 верасня]] [[1864|1864 года]] за ўдзел марыян у паўстанні. Каталіцкую царкву царскія ўлады тады ж перадалі РПЦ. === Польская рэспубліка (1918—1939) === [[Файл:Рясна. Главный фасад костела. Фото 1950-х гг..jpg|350px|thumb|left|Рыма-каталіцкая царква Святога Казіміра ў 1950-я гады]] У [[1918|1918 годзе]], пры [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]], царкву Святога Казіміра вярнулі рыма-каталікам, і яна была асвечана ў гонар Ганны, Маці Найсвяцейшай Дзевы Марыі. [[9 кастрычніка]] [[1919|1919 года]] падчас візітацыі дыяцэзіі Расну наведаў [[Біскупы віленскія|Віленскі біскуп]] [[Юрый Матулевіч|Юры Матулевіч]] (сёння — блажэнны [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]]), які на пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] аднавіў дзейнасць ордэна марыян. Ён прыняў рашэнне вярнуць у Расну марыян, якія пасяліліся там у [[Чэрвень|чэрвені]] [[1920|1920 года]]. Генерал ордэна марыян Юры Матулевіч, як біскуп Віленскі, вярнуў марыянам іх даўні манастыр пры царкве Святой Ганны сваім загадам ад [[9 лістапада]] 1920 года. Гэта быў першы манастыр, які вярнуў сабе адноўлены ордэн марыян у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]. Паводле задумы генерала марыян Юрыя Матулевіча, у Расне павінен быў размясціцца навіцыят марыян. Апрача царквы і закінутага манастыра, у Расне марыянам належала 108 га зямлі. Аднак польскія дзяржаўныя ўлады не жадалі яе вяртаць, і марыяне шмат гадоў вялі судовыя спрэчкі за сваю ўласнасць. Навіцыят марыян фактычна быў перанесены ў Расну з [[Бяляны (Гродзенскі раён)|Бялянаў]] яшчэ [[лета]]м [[1920|1920 года]]. [[28 снежня]] 1920 года біскуп Юры Матулевіч як генерал ордэна марыян накіраваў [[Нунцый|Апостальскаму нунцыю]] ў Польшчы Рацці ліст з просьбай аб зацвярджэнні [[Святы Прастол|Апостальскім Пасадам]] у [[Рым]]е пераносу навіцыяту марыянаў з Бялянаў у Расну, якая належала да прыхода ў Высокім-Літоўскім Берасцейскага дэканата Віленскай дыяцэзіі. Абгрунтаванне біскупа Матулевіча было наступным: «Дом законны ў Расне цалкам адпаведны для размяшчэння ў ім навіцыяту, больш таго, дзеля свайго размяшчэння прыдатны для засяроджання розуму і практыкавання ўнутранага жыцця, сад і маёнтак з’яўляюцца дастатковымі для ўтрымання навіцыяў». [[Ватыкан]] даў свой афіцыйны дазвол праз нунцыя [[2 студзеня]] [[1921|1921 года]]. Аднак у [[1922|1922 годзе]] навіцыят быў перанесены ў Скурац (Польшча), што на [[Падляшша|Падляшшы]], дзе ён знаходзіўся да [[5 студзеня]] [[1926|1926 года]], пасля чаго ўлады марыян зноў вярнулі навіцыят у Расну. У 1921—1926 гадах у Расне размяшчалася малая семінарыя ордэна марыян — ювенат, у якой атрымлівалі адукацыю на ўзроўні 4-х класаў, па заканчэнні якой кандыдаты для манаскага жыцця і святарства прымаліся ў навіцыят. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], у 1921 годзе Расна ўвайшла ў склад [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Берасцейскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У [[1938]]—[[1939]] гадах настаяцелям і старэйшым дома марыян у Расне служыў айцец [[Юрый Кашыра|Юры Кашыра]] ([[1904]]—[[1943]]), які пазней прыняў пакутніцкаю смерць ([[Росіцкая трагедыя|спалены жыўцом разам з вернікамі ў Росіцы]]) і вызнаны блажэнным Каталіцкай Царквы. У чэрвені 1938 года разам з іншымі беларускімі марыянамі айцец Юры Кашыра як «нядобранадзейны» быў дэпартаваны польскімі ўладамі з манастыра марыян у Друі і апынуўся ў Расне. У верасні 1939 года, пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], айцец Юры Кашыра і ўсе марыяне вымушаны былі пакінуць Расну, бо новая [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|камуністычная атэістычная ўлада]] забрала будынак манастыра. Сам манастыр марыян у Расне згарэў у [[1944|1944 годзе]]. У 1923 годзе царква Святога Казіміра ўжо значылася ў спісе рыма-каталіцкіх прыходаў без адказнага [[святар]]а, а ў [[1930-я|1930-я гады]] сам храм быў зачынены і пераўтвораны спачатку ў клуб, пасля — у склад. Падчас Другой сусветнай вайны царква моцна пацярпела ад абстрэлу і больш не аднаўлялася. У міжваенны час таксама ў Расне працавалі рыма-каталіцкія манашкі з [[Кангрэгацыя сясцёр служак Ісуса ў Еўхарыстыі|Кангрэгацыі сясцёр служак Ісуса ў Еўхарыстыі]] (Сёстры-Еўхарысткі), якія мелі тут свой манаскі дом. На 1939 год у Расне знаходзілася 7 манашак. Перад пачаткам вайны ў 1939 годзе старэйшай у манаскім доме ў Расне была сястра Моніка Скурат. === БССР і Рэспубліка Беларусь === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|акупацыі камуністамі Заходняй Беларусі]] Расна апынулася ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Згодна з рашэннем Савета па справах РПЦ пры [[Савет Міністраў БССР|Саўміне]] СССР ад [[28 лістапада]] [[1962|1962 года]] былая грэка-каталіцкая царква (у гэты момант ужо адносілася да РПЦ) была зачынена з рэкамендацыяй перадаць яе пад клуб. Аднак мясцовыя атэістычныя ўлады з сельсавета і [[калгас]]а «Савецкая Беларусь» у [[1964|1964 годзе]] старую драўляную царкву разбурылі цалкам. [[4 верасня]] [[1972|1972 года]] вёска [[Старое Расна]] злілася з вёскай [[Новае Расна]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. [[Файл:Расна. Царква.jpg|250px|thumb|Свята-Міхайлаўская царква РПЦ сёння]] Новая мураваная царква Святога Міхаіла ў Расне была закладзена [[9 красавіка]] [[1991|1991 года]]. Фундатарам будаўніцтва царквы выступіў мясцовы калгас «Савецкая Беларусь». Храм (архітэктар — А. М. Гуляка) будавалі 8 гадоў, яшчэ 3 гады рабілі роспіс у храме. Паводле слоў старшыні калгаса Уладзіміра Бядулі, які з [[1956|1956 года]] больш за паўстагоддзя працаваў старшынёй калгаса «Савецкая Беларусь», гаспадарка выдала 500 тыс. долараў на будаўніцтва храма ў Расне. У 2007 годзе будынак былой рыма-каталіцкай царквы Святога Казіміра быў унесены ў [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Дрыбінскага раёна|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей]]<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/byly-kalvinski-zbor|title=Былы кальвінскі збор - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-03-21|archive-date=21 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321212810/https://heritage.gov.by/catalog/byly-kalvinski-zbor|url-status=dead}}</ref>. На цяперашні момант у Расне існуе адроджаны рыма-каталіцкі прыход Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Казіміра, дзейнічае часовая [[капліца]]. 5 чэрвеня 2013 года адміністрацыйны цэнтр [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|сельсавета]] перанесены з вёскі [[Абяроўшчына]] ў аграгарадок Расна<ref name=":1" />. 18 студзеня 2014 года Расненскі сельсавет Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці перайменаваны ў [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскі сельсавет]] з адміністрацыйным цэнтрам у аграгарадку Расна Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d914b0062246&q_id=6385163|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 года № 331 "О переименовании Рясненского сельсовета Каменецкого района Брестской области"|url-status=dead}}</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 33 км у напрамку на захад ад горада [[Каменец]], 54 км ад [[Брэст]]а, за 2,5 км ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)]]{{sfn|БелЭн|2001}}. Расна знаходзіцца ў 4 км на паўночны-ўсход ад горада [[Высокае]]. З захаду прымыкае вёска [[Абяроўшчына]], у 7 км на захад праходзіць мяжа з [[Польшча]]й. Аграгарадок стаіць на левым беразе ракі [[Пульва]]. Праз аграгарадок праходзіць аўтадарога Абяроўшчына—[[Войская (Камянецкі раён)|Войская]]—[[Каменец]], яшчэ адна дарога вядзе ў Высокае. Бліжэйшая чыгуначная станцыя Высока-Літоўск на лініі [[Брэст]]—[[Беласток]] размешчана ў суседняй Абяроўшчыне. Раней адрознівалі населеныя пункты Расна і Новая Расна, аднак у канцы [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] яны афіцыйна былі зліты ў адзін, у [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісе насельніцтва 2009 года]] Новая Расна ўжо не была згаданая. == Насельніцтва == * [[1885|1885 год]] — 331 жыхар; * [[1921|1921 год]] — 460 жыхароў; * [[1999|1999 год]] — 860 жыхароў; * [[2001|2001 год]] — 836 жыхароў, 295 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}; * [[2005|2005 год]] — 853 жыхары; * [[2009|2009 год]] — 848 жыхароў. == Інфраструктура == * 12 вуліц * Пральня (XIX стагоддзя) * Сярэдняя школа * Дзіцячы садок == Славутасці == [[Файл:Расна Rasna (2021) 04.jpg|міні|Пліта Грабоўскіх]] [[Файл:Расна Rasna (2021) 03.jpg|міні|Пліта Грабоўскіх]] * Былы кальвінскі збор (усыпальніца Грабоўскіх, сёння выкарыстоўваецца ў якасці склада) {{ГККРБ 4|113Г000723}} * Рэшткі былой сядзібы Грабоўскіх. Сядзібны дом не захаваўся, ад сядзібы засталіся некалькі закінутых гаспадарчых пабудоў. * [[Свята-Міхайлаўская царква (Расна)|Свята-Міхайлаўская царква]] (1997) * Месца былога манастыра марыян. Будынкі манастыра і манастырскай царквы моцна пацярпелі ў вайну і былі разабраны. Захаваліся толькі фрагменты падмурка. == Вядомыя асобы == * [[Тадэвуш Матушэвіч]] (1765—1819) — дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расна||357}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)}} [[Катэгорыя:Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Расна (Камянецкі раён)| ]] 3irdfywqmi0j3gsc5yltm3q0bn0wfys 0 302688 5180673 5165247 2026-08-13T19:34:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180673 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Пі́нхас Пало́нскi''', або '''Пётр Яфімавіч Палонскі''' (нар. {{ДН|11|2|1958}}, [[Масква]]) — ізраільскі даследчык [[іўдаізм]]у, папулярызатар іўдаізму ў асяроддзі рускамоўных [[Яўрэі|яўрэяў]]. Апублікаваў некалькі арыгінальных работ, шмат папулярызатарскіх кніг, для іншых быў галоўным рэдактарам. У гады сваёй [[Сіянізм|падпольнай яўрэйскай]] дзейнасці ў Маскве (1977—1987) быў выкладчыкам іўдаізму, адным з заснавальнікаў арганізацыі «Маханаім». Сёння ў [[Ізраіль|Ізраілі]] з’яўляецца актыўным удзельнікам працэсаў мадэрнізацыі іўдаізму, даследчыкам вучэння рава Кука. Аўтар каментара да [[Тора|Торы]] «Біблейская дынаміка». Таксама кіруе дзейнасцю рускага аддзела арганізацыі «Брыт олам»<ref>[http://noahideworldcenter.org/wp_ru/ Міжнародны цэнтр нашчадкаў Ноаха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160923164332/http://noahideworldcenter.org/wp_ru/ |date=23 верасня 2016 }}</ref>. Пастаянна публікуецца ў прэсе і выдае кнігі. == Біяграфія == === У савецкі час === Нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]] ў [[1958]] годзе ў нерэлігійнай асіміляванай яўрэйскай сям’і<ref name="autogenerated2">«Васемнаццаць», укладальнік З. Вагнер, выдавецтва «Шамір» , Ерусалім, 1989, с. 202—217 ISBN 965-293-010-5</ref>. У школьныя гады цікавіўся [[матэматыка]]й, вучыўся ў маскоўскай фізіка-матэматычнай школе № 7. У 1973 годзе атрымаў дыплом першай ступені на VII Усесаюзнай алімпіядзе школьнікаў па матэматыцы<ref>[http://kvant.mccme.ru/1973/09/VII_vsesoyuznaya_olimpiada_shk.htm VII Усесаюзная алімпіяда школьнікаў па матэматыцы 1973]</ref>. З моманту заканчэння школы (1975) прыняў рашэнне з’ехаць у Ізраіль, пачаў вывучаць (падпольна) [[іўрыт]], і далей [[Тора|Тору]] і іўдаізм. Паступова прыйшоў да захавання запаведзяў іўдаізму<ref name=autogenerated2 />. У 1975—1980 гадах вучыўся на матэматычным факультэце Маскоўскага педагагічнага дзяржаўнага ўніверсітэта, атрымаўшы ступень магістра (MA) па матэматыцы і педагогіцы<ref name=autogenerated2 />. З 1979 — адзін з заснавальнікаў падпольнай сеткі вывучэння [[Тора|Торы]] ў Маскве. Выдаваў у «самвыдаце» фатаграфічным спосабам дапамогі па іўдаізму — выйшлі серыі кніг па яўрэйскіх святах і каментарыяў да Торы<ref name=autogenerated2 />. Пасля падачы заявы на выезд у Ізраіль 7 гадоў знаходзіўся ў «адмове»<ref name=autogenerated2 />. === У Ізраілі === У 1987 годзе, у сувязі з пачаткам «[[Перабудова|Перабудовы]]», атрымаў дазвол на выезд з СССР і рэпатрыіраваўся ў [[Ізраіль]]<ref name=autogenerated2 />. У Ізраілі ў 1988 годзе разам з групай «Маханаім» пасяліўся ў Маале-Адумiм, затым з 1991 года і па цяперашні час (2015) пражывае ў Бейт-Эле. Разведзены, бацька васьмярых дзяцей. ==== Вучоба і выкладанне ==== Адразу па прыездзе ў 1987 годзе быў адным з ініцыятараў стварэння арганізацыі «Маханаім» ў Ізраілі, і да 2012 года працаваў там старшым выкладчыкам і галоўным рэдактарам. У 1989—1990 гадах вучыўся ў ешыве «Інстытут Гары Фішала па даследаванні Талмуда» (Harry Fischel Institute for Talmudic Research) у Ерусаліме, стаўшы сертыфікаваным выкладчыкам іўдаізму. У 1994—1997 гадах вучыўся ў акадэмічнай ешыве «Бейт Мараша» (Beit Morasha) у [[Ерусалім|Іерусаліме]] (кірунак — яўрэйская філасофія). У 1995—1999 гадах вучыўся на факультэце іудаізму ў універсітэце імя Бар-Илана ў Рамат-Гане, атрымаўшы другую акадэмічную ступень (MA) па вывучэнні Талмуда і яўрэйскай традыцыі. З 1998 па 2002 гады скончыў аспірантуру пры факультэце філасофіі і сацыялогіі ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. У 2002 годзе Палонскаму была прысвоена ступень кандыдата сацыялагічных навук, тэма дысертацыі «Сацыялагічная канцэпцыя рава А.-I. Кука», спецыяльнасць «22.00.01 — Тэорыя, метадалогія і гісторыя сацыялогіі». Афіцыйным апанентам пры абароне дысертацыі быў доктар гістарычных навук [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіл Іофе]]<ref>{{кніга|аўтар = Стралец М. В., Пцічкіна С. А.|загаловак="Э. Г. Іофе: партрэт вучонага і педагога"|месца=Брэст|выдавецтва=Альтэрнатыва|год=2009|старонкі=158|старонак=160|isbn=9789855210451|тыраж=99}}</ref>. Пасля дысертацыя была прызнана ў Ізраілі (PhD in Sociology of Religion), перакладзена і выдадзена на англійскай мове і на іўрыце. У перыяд з 1991 да 2012 года выкладаў тэму «Яўрэйскія спадчына» на рускай мове ва ўніверсітэце імя Бар-Ілана. З 2012 года па 2013 — старшы навуковы супрацоўнік і выкладчык у Арыельскім універсітэце ў Самарыі<ref name=autogenerated1>[http://www.7kanal.co.il/News/News.aspx/170145 Інтэрв’ю c П. Палонскім ў сувязі з выхадам перакладу на іўрыт яго кнігі па філасофіі рава Кука]</ref>. На валанцёрскіх пачатках кіруе дзейнасцю рускага аддзела арганізацыі «Брыт олам» (Ешыбот для Бней Ноах), якую ўзначальвае рабін Уры Шэркі<ref>[http://noahideworldcenter.org/wp_ru/sotrudniki/Супрацоўнікі «Міжнародны цэнтр нашчадкаў Ноаха»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ==== Серыя каментаваць малітоўнікаў «Брама малітвы» ==== Выданне Палонскім каментарыяў літургічных тэкстаў пачалося з падпольнага выдання «пасхальнай Агады» з каментаром ў [[1980]]у ў Маскве. Агада была выдадзена фатаграфічным спосабам і разыходзілася ў многіх сотнях асобнікаў па Маскве і іншым гарадам Савецкага Саюза. Гэта выданне Пасхальнай Агады давала магчымасць нават недастаткова падрыхтаваным яўрэйскім актывістам правесці цікавы Пасхальны сэдар<ref>«Маханаім». [http://machanaim.org/holidays/in_pes.htm Песах]</ref>. У Ізраілі Палонскі ў супрацоўніцтве з Мэірам Левінавым, Мір’ям Кітроскай і іншымі супрацоўнікамі «Маханаіма» падрыхтаваў і выдаў ашкеназскі малітоўнік (сідур) з рускім перакладам і каментарыем «Брама малітвы»<ref>{{Cite web |url=http://machanaim-2.org/sidur/index_1.htm |title=Сидур з транслітарацыяй |access-date=6 снежня 2015 |archive-date=12 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190312061222/http://machanaim-2.org/sidur/index_1.htm |url-status=dead }}</ref> (на сёння — найбольш папулярны малітоўнік з перакладам на рускую мову, маецца таксама выданне з транслітарацыяй), махзор «Брама раскаяння» на [[Рош Ха-Шана|Рош а-Шана]] і Йом Кіпур, Пасхальная Агада з каментарыем, кніга «Доўг жывых» аб законах жалобы, а таксама серыя кніг пра яўрэйскія святы і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://machanaim.org/books/ |title=Кнігі выдавецтва «Маханаім» |access-date=6 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191021230426/http://www.machanaim.org/books/ |archivedate=21 кастрычніка 2019 |url-status=dead }}</ref>. ==== Даследаванне вучэнні рава Кука ==== З моманту прыезду ў Ізраіль пачаў актыўнае вывучэнне філасофіі рава Кука. У 1991 годзе пачаў супрацоўніцтва з Домам-музеем рава Кука ў Ерусаліме, якая ўключала індывідуальную праграму вывучэння спадчыны рава Кука з прызнанымі знаўцамі гэтай спадчыны. У працэсе вучобы пераклаў на рускую мову класічную кнігу па філасофіі рава Кука «Песня жыцця»<ref>[http://www.amazon.com/Poetry-Being-Lectures-Philosophy-Thought/dp/9650505253/ref=asap_bc?ie=UTF8 Poetry of Being: Lectures on the Philosophy of Rabbi Kook] {{ref-en}}</ref> прафесара Ёсефа Бэн-Шлома, і падрыхтаваў для выдання зборнік «Талерантнасць у вучэнні рава Кука»<ref>[http://www.beit-harav.org.il/%D7%A1%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%9D-%D7%95%D7%AA%D7%9E%D7%95%D7%A0%D7%95%D7%AA-%D7%9C%D7%9E%D7%9B%D7%99%D7%A8%D7%94/%D7%A1%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%9D-%D7%9C%D7%9E%D7%9B%D7%99%D7%A8%D7%94 ספרים על הרב קוק] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191101181042/http://www.beit-harav.org.il/%D7%A1%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%9D-%D7%95%D7%AA%D7%9E%D7%95%D7%A0%D7%95%D7%AA-%D7%9C%D7%9E%D7%9B%D7%99%D7%A8%D7%94/%D7%A1%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%9D-%D7%9C%D7%9E%D7%9B%D7%99%D7%A8%D7%94 |date=1 лістапада 2019 }} {{ref-he}}</ref>. У ходзе даследавання сфармаваў уласную канцэпцыю філасофіі рава Кука, якая легла ў аснову яго дысертацыі, якая далей у 2006 годзе была выдадзена кнігай на рускай мове «Раў Аўраам-Іцхак Кук. Асоба і вучэнне»<ref>'' П. Палонскi.'' [Http://ejwiki-books.com/r-kook_rus_content.html Кніга «Раў А.-И. Кук. Асобу і вучэнне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191106004519/http://www.ejwiki-books.com/r-kook_rus_content.html |date=6 лістапада 2019 }}</ref>, у 2009 годзе асноўныя кіраўніка былі перакладзены і выдадзены на англійскай мове<ref>[http://www.thejewisheye.com/pp_ravkook.html Religious Zionism of Rav Kook. By Pinchas Polonsky. Translated from Russian by Lise Brody.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190326065534/http://www.thejewisheye.com/pp_ravkook.html |date=26 сакавіка 2019 }} Reviewed by Israel Drazin {{ref-en}}</ref>, а ў 2013 годзе — на іўрыце<ref>[http://orot-yerushalaim.org/rav_kook.html ספר « התפתחות היהדות בימינו על פי תורת הראי»ה קוק «מאת פ.פולונסקי] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191027021449/http://orot-yerushalaim.org/rav_kook.html |date=27 кастрычніка 2019 }} {{ref-he}}</ref>. Гэта стала першым выпадкам, калі кніга па яўрэйскай філасофіі была перакладзена з рускай мовы на іўрыт<ref name=autogenerated1 />. Кніга атрымала падтрымку некалькіх выдатных рабінаў і спецыялістаў па раву Куку, якія рэкамендавалі ўключыць яе ў вучэбную праграму рэлігійна-сіянісцкіх навучальных устаноў<ref>[http://orot-yerushalaim.org/pp_book_ravkook_recommendation. html המלצות לספר „התפתחות היהדות בימינו על פי תורת הראי“ה קוק»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-he}}</ref>, і не менш вострую крытыку з боку іншых рабінаў. ==== Каментарый да Торы «Біблейская дынаміка» ==== Серыя кніг, якія з’яўляюцца новым каментарыем да Торы, заснаваным на кабалістычнай канцэпцыі рава І. Л. Ашкеназі і распрацоўках рава Уры Шеркi, з дадаткам уласных канцэпцый. Да 2014 года выйшлі 6 тамоў — каментарыі на кніг [[Кніга Быццё|Быццё]] і [[Кніга Выхад|Выхад]]. Плануецца выданне поўнага каментарыя на Тору. Пачаўся пераклад гэтага каментарыя на англійскую мову<ref>{{Cite web |url=http://www.ejwiki.org/wiki/%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BE%D1%82%D1%86%D1%8B_%D0%B2_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B5%C2%BB_(%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0) |title=«Продкі ў дынаміцы» — серыя кніг каментара да Торы П. Палонскага |access-date=6 снежня 2015 |archive-date=4 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204120711/http://www.ejwiki.org/wiki/%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BE%D1%82%D1%86%D1%8B_%D0%B2_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B5%C2%BB_(%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0) |url-status=dead }}</ref>. ==== Іншая дзейнасць ==== У 2009 годзе Палонскі стаў стваральнікам праекта «Ажына»<ref>{{Cite web|url=http://ejwiki.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Ежевика|website=ejwiki.org|access-date=2024-03-27|archive-date=26 ліпеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726020653/http://ejwiki.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|url-status=dead}}</ref> — «акадэмічнай вікі-энцыклапедыі па яўрэйскіх і ізраільскіх тэмах». Мэтай праекта з’яўляецца публікацыя камплементарнай (у адносінах да Вікіпедыі і іншых крыніц) якаснай, акадэмічна-дакладнай і кваліфікаванай інфармацыі аб яўрэйстве, іўдаізме і Ізраілі ў рускамоўным Інтэрнэце<ref>{{Cite web |url=http://ruformator.ru/blog/43174879977/Evrei-zapustili-sobstvennuyu-%C2%ABVikipediyu%C2%BB |title=Яўрэі запусцілі ўласную «Вікіпэдыю» |access-date=6 снежня 2015 |archive-date=21 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621183542/https://ruformator.ru/blog/43174879977/Evrei-zapustili-sobstvennuyu-%C2%ABVikipediyu%C2%BB |url-status=dead }}</ref>. Палонскі з’яўляецца ініцыятарам і вядучым праекта «Захаванне памяці», мэтай якога з’яўляецца захаванне памяці аб яўрэйскім і сіянісцкім падпольным руху ў СССР, а таксама праекта «Барацьба з інтэлектуальным [[антысемітызм]]ам»<ref>''П. Палонскi.'' [Http://ejwiki.org/wiki/Pinchas.Polonsky#.D0.9F.D1.80.D0.BE.D0.B5.D0.BA.D1.82.D1.8B Праекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191014172813/http://ejwiki.org/wiki/Pinchas.Polonsky#.D0.9F.D1.80.D0.BE.D0.B5.D0.BA.D1.82.D1.8B |date=14 кастрычніка 2019 }}</ref>. Займаецца пытаннямі навукі і рэлігіі. Рэгулярна піша артыкулы ў рускамоўныя ізраільскія газеты. Удзельнічае ў работах па рацыянальнай тэалогіі і тэорыі парадыгмаў, ініцыяваных Барысам Шапіра. == Рэлігійна-філасофскія погляды == Пінхас Палонскі адносіць сябе да радыкальна-мадэрнісцкага крыла рэлігійнага сіянізму, сутнасць якога — «артадаксальная мадэрнізацыя» іўдаізму, то ёсць правядзенне актыўнай мадэрнізацыі рэлігіі пры захаванні артадаксальнага падыходу<ref>'' П. Палонскi.'' [Http://www.jewish.ru/columnists/2012/05/news994307818.php А што ты сказаў Б-гу?]</ref>. У гэтым ён паслядоўнік падыходу равы Кука і равы Салавейчыка, і супрацоўнічае з равам Уры Шэркі. Прытрымліваецца пазіцыі інтэграцыі ў рэлігію ўнівэрсалісцкіх каштоўнасцяў, за што падвяргаецца крытыцы як з боку ўльтраартадаксальнай супольнасці, так і з боку харэдымнай часткі рэлігійнага сіянізму. Выступіў за інтэграцыю ў іўдаізм святкавання грамадзянскага новага года як універсальнага свята «Дня Адама»<ref>'' П. Палонскi.'' [Http://www.machanaim.org/philosof/r-sherki/3-chanuka.htm Ханука: свята дзяржаўнай незалежнасці і «Дзень Адама»]</ref>, за што падвергся крытыцы з усіх бакоў. Прасоўвае канцэпцыю рабіна І. Л. Ашкеназі (Маніту)<ref>{{Cite web |url=http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%90%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8,_%D0%98%D0%B5h%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD_(%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%83) |title=Ашкеназі, Иеhуда Леон |access-date=6 снежня 2015 |archive-date=2 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202100301/http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%90%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%2C_%D0%98%D0%B5h%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%28%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%83%29 |url-status=dead }}</ref> пра ўспрыманне персаналій [[Танах]]а як дынамічных асоб, за што падвяргаецца крытыцы ўльтраартадаксальнай супольнасці. Палонскі прытрымліваецца вельмі радыкальных поглядаў на многія сучасныя праблемы рэлігіі: * Разглядае мадэрнізацыю рэлігіі як рэлігійную неабходнасць<ref>''П. Палонскi.'' [Http://www.machanaim.org/philosof/kook/rrr-kook.htm#p1 Не толькі рэлігійны сіянізм, але і глабальнае абнаўленне іўдаізму]</ref>; * Лічыць рэлігійна каштоўнымі навуку, мастацтва, дэмакратыю і іншыя свецкія каштоўнасці, прыхільнік ўвядзення ў рэлігійных школах «дня навукі» для інтэграцыі навуковай і рэлігійнай пазіцый; * Падтрымлівае выклік жанчын да чытання Торы і іх выступ з каментарамі ў сінагозе; * Пазітыўна ставіцца да дыялогу і ўзаемаразумення з хрысціянствам; * Актыўна ўдзельнічае ў прасоўванні канцэпцыі Бнэй Ноах; * З’яўляецца прыхільнікам уздыму і малітваў яўрэяў на Храмавай гары; * Аўтар канцэпцыі «Трох стадый прыходу [[Месія|месіі]]» замест прызнанай сёння ў рэлігійным сіянізме канцэпцыі «Двух стадый прыходу месіі»; * Прытрымліваецца канцэпцыі «эвалюцiянiсцкага [[крэацыянізм]]у» — гэта значыць лічыць эвалюцыйную канцэпцыю Дарвіна найважнейшай пазітыўнай вяхой у развіцці духоўнага ўзроўню чалавецтва, пры гэтым лічыць, што прыняцце канцэпцый эвалюцыі не супярэчыць Божаму Стварэнню свету, але эвалюцыя з’яўляецца «працэсам, запушчаным Богам пры Стварэнні, і далей якую накіроўваюць Звыш». * Высунуў канцэпцыю рэлігійнага анты-фундаменталізму — гэта значыць супрацьстаяння [[фундаменталізм]]у на аснове канцэпцыі «далейшага натуральнага Адкрыцця»<ref>'' П. Палонскi.'' [Http://www.machanaim.org/philosof/kook/rrr-kook.htm#p3 Канцэпцыя «Працягнутага Адкрыцьця» як следства з агульнанацыянальнага Дыялогу]</ref>; * Лічыць галоўным крытэрыем [[манатэізм]]а не толькі (і не колькі) «веру ў адзінага Бога», але, перш за ўсё, асобасны характар Вышэйшай сілы і адчуванне жыцця як дыялогу з Богам — што адкрывае новыя магчымасці для паразумення розных відаў монатэізму, перш за ўсё іўдаізму і хрысціянства<ref>'' П. Палонскi.'' [Http://www.machanaim.org/philosof/kook/rrr-kook.htm#p2a Што такое манатэізм?]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Ізраіля]] d6oucmapsq7y1wlioxdvvkwm5kn83tt 0 304790 5180804 4997458 2026-08-14T06:46:18Z Autumndancer 168015 5180804 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пейдж}} {{Кінематаграфіст | імя = Эліят Пейдж | арыгінал імя = {{lang-en|Elliot Page}} | выява = Elliot Page 8126099 (cropped).jpg | шырыня = 220px | апісанне выявы = Эліят Пэйдж чытае на Нацыянальным кніжным фестывалі 2023 | імя пры нараджэнні = Элен Філпатс-Пейдж | месца нараджэння = | месца смерці = | прафесія = [[акцёр]] | гады актыўнасці = 1997 — | кірунак = | кінастудыя = | узнагароды = }} '''Эліят Філпатс-Пейдж''' ({{lang-en|Elliot Philpotts-Page}}, да 2020 года '''Элен Пейдж''', {{lang-en|Ellen Page}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі акцёр, які атрымаў вядомасць дзякуючы ролях у фільмах «Джуна», за які ён ўдастоіўся шматлікіх намінацый і ўзнагарод у 2007 годзе, і «Kядзяш», які шакаваў многіх крытыкаў. У 2008 годзе Пейдж быў намінаваны ў спіс «100 самых уплывовых людзей» па версіі часопіса Time<ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1725112_1723512_1723947,00.html |title=Ellen Page |work=Time |date=April 1, 2008 |accessdate=May 1, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209095732/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1725112_1723512_1723947,00.html |archivedate=9 лютага 2011 |url-status=dead }}</ref>, а таксама заняў 86 пазіцыю ў спісе самых сексуальных жанчын свету па версіі FHM<ref>{{Cite web|url=http://www.fhm.com/girls/100-sexiest/100-sexiest-2008---the-results-20081207|title=100 Sexiest Women 2008 – the results|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001042824/http://www.fhm.com/girls/100-sexiest/100-sexiest-2008---the-results-20081207|archivedate=1 кастрычніка 2009|accessdate=17 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>. У 2010 годзе перамясціўся на 70 радок<ref>{{Cite web|url=http://www.fhmonline.com/site/content/article.aspx?ID=43713|title=100 Sexiest Women in the World 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603025422/http://www.fhmonline.com/site/content/article.aspx?ID=43713|archivedate=3 чэрвеня 2010|accessdate=17 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>. У чэрвені 2008 года Элен з’явіўся ў спісе «Будучыя зоркі A-класа» часопіса Entertainment Weekly<ref>{{Cite news|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20205050_5,00.html|title=Ellen Page {{!}} 15 to Watch: Hollywood’s Next A-List|work=Entertainment Weekly|accessdate=17 снежня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222062547/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20205050_5,00.html|archivedate=22 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. У сакавіку 2021 года Эліят Пейдж стаў першым трансгендарным мужчынам на вокладцы часопіса Time. Таксама ён паведаміў выданню Time пра выдаленне сваіх жаночых грудзей. Пейдж заявіў, што выдаленне грудзей цалкам змяніла яго жыццё, бо ён упершыню адчуў сябе камфортна ва ўласным целе<ref>https://time.com/5947032/elliot-page/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210316160034/https://time.com/5947032/elliot-page/ |date=16 сакавіка 2021 }}</ref>. == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Сінон'' == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{DEFAULTSORT:Пейдж Эліят}} [[Катэгорыя:Акцёры Канады]] 7r8hbl75j6qs8ypa8lnhcvzv4umwwt7 0 307373 5180662 4682139 2026-08-13T18:42:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180662 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Міронаў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Піліп Кузьміч Міронаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Филипп Кузьмич Миронов}} |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}{{Сцягафікацыя|РСФСР|1918}} |гады службы = [[1890]]—[[1905]] [[1914]]—[[1921]] |званне = |род войскаў = |камандаваў = [[2-я Конная армія]] |частка = |бітвы =[[Руска-японская вайна]] <br/>[[Першая сусветная вайна]] <br/>[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |узнагароды = '''Узнагароды РСФСР:''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}{{!}}[[Файл:Именная шашка.png|44пкс|border|link=Ганаровая рэвалюцыйная зброя|Ганаровая рэвалюцыйная зброя]] {{!}}} '''Узнагароды Расійскай імперыі:''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені з мячамі і бантам}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}}{{!!}}{{Георгіеўская зброя}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Піліп Кузьміч Міронаў''' (1872—1921) — удзельнік Грамадзянскай вайны, савецкі военачальнік, казак, камандарм [[2-я Конная армія|2-ай Коннай арміі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peoples.ru/military/commander/philipp_mironov/ Филипп Миронов на сайте peoples.ru] * [http://www.pseudology.org/colonels/Mironov_FK.htm Ф. К. Миронов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304001950/http://www.pseudology.org/colonels/Mironov_FK.htm |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://faces.ng.ru/people/2001-03-29/1_revolution.html Константинов С. ''Романтик революции. Восемьдесят лет назад был убит Филипп Миронов] * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1012447 Из Протокола № 15 заседания Президиума ВЦИК 5-го созыва о первых награждениях орденом Красного Знамени, в том числе Ф. К. Миронова] * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1013463 Заявление Ф. К. Миронова о помиловании] * [http://samlib.ru/i/insarow_m/mironov.shtml Филипп Кузьмич Миронов. Очерк М. Инсарова] * [[Л. Д. Троцкі|Л. Троцкий]] [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl749.htm Урок мироновщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170114102240/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl749.htm |date=14 студзеня 2017 }} * [http://ru.youtube.com/watch?v=g0W69OVgMrI&feature=related Песня «Бывший подъесаул» — видео] * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m6/0/art.aspx?art_id=1248 Венков А. В. «Трижды окруженный и разбитый наколову» Филипп Миронов // ''Донской временник. Год 2013-й'': краеведческий альманах / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014. {{v|15|06|2014}}] {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Чырвоныя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міронаў, Піліп Кузьміч}} [[Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА]] [[Катэгорыя:Данскія казакі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай рэвалюцыйнай зброяй]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валгаградскай вобласці]] ntcyifvdcss5y2etmzgwzasphmlt6ut 0 310587 5180738 5136893 2026-08-14T02:11:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180738 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Піры}} {{Персона |імя = Роберт Эдвін Піры |арыгінал імя = {{lang-en|Robert Edwin Peary}} |выява = RobertPeary.jpg |памер = 250px |апісанне выявы = |імя пры нараджэння = |род дзейнасці = |месца нараджэння = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = Мэры Анігіта Піры і Роберт Эдвін Піры-мал. |узнагароды і прэміі = [[Медаль Калума]] (1896) }} '''Ро́берт Э́двін Пі́ры'''<ref name="БЭ12">{{Крыніцы/БелЭн|12к}}</ref> ({{lang-en|Robert Edwin Peary}}; [[6 мая]] [[1856]], [[Кесан]], [[Пенсільванія]] — [[20 лютага]] [[1920]]) — амерыканскі даследнік [[Арктыка|Арктыкі]]. У [[1909]] годзе абвясціў пра заваяванне [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]], што выклікала масу дыскусій. Афіцыйна лічыцца першым чалавекам, які дасягнуў Паўночнага полюса пасля пераходу па [[пакавы лёд|пакавым ільдам]]. == Памяць == У гонар Р. Э. Піры названыя паўвостраў ([[Зямля Піры]]) на поўначы [[Грэнландыя|Грэнландыі]] і праліў у [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскім Арктычным архіпелагу]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 383. * ''Островский Б. Г.'' Роберт Пири. — Архангельск: ОГИЗ-Севкрайгиз, 1935. — 64 с.: ил. * ''Карпов Г. В.'' Роберт Пири. — М.: Географгиз, 1956. — 40 с. — Серия «Замечательные географы и путешественники». * ''Центкевич А., Центкевич Ч.'' Завоевание Арктики. — М.: Изд-во Иностранной литературы, 1956. — 388 с. * ''Арикайнен А. И.'' Центр притяжения — Северный полюс. — М.: Наука, 1988. — 220 с.: ил. — Серия «Человек и окружающая среда». — ISBN 5-02-003360-Х * ''Пири Р. Э.'' Северный полюс / Пер. В. Л. Дуговской. — М.: Мир книги, Литература, 2009. — 208 с. — Серия «Путешествия вокруг света». — ISBN 978-5-486-03018-5 * ''Пири Р. Э.'' По большому льду. Северный полюс. — М.: Эксмо, 2012. — 480 с.: ил. — Серия «Великие путешествия». — ISBN 978-5-699-53606-1 * {{cite book | last=Berton|first=Pierre|authorlink=Pierre Berton|title=The Arctic Grail | url=https://archive.org/details/arcticgrailquest0000bert_y6h2|publisher=Anchor Canada (originally published 1988)| year=2001 |isbn=0-385-65845-1 | oclc = 46661513 }} * {{cite book | last = Bryce | first = Robert M. | title = Cook & Peary: the polar controversy, resolved |date=February 1997 | publisher = Stackpole Books | location = Mechanicsburg, PA | isbn = 0-689-12034-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/isbn_9780689120343 }} * {{cite book | last = Coe | first = Brian | title = Kodak Cameras: The First Hundred Years | year = 1988, Rev. 2003 | publisher = Hove Foto Books | location = East Sussex | isbn = 1874707375 }} * Engstfeld, Axel — ''Minik The Lost Eskimo'' (PBS: The American Experience series, 2008) http://www.pbs.org/wgbh/amex/minik/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161211030941/http://www.pbs.org/wgbh/amex/minik/ |date=11 снежня 2016 }} * {{cite book | last = Fleming | first = Fergus | title = Ninety degrees north: the quest for the North Pole | url = https://archive.org/details/ninetydegreesnor0000flem | date = September 27, 2001 | publisher = Granta Books | location = [[London]] | isbn = 1-86207-449-6 }} * {{cite book | last=Henderson| first=Bruce| title=True North: Peary, Cook, and the Race to the Pole | url=https://archive.org/details/truenorthpearyco00hend| publisher=W. W. Norton and Company|year=2005| isbn=0393327388 | oclc = 63397177 }} * {{cite book | last = Herbert | first = Wally | authorlink = Wally Herbert | title = The noose of laurels: Robert E. Peary and the race to the North Pole |date=July 1989 | publisher = Atheneum | location = New York, NY | isbn = 0-689-12034-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/isbn_9780689120343 }} * {{cite book | last = Rawlins | first = Dennis | authorlink = Dennis Rawlins | title = Peary at the North Pole: fact or fiction? | year = 1973 | publisher = Robert B. Luce | location = Washington | isbn = 0-88331-042-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/pearyatnorthpole00denn }} * {{cite book | last = Robinson | first = Michael | title = The Coldest Crucible: Arctic Exploration and American Culture | year = 2006 | publisher = University of Chicago Press | location = Chicago | isbn = 978-0226721842 }} * Schweikart, Larry — ""Polar Revisionism and the Peary Claim: The Diary of Robert E. Peary, " The Historian, XLVIII, May 1986, pp. 341-58.{{ISSN|0018-2370}} == Спасылкі == * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0406.html#article NY Times, April 6, 1909, ''Peary Discovers the North Pole After Eight Trials in 23 Years''] * [http://www.nytimes.com/2009/09/08/science/08tier.html NY Times, September 7, 2009, ''A Clash of Polar Frauds and Those Who Believe''] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a8383 Works by Robert E. Peary at Project Gutenberg] * [http://www.tantor.com/BookDetail.asp?Product=0792_NorthPole Audiobook «The North Pole»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131108001847/http://www.tantor.com/BookDetail.asp?Product=0792_NorthPole |date=8 лістапада 2013 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Піры Роберт}} [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Масоны ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Калума]] gxff5lfdr6yut5gakpcfzleawsxgdy6 0 317973 5180596 2287310 2026-08-13T15:10:43Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сайман Бэйкер]] 5180596 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сайман Бэйкер]] p9rkukcpjzf43c7awiec0vppr3q5qdd 0 325858 5180585 5131554 2026-08-13T14:49:06Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180585 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вячаслаў Антонавіч Селях''' ('''Селях-Качанскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі оперны спявак (драматычны бас-барытон), музычна-драматычны і тэатральны дзеяч. == Біяграфія == Скончыў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю ў 1905 годзе, [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскую кансерваторыю]] ў 1915 годзе. З 1913 года артыст тэатра «Музычнай драмы». З 1915 года саліст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]], дзе выканаў партыі Ганца ў оперы «Казка пра цара Салтана», Барыса Гадунова ў оперы «Барыс Гадуноў», Шаклавітага ў оперы «Хаваншчына» [[Мадэст Мусаргскі|М. Мусаргскага]], Ігара ў оперы «Князь Ігар», Грыгорыя Гразнога ў «Царскай нявесце» і інш. Адначасова ў 1916 годзе працаваў у [[Александрынскі тэатр|Александрынскім тэатры]]. Спяваў сумесна з [[Фёдар Шаляпін|Ф. Шаляпіным]]. [[Файл:Прэзідыум Мастацкай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Мастацкая секцыя Інбелкульта|Мастацкай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: сядзяць К. С. Серада, [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Юльян Дрэйзін]], [[Язэп Лявонавіч Дыла|Язэп Дыла]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]], стаяць [[Мікалай Красінскі]], [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]], Вячаслаў Селях, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]].]] З 1924 года кіраўнік музычнай падсекцыі [[Інбелкульт]]а, выкладчык опернага і харавога класаў [[Беларускі музычны тэхнікум|Беларускага музычнага тэхнікума]]. Сярод яго вучняў былі [[Пігулеўскі]], [[Няборская]], [[Ашкіназі]], [[Т. Баначыч]], [[Архіпаў]], а таксама некаторы час у яго вучылася вакалу [[Л. Александроўская]]. Арганізатар [[Беларускі студыйны хор|Беларускага студыйнага хору]] ў 1926 годзе, рэарганізаванага ў 1928 годзе ў Беларускую дзяржаўную капэлу (цяпер [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі]]). Галоўны рэжысёр (і выканаўца ролі Млынара) пастаноўкі ў [[БДТ-1]] ўпершыню на беларускай мове оперы «Русалка» [[А. Даргамыжскі|А. Даргамыжск]]ага (14-15 мая 1927). З 1927 года дырэктар [[БДТ-1]], зняты з пасады па абвінавачванні ў «[[нацдэм]]аўшчыне». З 1930 года дырэктар Беларускага тэатральнага тэхнікума, загадчык Беларускіх драматычных курсаў. З 1933 года ў [[Ленінград]]зе, намеснік дырэктара [[Оперная студыя імя Рымскага-Корсакава|Опернай студыі імя Рымскага-Корсакава]], рэжысёр [[Вандроўная опера Усерасійскага тэатральнага таварыства|Вандроўнай оперы Усерасійскага тэатральнага таварыства]]. З 1937 года працаваў ва [[Украіна|Украіне]]. У чэрвені 1943 года вярнуўся на радзіму, кіраўнік аддзела мастацтва [[БЦР]] і аддзела культуры і мастацтва [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. Адначасова кіраўнік і галоўны рэжысёр [[Мінскі гарадскі тэатр (1941—1944)|Мінскага гарадскога тэатра]]. Разам з [[Тодар Лебяда|Тодарам Лебядой]] паставіў яго п’есу «[[Загубленае жыццё]]». З 1944 года ў [[Берлін]]е. У літаратуры даецца інфармацыя, што гэтым часам В. Селях сумесна з [[Мікола Равенскі|М. Равенскім]] стварыў канцэртна-эстрадную групу пры прапагандысцкай установе [[Вінета (арганізацыя)|«Вінета»]]<ref>''Селях С. У.'' Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха // Мастацтва, № 6, 2001. — С. 48.</ref>. З 1950 года ў [[ЗША]]. Займаўся арганізацыяй хароў і тэатральных груп, ладзіў канцэрты і спектаклі. Аўтар твораў царкоўнай музыкі, хароў і песень на вершы беларускіх паэтаў. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Юрэвіч Л.'' Беларускі тэатр і драматургія на эміграцыі // Тэатральная творчасць. № 6, 1997. № 1, 1998. * ''Селях С.'' Да біяграфіі спевака Вячаслава Селяха // Кантакты і дыялогі, № 7-8, 2000. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Селях-Качанскі|Кекелева Т.<!--Таццяна-->}} * ''Селях С.'' Невядомы прэм’ер // Літаратура і мастацтва, № 5 (4089), 2 лютага 2001. * ''Селях С. У.'' [http://museum.logoysk.info/be/people/202-creative/2632-biografiya-vyacheslava-selyaha.html Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха] // Мастацтва, № 5, 2001. — С. 35-39; № 6, 2001. — С. 46-48. * Вячаслаў Антонавіч Селях // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2-х т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 340. {{DEFAULTSORT:Селях-Качанскі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] m5v4tvik6rpshm6njzq970mds2kzy3c 5180586 5180585 2026-08-13T14:49:50Z Emilia Noah 155537 /* Літаратура */ 5180586 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вячаслаў Антонавіч Селях''' ('''Селях-Качанскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі оперны спявак (драматычны бас-барытон), музычна-драматычны і тэатральны дзеяч. == Біяграфія == Скончыў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю ў 1905 годзе, [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскую кансерваторыю]] ў 1915 годзе. З 1913 года артыст тэатра «Музычнай драмы». З 1915 года саліст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]], дзе выканаў партыі Ганца ў оперы «Казка пра цара Салтана», Барыса Гадунова ў оперы «Барыс Гадуноў», Шаклавітага ў оперы «Хаваншчына» [[Мадэст Мусаргскі|М. Мусаргскага]], Ігара ў оперы «Князь Ігар», Грыгорыя Гразнога ў «Царскай нявесце» і інш. Адначасова ў 1916 годзе працаваў у [[Александрынскі тэатр|Александрынскім тэатры]]. Спяваў сумесна з [[Фёдар Шаляпін|Ф. Шаляпіным]]. [[Файл:Прэзідыум Мастацкай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Мастацкая секцыя Інбелкульта|Мастацкай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: сядзяць К. С. Серада, [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Юльян Дрэйзін]], [[Язэп Лявонавіч Дыла|Язэп Дыла]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]], стаяць [[Мікалай Красінскі]], [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]], Вячаслаў Селях, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]].]] З 1924 года кіраўнік музычнай падсекцыі [[Інбелкульт]]а, выкладчык опернага і харавога класаў [[Беларускі музычны тэхнікум|Беларускага музычнага тэхнікума]]. Сярод яго вучняў былі [[Пігулеўскі]], [[Няборская]], [[Ашкіназі]], [[Т. Баначыч]], [[Архіпаў]], а таксама некаторы час у яго вучылася вакалу [[Л. Александроўская]]. Арганізатар [[Беларускі студыйны хор|Беларускага студыйнага хору]] ў 1926 годзе, рэарганізаванага ў 1928 годзе ў Беларускую дзяржаўную капэлу (цяпер [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі]]). Галоўны рэжысёр (і выканаўца ролі Млынара) пастаноўкі ў [[БДТ-1]] ўпершыню на беларускай мове оперы «Русалка» [[А. Даргамыжскі|А. Даргамыжск]]ага (14-15 мая 1927). З 1927 года дырэктар [[БДТ-1]], зняты з пасады па абвінавачванні ў «[[нацдэм]]аўшчыне». З 1930 года дырэктар Беларускага тэатральнага тэхнікума, загадчык Беларускіх драматычных курсаў. З 1933 года ў [[Ленінград]]зе, намеснік дырэктара [[Оперная студыя імя Рымскага-Корсакава|Опернай студыі імя Рымскага-Корсакава]], рэжысёр [[Вандроўная опера Усерасійскага тэатральнага таварыства|Вандроўнай оперы Усерасійскага тэатральнага таварыства]]. З 1937 года працаваў ва [[Украіна|Украіне]]. У чэрвені 1943 года вярнуўся на радзіму, кіраўнік аддзела мастацтва [[БЦР]] і аддзела культуры і мастацтва [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. Адначасова кіраўнік і галоўны рэжысёр [[Мінскі гарадскі тэатр (1941—1944)|Мінскага гарадскога тэатра]]. Разам з [[Тодар Лебяда|Тодарам Лебядой]] паставіў яго п’есу «[[Загубленае жыццё]]». З 1944 года ў [[Берлін]]е. У літаратуры даецца інфармацыя, што гэтым часам В. Селях сумесна з [[Мікола Равенскі|М. Равенскім]] стварыў канцэртна-эстрадную групу пры прапагандысцкай установе [[Вінета (арганізацыя)|«Вінета»]]<ref>''Селях С. У.'' Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха // Мастацтва, № 6, 2001. — С. 48.</ref>. З 1950 года ў [[ЗША]]. Займаўся арганізацыяй хароў і тэатральных груп, ладзіў канцэрты і спектаклі. Аўтар твораў царкоўнай музыкі, хароў і песень на вершы беларускіх паэтаў. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Юрэвіч Л.'' Беларускі тэатр і драматургія на эміграцыі // Тэатральная творчасць. № 6, 1997. № 1, 1998. * ''Селях С.'' Да біяграфіі спевака Вячаслава Селяха // Кантакты і дыялогі, № 7-8, 2000. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Селях-Качанскі|Кекелева Т.<!--Таццяна-->}} * ''Селях С.'' Невядомы прэм’ер // Літаратура і мастацтва, № 5 (4089), 2 лютага 2001. * ''Селях С. У.'' [http://museum.logoysk.info/be/people/202-creative/2632-biografiya-vyacheslava-selyaha.html Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха] // Мастацтва, № 5, 2001. — С. 35-39; № 6, 2001. — С. 46-48. * Вячаслаў Антонавіч Селях // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2-х т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 340. {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Селях-Качанскі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] 1aw5plvpzvpkdgjbkkep62byvviky1n 0 326565 5180519 4461828 2026-08-13T13:39:29Z Autumndancer 168015 5180519 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow BNikolopeskovsky15 asv2018-09.jpg|thumb|Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна]] '''Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна''' — вышэйшая тэатральная навучальная ўстанова Расійскай Федэрацыі пры [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Дзяржаўным Акадэмічным тэатры імя Яўгена Вахтангава]], знаходзіцца ў [[Масква|Маскве]]. Інстытут рыхтуе спецыялістаў па напрамках «Акцёр драматычнага тэатра і кіно» і «Рэжысёр тэатра». == Гісторыя == Датай заснавання Вучылішча прынята лічыць 23 кастрычніка 1914 года. У гэты дзень [[Яўген Вахтангаў]], вучань [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Станіслаўскага]], правёў першы занятак са студыйцамі, якія ў лістападзе 1913 года арганізавалі аматарскую тэатральную студыю. У 1917, пасля першай удалай прэм'еры, з'явілася першая назва — Маскоўская драматычная Студыя Я. Б. Вахтангава. У 1920 годзе яна была пераназваная ў III Студыю ММТ — Вахтангаў, які хварэў на рак, жадаючы захаваць студыю, звярнуўся да сваіх настаўнікаў з ММТ і папрасіў узяць яго студыю ў лік студый ММТ. 29 мая 1922 года Вахтангаў пасля працяглай хваробы памёр. Застаўшыся без кіраўніка, у 1926 годзе калектыву ўдалося, абараніўшы будынак і права на творчае жыццё, атрымаць статус Дзяржаўнага тэатра імя Яўгена Вахтангава з пастаянна дзеючай пры ім тэатральнай школай. Толькі ў 1932 годзе школа атрымала статус сярэдняй тэатральнага навучальнай установы. У 1939 годзе ёй прысвоена імя вялікага рускага акцёра, любімага вучня Вахтангава — Барыса Шчукіна, у 1945 годзе школе нададзены статус вышэйшай навучальнай установы. Насіла назву Вышэйшая тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна. З 2002 года — Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна. == Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі == * [[Алена Ільінічна Падкамінская]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук]] * [[Святлана Віктараўна Хадчанкова]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арбат]] [[Катэгорыя:Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна| ]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэатральныя навучальныя ўстановы]] fwb71p9502sh790zmeit5beo6avgq3q 0 332319 5180695 4241768 2026-08-13T22:13:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180695 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Ракаў |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Raków}} |Герб = POL gmina Raków COA.svg |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Кялецкі |Салецтвы = |Цэнтр = [[Ракаў, Кялецкі павет|Ракаў]] |Заснавана = |Глава = Аліна Барбара Сівоня |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 5988 |Год = 2011 |Шчыльнасць = 30,6 |Плошча = 195,52 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 2604162 |Тэлефонны код = 41 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = TKI |Сайт = http://www.rakow.pl |Заўвагі = }} {{Значэнні|Ракаў (значэнні)}} '''Ра́каў'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Raków}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Кялецкі павет|Кялецкага павета]] [[Свентакшыскае ваяводства|Свентакшыскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Ракаў, Кялецкі павет|Ракаве]]. Плошча гміны складае 195,52 км². Станам на [[2011]] год у гміне Ракаў пражывалі 5988 чалавек, шчыльнасць — 30,6 чал./км².<!-- Адміністрацыйна падзелена на [[салецтва]]ў.--> <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.rakow.pl Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160613155740/http://www.rakow.pl/ |date=13 чэрвеня 2016 }} {{Кялецкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Кялецкага павета]] 0xdopda8vnlmlqp75sqhz0uep54uq7q 0 332345 5180744 3268345 2026-08-14T03:00:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180744 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Ропа |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Ropa}} |Герб = POL gmina Ropa COA.svg |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Гарліцкі |Салецтвы = 3 |Цэнтр = [[Ропа, Малапольскае ваяводства|Ропа]] |Заснавана = |Глава = Ян Мараньда |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 5051 |Год = 2004 |Шчыльнасць = 102,9 |Плошча = 49,09 |Карта = POL ropa powiat gorlice.svg |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1205082 |Тэлефонны код = 18 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = KGR |Сайт = http://www.ropa.iap.pl |Заўвагі = }} '''Ро́па'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Ropa}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Гарліцкі павет|Гарліцкага павета]] [[Малапольскае ваяводства|Малапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Ропа, Малапольскае ваяводства|Ропе]]. Плошча гміны складае 49,09 км². Станам на [[2004]] год у гміне Ропа пражывалі 5051 чалавек, шчыльнасць — 102,9 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 3 [[салецтва|салецтвы]]. == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны 3 населеныя пункты. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ropa.iap.pl Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160730170456/http://www.ropa.iap.pl/ |date=30 ліпеня 2016 }} {{Гарліцкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Гарліцкага павета]] liab0rq7qpuvyy5dpouic42nnj8kv4o 4 337353 5180537 5178894 2026-08-13T14:01:55Z JerzyKundrat 174 5180537 wikitext text/x-wiki * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] r9y88a6uc1xulcko62re2deh8fept11 5180552 5180537 2026-08-13T14:16:52Z JerzyKundrat 174 5180552 wikitext text/x-wiki * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] qtvdinmabas3sulgnkhdc3gu0r26x4e 0 343367 5180746 4618768 2026-08-14T03:27:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180746 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Рудзенск (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Рудзенск |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.5967|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.8608|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-92 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Ру́дзенск''' ({{lang-be-trans|Rudziensk}}, {{lang-ru|Руденск}})<ref>{{maps.by|viewrw/743}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчана ў гарадскім пасёлку [[Рудзенск]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя з чыгуначнай станцыі штогод адпраўлялася каля 1 млн. [[пуд]]оў груза, пераважна дровы, піламатэрыялы, будаўнічы лес. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў жніўні-верасні 1915 года адбыліся хваляванні салдат [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]] і ў першай палове жніўня 1915 года адбыўся пагром, учынены навабранцамі рускай арміі, да якіх далучыліся чыгуначныя служачыя<ref>{{Cite web |url=http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%A1%D0%9A |title=РУДЕНСК |access-date=22 ліпеня 2020 |archive-date=23 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723072655/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%A1%D0%9A |url-status=dead }}</ref>. У снежні 2013 года была праведзена рэканструкцыя вакзала станцыі<ref>Дым, М., Зеневіч, М. Рудзенск у мроях: Штрых-партрэт аднаго з гарадоў-спадарожнікаў Мінска / Мікалай Дым, Мікалай Зеневіч // Народная воля. — 2017. — № 17 (4166). — 28 лютага. — С. 3.</ref>. <gallery> Рудзенск, чыгуначны вакзал 2.jpg|Памятная таблічка у гонар партызан [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]] на чыгуначным вакзале. Рудзенск, чыгуначны вакзал 3.jpg Вокзал Руденска - panoramio.jpg|19 мая 2013 г. </gallery> {{Асіповічы I — Мінск-Пасажырскі}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Асіповічы I]] — [[Мінск-Пасажырскі]] |before= [[Новае Сяло (прыпыначны пункт)|Новае Сяло]] |after= [[Раўнаполле (прыпыначны пункт)|Раўнаполле]]}} {{end box}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/743}} * {{Архіварта|chygunachnaja-stancyja}} {{Панарама|Рудзенск, чыгуначны вакзал 1.jpg|900px|Панарама чыгуначнага вокзала.|100%}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рудзенск]] 1y6cur5p9rjnr53cyuakwxobkxod88l 0 344675 5180688 5013847 2026-08-13T21:18:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180688 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Радрыга Дутэртэ |арыгінал імя = {{lang-tl|Rodrigo Duterte}} |выява = Rodrigo Duterte and Laotian President Bounnhang Vorachith (cropped).jpg |подпіс = |памер = |пасада = [[Прэзідэнт Філіпін]] |віцэ-прэзідэнт = [[Лені Рабрэда]] |сцяг = Flag of the President of the Philippines.svg |перыядпачатак = [[30 чэрвеня]] [[2016]] |перыядканец=[[30 чэрвеня]] [[2022]] |папярэднік = [[Бенігна Акіна III]] |пераемнік=[[Бонгбанг Маркас]] |пасада_2 = Мэр [[Даваа]] |сцяг_2 = Davao City Ph official seal.png |перыядпачатак_2 = [[30 чэрвеня]] [[2013]] |перыядканец_2 = [[30 чэрвеня]] [[2016]] |папярэднік_2 = [[Сара Дутэртэ-Капрыа]] |пераемнік_2 = [[Сара Дутэртэ-Капрыа]] |перыядпачатак_4 = [[2 лютага]] [[1988]] |перыядканец_4 = [[19 сакавіка]] [[1998]] |папярэднік_4 = Хасінта Рубілар |пераемнік_4 = Бенхамін дэ Гусман |перыядпачатак_3 = [[30 чэрвеня]] [[2001]] |перыядканец_3 = [[30 чэрвеня]] [[2010]] |папярэднік_3 = Бенхамін дэ Гусман |пераемнік_3 = [[Сара Дутэртэ-Капрыа]] |пасада_5 = Віцэ-мэр [[Даваа]] |сцяг_5 = Davao City Ph official seal.png |перыядпачатак_5 = [[30 чэрвеня]] [[2010]] |перыядканец_5 = [[30 чэрвеня]] [[2013]] |папярэднік_5 = [[Сара Дутэртэ-Капрыа]] |пераемнік_5 = [[Сара Дутэртэ-Капрыа]] |перыядпачатак_6 = [[2 мая]] [[1986]] |перыядканец_6 = [[27 лістапада]] [[1987]] |папярэднік_6 = Карнеліа П. Маскарынья |пераемнік_6 = Хільберт Абельера |пасада_7 = Член [[Палата прадстаўнікоў Філіпін|Палаты прадстаўнікоў Філіпін]] ад 1-й выбарчай акругі [[Даваа]] |сцяг_7 = Flag of the Philippines.svg |перыядпачатак_7 = [[30 чэрвеня]] [[1998]] |перыядканец_7 = [[30 чэрвеня]] [[2001]] |папярэднік_7 = [[Праспера Награлес]] |пераемнік_7 = [[Праспера Награлес]] |прафесія = {{юрыст|Філіпін|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[палітык]] |бацька = Вісентэ Дутэртэ |маці = Саледад Роа-Дутэртэ |жонка = * Элізабет Цымерман — ''былая'', * С’еліта "Ханейлет" Авансенья (нар. 1970) — ''сустракаюцца'' |дзеці = * з Цымерман: Паола, Сара, Себасцьян * з Авансенья: Вераніка |веравызнанне = [[атэізм]] }} '''Радры́га Ро́а Дутэ́ртэ''' ({{lang-tl|Rodrigo Roa Duterte}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Філіпіны|філіпінскі]] юрыст і палітык, 16-ы [[Прэзідэнт Філіпін]]. Першы прэзідэнт-выхадзец з вострава [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]], чацвёрты — нацыянальнасці [[вісая]]. Займаў пасаду мэра горада [[Даваа]] ў агульнай складанасці больш за 22 гады. Таксама быў віцэ-мэрам горада і членам Палаты Прадстаўнікоў Філіпін. 21 лістапада 2015 года абвясціў аб выстаўленні сваёй кандыдатуры на пост Прэзідэнта Філіпін, і ў 2016 годзе перамог на выбарах<ref>{{Cite news|title=Пераможца выбараў на Філіпінах абяцае выкараніць крымінал|url=http://zviazda.by/be/news/20160510/1462881682-peramozhca-vybarau-na-filipinah-abyacae-vykaranic-kryminal/|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|date=[[10 мая]] [[2016]]|access-date=2016-05-10|archive-date=11 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511141942/http://zviazda.by/be/news/20160510/1462881682-peramozhca-vybarau-na-filipinah-abyacae-vykaranic-kryminal|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Сын губернатара Вічэнтэ Дутэртэ. Акрамя яго, у сям’і было яшчэ чацвёра дзяцей, Радрыга стаў другім і старэйшым сынам. У 1951 годзе сям’я пераехала ў [[Даваа]]. У 1972 годзе атрымаў юрыдычную адукацыю ў каледжы Сан Бэда. У 1998—2001 гадах быў дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў (Філіпіны)|Палаты прадстаўнікоў]] ад 1-й акругі горада Даваа. Пасля гэтага тройчы пераабіраўся на пасаду мэра горада [[Даваа]]. У 2010 годзе саступіў пасаду сваёй дачцэ Сары. За часы мэрства Радрыга Дутэртэ Даваа ператварылася ў мірны і спакойны горад. Узровень злачыннасці ўпаў да такога ўзроўню, што мясцовыя тураператары характарызуюць Даваа як «адно з найбольш міралюбных месцаў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]»<ref name="time">{{Артыкул|аўтар = Zabriskie, Phil.|загаловак = The Punisher|спасылка = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020701-265480,00.html|выданне = [[Time]]|тып = часопіс (азіяцкае выданне)|год = 19 ліпеня 2002|мова = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20130801213615/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020701-265480,00.html|archive-date = 1 жніўня 2013}}</ref>. За спосаб, якім Дутэртэ дасягнуў такога выніку, часопіс «[[Time]]» даў таму мянушку «Карнік»<ref name="time"/>, а праваабарончыя арганізацыі, у тым ліку [[Amnesty International]], асуджаюць яго за патуранне [[Пазасудовае забойства|забойстваў]] карумпаваных чыноўнікаў і злачынцаў без расследавання<ref name="time"/><ref name="amn1">{{Спасылка|дата публікацыі = 24 ліпеня 2002|url = http://www.amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=13761|загаловак = Philippines: Protect the community from crime - but not at the cost of human rights|назва праекта = News and features > News > July 2002|выдавец = [[Amnesty International]] UK|дата = 15 студзеня 2013|мова = en|access-date = 31 кастрычніка 2018|archive-date = 4 кастрычніка 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20131004013358/https://www.amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=13761|url-status = dead}}</ref><ref name="amn2">{{Спасылка|дата публікацыі = люты 2005|url = http://www.amnesty.org/pt-br/library/asset/ASA35/001/2005/en/7f9e30f9-d526-11dd-8a23-d58a49c0d652/asa350012005en.html|загаловак = Philippines: Sharp rise in "vigilante" killings as human rights activist’s death remains unsolved|выдавец = [[Amnesty International]]|дата = 15 студзеня 2013|мова = en}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Дутэртэ абвяргае сваю датычнасць да забойстваў. У кастрычніку 2021 года Радрыга Дутэртэ абвясціў, што не будзе балатавацца на пасаду віцэ-прэзідэнта ў 2022 годзе і сыдзе з палітычнага жыцця. Падчас прэзідэнцтва Дутэртэ (2016—2022) яго антынаркатычная кампанія прывяла да смерці тысяч людзей. Паліцыя паведамляла пра каля 6.000 загінулых, але праваабарончыя арганізацыі сцвярджаюць, што іх колькасць можа дасягаць 30.000. ​ У 2019 годзе Дутэртэ вывеў Філіпіны з [[Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда|Рымскага статута]], каб пазбегнуць расследаванняў [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]] (МКС). Аднак у 2023 годзе суд аднавіў расследаванне, адхіліўшы пярэчанні філіпінскага ўрада. Прэзідэнт Філіпін [[Бонгбанг Маркас]], які заняў пасаду ў 2022 годзе, выказаў гатоўнасць супрацоўнічаць з МКС у пытанні арышту Дутэртэ. Былы Прэзідэнт Філіпін Радрыга Дутэртэ быў арыштаваны паліцыяй 11 сакавіка 2025 года ў міжнародным аэрапорце Манілы па ордары Міжнароднага крымінальнага суда па абвінавачваннях у злачынствах супраць чалавечнасці, звязаных з яго жорсткай антынаркатычнай кампаніяй. == Гл. таксама == * [[Эскадроны смерці]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.davaocity.gov.ph/davao/vicemayor.aspx?id=profile Профіль на сайце мэрыі Даваа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225145042/http://www.davaocity.gov.ph/davao/vicemayor.aspx?id=profile |date=25 снежня 2017 }}{{ref-en}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дуэртэ Радрыга}} [[Катэгорыя:Члены Палаты прадстаўнікоў Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Палітыкі Філіпінаў]] cpk5xbw3wd5snu0uxpwc8e3jax3gu8a 0 347954 5180948 4280472 2026-08-14T08:06:18Z ~2026-38891-38 170911 Янка Казека 5180948 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}} * «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]]. * «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі [[літаратуразнаўца]], [[крытык]]. {{Храналагічны пералік}} {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] llk7ec73meswfazzccdbmana2yuigwy 5180964 5180948 2026-08-14T08:22:24Z ~2026-38891-38 170911 Эдвард Вайвадзіш 5180964 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}} * «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]]. * «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі [[літаратуразнаўца]], [[крытык]]. * [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі [[паэт]]. {{Храналагічны пералік}} {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 4wysiq4u5n1oe7too1vzic2j7h16ljy 5180965 5180964 2026-08-14T08:23:43Z M.L.Bot 261 дэвф 5180965 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}} * «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]]. * «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык. * [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт. {{Храналагічны пералік}} {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] cxz15n81x6whneucvg95hvhet3qqex2 5180968 5180965 2026-08-14T08:31:53Z ~2026-38891-38 170911 Мікола Ермаловіч 5180968 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}} * «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]]. * «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі [[літаратуразнавец]] і [[крытык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі [[гісторык]], [[публіцыст]], крытык і літаратуразнаўца. Заснавальнік новай беларускай рамантычнай [[гістарыяграфія|гістарыяграфіі]], аўтар і [[выдавец]] непадцэнзурных тэкстаў 1960—1980-х гадоў. * [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі [[паэт]]. {{Храналагічны пералік}} {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] s7y9hkb6cp63azstst6vrsszodv0pjy 5180972 5180968 2026-08-14T08:37:11Z ~2026-38891-38 170911 Янка Золак 5180972 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}} * «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]]. * «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі [[літаратуразнавец]] і [[крытык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі [[гісторык]], [[публіцыст]], крытык і літаратуразнаўца. Заснавальнік новай беларускай рамантычнай [[гістарыяграфія|гістарыяграфіі]], аўтар і [[выдавец]] непадцэнзурных тэкстаў 1960—1980-х гадоў. * [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі [[паэт]]. * [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт. {{Храналагічны пералік}} {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] i4irekbv6qx3po9mox5aps4kk2tysg1 5180973 5180972 2026-08-14T08:39:50Z M.L.Bot 261 дэвікіфікацыя, гэта ўсё ёсць у артыкулах пра іх, тут інфармацыйна-кардынацыйны спіс 5180973 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}} * «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]]. * «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык. * [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец. * [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт. * [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт. {{Храналагічны пералік}} {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 65oghwusfo2ki3tg2gfawtmyzwjts1v 0 352913 5180647 5111668 2026-08-13T17:55:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180647 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Орса}} {{асоба}} '''Пётр Орса''' ({{ДН|21|6|1898}}, {{МН|Нягневічы|ў Нягневічах||Аграгарадок Нягневічы}}, [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|13|5|1990}}, [[ЗША]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, брат [[Аляксандр Орса|Аляксандра Орсы]]. == Біяграфія == [[Файл:Беларускія_дзеячы_падчас_прыезду_дэлегацыі_беларускіх_літаратараў_у_Прагу._1927.jpg|злева|міні|Беларускія дзеячы падчас прыезду дэлегацыі беларускіх літаратараў у Прагу ў 1927 годзе. Сядзяць: [[Міхась Чарот]], [[Цішка Гартны]], [[Янка Купала]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Мікола Шыманка]]. Стаяць: [[Алесь Карповіч]], [[Антон Жук]], [[Лявон Шавейка]], [[Міхась Каўцэвіч]], [[Наталля Сазановіч-Орса]], Пётр Орса, [[Юрка Муха]]]] Скончыў агранамічны факультэт у Празе. Пасля атрымання дыплому вярнуўся дадому і арганізаваў кааператыўную ферму ў [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Наваградскім павеце]]<ref>Юрэвіч, Л. Вітаўт Тумаш як біёграф сучаснікаў // Юрэвіч, Л. Жанры / Лявон Юрэвіч; [навук. рэд. Н. Гардзіенка]. — Мн.: Кнігазбор, 2013. — 523, [2] с. — С. 227. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 21). — ISBN 978-985-7057-28-3</ref>. У заходнебеларускі перыяд працаваў у галіне малочнай гаспадаркі — загадчык мяснога і малочнага аддзелаў ЦГА ў Баранавічах. Пастановай № 3 [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] (БЦР) ад [[24 студзеня]] [[1943]] г. быў прызначаны кіраўніком ў новаствораны аддзел зямельных пытанняў<ref>За дзяржаўную незалежнасць Беларусі (For national independence of Byelorussia): дакуманты і матар’ялы, сабраныя і падрыхтаваныя для публікацыі І. Касяком, прагледжаныя і апрабаваныя для друку камісіяй Беларускай Цэнтральнай Рады пад кіраўніцтвам праф. Р. Астроўскага. — Лёндан: выданьне Беларускай цэнтральнай рады, 1960. — 198 с. — С. 86.</ref>. Пазней, узначальваў аддзел сельскай гаспадаркі БЦР. З лета [[1944]] г. — на эміграцыі ў [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]]; з лютага 1945 г. у складзе вялікай групы беларусаў пераехаў у г. [[Гёкстэр]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]]).<ref>Галяк, Л. Успаміны… — С. 172.</ref> Браў удзел у берлінскіх пленумах БЦР. Знаходзіўся ў шэрагах абаронцаў БЦР, у той час як ягоны брат Аляксандр заўсёды быў палкім прыхільнікам [[Рада БНР|Рады БНР]]. Трэба адзначыць, што вывазу на прымусовыя працы не былі застрахаваныя радныя БЦР. Адзін з такіх выпадкаў адбыўся з П. Орсай: {{цытата|У міжчасе забесьпячэньнем належнымі дакумэнтамі пачалі займацца нямецкія ўлады, якім падлягалі справы ўсходніх работнікаў. Між іншым выклікалі да сябе пана БЦРады Пятра Орсу, павесілі яму на шыю знак усходніх работнікаў (літара «О») ды парадкаваны нумар і сфатаграфавалі, сказаўшы прыйсьці на наступны дзень па гатовы дакумэнт}}<ref>Галяк, Л. Успаміны: У 2 кн. / Леанід Галяк. — ., . — С. 19.</ref> [[24 верасня]] [[1945]] г. удзельнічаў у пасяджэнні XI Пленума БЦР у Эшэрсбэкене, на якім было прынята рашэнне часова прыпыніць дзейнасць БЦР. На аднаўленчым XII Пленуме БЦР у Эльвангене быў абраны радным БЦР. У канцы 1940-х, дзякуючы саўт-рыверскаму аддзелу Злучанага беларуска-амерыканскага дапамаговага камітэту (ЗБАДК) і асабіста [[Б. Кіт]]у<ref>Барыс Кіт: Мае ўспаміны / Запісаў А. Адзінец // Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі (БККА) / Алег Гардзіенка; БІНІМ. — Смаленск: [б. в.], 2009. — 423 с., [6] л. іл. — С. 265. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 16).</ref>, пераехаў у [[ЗША]], і пасяліўся ў [[Саўт-Рывер]]ы. З сакавіка [[1953]] па пачатак верасня [[1954]] гг. — сакратар дзяржаўнага кантролю [[Калегія Беларускай цэнтральнай рады|Калегіі (ураду) БЦР]]. З [[1955]] г. працаваў галоўным скарбнікам Беларускага нацыянальнага фонду, у функцыі якога ўваходзіла збор сродкаў і матэрыяльнае забеспячэнне грамадскай працы. Належаў да [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі|Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]], і з [[23 кастрычніка]] [[1960]] г. быў скарбнікам БККА. Належаў да [[Амерыканскія прыхільнікі БЦР|Амерыканскіх прыхільнікаў БЦР]]. З’яўляўся членам парафіі Св. Еўфрасінні Полацкай. Пахаваны паводле яго жадання на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|Беларускіх могілках]] у [[Іст-Брансуік, штат Нью-Джэрсі|Іст-Брансуіку]], побач з магілай брата А. Орсы. == Творы == * Як даглядаць жарабят // Беларускі календар на 1932 г. Вільня: Бел. Цэнтрасаюз, 1932. С. 79-80. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Гардзіенка, А.'' Беларуская Цэнтральная Рада: стварэнне, дзейнасць, заняпад, 1943—1995 / Алег Гардзіенка; БІНІМ; [прадмова В. Кіпеля, Я. Запрудніка]. — Мн.: Кнігазбор, 2016. — 478 с., [4] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 29). — С. 439. — ISBN 978-985-7144-02-0. == Спасылкі == *{{Артыкул|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=48876-1.pdf|загаловак=Інтэрв'ю зь Пятром Орсам. Пра беларускіх студэнтаў у Празе.|год=1988|выданне=Беларус|месяц=2|нумар=344|старонкі=4|archive-date=1 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250901053916/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=48876-1.pdf}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] {{DEFAULTSORT:Орса Пётр}} kytl286qaix4lwa9g8xyellagdhe2jd 0 353050 5180600 5020015 2026-08-13T15:33:33Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5180600 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўнае касмічнае агенцтва Украіны (ДКА)''' — спецыяльна ўпаўнаважаны цэнтральны орган выканаўчай улады [[Украіна|Украіны]], які забяспечвае рэалізацыю дзяржаўнай палітыкі ў галіне касмічнай дзейнасці і нясе адказнасць за стан яе развіцця. Да 9 снежня 2010 мела назву «Нацыянальнае касмічнае агенцтва Украіны (НКАУ)<ref name="u2010">Указ Президента України від 9 грудня 2010 року №&nbsp;<span class="">1085/2010 </span>[http://www.president.gov.ua/documents/10852010-12181 «Про оптимізацію системи центральних органів виконавчої влади»]</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Zenit-2_rocket_ready_for_launch.jpg|справа|міні|Ракета «Зеніт-2» гатовая да старту.]] У канцы 1991 года, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], Украіна атрымала ў спадчыну амаль траціну савецкага ракетна-касмічнага патэнцыяла. Пасля абвяшчэння Украінай бяз'ядзернага статусу міжкантынентальныя баявыя ракеты, размешчаныя на тэрыторыі Украіны, зняты з баявога дзяжурства і дэмантаваныя, а украінскі ракетна-касмічны комплекс пераарыентаваны выключна на мірныя мэты. [[29 лютага]] [[1992]] года Указам [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта]] пры [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінеце Міністраў Украіны]] было створана Нацыянальнае касмічнае агенцтва Украіны, якое ўзяло пад сваё кіраванне больш за 30 [[Канструктарскае бюро|канструктарскіх бюро]], навуковых арганізацый і ўстаноў, вайсковых частак і прамысловых прадпрыемстваў, якія непасрэдна займаліся касмічнай дзейнасцю. Сярод іх&#x20;— днепрапятроўскія прадпрыемствы КБ «Паўднёвае» і «Паўднёвы машынабудаўнічы завод ім. А.&#x20;М.&#x20;Макарава», харкаўскія — «Камунар», «Хартрон», НДІ радыёвымярэнняў, кіеўскія — ЦКБ, завод «Арсенал», «Кіеўпрыбор» і Кіеўскі радыёзавод, Еўпаторыеўскі цэнтр далёкай касмічнай сувязі. Сёння Украіна вядомая на сусветным рынку сваёй касмічнай прадукцыяй: ракетамі-носьбітамі «Зеніт-2», «Цыклон-3», «Днепр»; касмічнымі апаратамі «Січ» і «АУОС»; апаратурай стыкоўкі «Курс» для [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]]; сістэмамі навядзення ракет, апаратурай сістэм кіравання для касмічных комплексаў «Саюз», «Прагрэс», «Пратон»; унікальнымі аб'ектамі наземнай інфраструктуры: радыётэлескопам РТ-70, кантрольна-карэкціруючымі станцыямі для глабальных навігацыйных спадарожнікавых сістэм, сеткай назіранняў геафізічных з'яў. Касмічная галіна нацыянальнай эканомікі Украіны стала адной з ключавых, а касмічная дзейнасць Украіны з'яўляецца складовай часткай міжнародных намаганняў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы. == Структура ДКА == '''У структуру ДКА ўваходзяць:''' * Дэпартамент касмічных праектаў; * Упраўленне міжнароднымі сувязямі; * Упраўленне фінансава-эканамічнай палітыкі; * Упраўленне касмічнай вытворчай інфраструктуры; * Упраўленне забеспячэння касмічнай дзейнасці. Для абмеркавання найважнейшых напрамкаў дзейнасці і развіцця касмічнай галіны ў ДКАУ створана Калегія і Навукова-тэхнічны савет. == Кіраўніцтва == ДКАУ ўзначальвае Старшыня, якога прызначае на пасаду і звальняе з пасады Кабінет Міністраў Украіны па прадстаўленні [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністра Украіны]]. Генеральны дырэктар мае першага намесніка і намесніка, якія прызначаюцца на пасаду і вызваляюцца ад пасады ва ўстаноўленым парадку Кабінетам Міністраў Украіны. === Кіраўнікі агенцтва === '''Генеральныя дырэктары Нацыянальнага касмічнага агенцтва Украіны (да 1997 г. — Нацыянальнага касмічнага агенцтва Украіны пры Кабінеце Міністраў Украіны)''' * Гарбулін Уладзімір Паўлавіч (9 сакавіка 1992 — 12 жніўня 1994) * Жаўко-Цітарэнка Андрэй Валянцінавіч (в.а. 23 жніўня 1994 г. — 9 сакавіка 1995) * Нягода Аляксандр Аляксеевіч (20 лютага 1995 — 25 ліпеня 2005) * Аляксееў Юрый Сяргеевіч (25 ліпеня 2005 — 11 лютага 2009; 17 сакавіка — 23 снежня 2010) * Аляксандр Аляксеевіч Зінчанка|Зінчанка Аляксандр Аляксеевіч (11 лютага 2009 — 17 сакавіка 2010) '''Старшыні Дзяржаўнага касмічнага агенцтва Украіны''' * Аляксееў Юрый Сяргеевіч (23 снежня 2010 — 16 кастрычніка 2014<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247684272&cat_id=244276429 Урядовий портал :: До відома!]</ref>) * Голуб Аляксандр Юр’евіч, часова выконваючы абавязкі (16 кастрычніка 2014 — 21 студзеня 2015) * Урускі Алег Сямёнавіч (21 студзеня 2015 — 19 жніўня 2015)<ref>[http://newsme.com.ua/ua/ukraine/2815449/ Головою космічного агентства України став Олег Уруський]</ref> * Сабадош Любамір Юр’евіч (з 19 жніўня 2015 — 22 ліпеня 2016)<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/news/27208134.html Уряд призначив Сабадоша головою Державного космічного агентства]</ref> * Голуб Аляксандр Юр’евіч, часова выконваючы абавязкі (25 ліпеня — 13 верасня 2016) * Радчанка Юрый Мікалаевіч, выконваючы абавязкі (14 верасня 2016) == Задачы ДКА == * Распрацоўка канцэптуальных асноў дзяржаўнай палітыкі ў галіне даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах і ў інтарэсах бяспекі дзяржавы; * Забеспячэнне арганізацыі і развіцця касмічнай дзейнасці ў Украіне і пад юрысдыкцыяй Украіны па-за яе межамі; * Садзейнічанне павышэнню абараназдольнасці і нацыянальнай бяспекі дзяржавы з выкарыстаннем касмічных сродкаў; * Арганізацыя і развіццё супрацоўніцтва Украіны з іншымі дзяржавамі і міжнароднымі арганізацыямі ў касмічнай галіне. == Касмічныя праграмы Украіны == [[Файл:ADU-1000-3.jpg|міні|Адсочванне аб'ектаў у Еўпаторыі.]] Касмічная дзейнасць у Украіне ажыццяўляецца на падставе [[Нацыянальная касмічная праграма Украіны|Нацыянальнай Касмічнай Праграмы Украіны]], якая распрацоўваецца тэрмінам на пяць год і зацвярджаецца [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радай Украіны]] па прадстаўленні [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]]. Дзяржаўнае касмічнае агенцтва Украіны сумесна з цэнтральнымі органамі выканаўчай улады і [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай Акадэміяй Навук Украіны]] адказвае за распрацоўку Нацыянальнай Касмічнай Праграмы Украіны, зыходзячы з мэтаў і базавых прынцыпаў касмічнай дзейнасці Украіны. '''Першая Касмічная Праграма Украіны''' працягвалася ў перыяд 1994-1997 гг. Яна заклала прававую базу касмічнай дзейнасці Украіны і спрыяла прыняццю шэрагу заканадаўчых актаў для рэгулявання Урадам гэтай дзейнасці. Першая Праграма была накіравана на захаванне навуковага і вытворчага патэнцыялу касмічнай галіны ў інтарэсах нацыянальнай эканомікі і бяспекі Украіны, а таксама на садзейнічанне ўваходу Украіны на міжнародныя рынкі касмічных паслуг. [[Украіна]] далучылася да міжнародных агенцтваў, дзейнасць якіх тычыцца даследавання або выкарыстання касмічнай прасторы. Сярод іх — Камітэт ААН па мірным даследаванням касмічнай прасторы (COPUOS), Сусветны Камітэт па касмічным даследаванням (COSPAR), Сусветная Арганізацыя спадарожнікавага даследавання Зямлі (CEOS), Міжнародная Федэрацыя Астранаўтыкі (IAF). [[Файл:Leonid_Kadenyuk.jpg|справа|міні|250x250пкс|[[Леанід Канстанцінавіч Кадэнюк|Леанід Кадэнюк]], першы касманаўт незалежнай Украіны.]] Былі заключаны рамачныя поўнамаштабныя пагаднення аб супрацоўніцтве ў галіне касмічных даследаванняў з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], Кітаем, [[Бразілія]]й, [[Індыя]]й і іншымі краінамі, з 23 дзяржавамі падпісаны мемарандумы. Таксама ў гэты перыяд быў запушчаны першы [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] незалежнай [[Украіна|Украіны]] — «Січ-1». ''' Другая касмічная праграма''' (1998-2002 гг.) была прынята Вярхоўнай Радай [[1997|у 1997]] годзе. Заканадаўча вызначаныя асноўныя мэты, задачы, прыярытэты і шляхі рэалізацыі нацыянальнай касмічнай дзейнасці на перыяд, які прадугледжвае фарміраванне ўнутранага рынку касмічных паслуг, уваходжанне на міжнародныя касмічныя рынкі з айчыннымі таварамі і паслугамі, інтэграцыю Украіны ў міжнародную касмічную супольнасць, стварэнне наземнай касмічнай інфраструктуры, разгортванне шматфункцыянальнай нацыянальнай арбітальнай групы касмічных сродкаў. '''Трэцяя Касмічная Праграма''' (2003-2007 гг.) мела мэтай рэалізаваць адзіны дзяржаўны падыход да пытання касмічнай дзейнасці, эфектыўнага выкарыстання навукі і тэхналогій, умацаванне вытворчага патэнцыялу з мэтай забеспячэння адпаведнасці ўзроўню касмічнай дзейнасці яе геапалітычным і эканамічным інтарэсам. '''Чацвёртая Агульнадзяржаўная мэтавая навукова-тэхнічная касмічная праграма Украіны''' (АКПУ) на 2008-2012 гады, якая вызначае прыярытэты і шляхі развіцця касмічнай дзейнасці дзяржавы, была зацверджана Законам Украіны ад 30 верасня 2008 года № 608. У АКПУ улічаныя доўгатэрміновыя інтарэсы дзяржавы, сучасныя тэндэнцыі развіцця касманаўтыкі, існуючы навукова-тэхнічны патэнцыял касмічнай галіны. Па характарыстыках касмічнага патэнцыялу Украіна належыць да вядучых касмічных дзяржаў свету. Статус Украіны як касмічнай дзяржавы вызначаецца яе практычным удзелам у сусветным рынку касмічных паслуг. Украіна стварае ракетна-касмічную тэхніку (РКТ) і прадастаўляе паслугі па запуску, мае развітую наземную інфраструктуру, якая забяспечвае падтрыманне высокага ўзроўню нацыянальнай касмічнай навукі. Чацвёртая АКПУ заклікана рэалізаваць новую мадэль вытворчасці касмічнай дзейнасці — гарманізацыю дасягнутага ўзроўню касмічных тэхналогій і эфектыўнасці іх практычнага выкарыстання, давядзенне вынікаў да спажыўца. Мэтай Праграмы з'яўляецца забеспячэнне развіцця і эфектыўнага выкарыстання касмічнага патэнцыялу Украіны для вырашэння неадкладных праблем у сферы бяспекі дзяржавы, ўкаранення высокіх тэхналогій, а таксама павышэнне ўзроўню навукі і адукацыі. Пачынаючы з 10.02.2010 года на Інтэрнэт-старонцы «Грамадзянская супольнасць і ўлада» вялося грамадскае абмеркаванне праекта Канцэпцыі рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі Украіны ў сферы касмічнай дзейнасці на перыяд да 2030 года<ref>{{Cite web|url=http://civic.kmu.gov.ua/consult_mvc_kmu/consult/old/show_fullbill/667|title=КОНЦЕПЦІЯ реалізації державної політики України у сфері космічної діяльності на період до 2030 року|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HdD8vTqN?url=http://civic.kmu.gov.ua/consult_mvc_kmu/consult/old/show_fullbill/667|archivedate=25 чэрвеня 2013|work=Громадянське суспільство і влада: громадське опговорення нормативно-правових актів|accessdate=8 снежня 2016|url-status=live}}</ref>, якая вызначае прыярытэты і стратэгічныя напрамкі касмічнай дзейнасці, а таксама механізмы і сродкі рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў гэтай галіне. Праект Канцэпцыі рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі Украіны ў сферы касмічнай дзейнасці на перыяд да 2030 года, падрыхтаваны ў адпаведнасці з асобным даручэннем Прэм'ер-міністра Украіны ад [[9 чэрвеня]] [[2008]] года № 31802/0/1-08 з мэтай павышэння эфектыўнасці касмічнай дзейнасці для ператварэння яе ў дзейсны інструмент уплыву на вырашэнне актуальных задач сацыяльна-эканамічнага, экалагічнага, культурнага і адукацыйнага развіцця грамадства, падтрымкі нацыянальнай бяспекі і рэалізацыі геапалітычных інтарэсаў Украіны. == Касмічныя апараты == === Выведзены на калязямную арбіту === * «Січ-1» — навукова-даследчы [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнік]], запушчаны на калязямную [[Арбіта|арбіту]] [[31 жніўня]] [[1995]] года. * «Акіян-О» — навукова-даследчы касмічны апарат, выведзены на калязямную арбіту [[17 ліпеня]] [[1999]] года. * «Січ-1М» — навукова-даследчы спадарожнік, запушчаны на калязямную арбіту [[24 снежня]] [[2004]] года. * «Мікрон» (МС-1-ТК) — мікраспадарожнік дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі. Запуск адбыўся сумесна са спадарожнікам «Січ-1М» [[24 снежня]] [[2004]] года. * «EgyptSat-1» — спадарожнік дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі, выраблены ва Украіне па замове Егіпта. Выведзены на арбіту [[17 красавіка]] [[2007]] года.<ref>[http://oipopp.ed-sp.net/content/view/222/36/ Інформаційні матеріали для проведення «Всесвітнього тижня космосу», присвяченого 50-річчю космічної ери] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081027232937/http://oipopp.ed-sp.net/content/view/222/36/ |date=27 кастрычніка 2008 }}</ref> * «Січ-2» — спадарожнік Украіны, выведзены на арбіту [[17 жніўня]] [[2011]] года.<ref>[http://ugmk.info/news/ukrainskij-sputnik-sich-2-peredal-iz-kosmosa-pervye-snimki-poverhnosti-zemli.html Український супутник «Січ-2» передав перші знімки земної поверхні (руск.)&nbsp;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308204905/http://ugmk.info/news/ukrainskij-sputnik-sich-2-peredal-iz-kosmosa-pervye-snimki-poverhnosti-zemli.html |date=8 сакавіка 2014 }}</ref>. === Праектуюцца і распрацоўваюцца === * «Січ-2М» — спадарожнік оптыка-электроннага даследавання Зямлі (распрацоўваецца). * «Лебедзь» — геастацыянарны спадарожнік сувязі (на захоўванні ў расійскага вытворцы, запуск быў запланаваны на канец [[2014]] года <ref>{{Cite web |url=http://www.nkau.gov.ua/nsau/newsnsau.nsf/HronolU/F003BB5364E21176C2257D63004D0F02?OpenDocument&Lang=U |title=http://www.nkau.gov.ua/nsau/newsnsau.nsf/HronolU/F003BB5364E21176C2257D63004D0F02? |access-date=8 снежня 2016 |archive-date=18 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918233416/http://www.nkau.gov.ua/nsau/newsnsau.nsf/HronolU/F003BB5364E21176C2257D63004D0F02?OpenDocument&Lang=U |url-status=dead }}</ref>, у сувязі з [[Анексія Крыма Расіяй|анэксіяй Крыма]] перанесены<ref>http://ua.interfax.com.ua/news/general/308398.html</ref>). * «Січ-3-0» — спадарожнік дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі з оптыка-электронным [[тэлескоп]]ам мятровага адрознівання (распрацоўваецца). * «Січ-3-Р» — спадарожнік радыёлакацыйнага дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі высокага дазволу з сінтэзаванай апертурай антэны (распрацоўваецца). * «Лебедзь-М» — ўкраінскі спадарожнік сувязі (распрацоўваецца). * «Укрселена» — украінскі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяцавы]] арбітальны зонд (ідзе прапрацоўка канцэпцыі). * «Папярэджанне» — украінскі спадарожнік навуковага прызначэння для даследавання іанасферных эфектаў, звязаных з сейсмічнай актыўнасцю (распрацоўваецца). * «Інтэрбол-Прагноз» — украінскі спадарожнік навуковага прызначэння для маніторынгу механізмаў ўзаемадзеяння: міжпланетная прастора — [[магнітасфера]] — [[іанасфера]] (распрацоўваецца). == Ракеты-носьбіты Украіны == === Выведзеныя з эксплуатацыі === * «Цыклон» — 8 запускаў да [[1969]] года, упершыню запушчаны [[27 кастрычніка]] [[1967]] года. * «Цыклон-2» — 14 запускаў (з [[1991]] года), усяго 106 запускаў. * «Цыклон-3» — 31 запускаў (з [[1991]] года), усяго 122 запускі. === У эксплуатацыі === * «Зеніт-2» — 38 запускаў, першы запуск у [[1999]] годзе. * «Зеніт-3SL» — 30 запускаў, першы запуск у [[1999]] годзе. * «Зеніт-3SLБ» — 3 запускі, першы запуск у [[2008]] годзе. * «Днепр» — 13 запускаў, першы запуск [[21 красавіка]] [[1999]] года. === Перспектыўныя === * «Цыклон-4» — касмічны ракетны комплекс (распрацоўваецца). * «Маяк» — сямейства ракет-носьбітаў (распрацоўваецца). * «Свіцязь» — Авіяцыйны касмічны ракетны комплекс (распрацоўваецца). * «Авіяцыйны касмічны ракетны комплекс Арол» — Авіяцыйны касмічны ракетны комплекс (распрацоўваецца). * ДКАУ каардынавала працы па стварэнні АТРК Сапсан для Ракетных войскаў Украіны. == Міжнародныя касмічныя праграмы == ДКАУ прымае актыўны ўдзел у міжнародных праграмах. Супрацоўніцтва вядзецца як з Расійскай Федэрацыяй, так і з Злучанымі Штатамі Амерыкі, у апошні час вядзецца актыўнае супрацоўніцтва з Еўрапейскім касмічным агенцтвам. Выдатнымі праектамі міжнароднага маштабу з'яўляюцца: * [[Марскі старт]] * ШАКС * Антарэс (ракета-носьбіт) * [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]] * [[Наземны старт]] * VEGA (ракета-носьбіт) * Цыклон-4 * Супрацоўніцтва ў сферы прадастаўлення паслуг далёкай касмічнай сувязі. 9 кастрычніка 2015 года Дзяржаўнае касмічнае агенцтва Украіны прыпыніла супрацоўніцтва з Расіяй на міждзяржаўным узроўні, адначасова працягваючы працу над праектамі міжнароднай кааперацыі<ref>{{Cite web|url=http://ukranews.com/news/185311.Goskosmos-priostanovil-sotrudnichestvo-s-Rossiey-na-mezhgosudarstvennom-urovne.uk|title=Держкосмос призупинив співпрацю з Росією на міждержавному рівні|publisher=[[Українські новини]]|date=2015-10-09}}</ref>. == Наземныя ўкраінскія комплексы == [[Файл:70-м_антенна_П-2500_(РТ-70).jpg|справа|міні|225x225пкс|70-м [[антэна]] П-2500 (РТ-70)]] * Еўпаторыеўскі цэнтр далёкай касмічнай сувязі&nbsp;— комплекс для кіравання касмічнымі апаратамі ў Украіне. Сваю працу ён пачаў з прыёму сігнала з першага штучнага спадарожніка Зямлі [[4 кастрычніка]] [[1957]] года. [[12 красавіка]] [[1961]] года комплекс забяспечваў УКХ радыёсувязь з першым касманаўтам [[Юрый Аляксеевіч Гагарын|Юрыем Аляксеевічам Гагарыным]]. Менавіта з гэтага комплексу ажыццяўлялася кіраванне украінскімі касмічнымі апаратамі ў космасе. У 2014 годзе цэнтр пераведзены ў Кіеў. * «Галоўны цэнтр спецыяльнага кантролю» — комплекс, прызначаны для ажыццяўлення кантролю нацыянальнымі тэхнічнымі сродкамі за выкананнем міжнародных дамоваў аб забароне ядзерных выпрабаванняў і маніторынгу геафізічных з'яў на Зямным шары. На базе вылічальных сродкаў ГЦСК створаны сумесны (разам з ІГФ НАНУ) Нацыянальны цэнтр дадзеных Нацыянальнай сістэмы сейсмічных назіранняў Украіны. Тэхнічныя сродкі ГЦСК далучаны да Міжнароднай сістэмы маніторынгу Падрыхтоўчай камісіі Дамовы аб усеабдымнай забароне ядзерных выпрабаванняў. За час існавання Галоўным цэнтрам зарэгістраваныя ўсе ядзерныя выпрабаванні на замежных палігонах і [[Землетрасенне|землятрус]]ы на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]]. * «Цэнтр прыёму і апрацоўкі спецыяльнай інфармацыі і кантролю навігацыйнага поля (ЦПАСІ і КНП)» — комплекс для: : ''- кіравання касмічнымі апаратамі ва Украіне;'' : ''- прыёму, апрацоўкі, захоўвання і распаўсюджвання інфармацыі дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі;'' : ''- кантролю навігацыйнага поля і выдачы дыферэнцыраванай папраўкі.'' Цэнтр разгорнуты ў Дунаевецкім раёне Хмяльніцкай вобласці ў 1974 годзе. У 1980 годзе забяспечваў трансляцыю тэлевізійных перадач з XXII Алімпійскіх гульняў у Маскве. За час існавання праведзены дзясяткі тысяч сеансаў кіравання касмічнымі апаратамі і сеансаў прыёму спецыяльнай інфармацыі. У ЦПАСІ і КНП размешчаны архіў [[Дыстанцыйныя метады даследавання|ДЗЗ]] ДКАУ. == Зноскі == {{reflist}} ==Спасылкі== {{Commons|Category:Space launch vehicles of Ukraine}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Украіны]] 1p8yau6877ywz8zbs243wz04fau24ma 0 354056 5180532 4762999 2026-08-13T13:57:30Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180532 wikitext text/x-wiki [[Файл:Donald_Pettit_Angry_Birds_ISS.jpg|міні|Дон Пэцціт дэманструе мікрагравітацыю з дапамогай персанажа гульні Angry Birds]] '''Мікрагравітацыя''' — стан, у якім паскарэнне, выкліканае [[Гравітацыя|гравітацыяй]], вельмі нязначна, сама сіла гравітацыі не змяняецца. Існуюць тры спосабы дасягнуць гэтага стану — такія ж, як і для дасягнення [[Бязважкасць|бязважкасці]]: # выдаленне цела на дастатковую адлегласць ад паверхні Зямлі ў адкрыты космас для аслаблення гравітацыйнага ўздзеяння іншых цел; # падзенне цела; # кручэнне цела вакол аб'екта, які валодае гравітацыяй. Напрыклад, на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]] усё целы знаходзяцца ў стане мікрагравітацыі, таму што неаднароднасць гравітацыйнага поля [[Планета Зямля|Зямлі]] і іншыя з'явы ствараюць паскарэнні, якія дасягаюць значэнняў 10^-3...10^-1 [[Паскарэнне свабоднага падзення|g]].<ref>{{Cite web|url=http://www.spaceflight.esa.int/users/downloads/userguides/physenv.pdf|title=European Users Guide to Low Gravity Platforms|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060624182459/http://www.spaceflight.esa.int/users/downloads/userguides/physenv.pdf|archivedate=24 чэрвеня 2006|lang=English|format=PDF|publisher=European Space Agency|accessdate=18 снежня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.federalspace.ru/main.php?id=147&hl=%EC%E8%EA%F0%EE%E3%F0%E0%E2%E8%F2%E0%F6%E8%FF|title=Весомый фактор невесомости|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Fil6Vip?url=http://www.federalspace.ru/main.php?id=147|archivedate=27 жніўня 2011|accessdate=18 снежня 2016|url-status=live}}</ref> Стан чыстай бязважкасці, калі [[вага]] цела (адсутнасць перагрузкі) у дакладнасці раўна нулю, цяжка дасягнуць, таму што складана кампенсаваць такія з'явы, як ўдары [[Метэарыт|мікраметэарытаў]], перамяшчэння паветра і паліва ўнутры касмічнага карабля, неаднароднае прыцягненне ўласна касмічнага карабля. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гравітацыя]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка]] h8u1nb761aludteuozmzkermwar5kd8 0 357443 5180587 4769443 2026-08-13T14:53:38Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180587 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бандарэнка}} {{Цёзкі2|Уладзімір Бандарэнка}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Уладзімір Міхайлавіч Говар-Бандарэнка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[акцёр]], [[заслужаны артыст БССР]] (1961). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 чэрвеня 1914 года ў [[Рагачоў|Рагачове]]. Скончыў [[Беларуская тэатральная студыя пры Цэнтральным тэатральным вучылішчы ў Ленінградзе|Беларускую студыю пры Цэнтральным тэатральным вучылішчы]] ў [[Ленінград]]зе ў 1937 годзе. Працаваў у [[1937]]—[[1941]] гадах у [[Беларускі тэатр юнага гледача|Беларускім тэатры юнага гледача БССР]], у [[1942]]—[[1944]] гадах у [[Мінскі гарадскі тэатр (1941—1944)|Мінскім гарадскім тэатры]], у [[1944]]—[[1946]] у [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр|Гродзенскім абласным драматычным тэатры]], у [[1946]]—[[1949]] гадах у [[Брэсцкі абласны драматычны тэатр|Брэсцкім абласным драматычным тэатры]], у [[1955]]—[[1978]] гадах у [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача|Беларускім рэспубліканскім тэатры юнага гледача]]. Член [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]] з [[1947]] года. == Творчасць == Створаныя ім вобразы вызначаліся псіхалагічнай дакладнасцю. Сярод роляў: Янук, Язэп Шыдлоўскі («[[Папараць-кветка (п’еса)|Папараць-кветка]]», «[[Над хвалямі Серабранкі]]» [[І. Козел]]а), Максім Кутас («Чаму ж мне не пець, чаму ж не гудзець» паводле [[Я. Купала|Я. Купалы]] і [[М. Чарот]]а), Гусляр («[[За лясамі дрымучымі]]» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]] і [[Пятрусь Макаль|П. Макаля]]), пан Бараноўскі, Канцлер («[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]», «[[Цудоўная дудка]]» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]]), Гараднічы («[[Рэвізор (камедыя)|Рэвізор]]» [[М. Гогаль|М. Гогаля]]), Алег Баян («{{нп5|Клоп (п'еса)|Клоп|ru|Клоп (пьеса)}}» [[У. Маякоўскі|У. Маякоўскага]]), Мантанелі («{{нп5|Авадзень (раман)|Авадзень|ru|Овод (роман)}}» паводле [[Э. Л. Войніч]]), тата Карла («{{нп5|Залаты ключык, або Прыгоды Бураціна|Прыгоды Бураціна|ru|Золотой ключик, или Приключения Буратино}}» паводле [[А. Талстой|А. Талстога]]), Тарталья («{{нп5|Зялёная птушка||ru|Зелёная птичка}}» [[К. Гоцы]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Говар-Бандарэнка Уладзімір Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Говар-Бандарэнка}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускага рэспубліканскага тэатра юнага гледача]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] 0ma08xzs4lefflqpzuyqyfuk8peri7f 0 373114 5180898 3036567 2026-08-14T07:31:45Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180898 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Дамброўскія]] 6g3l9rrwk1an8bchkgyhl7bf39wieun 5180960 5180898 2026-08-14T08:20:29Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дамброўскія (хутар)]] 5180960 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамброўскія (хутар)]] 9ovru3lb78zpankefip9g8naypkuuwk 0 373115 5180906 3036569 2026-08-14T07:34:14Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180906 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Дамброўскія]] 6g3l9rrwk1an8bchkgyhl7bf39wieun 5180962 5180906 2026-08-14T08:21:44Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дамброўскія (хутар)]] 5180962 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамброўскія (хутар)]] 9ovru3lb78zpankefip9g8naypkuuwk 0 373116 5180904 3036571 2026-08-14T07:33:45Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180904 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Дамброўскія]] 6g3l9rrwk1an8bchkgyhl7bf39wieun 5180961 5180904 2026-08-14T08:21:20Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дамброўскія (хутар)]] 5180961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамброўскія (хутар)]] 9ovru3lb78zpankefip9g8naypkuuwk 0 377142 5180901 2875861 2026-08-14T07:32:27Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180901 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі]] rdvm3bx5b6wiltwjn6j2wm04tgpkbtf 5180953 5180901 2026-08-14T08:16:59Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Быкі (вёска)]] 5180953 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] lp9s8wofmwystf69kfwdofn0tfdkt5h 0 377143 5180893 2875859 2026-08-14T07:31:04Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180893 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі]] rdvm3bx5b6wiltwjn6j2wm04tgpkbtf 5180955 5180893 2026-08-14T08:18:38Z M.L.Bot 261 5180955 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] 2w5lg9adjm6bngh4mqulvvcige6obs1 5180957 5180955 2026-08-14T08:19:15Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Быкі (вёска)]] 5180957 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] lp9s8wofmwystf69kfwdofn0tfdkt5h 0 377144 5180911 2875862 2026-08-14T07:35:28Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180911 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі]] rdvm3bx5b6wiltwjn6j2wm04tgpkbtf 5180952 5180911 2026-08-14T08:16:24Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Быкі (вёска)]] 5180952 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] lp9s8wofmwystf69kfwdofn0tfdkt5h 0 423371 5180903 3036570 2026-08-14T07:33:14Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180903 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Дамброўскія]] 6g3l9rrwk1an8bchkgyhl7bf39wieun 0 424374 5180895 2875860 2026-08-14T07:31:22Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180895 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі]] rdvm3bx5b6wiltwjn6j2wm04tgpkbtf 5180954 5180895 2026-08-14T08:18:01Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Быкі (вёска)]] 5180954 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] lp9s8wofmwystf69kfwdofn0tfdkt5h 0 439051 5180724 4448897 2026-08-14T00:26:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180724 wikitext text/x-wiki '''Растоўскі музей касманаўтыкі''' — адно з падраздзяленняў навукова-адукацыйнага комплекса «Вертыкаль». Знаходзіцца ў горадзе [[Растоў-на-Доне]], [[Расія]]. == Апісанне == Музей быў урачыста адкрыты ў горадзе [[Растоў-на-Доне]] ў верасні 2009 г. Адкрыццё было прымеркавана да 30-летніх угодкаў з дня заснавання ААТ «Навукова-вытворчага прадпрыемства касмічнага прыборабудавання «Квант». Музей быў створаны па ініцыятыве генеральнага дырэктара і галоўнага канструктара [[Вячаслаў Мікалаевіч Моцін|В. М. Моціна]], доктара навук, акадэміка і віцэ-прэзідэнта [[Расійская інжынерная акадэмія|Расійскай інжынернай акадэміі]], заслужанага канструктара Расійскай Федэрацыі. Першая экскурсія па музеі касманаўтыкі была праведзена жыхаром данскога краю, [[Герой Расіі|Героем Расіі]] [[Юрый Уладзіміравіч Усачоў|Ю. У. Усачовым]]. Экспазіцыя музея мае мноства экспанатаў, такіх як узоры касмічнай тэхнікі, асабістыя рэчы касманаўтаў, касцюмы, скафандры, архіўныя дакументы, прыборы арыентацыі касмічных караблёў, макеты спадарожнікаў сувязі, навігацыйныя прыборы ракет і модуляў, тэматычныя фатаграфіі, кнігі і іншая друкаваная прадукцыя, манеты, маркі, узнагароды, архіўныя дакументы і разнастайныя мадэлі касмічных караблёў. Наведніка музея могуць азнаёміцца з узорамі прадуктаў сілкаванні пілотаў, бляшанымі тубамі і пластыкавымі пакетамі для іх захоўвання (у наш час для вадкіх прадуктаў скарыстаюць пластыкавыя пакеты). Усяго ў экспазіцыі музея ўтрымваецца звыш 400 прадметаў. Асаблівай увагі заслугоўваюць элементы [[Саюз (касмічны карабель)|касмічнага судна «Саюз»]], а таксама інструментар, які выкарыстоўваецца касманаўтамі пры працы на [[Арбіта Землі|арбіце Зямлі]], і іх экіпіяванне для пазаштатных сітуацый, такое як скафандр «Стронга». Ён выкарыстоўваецца пры несанкцыянаваных прызямленнях у ваду. Чалавек можа знаходзіцца ў ім да 5 сутак без рызыкі пераастудзіцца. Цэнтральнае месца выстаўкі займае касмічны спушчальны апарат «Саюз ТМА-10» 15-й экспедыцыі наведвання [[МКС]]. Ён быў перададзены музею [[Дзяржкарпарацыя|Дзяржкарпарацыяй]] «[[Раскосмас]]», пасля адноўлены і пераабсталяваны супрацоўнікамі музея ў трэнажор, які дазваляе мадэляваць розныя манеўры пілатаваных караблёў. Ён з'яўляецца адзінай дзейнай мадэллю на тэрыторыі [[Паўднёвая федэральная акруга|Паўднёвай федэральнай акругі РФ]]. Апроч агляду экспанатаў музея, наведнікі могуць на сабе выпрабаваць лажамент, у якім касманаўты знаходзяцца падчас старту і прызямлення, здзейсніць віртуальны лёт у космас і паглядзець дакументальны фільм пра жыццё і працу людзей на арбіце. Музей займаецца шырокай навукова-даследніцкай і культурна-асветніцкай дзейнасцю. У ім часта арганізуюцца пазнавальна-забаўляльныя імпрэзы на тэмы, злучаныя з космасам. == Спасылкі == * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17802 Ростовский музей космонавтики: фото, описание]{{Недаступная спасылка}} * [http://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Ростовский музей космонавтики] [[Катэгорыя:Растоў-на-Доне]] by5387cr2hsvzfb3fh6q98lf67s32fc 0 453517 5180524 5031997 2026-08-13T13:49:59Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180524 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Песня Лёду і Агню | Арыгінал назвы = A Song of Ice and Fire | Подпіс = Вокладкі пяці кніг серыі, амерыканскае выданне | Аўтар = [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін]] | Жанр = [[Фэнтэзі]], [[раман]] | Мова = [[англійская мова|англійская]] | Серыя = Песня Лёду і Агню | Выпуск = [[1996]]—цяперашні час }} '''«Песня Лёду і Агню»''' ({{lang-en|A Song of Ice and Fire}} — серыя эпічных [[фэнтэзі]]-раманаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[пісьменнік]]а і [[сцэнарыст]]а [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Марціна]]. Марцін пачаў працу над серыяй у 1991 годзе. Спачатку была задумана як [[трылогія]]. На сёння павялічылася да пяці раманаў, яшчэ два запланаваныя. Аўтарам напісаны таксама аповесці-прыквелы, падзеі якіх адбываюцца ў сусвеце дадзенай серыі. Адна з такіх аповесцяў («[[Кроў дракона, аповесць|Кроў дракона]]») атрымала [[Прэмія Х’юга за найлепшы раман|прэмію Х’юга]]<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1997-hugo-awards/ 1997 Hugo Awards] Список номинантов и победителей Премии Хьюго за 1997 год</ref>. Тры першыя раманы серыі атрымалі прэмію «[[Прэмія «Локус»|Локус]]» у 1997, 1999 і 2001 годзе адпаведна. На красавік 2005 году агульны продаж кніг серыі склаў 60 мільёнаў экзэмпляраў<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2015/04/03/business/media/winds-of-winter-excerpt-published-by-george-rr-martin-on-his-site.html|title=‘Game of Thrones’ Writer George R.R. Martin Posts ‘Winds of Winter’ Novel Excerpt|last=Alter|first=Alexandra|quote=With the publicity boost from the HBO series, sales of the books have exploded, topping more than 60 million copies worldwide.|date=2015-04-03|publisher=The New York Times|lang=en|accessdate=2015-05-15}}</ref>, яны былі перакладзены на 45 моў<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy|title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy' |last=Flood|first=Alison |date=2014-04-10|publisher=The Guardian|lang=en|accessdate=2015-05-15}}</ref>. Чацвёрты і пяты тамы дасягнулі першага месцы ў спісе бестселераў па версіі The New York Times. Рост папулярнасці серыі правёў да таго, што тэлекампанія [[HBO]] набыла правы на экранізацыю і пачала стварэнне тэлевізійнай адаптацыі. Таксама існуюць папулярныя настольныя і ролевыя гульні, калекцыі мастацкіх прац, заснаваныя на кнігах. Французская кампанія-распрацоўшчык камп’ютарных гульняў [[Cyanide]] падпісалі дамову з Марцінам аб стварэнні серыі гульняў па матывах цыкла<ref>Джордж Мартин [http://grrm.livejournal.com/90917.html Videogame Rights Optioned] Not a blog. Livejournal. 08.06.2009</ref><ref>[http://ve3d.ign.com/articles/news/47004/Cyanide-Studios-Sings-A-Song-of-Ice-and-Fire Cyanide Studios Sings 'A Song of Ice and Fire'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090517092001/http://ve3d.ign.com/articles/news/47004/Cyanide-Studios-Sings-A-Song-of-Ice-and-Fire |date=17 мая 2009 }} Voodoo Extreme VE3D. 12.05.2009</ref>. 29 верасня 2011 года адбыўся рэліз першай з іх — [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі]] «[[Гульня тронаў: Пачатак]]», створанай па матывах серыі, а 15 сакавіка 2012 года выйшла гульня ў жанры [[RPG, жанр|RPG]] пад назвай «[[Гульня тронаў, гульня|Гульня тронаў]]». == Сюжэт == Падзеі серыі адбываюцца ў выдуманым сусвеце, які нагадвае [[Еўропа|еўрапейскае]] [[Высокае Сярэднявечча]], у якім існуюе [[магія]], а побач з людзьмі жывуць фантастычныя расы разумных істот. У сусвеце «Песні» [[зіма]] і [[лета]] доўжацца шмат год. Падзеі кнігі ахопліваюць некалькі год, якія выпадаюць на канец доўгага дзесяцігадовага лета, восень і пачатак цяжкай, нявызначана доўгай зімы. Шэраг сюжэтных падзей звязаны з барацьбой за [[Жалезны Трон]] — трон усяго мацерыка [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вестэраса]]. Пасля смерці ў першай кнізе караля [[Роберт Баратэан|Роберта Баратэана]] разгортваецца барацьба за ўладу паміж уплывовымі сем’ямі і іх прыхільнікамі — спачатку ў выглядзе палацавых інтрыг, потым у выглядзе грамадзянскай вайны. Некаторыя вобласці краіны адпадаюць, абвяшчаючы сваю незалежнасць. Важная сюжэтная лінія, у цэнтры якой знаходзіцца юнак-[[бастард]], звязана з падзеямі на краяняй поўначы Вестэраса, дзе гіганцкая сцяна абараняе паўднёвыя каралеўствы ад дзікіх земляў па той бок сцяны. Тут з канцом лета з’яўляюцца Іншыя — злосныя звышнатуральныя істоты, звязаныя з холадам і смерцю. Частка гісторыі адбываецца за межамі Вестэраса — на ўсходнім кантыненце [[Эсас, Песня Лёду і Агню|Эсас]]. [[Дэйенэрыс Таргарыен]], апошняя прадстаўніца дынастыі [[Таргарыены|Таргарыенаў]], якія некалі кіравалі Вестэрасам, але былі звергнутыя і выгнаныя Робертам Баратэонам, спрабуе знайсці прыхільнікаў, каб вярнуць Жалезны Трон. Дэйнэрыс робіцца гаспадыняй трох адзіных у свеце [[Драконы, Песня Лёду і Агню|драконаў]]. == Сусвет «Песні» == === Гісторыя сусвету === Гісторыя выдуманага сусвету прыводзіцца ў дадатках пасля кожнага з пяці тамоў, у аповесцях і інтэрв’ю з самім аўтарам. Паколькі падзеі сагі адбываюцца ў [[Сем Каралеўстваў|Сямі Каралеўствах]] Вестэраса, найболей падрабязна апісаны гістарычныя падзеі гэтай часткі свету. Вестэрас — вялізны кантынент са старажытнай гісторыяй у болей чым 12 тысячагоддзяў, дзе зіма і лета доўжацца шмат год. Першымі жыхарамі Вестэраса былі [[Дзеці Лесу (Песня Лёду і Агню)|Дзеці Лесу]], чыіх старых багоў усё яшчэ ўшаноўваюць на Поўначы, — маленькая раса, якая жыла ў гармоніі з прыродай і выкарыстоўвала моцную магію. ==== Першыя людзі ==== [[Першыя людзі (Песня Лёду і Агню)|Першыя людзі]] — цывілізацыя прымітыўных воінаў, якія выкарыстоўвалі бронзавую зброю і ездавых коней, — прыйшлі з-за мора, з усходняга кантыненту [[Эсас, Песня Лёду і Агню|Эсас]], праз такзваны натуральны пост (пазней знішчаны) і вялі некалькі войнаў супраць Дзяцей Лесу, якія скончыліся [[Пакт Вострава Твараў|Пактам Вострава Твараў]]. Пакт сцвярджаў: Першыя Людзі атрымліваюць канторль над землямі, а Дзеці Лесу застаюцца ў лясах. Умовы Пакту памакчэлі праз 4 тысячы год, калі з’явіліся [[Іншыя (Песня Лёду і Агню)|Іншыя]], загадкавай расы з далёкай Поўначы. Іншыя рухаліся з Поўначы на Подзень, выклікаючы смерць і разбурэнні, прыносячы ноч даўжынёй у цэлае пакаленне і зіму, якая доўжылася дзясяткі год. ==== Андалы і ройнары ==== Прыкладна праз 2 тысячы год пасля [[Вайна Заходу|Вайны Заходу]] [[Андалы, Песня Лёду і Агню|Андалы]] з усходняга кантыненту перасеклі [[Вузкае мора, Песня Лёду і Агню|Вузкае мора]]. Андалы выкарыстоўвалі жалезную зброю, прыручалі баявых коней і прынеслі з сабою [[Сем Багоў, Песня Лёду і Агню|Веру Сямі]]. Яны высадзіліся ў даліне [[Арэн, Песня Лёду і Агню|Арэн]] і праз некалькі стагоддзяў падпарадкавалі паўднёвыя каралеўствы. Тым не менш, яны не здолелі захапіць Поўнач дзякуючы натуральным перашкодам. Праз нейкі час у [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вестэрасе]] ўзнікла 6 магутных каралеўстваў: [[Паўночнае Каралеўства, Песня Лёду і Агню|Паўночнае Каралеўства]], [[Каралеўства Жалезных Астравоў, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Жалезных Астравоў]], [[Каралеўства Даліны, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Даліны]], [[Каралеўства Скал, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Скал]], [[Каралеўства Штармоў, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Штармоў]] і [[Каралеўства Абшару, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Абшару]]. Сёмае [[Каралеўства Рачных земляў, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Рачных земляў]] некалікі разоў захоплівалася суседзямі і аднойчы было знішчана. Маленькія пустынныя каралеўствы дальняга поўдня Вестэраса была раздроблены і аслаблены няспыннай барацьбой. За тысячу год да падзей рамана з’явілася мноства ўцекачоў з раёна ракі [[Ройн, Песня Лёду і Агню|Ройн]], з усходняга кантынента. Уцекачы былі сагнаны са сваіх земляў пад напорам далёкай імперыі [[Валірыя, Песня Лёду і Агню|Валірыя]], перасеклі Вузкае мора пад кіраўніцтвам каралевы-ваяркі [[Німерыя, Песня Лёду і Агню|Німерыі]] і высадзіліся на поўдні Вестэраса. Райнары аб’ядналіся ў мясцовым Лордам Морсам [[Мартэлам, Песня Лёду і Агню|Мартэлам]] і захапілі паўвостраў Дорн, стварыўшы моцнае каралеўства. ==== Эегон-захопнік ==== Праз пяць стагоддзяў імперыя Валірыя вырасла, дасягнула берагоў Вузкага мора і ўсталявала гандлёвыя сувязі з Вестэрасам, выкарыстоўваючы востраў [[Драконаў Камень, Песня Лёду і Агню|Драконаў Камень]] як базу. Амаль праз стагоддзе Валірыя была знішчана жахлівай катастровай, вядомай як [[Рок Валірыі, Песня Лёду і Агню|Рок Валірыі]]. Валірыйская сям’я, што кантралявала Драконаў Камень — [[Таргарыен, Песня Лёду і Агню|Таргарыены]] — правяла наступнае стагоддзе, назапашчаючы сілы, а затым здзесніла імклівае ўварванне ў Вестэрас на чале з Эегонам Захопнікам. Нягледзячы на тое, што іх сілы былі маленькія, з імі былі апошнія тры [[Драконы, Песня Лёду і Агню|драконы]] заходняга свету, і яны выкарысталі іх, каб захапіць кантынент. {{зноскі}} {{ПЛіА}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Песня Лёду і Агню| ]] [[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Мастацкая літаратура пра чараўнікоў]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя кніжныя серыі]] 6cc30nja0j2ckakyvz0c9hyqatboiin 5180527 5180524 2026-08-13T13:52:12Z Emilia Noah 155537 /* */ Вікідадзеныя 5180527 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Песня Лёду і Агню | Арыгінал назвы = A Song of Ice and Fire | Подпіс = Вокладкі пяці кніг серыі, амерыканскае выданне | Серыя = Песня Лёду і Агню | Выпуск = [[1996]]—цяперашні час }} '''«Песня Лёду і Агню»''' ({{lang-en|A Song of Ice and Fire}} — серыя эпічных [[фэнтэзі]]-раманаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[пісьменнік]]а і [[сцэнарыст]]а [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Марціна]]. Марцін пачаў працу над серыяй у 1991 годзе. Спачатку была задумана як [[трылогія]]. На сёння павялічылася да пяці раманаў, яшчэ два запланаваныя. Аўтарам напісаны таксама аповесці-прыквелы, падзеі якіх адбываюцца ў сусвеце дадзенай серыі. Адна з такіх аповесцяў («[[Кроў дракона, аповесць|Кроў дракона]]») атрымала [[Прэмія Х’юга за найлепшы раман|прэмію Х’юга]]<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1997-hugo-awards/ 1997 Hugo Awards] Список номинантов и победителей Премии Хьюго за 1997 год</ref>. Тры першыя раманы серыі атрымалі прэмію «[[Прэмія «Локус»|Локус]]» у 1997, 1999 і 2001 годзе адпаведна. На красавік 2005 году агульны продаж кніг серыі склаў 60 мільёнаў экзэмпляраў<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2015/04/03/business/media/winds-of-winter-excerpt-published-by-george-rr-martin-on-his-site.html|title=‘Game of Thrones’ Writer George R.R. Martin Posts ‘Winds of Winter’ Novel Excerpt|last=Alter|first=Alexandra|quote=With the publicity boost from the HBO series, sales of the books have exploded, topping more than 60 million copies worldwide.|date=2015-04-03|publisher=The New York Times|lang=en|accessdate=2015-05-15}}</ref>, яны былі перакладзены на 45 моў<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy|title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy' |last=Flood|first=Alison |date=2014-04-10|publisher=The Guardian|lang=en|accessdate=2015-05-15}}</ref>. Чацвёрты і пяты тамы дасягнулі першага месцы ў спісе бестселераў па версіі The New York Times. Рост папулярнасці серыі правёў да таго, што тэлекампанія [[HBO]] набыла правы на экранізацыю і пачала стварэнне тэлевізійнай адаптацыі. Таксама існуюць папулярныя настольныя і ролевыя гульні, калекцыі мастацкіх прац, заснаваныя на кнігах. Французская кампанія-распрацоўшчык камп’ютарных гульняў [[Cyanide]] падпісалі дамову з Марцінам аб стварэнні серыі гульняў па матывах цыкла<ref>Джордж Мартин [http://grrm.livejournal.com/90917.html Videogame Rights Optioned] Not a blog. Livejournal. 08.06.2009</ref><ref>[http://ve3d.ign.com/articles/news/47004/Cyanide-Studios-Sings-A-Song-of-Ice-and-Fire Cyanide Studios Sings 'A Song of Ice and Fire'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090517092001/http://ve3d.ign.com/articles/news/47004/Cyanide-Studios-Sings-A-Song-of-Ice-and-Fire |date=17 мая 2009 }} Voodoo Extreme VE3D. 12.05.2009</ref>. 29 верасня 2011 года адбыўся рэліз першай з іх — [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі]] «[[Гульня тронаў: Пачатак]]», створанай па матывах серыі, а 15 сакавіка 2012 года выйшла гульня ў жанры [[RPG, жанр|RPG]] пад назвай «[[Гульня тронаў, гульня|Гульня тронаў]]». == Сюжэт == Падзеі серыі адбываюцца ў выдуманым сусвеце, які нагадвае [[Еўропа|еўрапейскае]] [[Высокае Сярэднявечча]], у якім існуюе [[магія]], а побач з людзьмі жывуць фантастычныя расы разумных істот. У сусвеце «Песні» [[зіма]] і [[лета]] доўжацца шмат год. Падзеі кнігі ахопліваюць некалькі год, якія выпадаюць на канец доўгага дзесяцігадовага лета, восень і пачатак цяжкай, нявызначана доўгай зімы. Шэраг сюжэтных падзей звязаны з барацьбой за [[Жалезны Трон]] — трон усяго мацерыка [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вестэраса]]. Пасля смерці ў першай кнізе караля [[Роберт Баратэан|Роберта Баратэана]] разгортваецца барацьба за ўладу паміж уплывовымі сем’ямі і іх прыхільнікамі — спачатку ў выглядзе палацавых інтрыг, потым у выглядзе грамадзянскай вайны. Некаторыя вобласці краіны адпадаюць, абвяшчаючы сваю незалежнасць. Важная сюжэтная лінія, у цэнтры якой знаходзіцца юнак-[[бастард]], звязана з падзеямі на краяняй поўначы Вестэраса, дзе гіганцкая сцяна абараняе паўднёвыя каралеўствы ад дзікіх земляў па той бок сцяны. Тут з канцом лета з’яўляюцца Іншыя — злосныя звышнатуральныя істоты, звязаныя з холадам і смерцю. Частка гісторыі адбываецца за межамі Вестэраса — на ўсходнім кантыненце [[Эсас, Песня Лёду і Агню|Эсас]]. [[Дэйенэрыс Таргарыен]], апошняя прадстаўніца дынастыі [[Таргарыены|Таргарыенаў]], якія некалі кіравалі Вестэрасам, але былі звергнутыя і выгнаныя Робертам Баратэонам, спрабуе знайсці прыхільнікаў, каб вярнуць Жалезны Трон. Дэйнэрыс робіцца гаспадыняй трох адзіных у свеце [[Драконы, Песня Лёду і Агню|драконаў]]. == Сусвет «Песні» == === Гісторыя сусвету === Гісторыя выдуманага сусвету прыводзіцца ў дадатках пасля кожнага з пяці тамоў, у аповесцях і інтэрв’ю з самім аўтарам. Паколькі падзеі сагі адбываюцца ў [[Сем Каралеўстваў|Сямі Каралеўствах]] Вестэраса, найболей падрабязна апісаны гістарычныя падзеі гэтай часткі свету. Вестэрас — вялізны кантынент са старажытнай гісторыяй у болей чым 12 тысячагоддзяў, дзе зіма і лета доўжацца шмат год. Першымі жыхарамі Вестэраса былі [[Дзеці Лесу (Песня Лёду і Агню)|Дзеці Лесу]], чыіх старых багоў усё яшчэ ўшаноўваюць на Поўначы, — маленькая раса, якая жыла ў гармоніі з прыродай і выкарыстоўвала моцную магію. ==== Першыя людзі ==== [[Першыя людзі (Песня Лёду і Агню)|Першыя людзі]] — цывілізацыя прымітыўных воінаў, якія выкарыстоўвалі бронзавую зброю і ездавых коней, — прыйшлі з-за мора, з усходняга кантыненту [[Эсас, Песня Лёду і Агню|Эсас]], праз такзваны натуральны пост (пазней знішчаны) і вялі некалькі войнаў супраць Дзяцей Лесу, якія скончыліся [[Пакт Вострава Твараў|Пактам Вострава Твараў]]. Пакт сцвярджаў: Першыя Людзі атрымліваюць канторль над землямі, а Дзеці Лесу застаюцца ў лясах. Умовы Пакту памакчэлі праз 4 тысячы год, калі з’явіліся [[Іншыя (Песня Лёду і Агню)|Іншыя]], загадкавай расы з далёкай Поўначы. Іншыя рухаліся з Поўначы на Подзень, выклікаючы смерць і разбурэнні, прыносячы ноч даўжынёй у цэлае пакаленне і зіму, якая доўжылася дзясяткі год. ==== Андалы і ройнары ==== Прыкладна праз 2 тысячы год пасля [[Вайна Заходу|Вайны Заходу]] [[Андалы, Песня Лёду і Агню|Андалы]] з усходняга кантыненту перасеклі [[Вузкае мора, Песня Лёду і Агню|Вузкае мора]]. Андалы выкарыстоўвалі жалезную зброю, прыручалі баявых коней і прынеслі з сабою [[Сем Багоў, Песня Лёду і Агню|Веру Сямі]]. Яны высадзіліся ў даліне [[Арэн, Песня Лёду і Агню|Арэн]] і праз некалькі стагоддзяў падпарадкавалі паўднёвыя каралеўствы. Тым не менш, яны не здолелі захапіць Поўнач дзякуючы натуральным перашкодам. Праз нейкі час у [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вестэрасе]] ўзнікла 6 магутных каралеўстваў: [[Паўночнае Каралеўства, Песня Лёду і Агню|Паўночнае Каралеўства]], [[Каралеўства Жалезных Астравоў, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Жалезных Астравоў]], [[Каралеўства Даліны, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Даліны]], [[Каралеўства Скал, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Скал]], [[Каралеўства Штармоў, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Штармоў]] і [[Каралеўства Абшару, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Абшару]]. Сёмае [[Каралеўства Рачных земляў, Песня Лёду і Агню|Каралеўства Рачных земляў]] некалікі разоў захоплівалася суседзямі і аднойчы было знішчана. Маленькія пустынныя каралеўствы дальняга поўдня Вестэраса была раздроблены і аслаблены няспыннай барацьбой. За тысячу год да падзей рамана з’явілася мноства ўцекачоў з раёна ракі [[Ройн, Песня Лёду і Агню|Ройн]], з усходняга кантынента. Уцекачы былі сагнаны са сваіх земляў пад напорам далёкай імперыі [[Валірыя, Песня Лёду і Агню|Валірыя]], перасеклі Вузкае мора пад кіраўніцтвам каралевы-ваяркі [[Німерыя, Песня Лёду і Агню|Німерыі]] і высадзіліся на поўдні Вестэраса. Райнары аб’ядналіся ў мясцовым Лордам Морсам [[Мартэлам, Песня Лёду і Агню|Мартэлам]] і захапілі паўвостраў Дорн, стварыўшы моцнае каралеўства. ==== Эегон-захопнік ==== Праз пяць стагоддзяў імперыя Валірыя вырасла, дасягнула берагоў Вузкага мора і ўсталявала гандлёвыя сувязі з Вестэрасам, выкарыстоўваючы востраў [[Драконаў Камень, Песня Лёду і Агню|Драконаў Камень]] як базу. Амаль праз стагоддзе Валірыя была знішчана жахлівай катастровай, вядомай як [[Рок Валірыі, Песня Лёду і Агню|Рок Валірыі]]. Валірыйская сям’я, што кантралявала Драконаў Камень — [[Таргарыен, Песня Лёду і Агню|Таргарыены]] — правяла наступнае стагоддзе, назапашчаючы сілы, а затым здзесніла імклівае ўварванне ў Вестэрас на чале з Эегонам Захопнікам. Нягледзячы на тое, што іх сілы былі маленькія, з імі былі апошнія тры [[Драконы, Песня Лёду і Агню|драконы]] заходняга свету, і яны выкарысталі іх, каб захапіць кантынент. {{зноскі}} {{ПЛіА}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Песня Лёду і Агню| ]] [[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Мастацкая літаратура пра чараўнікоў]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя кніжныя серыі]] 5jrp9wszh48cbfk7il8yfk3csyom9is 0 485852 5180878 2734096 2026-08-14T07:26:20Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180878 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Брантэ (муніцыпалітэт)]] eobuviwoclldmk2a0dqop8wmjy6o1tg 0 485989 5180890 2734377 2026-08-14T07:29:43Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180890 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Вільнеў (Італія)]] ej31avlwmclg7mh37ssu69eox7wr0xi 0 498038 5180909 2776039 2026-08-14T07:35:09Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180909 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Быкі]] rdvm3bx5b6wiltwjn6j2wm04tgpkbtf 5180951 5180909 2026-08-14T08:15:51Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Быкі (вёска)]] 5180951 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Быкі (вёска)]] lp9s8wofmwystf69kfwdofn0tfdkt5h 0 499638 5180899 2779239 2026-08-14T07:32:03Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180899 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Дамброўскія]] 6g3l9rrwk1an8bchkgyhl7bf39wieun 5180959 5180899 2026-08-14T08:20:09Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дамброўскія (хутар)]] 5180959 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамброўскія (хутар)]] 9ovru3lb78zpankefip9g8naypkuuwk 0 529601 5180594 2864707 2026-08-13T15:10:33Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Бэйкер (значэнні)]] 5180594 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бэйкер (значэнні)]] noqiv9n3y5iv1crvmwllzcmee7j470c 0 535110 5180692 4593704 2026-08-13T21:44:18Z Bk1949 50943 5180692 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Усебеларускае таварыства бібліяфілаў |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Анатоль Мікалаевіч Тычына|А. М. Тычына]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = [[25 сакавіка]] [[1927]] |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Усебеларускае таварыства бібліяфілаў'''. Існавала ў [[1927]] — [[1929]] гг. у [[Мінск|Менск]]у. Арганізацыйны сход членаў таварыства адбыўся 25 сакавіка 1927 г., статут зарэгістраваны ў [[НКУС БССР]] у маі 1927 г. Заснавальнікі: [[Віталь Вольскі|В. Ф. Вольскі]] (работнік Галоўліта БССР), мастацтвазнаўца [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|М. М. Шчакаціхін]], этнограф [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|А. А. Шлюбскі]] (члены [[Інбелкульт]]а), краязнаўца [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]], [[Андрэй Мрый|А. А. Шашалевіч]] (члены [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства|Цэнтральнага бюро краязнаўства]]), мастак [[Міхаіл Пятровіч Станюта|М. П. Станюта]]. Пазней у склад праўлення таварыства увайшлі [[Аляксандр Грубэ|А. В. Грубэ]] (будучы народны мастак БССР) і [[Абрам Маркавіч Бразер|А. М. Бразер]] (будучы заслужаны дзеяч мастацтваў БССР). Старшынёй таварыства быў мастак [[Анатоль Мікалаевіч Тычына|А. М. Тычына]]. [[13 кастрычніка]] [[1929]] г. сакратар праўлення таварыства Шашалевіч паведаміў у НКУС БССР, што «ў сучасны момант таварыства не існуе». == Мэты і задачы == Аб'ядноўвала аматараў і збіральнікаў кніг, калекцыянераў кніжнай графікі і экслібрысаў. Паводле статута мела на мэце збор і вывучэнне экслібрысаў, вывучэнне пытанняў культуры кнігі наогул, абуджэнне зацікаўленасці шырокіх колаў грамадства да кнігі і кніжных знакаў. Члены таварыства збіралі калекцыі экслібрысаў і матэрыялы да іх, арганізоўвалі выстаўкі, прапагандавалі кніжныя знакі, імкнуліся стварыць бібліятэку. На сходах заслухоўваліся і абмяркоўваліся даклады пра творчасць мастакоў-экслібрысістаў. Спыніла дзейнасць у сувязі з узмацненнем палітычнага кантролю і адміністрацыйнага ціску на творчыя і грамадскія аб'яднанні. == Літаратура == * Платонаў, Р. Усебеларускае таварыства бібліяфілаў / Расціслаў Платонаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. Т. 6, кн. 2: Усвея — Яшын. Дадатак — Мн.: БелЭн, 2003. — 612, [1] с. — С. 5. — ISBN 985-11-0276-8. {{ВС}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] tjqgkroxa96f8g1pgb00zxrca8f6n4t 0 537095 5180625 4662391 2026-08-13T16:23:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180625 wikitext text/x-wiki {{Кніжная серыя | Назва = Пэтсан і Фіндус | Арыгінальная назва = {{lang-sv|Pettson och Findus}} | Выява = | Шырыня = 300px | Подпіс = | Аўтар = [[Свэн Нурдквіст]] | Жанр = [[дзіцячая літаратура]] | Краіна = Швецыя | Мова = [[шведская мова|шведская]] | Выдавецтва = Каляровы ровар | Перакладчык = Надзея Кандрусевіч | Ілюстратар = [[Свэн Нурдквіст]] | Афармленне = [[Свэн Нурдквіст]] | Даты = 1984 | Даты на беларускай = 2015 }} '''Пэтсан і Фіндус''' ({{lang-sv|Pettson och Findus}}) — галоўныя персанажы і адначасова абазначэнне кніжнай серыі [[Швецыя|шведскага]] дзіцячага пісьменніка [[Свен Нурдквіст|Свэна Нурдквіста.]] Гісторыя ''Пэтсана і Фіндуса'' выходзіць як у літаратурным выкладзе (у Швецыі — у выданні фірмы ''Opal-Verlag''), гэтак і серыяй папулярных [[комікс]]аў (у аўтарстве Эгманта Кэрнана (Egmont Kärnan). Літаратурныя выданні серыі аб Пэтсане і Фіндусе звычайна суправаджацца ілюстрацыямі самога [[Свэн Нурдквіст|Свэна Нурдквіста]]. == Апісанне герояў == Першапачаткова [[Свэн Нурдквіст]] збіраўся стварыць гісторыю двух старых, пастаянна нечым важным занятых, аднак з-за імгненна ўзнікаючых на іх шляхі адцягваюяых увагу заняткаў у канцы канцоў забываючых, да чаго першапачатковае яны так імкнуліся. Адным з гэтых персанажаў стаў  немалады дзівак Пэтсан. Для развіцця сюжэта Пэтсан пастаянна патрабаўся субяседнік (але гэтае не павінна была быць жанчына), пісьменнік вынайшаў яго ў вобразе пракудлівага, гаворачага чалавечым языком коціка Фіндуса. Пэтсан — гэта рассеяны немалады мужчына, які жыве ў адзіноцтве ў хатцы на краю маленькай шведскай вёсачкі, у глыбінцы. Ён надзейны сябар і заўжды тут як тут, калі Фіндус трапляе ў пераплёт (а гэта пастаянна з ім адбываецца). Пэтсан увесь час нешта майструе, вынаходзіць і паляпшае ў сваёй гаспадарцы. Ён — аўтар кожных немагчымых і дзіўных апаратаў. Фіндус у гісторыях С. Нурдквіста — гэта малады, вясёлы і хуткі на выхадкі кот. Сваё дзіўнае імя ён атрымаў ад Петсона таму, што трапіў у хату да свайго гаспадара ў скрынцы з надпісам «Фіндус зялёны гарошак» (''Findus'' — гэта назва буйнага шведскага канцэрна, што вырабляе харчовыя прадукты). Фіндус няўрымслівы і шалапутны, ён увесь час і «усюды», і «нідзе». Фіндус можа гаварыць, аднак хавае гэта ад аднавяскоўцаў Пэтсана. == Іншыя персанажы == Сярод іншых насельнікаў двара Пэтсана адзінымі «асобамі жаночага полу з'яўляюцца яго дзесяць дурных белых курэй — Прылан, Мацільда, Фія, Дорыс, Майрас, Софі-Мофі, Стына-Фіна, Генрыэта, Хені. Увесь час нечым усхваляваныя, яны заняты сваёй вечнай балбатнёй, плёткамі і высвятленнем адносін. Таксама ў хаце ўтойліва жывуць ''мюклы'' — маленькія таямнічыя істоты, па віне якіх у Пэтсана ўвесь час знікаюць розныя патрэбныя прадметы. Па меры напісання новых гісторый пра Пэтсана і Фіндуса аўтар надае ўсё больш увагі гэтым сваім незвычайным стварэнням. Мюклы няспынна пацяшаюцца над Пэтсанам і яго катом, назіраючы за здарэннямі, якія адбываюцца з імі на двары. Адменную ролю ў гэтай літаратурнай серыі граюць цікаўны сусед Пэтсана Густаўсан, яго жонка і сын Аксель. Густаўсан, назіраючы за падзеямі на двары Пэтсана, разносіць плёткі пра гэта па ўсёй вёсцы, прытым Пэтсан, забаўкі дзеля, і сам частуе няўдачлівага суседа неверагоднымі выдумкамі, якія той прымае на веру. У розных кніжках пра Пэтсана і Фіндуса з'яўляецца часам і іншая суседка, старая Беда Андэрсан. У аповесці «''Механічны Дзед Мароз''» аўтар уводзіць новыя персанажы, злучаныя са святам Каляд і Дзедам Марозам (дзіўны маленькі [[паштальён]] і гандляр, сустрэтыя Пэтсанам і Фіндусам па дарозе і якія згулялі галоўную ролю ў развіцці падзей). Дый сам Дзед Мароз з'яўляецца ў гэтай аповесці (гэта ён дастае запіску з запаветнымі жаданнямі са снежнай пячоры і інш.). == Спіс кніг серыі == === Блінны торт === * 1984 (перакладзены ў 2016) Блінны торт (Pannkakstårtan), ISBN 978-3-7891-6170-4 ...Фіндусу падабаецца святкаваць Дзень народзінаў, і таму ён святкуе яго тры разы на год. Звычайна ў гэты дзень Пэтсан пячэ блінны торт. Для гэтага патрэбныя яйкі, мука і [[малако]]. Мукі дома няма, таму Пэтсану трэба з’ездзіць на ровары ў краму ды набыць яе. Але спачатку — адрамантаваць ровар інструментамі, якія ляжаць у майстэрні, ключ ад якой апынуўся ў калодзежы... Каб дастаць ключ, трэба ўзяць драбіны, прытуліўшыся да якіх спіць страшны ды злосны бык...<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-blinny-tort |title=Паўлін. Нурдквіст Свэн. Блінны торт {{!}} Knihi.by |access-date=2 лістапада 2017 |archive-date=11 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111160849/http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-blinny-tort |url-status=dead }}</ref>. === Паляванне на ліса === * 1987 (перакладзены ў 2017) Паляванне на ліса (Rävjakten), ISBN 978-3-7891-6172-8 Пэтсан, ягоны каток Фіндус і некалькі курэй жывуць на хутары. Аднойчы да іх прыйшоў сусед Густаўсан і сказаў, што збіраецца паляваць на ліса, бо той крадзе курэй. Хутка ты даведаешся, што прыдумалі Пэтсан і Фіндус, каб напужаць ліса<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-palavannie-na-lisa |title=Нурдквіст Свэн. Паляванне на ліса {{!}} Knihi.by |access-date=2 лістапада 2017 |archive-date=15 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115083114/http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-palavannie-na-lisa |url-status=dead }}</ref>. === Пэтсан сумуе === * 1988 (перакладзены ў 2017) Пэтсан сумуе (Stackars Pettson), ISBN 978-3-7891-6173-5 У кнізе “Пэтсан сумуе” аповед будзе пра “агульную млявасць і абыякавасць да жыцця” дзядулі Пэтсана, на якога раптам звалілася восеньская хандра, і пра тое, як маленькі Фіндус ратаваў сябра ад яе<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-petsan-sumuje |title=Нурдквіст Cвэн. Пэтсан сумуе {{!}} Knihi.by |access-date=13 лістапада 2017 |archive-date=29 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171029161527/http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-petsan-sumuje |url-status=dead }}</ref>. === Пэтсан і Фіндус святкуюць Каляды === * 1989 (перакладзены ў 2015) Пэтсан і Фіндус святкуюць Каляды (Pettson får julbesök), ISBN 978-3-7891-6174-2 Пэтсан і Фіндус хуценька прыбралі ў хаце перад Калядамі. Засталося толькі прынесці ялінку і прыгатаваць святочную ежу. I тут здарылася тое, што не мусіла здарыцца. Пэтсан падвярнуў нагу. Як жа яны дойдуць да крамы, як набудуць ежы, як прынясуць з лесу ялінку? Напэўна, гэта будуць вельмі сумныя Каляды. Хіба толькі здарыцца нешта такое, пра што ні Пэтсан, ні Фіндус не могуць нават і марыць<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-petsan-i-findus-sviatkujuc-kalady |title=Нурдквіст Свэн. Пэтсан і Фіндус святкуюць Каляды {{!}} Knihi.by |access-date=13 лістапада 2017 |archive-date=11 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111161405/http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-petsan-i-findus-sviatkujuc-kalady |url-status=dead }}</ref>. === Перапалох у гародзе === * 1991 Перапалох у гародзе (Kackel i grönsakslandet), ISBN 978-3-7891-6902-1 У адну цудоўную раніцу Пэтсан і Фіндус вырашылі пасадзіць гародніну і тэфтэлькі, але дзе там: спачатку куры разварушылі ўсе градкі ў пошуках чарвякоў, потым нехта выкапаў і пагрыз бульбу, а пасля ў гарод прыйшлі каровы і ўсё затапталі. Але сябры не здаюцца і перамагаюць. === Пэтсан ідзе ў паход === * 1993 Петсон ідзе ў паход (Pettson tältar), ISBN 978-3-7891-6907-6 Фіндус яшчэ ніколі не адпачываў у палатцы і абавязкова хоча гэта выпрабаваць. Аднак, калі даходзіць да справы, коцік палохаецца і ўцякае спаць у пасцелі. === Механічны Дзед Мароз === * 1995 Механічны Дзед Мароз (Tomtemaskinen), ISBN 978-3-7891-4307-6 З тых часоў, як Пэтсан расказаў свайму кату пра Дзеда Мароза, той марыць пра прыход гэтага добрага чараўніка да іх на Каляды. Каб выканаць жаданне Фіндуса, Пэтсан таемна майструе ў сваёй сталярнай майстэрні механічнага Дзеда Мароза. Аднак на Каляды ўсё паварочваецца зусім іншым чынам. === Чужынец у агародзе === * 1997 Чужынец у агародзе (Tuppens minut), ISBN 978-3-7891-6911-3 Пэтсан купляе для сваёй гаспадаркі звонкагалосага пеўня па імі Юсі. Сваім сталым спевам певень закруціў галовы экзальтаваным курам, аднак Фіндусу яго выступы дзеюць на нервы. === Як Фіндус згубіўся, калі быў маленькім (Як Фіндус да Пэтсана трапіў) === * 2001 (перакладзены ў 2016) Як Фіндус згубіўся, калі быў маленькім (När Findus var liten och försvann.), ISBN 978-5-9743-0101-8 * 2002 Як Фіндус да Пэтсана трапіў, ISBN 978-3-7891-6916-8 Пэтсан жыве разам са сваімі курамі ў невялікім дамку на хутары. Але ён вельмі адзінокі. Аднойчы да яго прыходзіць суседка Бэда Андэрсан з маленькай скрыняй. “Фіндус. Зялёны Гарошак” — напісана на ёй [[Вялікая літара|вялікімі літарамі]]. Аднак там зусім не гарошак. А маленькі коцік! Вось як гэты коцік пасябраваў з Пэтсанам і шмат з кім яшчэ<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-jak-findus-zhubiusia |title=Нурдквіст Свэн. Як Фіндус згубіўся, калі быў маленькім {{!}} Knihi.by |access-date=13 лістапада 2017 |archive-date=11 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111161214/http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-jak-findus-zhubiusia |url-status=dead }}</ref>... === Выбрыкі Фіндуса === У 2009 года выйшла супольная работа Эва-Лены Ларсан, Кенэрта Даніэльсана, Свэна Нурдквіста пад назвай ''Выбрыкі Фіндуса'' (Pyssla med Findus), ISBN 978-5-9743-0154-4 === Гатуем разам з Пэтсанам і Фіндусам === * 2011 год Гатуем разам з Пэтсанам і Фіндусам, ISBN 978-5-906640-25-3 Пэтсан і Фіндус навучаць вас пячы пірагі і плюшкі, варыць супы, кісялі, кашы і нават рыхтаваць маркоўны мармелад. Рэцэпты ў Пэтсана вельмі простыя і смачныя, да таго ж кожнага з іх папярэднічае невялікая гісторыя з жыцця старога і коціка. Большасць страў старэйшыя дзеці могуць згатаваць самі, а для самых маленькіх прадугледжаны заданні прасцей, якія звычайна выконвае Фіндус: скруціць з фаршу тэфтэлькі, змяшаць соус, адмераць малако і муку ці натаўчы сухары. === Фіндус з’язджае === * 2014 (перакладзены ў 2017) Фіндус з’язджае (Findus flyttar ut), ISBN 978-5-906640-08-6 Пэтсан стаміўся ад таго, што коцік Фіндус пачынае скакаць а чацвёртай раніцы. Стары папярэдзіў Фіндуса, што калі той не перастане яго будзіць, то ім давядзецца перанесці ложачак Фіндуса са спальні ў якое-небудзь іншае месца. Спачатку Фіндусу вельмі спадабалася гэтая ідэя: ён можа скакаць у ложку колькі заўгодна! Аднак ці так ўжо весела жыць аднаму? Можа, гэта трохі небяспечна? А раптам прыйдзе ліс?<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-findus-zjazdzaje |title=Нурдквіст Свэн. Фіндус з’язджае {{!}} Knihi.by |access-date=13 лістапада 2017 |archive-date=5 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105071030/http://knihi.by/knihi/nurdkvist-sven-findus-zjazdzaje |url-status=dead }}</ref> == Кінастужкі == * У 1999 годзе — «Pettson och Findus — katten och gubbens år», рэж. Альберт Ханан Камінскі. У 2000 годзе фільм быў намінаваны на фінскую прэмію Старбой (Starboy). * У 2000 годзе выходзіць кінафільм Pettson och Findus — Kattonauten. На аснове гэтага фільма была РС-гульня. * У 2005 годзе быў фільм Pettson och Findus 3: Tomtemaskinen * У 2009 годзе выходзіць на экраны кінафільм Pettson & Findus 4: Glömligheter. У сувязі з вялікай папулярнасцю Пэтсана і Фіндуса у дзяцей у 2000 годзе пачала выходзіць на тэлеэкраны Еўропы мультыплікацыйная серыя аб іх прыгодах. Знята ўжо 26 серый. Гэта той жа поўнаметражны матэрыял парэзаны на 11-хвілінныя серыі. Серыі, якія выйшлі ў 2006 годзе, аб’яднаны у 2009 годзе ў Pettson & Findus 4: Glömligheter У [[2014|2014 годзе]] з’явіўся новы фільм па матывам чатырох кніг аб героях: «Пэтсан і Фіндус. Маленькі кот — вялікае сяброўства» ({{Lang-de|Pettersson und Findus - Kleiner Quälgeist, große Freundschaft}}), які стаў першым у кінатрылогіі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lit-bel.org/by/search.html?id=2289&search=%D0%9F%D1%8D%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%BD+%D1%96+%D0%A4%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81 Пэтсан і Фіндус | Саюз пісьменнікаў Беларусі]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Кніжныя серыі]] [[Катэгорыя:Дзіцячая літаратура]] i0r3pibdoyqu7hnw3e3ni23ym6rtcmy 0 545412 5180502 4976960 2026-08-13T13:16:14Z Autumndancer 168015 5180502 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акмол''' ({{lang-kz|Ақмол}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр аульнай акругі Акмол. Код КАТА — 116630100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4835 чалавек (2408 мужчын і 2427 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5711 чалавек (2733 мужчыны і 2978 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] olgc8r3vggpq8tpms1ihdvzr15nujx9 0 545413 5180492 4977185 2026-08-13T13:10:39Z Autumndancer 168015 5180492 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Атэміс}} {{НП-Казахстан}} '''Атэміс''' ({{lang-kz|Өтеміс}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад аульнай акругі Акмол. Код КАТА — 116630300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 345 чалавек (178 мужчын і 167 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 432 чалавек (227 мужчын і 205 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] acc9i9jekjfffdeenrsli4znixohngt 0 545415 5180485 4977699 2026-08-13T13:01:46Z Autumndancer 168015 5180485 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жана Жайнак''' ({{lang-kz|Жаңа Жайнақ}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ваздвіжанскай сельскай акругі. Код КАТА — 116637300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 589 чалавек (285 мужчын і 304 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 549 чалавек (275 мужчын і 274 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] pk92xk568mquwfk9ucgxk9zxx2t737x 0 545418 5180446 4978978 2026-08-13T12:44:49Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Малацімафееўка]] у [[Акайын (Цалінаградскі раён)]] 4978978 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Малацімафееўка |казахская назва = Малотимофеевка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 13 |lat_sec = 4.44 |lon_deg = 71 |lon_min = 42 |lon_sec = 8.65 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Каяндзінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Каяндзінская сельская акруга{{!}}Каяндзінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 417 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116645400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Малацімафееўка''' ({{lang-kz|Малотимофеевка}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каяндзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116645400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 350 чалавек (195 мужчын і 155 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 417 чалавек (208 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] khsfkm9n67peaci5jgzwc5of84nvfls 5180448 5180446 2026-08-13T12:46:11Z Autumndancer 168015 5180448 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Акайын}} {{НП-Казахстан}} '''Акайын''', да 2018 года — ''Малацімафееўка'' ({{lang-kz|Малотимофеевка}}) — аул у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каяндзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116645400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 350 чалавек (195 мужчын і 155 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 417 чалавек (208 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] ax9o6ep2fr2pdny6mkblpcg1pv2d7ww 5180504 5180448 2026-08-13T13:17:12Z Autumndancer 168015 5180504 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Акайын}} {{НП-Казахстан}} '''Акайын''', да 2018 года — ''Малацімафееўка'' ({{lang-kz|Малотимофеевка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каяндзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116645400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 350 чалавек (195 мужчын і 155 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 417 чалавек (208 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 87lfj2f4az47fr3qhsjve4wz81lilse 0 545420 5180476 4977756 2026-08-13T12:57:42Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жангызкудук]] у [[Жангызкудык]] 4977756 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Жангызкудук |казахская назва = Жалғызқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 40 |lat_sec = 55.92 |lon_deg = 71 |lon_min = 2 |lon_sec = 11.04 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Краснаярская сельская акруга |селішча ў табліцы = Краснаярская сельская акруга{{!}}Краснаярская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1883 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116647100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Жангызкудук''' ({{lang-kz|Жалғызқұдық}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Краснаярскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 43 км на поўдзень ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116647100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1991 чалавек (965 мужчын і 1026 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1883 чалавекі (923 мужчыны і 960 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 5q8p9521e5agfxre6ehs0in9xpxvnxp 5180479 5180476 2026-08-13T12:58:41Z Autumndancer 168015 5180479 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жангызкудык''' ({{lang-kz|Жалғызқұдық}}) —[[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Краснаярскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 43 км на поўдзень ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116647100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1991 чалавек (965 мужчын і 1026 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1883 чалавекі (923 мужчыны і 960 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] a12mktzc829l8yvqbqdwfzj06qrmm47 0 545421 5180471 4978769 2026-08-13T12:54:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)]] у [[Жарлыколь]]: новая назва з 2018 4978769 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Краснаярка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Краснаярка |казахская назва = Красноярка |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Краснаярская сельская акруга |селішча ў табліцы = Краснаярская сельская акруга{{!}}Краснаярская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 893 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116647200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Краснаярка''' ({{lang-kz|Красноярка}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснаярскай сельскай акругі. Код КАТА — 116647200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 966 чалавек (477 мужчын і 489 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 893 чалавекі (464 мужчыны і 429 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1895 годзе]] 7lqd44iu5atfpf5rrgftp56it9jprnh 5180473 5180471 2026-08-13T12:55:36Z Autumndancer 168015 5180473 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Краснаярка}} {{НП-Казахстан}} '''Жарлыколь''', да 2018 года — ''Краснаярка'' ({{lang-kz|Красноярка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснаярскай сельскай акругі. Код КАТА — 116647200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 966 чалавек (477 мужчын і 489 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 893 чалавекі (464 мужчыны і 429 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1895 годзе]] qcqjq9p3bzt8wzibuxkghhza9rldk4h 0 545423 5180483 4977727 2026-08-13T13:00:22Z Autumndancer 168015 5180483 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанажол}} {{НП-Казахстан}} '''Жанажол''' ({{lang-kz|Жаңажол}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карааткельскай сельскай акругі. Код КАТА — 116648400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 345 чалавек (185 мужчын і 160 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 345 чалавек (155 мужчын і 190 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] k6sc41g52huvju1zmdul2zn8dgreefc 0 545425 5180494 4977118 2026-08-13T13:12:28Z Autumndancer 168015 5180494 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аразак''' ({{lang-kz|Оразақ}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Аразакскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 23 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116649100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1820 чалавек (893 мужчыны і 927 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1524 чалавекі (756 мужчын і 768 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 43bz3b3zz999hjbvlu3ce76qfahyjdd 0 545426 5180490 4977415 2026-08-13T13:09:15Z Autumndancer 168015 5180490 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бірлік}} {{НП-Казахстан}} '''Бірлік''' ({{lang-kz|Бірлік}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аразакскай сельскай акругі. Код КАТА — 116649200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 337 чалавек (171 мужчына і 166 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 301 чалавек (162 мужчыны і 139 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] f6wu0yil9uzc7ocp1ushxk45xw37i49 0 545429 5180488 4977520 2026-08-13T13:05:10Z Autumndancer 168015 5180488 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Гасплемстанцыя''' — населены пункт у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Касшынскай аульнай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 370 чалавек (166 мужчын і 204 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 372 чалавекі (179 мужчын і 193 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] mdsthwlvqqtq77o4drxfg0mihdar4uj 5180489 5180488 2026-08-13T13:08:40Z Autumndancer 168015 5180489 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Гасплемстанцыя''' — скасаваны населены пункт у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Касшынскай аульнай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 370 чалавек (166 мужчын і 204 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 372 чалавекі (179 мужчын і 193 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] a6r1xkn9j8xp4l3b71s7r6wra5aenvj 0 545431 5180503 5176504 2026-08-13T13:16:48Z Autumndancer 168015 5180503 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акмешыт}} {{НП-Казахстан}} '''Акмешыт''' ({{lang-kz|Ақмешіт}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад аульнай акругі Тасты. Код КАТА — 116653300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 491 чалавек (248 мужчын і 243 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 432 чалавек (217 мужчын і 215 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] lcpdz7zojs74appnepbddrummyc3ryv 0 545434 5180451 4978969 2026-08-13T12:48:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Максімаўка (Цалінаградскі раён)]] у [[Арайлы (Акмолінская вобласць)]]: новая назва 4978969 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Максімаўка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Максімаўка |казахская назва = Максимовка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 17 |lat_sec = 49.56 |lon_deg = 71 |lon_min = 0 |lon_sec = 28.08 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Максімаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Максімаўская сельская акруга{{!}}Максімаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1792 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116655100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Максімаўка''' ({{lang-kz|Максимовка}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Максімаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на поўнач ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1380 чалавек (663 мужчыны і 717 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1792 чалавек (881 мужчына і 911 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] kgkrcpgiev4omc7draoe8zn4k2e7p2u 5180455 5180451 2026-08-13T12:50:20Z Autumndancer 168015 5180455 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Максімаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Максімаўка''' ({{lang-kz|Максимовка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Максімаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на поўнач ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1380 чалавек (663 мужчыны і 717 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1792 чалавек (881 мужчына і 911 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 6mqxbrhgef4kdrbxhkwnip9ohlevgrl 5180456 5180455 2026-08-13T12:51:06Z Autumndancer 168015 5180456 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Максімаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Арайлы''', да 2018 года — ''Максімаўка'' ({{lang-kz|Максимовка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Максімаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на поўнач ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1380 чалавек (663 мужчыны і 717 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1792 чалавек (881 мужчына і 911 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 74q0wubhln432j0rts4nlkyf4m5nli5 0 545435 5180486 4977653 2026-08-13T13:02:22Z Autumndancer 168015 5180486 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жайнак''' ({{lang-kz|Жайнақ}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Максімаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116655180<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 105 чалавек (55 мужчын і 50 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 140 чалавек (74 мужчыны і 66 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] b534slyrtxrkaw3uv1hfbk3xbk55zm2 0 545447 5180496 4977115 2026-08-13T13:13:53Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)]] у [[Апан (Акмолінская вобласць)]]: новая назва 4977115 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Антонаўка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Антонаўка |казахская назва = Антоновка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 34 |lat_sec = 36.84 |lon_deg = 71 |lon_min = 42 |lon_sec = 42.12 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Прырэчанская сельская акруга |селішча ў табліцы = Прырэчанская сельская акруга{{!}}Прырэчанская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 234 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116663200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Антонаўка''' ({{lang-kz|Антоновка}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прырэчанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 77 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116663200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 302 чалавек (147 мужчын і 155 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 234 чалавекі (108 мужчын і 126 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] kb27akfxjk2ngjjg4wxlzvqrybvxita 5180498 5180496 2026-08-13T13:14:46Z Autumndancer 168015 5180498 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Антонаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Апан''', раней — ''Антонаўка'' ({{lang-kz|Антоновка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прырэчанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 77 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116663200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 302 чалавек (147 мужчын і 155 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 234 чалавекі (108 мужчын і 126 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] cntg7lq6if3jwb3lzf75ifi1qy3db1a 0 545449 5180469 4978850 2026-08-13T12:53:55Z Autumndancer 168015 5180469 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кызылжар}} {{НП-Казахстан}} '''Кызылжар''' ({{lang-kz|Қызылжар}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Кабанбай. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116665400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 239 чалавек (124 мужчыны і 115 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 521 чалавек (273 мужчыны і 248 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] n7s1uxqv7p2ht3t8kb1scu155u5jahh 0 545452 5180491 4977194 2026-08-13T13:09:53Z Autumndancer 168015 5180491 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аул Рахымжана Кашкарбаева''' ({{lang-kz|Рахымжан Қошқарбаев ауылы}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр аульнай акругі Рахымжана Кашкарбаева. Код КАТА — 116667100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1564 чалавекі (744 мужчыны і 820 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1680 чалавек (846 мужчын і 834 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 4ccmrk43owjmeplh434lta5pa5ggjs5 0 545453 5180505 4976846 2026-08-13T13:17:49Z Autumndancer 168015 5180505 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аганас''' ({{lang-kz|Ағанас}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад аульнай акругі Рахымжана Кашкарбаева. Код КАТА — 116667200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGkXQcV1?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=30 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 163 чалавекі (80 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 152 чалавек (77 мужчын і 75 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] ggm4humh7nm7umkqd57wrw9lf5mayrg 0 545458 5180495 4977117 2026-08-13T13:13:11Z Autumndancer 168015 5180495 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Апалонаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Апалонаўка''' ({{lang-kz|Апполоновка}}) — скасаваны [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сафіеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116671105<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 7 чалавек (3 мужчыны і 4 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 24 чалавекі (12 мужчын і 12 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] kcwtjkh7r19yuab94x09jiwaa23of3v 0 545459 5180487 5180398 2026-08-13T13:04:41Z Autumndancer 168015 5180487 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мінаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Жабай''', раней ''Мінаўка'' ({{lang-kz|Миновка}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сафіеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116671400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 49 чалавек (29 мужчын і 20 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 69 чалавек (41 мужчына і 28 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] rtri1q437aarygkbiss97bshbfxmtwl 0 545463 5180465 4978879 2026-08-13T12:53:18Z Autumndancer 168015 5180465 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кызылсуат''' ({{lang-kz|Қызылсуат}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Талапкерскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км на ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116672380<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 368 чалавек (185 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 684 чалавекі (328 мужчын і 356 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] s7f0xg5rfzc29p3o6abeiul1oagkxl0 0 545468 5180493 4977176 2026-08-13T13:11:48Z Autumndancer 168015 5180493 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Атаўтускен''' ({{lang-kz|Отаутүскен}}) — [[аул]] у [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шалкарскай аульнай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 17 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116673300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 369 чалавек (175 мужчын і 194 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 318 чалавек (150 мужчын і 168 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] cwdck8vy6mctnv5pf77nnekychwvruk 10 545473 5180450 5180400 2026-08-13T12:48:01Z Autumndancer 168015 5180450 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)|Краснаярка]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Максімаўка (Цалінаградскі раён)|Максімаўка]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> bcac0f7rv519mzi7qstlq81tx69mi69 5180458 5180450 2026-08-13T12:52:18Z Autumndancer 168015 удакладненне 5180458 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (АКмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)|Краснаярка]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> e5pqlmx3vqig5wdn2i180j7tqi0zbp6 5180462 5180458 2026-08-13T12:52:36Z Autumndancer 168015 5180462 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)|Краснаярка]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> g53pv5g91j6m05tz4ddaqrlch7cvky1 5180474 5180462 2026-08-13T12:56:39Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5180474 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Жарыколь]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> man2r9pyo8q75tvxp3lpcyrf14h0bju 5180475 5180474 2026-08-13T12:57:14Z Autumndancer 168015 5180475 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудук]] •}} {{nobr| [[Жарлыколь]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> b9gs6o0geaf26okirggwpsu2syddod4 5180480 5180475 2026-08-13T12:59:07Z Autumndancer 168015 5180480 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудуы]] •}} {{nobr| [[Жарлыколь]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 7lqxqo1dxecz53llwcxb2x0pqibwyg6 5180481 5180480 2026-08-13T12:59:23Z Autumndancer 168015 5180481 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкуды]] •}} {{nobr| [[Жарлыколь]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 69yp972zskx9b7nb70hh2l5b87q6yhi 5180482 5180481 2026-08-13T12:59:48Z Autumndancer 168015 5180482 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)|Антонаўка]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудык]] •}} {{nobr| [[Жарлыколь]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 91p7jd0w2yr4cw16kcbay6qs0un9yl9 5180500 5180482 2026-08-13T13:15:43Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5180500 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Цалінаградскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Аганас]] •}} {{nobr| [[Акайын (Цалінаградскі раён)|Акайын]] •}} {{nobr| [[Акжар (Цалінаградскі раён)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Акмешыт (Акмолінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr| [[Акмол]] •}} {{nobr| ''[[Апалонаўка (Акмолінская вобласць)|Апалонаўка]]'' •}} {{nobr| [[Апан (Акмолінская вобласць)|Апан]] •}} {{nobr| [[Аразак]] •}} {{nobr| [[Арайлы (Акмолінская вобласць)|Арайлы]] •}} {{nobr| [[Атаўтускен]] •}} {{nobr| [[Атэміс (Акмолінская вобласць)|Атэміс]] •}} {{nobr| [[Аул Рахымжана Кашкарбаева]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Цалінаградскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| ''[[Гасплемстанцыя (Акмолінская вобласць)|Гасплемстанцыя]]'' •}} {{nobr| [[Жабай (аул)|Жабай]] •}} {{nobr| [[Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жана Жайнак]] •}} {{nobr| [[Жанаесіль]] •}} {{nobr| [[Жанажол (Цалінаградскі раён)|Жанажол]] •}} {{nobr| [[Жангызкудык]] •}} {{nobr| [[Жарлыколь]] •}} {{nobr| [[Зялёны Гай (Акмолінская вобласць)|Зялёны Гай]] •}} {{nobr| [[Кабанбай батыр]] •}} {{nobr| [[Кажымукан]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Акмолінская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каражар (Цалінаградскі раён)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Караменды батыр (аул)|Караменды батыр]] •}} {{nobr| [[Каратамар (Акмолінская вобласць)|Каратамар]] •}} {{nobr| [[Касшакы]] •}} {{nobr| [[Касшы]] •}} {{nobr| [[Каянды (Акмолінская вобласць)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Акмолінская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылсуат]] •}} {{nobr| [[Маншук]] •}} {{nobr| [[Мартык (Акмолінская вобласць)|Мартык]] •}} {{nobr| [[Нура (Акмолінская вобласць)|Нура]] •}} {{nobr| [[Нурэсіль]] •}} {{nobr| [[Праабражэнка (Цалінаградскі раён)|Праабражэнка]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Цалінаградскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 93]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 96]] •}} {{nobr| [[Родзіна (Акмолінская вобласць)|Родзіна]] •}} {{nobr| [[Садовае (Цалінаградскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыадыр (Акмолінская вобласць)|Сарыадыр]] •}} {{nobr| [[Сарыколь (Акмолінская вобласць)|Сарыколь]] •}} {{nobr| [[Сафіеўка (Акмолінская вобласць)|Сафіеўка]] •}} {{nobr| [[Тайтабэ]] •}} {{nobr| [[Талапкер (Акмолінская вобласць)|Талапкер]] •}} {{nobr| [[Танкерыс (Цалінаградскі раён)|Танкерыс]] •}} {{nobr| [[Тастак (Акмолінская вобласць)|Тастак]] •}} {{nobr| [[Тасты]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Цалінаградскі раён)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шнет]] •}} {{nobr| [[Шубар (Акмолінская вобласць)|Шубар]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Цалінаградскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> fwdexmnw8zs2vtrnyslqnbt6yxpymr0 0 547073 5180613 4975543 2026-08-13T15:53:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180613 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пуурмані''' ({{lang-et|Puurmani }}) — воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Йыгевамаа]]. Плошча воласці — 292,7 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2010]] года складала 1845 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр воласці — пасёлак [[Пуурмані]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.puurmani.ee Puurmani valla koduleht] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190210015954/http://www.puurmani.ee/ |date=10 лютага 2019 }} {{et icon}} {{Йыгевамаа}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] g5vp23qhb70p2en24eoel5bh6nbd64n 0 552228 5180578 4925168 2026-08-13T14:41:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 20 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180578 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}}'''Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні''' ({{lang-en|European Film Academy Lifetime Achievement Award}}) — ганаровая ўзнагарода [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]], што прысуджаецца [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміяй]] за прыжыццёвыя дасягненні ў еўрапейскім кінематографе. Прысуджаецца штогод, пачынаючы ад заснавання кінапрэміі ў [[1988]] годзе. == Спіс лаўрэатаў == {|class="wikitable"" |- !Год !Лаўрэат !Род дзейнасці !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=2 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]] |{{flagicon|Sweden}} [[Інгмар Бергман]] |Рэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар |rowspan=2|<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1988.85.0.html|title=1988 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713152711/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1988.85.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |{{flagicon|Italy}} [[Марчэла Мастраяні]] |Акцёр |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1989|1989]] |{{flagicon|Italy}} [[Федэрыка Феліні]] |Рэжысёр, сцэнарыст |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1989.84.0.html|title=1989 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]] |{{flagicon|Poland}} [[Анджэй Вайда]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1990.83.0.html|title=1990 Winners|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181221230353/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1990.83.0.html|archivedate=21 снежня 2018|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1991|1991]] |{{flagicon|Hungary}}/{{flagicon|France}} [[Аляксандр Траўнэр]] |Мастак-пастаноўшчык |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1991.82.0.html|title=1991 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]] |{{flagicon|Austria}}/{{flagicon|USA}} [[Білі Уайлдэр]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1992.81.0.html|title=1992 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1993|1993]] |{{flagicon|Italy}} [[Мікеланджэла Антаніёні]] |Рэжысёр, сцэнарыст, мантажор |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1993.80.0.html|title=1993 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=6 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006123609/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1993.80.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1994|1994]] |{{flagicon|France}} [[Рабер Брэсон]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1994.79.0.html|title=1994 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1995|1995]] |{{flagicon|France}} [[Марсэль Карнэ]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1995.78.0.html|title=1995 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]] |{{flagicon|United Kingdom}} Сэр [[Алек Гінес]] |Акцёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1996.77.0.html|title=1996 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=2 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502132100/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1996.77.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]] |{{flagicon|France}} [[Жанна Маро]] |Актрыса |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1997.76.0.html|title=1997 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=12 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312083520/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1997.76.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1998|1998]] |{{flagicon|United Kingdom}} [[Джэрэмі Айранс]] |Акцёр |<ref>Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за ''спецыяльныя'' дасягненні ({{lang-en|European Film Academy Special Achievement Award}}) {{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1998.75.0.html|title=1998 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1999|1999]] |{{flagicon|Italy}} [[Эніа Марыконэ]] |Кампазітар |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1999.74.0.html|title=1999 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=30 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330120507/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1999.74.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2000|2000]] |{{flagicon|Ireland}} [[Рычард Харыс]] |Акцёр, прадзюсар, рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2000.73.0.html|title=2000 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=2 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502130045/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2000.73.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2001|2001]] |{{flagicon|UK}} «[[Монці Пайтан]]» |Комік-група |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|title=2001 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=27 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627230926/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2002|2002]] |{{flagicon|Italy}} [[Таніна Гуэра]] |Сцэнарыст, паэт |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2002.71.0.html|title=2002 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=18 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418125535/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2002.71.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2003|2003]] |{{flagicon|France}} [[Клод Шаброль]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2003.70.0.html|title=2003 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720124606/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2003.70.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2004|2004]] |{{flagicon|Spain}} [[Карлас Саура]] |Рэжысёр, сцэнарыст, фатограф |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2004.69.0.html|title=2004 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720124302/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2004.69.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |{{flagicon|United Kingdom}} Сэр [[Шон Конэры]] |Акцёр, прадзюсар |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2005.68.0.html|title=2005 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720123918/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2005.68.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2006|2006]] |{{flagicon|Poland}}/{{flagicon|France}} [[Раман Паланскі]] |Рэжысёр, сцэнарыст, акцёр, прадзюсар |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2006.67.0.html|title=2006 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720123540/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2006.67.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2007|2007]] |{{flagicon|France}} [[Жан-Люк Гадар]] |Рэжысёр, сцэнарыст |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2007.66.0.html|title=2007 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718190706/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2007.66.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2008|2008]] |{{flagicon|United Kingdom}} Дама [[Джудзі Дэнч]] |Актрыса |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2008.65.0.html|title=2008 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718190708/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2008.65.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]] |{{flagicon|United Kingdom}} [[Кен Лоўч]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2009.64.0.html|title=2009 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718184615/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2009.64.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2010|2010]] |{{flagicon|Switzerland}} [[Бруна Ганц]] |Акцёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|title=2010 Winners|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209171345/https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|archivedate=9 снежня 2019|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2011|2011]] |{{flagicon|United Kingdom}} [[Стывен Фрырз]] |Рэжысёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2011.62.0.html|title=2011 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718183321/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2011.62.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2012|2012]] |{{flagicon|Italy}} [[Бернарда Берталучы]] |Рэжысёр, сцэнарыст |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2012.329.0.html|title=2012 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=9 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209170720/https://www.europeanfilmacademy.org/2012.329.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |{{flagicon|France}} [[Катрын Дэнёў]] |Актрыса, прадзюсар |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2013.393.0.html|title=2013 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718183450/https://www.europeanfilmacademy.org/2013.393.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2014|2014]] |{{flagicon|Belgium}}/{{flagicon|France}} [[Аньес Варда]] |Рэжысёр, сцэнарыст |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2014.504.0.html|title=2014 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2015|2015]] |{{flagicon|UK}} [[Шарлота Рэмплінг]] |Актрыса |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2015.596.0.html|title=2015 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2016|2016]] |{{flagicon|France}} [[Жан-Клод Кар’ер]] |Сцэнарыст, акцёр |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2016.702.0.html|title=2016 Winners|author=|date=|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінаакадэміі|publisher=Еўрапейская кінаакадэмія|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513143341/https://www.europeanfilmacademy.org/2016.702.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2017|2017]] ||{{flagicon|Russia}} [[Аляксандр Мікалаевіч Сакураў|Аляксандр Сакураў]] |Рэжысёр, сцэнарыст, аператар |<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/efa-honours-aleksandr-sokurov|title=Aleksandr Sokurov: EFA Lifetime Achievement Award 2017|author=|date=2017-06-05|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінапрэміі|publisher=|accessdate=2018-03-11|lang=en|archive-date=9 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209015255/https://www.europeanfilmawards.eu/|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2018|2018]] ||{{flagicon|Spain}} [[Кармен Маўра]] |Актрыса |<ref>{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/efa-honours-carmen-maura|title=EFA Honours Carmen Maura|author=|date=2017-07-26|website=Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінапрэміі|publisher=|accessdate=2018-07-27|lang=en|archive-date=22 жніўня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822134636/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/efa-honours-carmen-maura|url-status=dead}}</ref> |} == Зноскі == {{reflist|3}} == Спасылкі == * [http://www.europeanfilmacademy.org/Archive.39.0.html Архіў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150911222349/http://www.europeanfilmacademy.org/Archive.39.0.html |date=11 верасня 2015 }} на сайце [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]] * [http://archive.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive Архіў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160214133535/http://archive.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive |date=14 лютага 2016 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{^}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] 2aiczqk6ouef0i0y27w6rff5i134pmw 0 552576 5180637 4219384 2026-08-13T16:53:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180637 wikitext text/x-wiki {{Пячора |Назва = Вялікая Сібірачыхінская пячора |Нацыянальная назва = Большая Сибирячихинская пещера |Выява = Бол. сибирячихинская пещера.JPG |Шырыня = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =51|lat_min =44|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =84|lon_min =2|lon_sec = |region = |CoordScal = |Размяшчэнне = [[Расія]], [[Алтайскі край]] |Глыбіня = |Амплітуда = |Даўжыня = |Аб'ём = |Год адкрыцця = |Тып = |Змяшчаючыя пароды = |Лік уваходаў = |Катэгорыя складанасці = |Даступна для наведвальнікаў = |Асвятленне = |Пазіцыйная карта 1 = Расія |Шырыня ПазКарты 1 = |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = |Шырыня ПазКарты 2 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пячора Акладнікава''' (Пячора ім. А. П. Акладнікава, Сібірачыхінская) — археалагічны помнік у [[Расія|Расіі]], у гарах [[Алтай|Алтая]] паўднёвай Сібіры<ref>Peter Neal Peregrine, Melvin Ember: [http://books.google.de/books?id=QNqtYsH4EScC&pg=PA199&lpg=PA199&dq=anui+river+tributary&source=bl&ots=sJoBQZDoTk&sig=l9hJCP4trz8JHVdRouc734uU7sA&hl=de&ei=cjAZSqPHNJLy_Aa__byEDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7 ''Encyclopedia of Prehistory: Arctic and Subarctic'']. Springer Verlag, Dordrecht 2001, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0306462567 ISBN 0-306-46256-7]</ref>. Названая ў гонар савецкага археолага Аляксея Паўлавіча Акладнікава. Парэшткі, знойдзеныя ў пячоры, сталі доказам таго, што [[Неандэрталец|неандэртальцы]] жылі і ў Сібіры, на 2 тыс. км на ўсход далей, чым лічылася раней. == Месцазнаходжанне == [[Файл:Большая_Сибирячихинская_пещера.JPG|злева|міні|Від на групу пячор (Бальшуха, Бялуха і г . д.) з Сібірачыхі]] Пячора размешчана на паўднёва-заходняй ускраіне вёскі Сібірачыха Саланешненскага раёна [[Алтайскі край|Алтайскага краю]], на левым беразе ракі Сібірка (прыток Ануя)<ref>{{Cite web |url=http://archaeology.asu.ru/portal/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3A%D0%9F%D0%B5%D1%89%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9E%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%28%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8F%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 |title=Пещера Окладникова (Сибирячихинская) |access-date=17 сакавіка 2018 |archive-date=29 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129003747/http://archaeology.asu.ru/portal/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3A%D0%9F%D0%B5%D1%89%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9E%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%28%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8F%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 |url-status=dead }}</ref>. Уваход у пячору размешчаны з паўднёвага боку і знаходзіцца на 14-м вышэй сучаснага ўзроўню ракі. Пячора складаецца з комплексу узаемазвязаных паражнін, скалаў, якія навісаюць, пячор і пяці галерэй. На фатаграфіі прадстаўлена пячора Вялікая. == Вынікі даследаванняў == З 7 вылучаных у пячоры літаграфічных слаёў, 5 ўтрымлівалі каменныя вырабы [[Сярэдні палеаліт|сярэднепалеалітычнага]] віду, датаваныя радыёвугляроднымм метадам у храналагічным дыяпазоне ад 33,5 да 44,8 тыс. гадоў. У складзе калекцыі каменных вырабаў пераважаюць [[Скрэбла|скрэблы]] розных тыпаў. У [[плейстацэн]]авых адкладах выяўленыя рэшткі выкапняў [[Гамініды|гамініідаў]]. З тых часоў, як у [[1938]] годзе ў гарах [[Узбекістан]]а, у пячоры [[Тэшык-Таш]], быў знойдзены шкілет васьмі-дзесяцігадовага дзіцяці неандэртальца, гэтая пячора лічылася самым усходнім месцам з знойдзенымі неандертальскими косткамі. У [[2007|2007 годзе]] [[Свантэ Пяэба]] з групай даследчыкаў з [[Інстытут эвалюцыйнай антрапалогіі таварыства Макса Планка|Інстытута эвалюцыйнай антрапалогіі імя Макса Планка]] ў [[Лейпцыг]]у вывучылі [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]] з левай сцегнавай косткі неандэртальца з пячоры [[Тэшык-Таш]], двух костак, падлетка, які жыў 30-38 тысяч гадоў таму, і дарослага, які жыў каля 24 тысяч гадоў назад, з пячоры Акладнікава. У косткі дарослага чалавека з пячоры Акладнікава неандертальская ДНК не была выяўленая, а дадзеныя астатніх узораў параўналі з раней расшыфраванымі [[геном]]ам 13 еўрапейскіх неандэртальцаў. Было выяўлена падабенства мітахандрыяльнай ДНК сібірскіх і еўрапейскіх неандэртальцаў. Такім чынам, пячора Акладнікава стала самым усходнім з вядомых месцаў пражывання неандэртальцаў<ref>[http://elementy.ru/news/430605 Александр Марков. Палеогенетические данные расширили ареал неандертальцев на 2000 км на восток]</ref>. Акладнікаўскі неандэрталец апынуўся бліжэй да еўрапейскіх неандэртальцам, чым [[Мязмайская пячора|мязмайскі]]<ref>[http://dienekes.blogspot.ru/2014/02/mtdna-of-okladnikov-neandertal.html Dienekes’ Anthropology Blog: mtDNA of Okladnikov Neandertal]</ref>. Для узораў з пячоры Акладнікава былі атрыманы радыёвугляродныя даты 24 260 ± 180 л. н., 29 990 ± 500 л. н., 34 860 ± 360 л. н. і 37 800 ± 450 л. н. Значныя разыходжанні ў выніках паказваюць на метадычныя праблемы падрыхтоўкі пробаў, да таго ж не былі праведзены даследаванні, якія ацэньваюць уплыў карбанатаў пячорных вод<ref>''Добровольская М. В., Тиунов А. В.'' [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2013/53.pdf Неандертальцы пещеры Окладникова: среда обитания и особенности питания по данным изотопного анализа] // Археология, этнография и антропология Евразии. — 2013. — № 1 (53), С. 78</ref>. == Гл. таксама == * [[Дзянісава пячора]] * [[Чагырская пячора]] * [[Расшыфроўка геному неандэртальца]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Johannes Krause, Ludovic Orlando, David Serre, Bence Viola, Kay Prüfer, Michael P. Richards, Jean-Jacques Hublin, Catherine Hänni, Anatoly P. Derevianko, Svante Pääbo''. [http://www.nature.com/nature/journal/v449/n7164/full/nature06193.html Neanderthals in central Asia and Siberia.] Nature, 449/18 Oktober 2007, S. 902-904. * ''Thomas Bence Viola, Teschler-Nicola M., Schaefer K., Derewianko A. P., Seidler H.'' Postcranial remains from Okladnikov Cave, Siberia. American Journal of Physical Anthropology, Supplement 46 2008, С. 214-215. * ''Кирюшин Ю. Ф., Шульга П. И.'' Солонешенский раён. Памятники археологии // Памятники истории и культуры юго-западных районов Алтайского края. — Барнаул, 1996. С. 185-186. [[Катэгорыя:Знаходкі неандэртальцаў]] 09rdpzbgi6e4mz0fm3rw7mcdlgr4jse 0 560322 5180443 5165043 2026-08-13T12:40:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180443 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Прывід пяра |Выява = The Ghost Writer (poster).jpg |Памер = 270px |Бюджэт = [[Долар ЗША|$]] 45 млн<ref name="Box Office Mojo" /> |Зборы = [[Долар ЗША|$]] 60 млн<ref name="Box Office Mojo" /> }} «'''Прывід пяра'''»<ref name="Mova Nanova" /> ({{lang-en|The Ghost Writer}}) — палітычны [[трылер]] [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] года [[рэжысёр]]а і [[сцэнарыст]]а [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]]<ref name="IMDb" />. Экранізацыя рамана «''{{нп5|Прывід (раман)|Прывід|en|The Ghost (novel)}}''» англійскага пісьменніка [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]], які стаў суаўтарам сцэнарыя<ref name="Hollywood Reporter, 2009-01-21" />. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Пірс Броснан]], [[Кім Кэтрал]] і [[Алівія Уільямс]]<ref name="IMDb" />. «''Прывідамі пяра''» ў выдавецкіх колах называюць літаратурных наймітаў, творчыя пакуты якіх нікому не вядомыя, але вынікі працы якіх робяцца лідарамі продажаў. Адзін з іх гіне, не паспеўшы выканаць заказ — мемуары былога прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі Адама Ланга. Каб скончыць кнігу, выдавецтва наймае новага «''прывіда''», які яшчэ не здагадваецца, што гэтая праца можа аказацца смяротна небяспечнай, бо біяграфія прэм’ера закранае і дзяржаўныя таямніцы<ref name="Mova Nanova" /> {{Пераход|Сюжэт|1}}. Прэм’ера фільма адбылася 12 лютага 2010 года ў межах конкурснай праграмы [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-га Берлінскага кінафестывалю]]. У шырокі пракат карціна ўпершыню выйшла ў Германіі 18 лютага 2010 года<ref name="IMDb, Release Info" />. [[Беларусь|Беларускі]] пракат фільма пачаўся 5 жніўня 2010 года {{Пераход|Пракат і зборы|1}}. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі і адзначаны мноствам прэстыжных кінаўзнагарод, у тым ліку [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбраным мядзведзем''» за найлепшую рэжысуру]] на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]], шасцю «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскімі кінапрэміямі]]''», у тым ліку за [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшы фільм]], а таксама чатырма прэміямі «''[[Сезар]]''» {{Пераход|Узнагароды|1}}. == Сюжэт == Галоўны герой фільма — «''прывід пяра''», літаратурны найміт ([[Юэн Мак-Грэгар]]). Яго імя застаецца невядомым. Пра яго мінулае амаль нічога не вядома. Ён халасцяк з [[Лондан]]а, які зарабляе на жыццё напісаннем мемуараў для знакамітасцяў, мае вялікі пісьменніцкі досвед, віртуозна валодае пяром, але вядомы толькі ў самых вузкіх колах. Такое [[рэзюмэ]] ідэальна падыходзіць для працы, якую яму прапанавала выдавецкая фірма «Райнхарт»: завяршыць мемуары былога [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|брытанскага прэм’ер-міністра]] Адама Ланга ([[Пірс Броснан]]). Папярэднік «''прывіда''» — памочнік Ланга Майк Мак-Ара — нядаўна ўтапіўся. Пісьменнік неадкладна вылятае ў Злучаныя Штаты і на пароме дабіраецца да вострава, дзе зараз жыве Адам Ланг са сваёй жонкай Рут ([[Алівія Уільямс]]), сакратаркай Амеліяй Блай ([[Кім Кэтрал]]) і іншымі набліжанымі. Ва ўльтрасучасным асабняку экс-прэм’ера са шклянымі сценамі і халодным абстрактным дызайнам ён пачынае працу над рукапісамі, якія патрабуюць істотнай дапрацоўкі. Амелія забараняе пісьменніку выносіць рукапісы Мак-Ары з катэджа, падкрэсліваючы, што яны ўяўляюць пагрозу нацыянальнай бяспецы. Прыбыццё «''прывіда''» на востраў супадае з пачаткам палітычнага скандалу. Былы міністр замежных спраў Рычард Райкарт ([[Роберт П’ю]]) публічна абвінавачвае Ланга ў тым, што ён санкцыянаваў незаконны захоп падазраваных у [[тэрарызм]]е і іх перадачу [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]], дзе яны падвяргаліся [[Катаванні|катаванням]], што з’яўляецца [[Ваеннае злачынства|ваенным злачынствам]]. Цяпер за межамі ЗША Лангу пагражае пераслед [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]], юрысдыкцыя якога прызнана практычна ўсімі краінамі свету. Ужо на наступны дзень натоўпы пратэстоўцаў і рэпарцёраў апанавалі востраў. Насуперак парадам сваёй жонкі, Ланг з сакратаркай адпраўляецца з візітам у [[Вашынгтон]]. Тым часам «''прывід''», каб не стаць ахвярай пераследу пратэстоўцаў, змушаны пераехаць у асабняк Ланга і заняць пакой свайго папярэдніка па напісанні мемуараў. У пакоі Мак-Ары ён выпадкова знаходзіць схаваныя рэчы, якія ўказваюць на існаванне нейкай таямніцы. Сярод іх ёсць канверт з фотаздымкамі маладога Ланга. На адным з іх запісаны нумар тэлефона; «прывід» тэлефануе і, даведаўшыся, што гэта тэлефон Райкарта, не ўступае ў размову. Падчас паездкі на ровары, «''прывід''» выпадкова сутыкаецца з мясцовым старажылам ([[Ілай Уолак]]), які пераканаўча даводзіць, што цячэнне ні ў якім разе не магло выкінуць цела Мак-Ары ў тым месцы, дзе яго знайшлі. Між іншым, ён сцвярджае, што яго суседка бачыла святло ліхтароў на пляжы ў ноч, калі загінуў Мак-Ара, але потым звалілася з лесвіцы і цяпер ляжыць у коме. У той жа дзень падчас вячэры паміж «''прывідам''» і Рут заходзіць размова пра смерць Мак-Ары і пісьменнік вырашае падзяліцца з Рут гісторыяй, пачутай ад старога. Рут моцна ўсхвалявана, яна прызнаецца, што таксама мела падазрэнні наконт смерці Мак-Ары. Знянацку яна выбягае пад дождж «''прачысціць мазгі''», просячы пакінуць яе адну. Сярод ночы наскрозь прамоклая Рут прыходзіць да «''прывіда''» ў спальню і расказвае, што перад смерцю Мак-Ары ён моцна пасварыўся з Лангам, але прычыны ёй невядомы. Рут моцна ўсхвалявана і расстроена, і пісьменнік дазваляе ёй застацца з ім. Яны праводзяць ноч разам. Наступнай раніцай «''прывід''» бярэ машыну для гасцей, якой раней часта карыстаўся Мак-Ара, і адпраўляецца назад у гатэль, але спадарожнікавы навігатар настойліва рэкамендуе ехаць у іншае месца. Здагадваючыся, што навігатар можа ўказаць апошні маршрут, па якім ездзіў Мак-Ара, «''прывід''» вырашае ехаць, як кажа навігатар. Так ён трапляе на паром, перапраўляецца на «''вялікую зямлю''» і, прыбыўшы да нейкага асабняка, высвятляе, што гэта дом прафесара Пола Эмета ([[Том Уілкінсан]]). Гэта імя знаёмае пісьменніку: Эмет фігуруе ў рукапісе мемуараў, а на двух фотаздымках з тайніка Мак-Ары Ланг і Эмет разам. Нягледзячы на фотаздымкі, Эмет не прызнае блізкага знаёмства з Лангам. Калі пісьменнік выказвае здагадку, што Мак-Ара прыязджаў да Эмета ў ноч перад гібеллю, Эмет адмаўляе сустрэчу з Мак-Арам і дае зразумець пісьменніку, што не збіраецца размаўляць на гэту тэму. «''Прывід''» пакідае асабняк Эмета і выпраўляецца ў зваротны шлях, знячэўку ў пагоню за ім пускаецца невядомы чорны аўтамабіль. Літаратару ўдаецца адарвацца ад «''хваста''» і паспець на апошні паром. Аднак перад самым адплыццём на паром прыязджаюць і яго пераследнікі. «''Прывід''» ратуецца бегствам і, пакінуўшы машыну на пароме, сыходзіць на бераг і спыняецца на ноч у невялікім матэлі на паромнай прыстані. «''Прывіду''» няма да каго звярнуцца па дапамогу, і ён вырашае набраць нумар Райкарта. Той згаджаецца на сустрэчу. Чакаючы Райкарта, пісьменнік шукае даныя на Эмета ў інтэрнэце і трапляе на інфармацыю, якая звязвае яго з ЦРУ. Падчас сустрэчы Райкарт сцвярджае, што менавіта Мак-Ара даў яму дакументы, што злучаюць Ланга з «''катавальнымі палётамі''». Акрамя іншага Райкарт сцвярджае, што Мак-Ара перад самай смерцю знайшоў нешта надзвычай важнае і зашыфраваў у «''пачатку''» рукапісаў. Райкарт праглядвае пачатак рукапісу, які атрымаў ад «''прывіда''», але нічога асаблівага не знаходзіць. У сваю чаргу пісьменнік дзеліцца інфармацыяй пра магчымую сувязь Эмета і Ланга, а Райкарт тлумачыць, як рашэнні Ланга ў часы, калі той быў прэм’ерам, былі на карысць ЗША. Тым часам «''прывіду''» тэлефануе сам Ланг і прапануе падабраць яго на прыватным самалёце. Падчас палёту пісьменнік абвінавачвае Ланга ў тым, што ён завербаваны Эметам агент ЦРУ. Ланг высмейвае гэтыя падазрэнні і прапануе працягнуць гэтую размову па вяртанні. Аднак пры выхадзе з самалёта Ланга забівае адзін з пратэстуючых. Тым не менш, пісьменніку прапануюць скончыць кнігу для пасмяротнага выдання, якое цяпер бясспрэчна стане [[бестселер]]ам. Амелія запрашае «''прывіда''» на прэзентацыю кнігі ў Лондане, дзе ў гутарцы прыгадвае, што амерыканцы сапраўды лічылі кнігу пагрозай нацыянальнай бяспекі, і што гэта неяк тычылася «''пачаткаў''». Пісьменнік заўважае, што на прэзентацыі прысутнічае Пол Эмет, і Амелія тлумачыць, што ён быў выкладчыкам Рут у Гарвардзе. Знянацку «''прывід''» робіць адкрыццё: таямніца была зашыфравана першымі словамі кожнага раздзела ў рукапісе. Склаўшы словы ў сказ, «''прывід''» чытае: «''Жонка Ланга Рут была завербавана ў якасці агента ЦРУ прафесарам Полам Эметам з Гарвардскага ўніверсітэта''». Ён прыходзіць да высновы, што Рут з’яўлялася сувязным звяном паміж ЦРУ і прэм’ерам. «''Прывід''» перадае запіску Рут, дэманструючы сваё адкрыццё. Калі яна разгортвае запіску і бачыць пісьменніка, той падымае келіх, каб паказаць, што ўсё ведае. Рут імгненна перагаворвае з Эметам і іншымі сваімі памочнікамі. Пісьменнік выходзіць з будынку і спрабуе ўзяць таксі, але беспаспяхова. Калі ён перасякае вуліцу, чорны аўтамабіль на поўным хаду збівае яго. Старонкі рукапісу разлятаюцца па вуліцы. == Акцёрскі склад == <gallery mode="packed" heights="180px" style="float:left; background:#f5f5f5"> Выява:Ewan_McGregor_Cannes_2012.jpg|[[Юэн Мак-Грэгар]] Выява:Pierce_Brosnan_Berlinale_2014.jpg|[[Пірс Броснан]] Выява:Kim Cattrall 2011 TIFF Premiere of Meeting Monica Velour -a.jpg|[[Кім Кэтрал]] Выява:Olivia Williams (Berlin Film Festival 2010).jpg|[[Алівія Уільямс]] Выява:Tom_Wilkinson.2822.jpg|[[Том Уілкінсан]] Выява:TimothyHutton08TIFF.jpg|[[Цімаці Хатан]] Выява:Jon Bernthal (15408783930) (cropped).jpg|[[Джон Бернтал]] </gallery>{{clear}} {{Спіс роляў | [[Юэн Мак-Грэгар]] | ''Прывід пяра'' | [[Пірс Броснан]] | ''Адам Пітэр Бэнэт Ланг — былы [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|брытанскі прэм’ер-міністр]]'' | [[Кім Кэтрал]] | ''Амелія Блай — асабісты сакратар Адама Ланга'' | [[Алівія Уільямс]] | ''Рут Ланг — жонка Адама Ланга'' | [[Том Уілкінсан]] | ''Пол Эмет — прафесар [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]'' | [[Цімаці Хатан]] | ''Сідні Крол — амерыканскі адвакат Адама Ланга'' | [[Джон Бернтал]] | ''Рык Рыкардэлі — агент Прывіда'' | {{нп5|Цім Прыс||en|Tim Preece}} | ''Рой Квіглі — кіраўнік па справах выдавецтва Райнхарт у Лондане'' | {{нп5|Роберт П’ю||en|Robert Pugh}} | ''Рычард Райкарт — пасланнік ААН, адстаўны [[міністр замежных спраў Вялікабрытаніі]]'' | {{нп5|Дэвід Рынтул||en|David Rintoul}} | ''незнаёмец, чалавек, які страціў сына на [[Вайна ў Афганістане (2001—2021)|вайне ў Афганістане]]'' | [[Ілай Уолак]] | ''старажыл на востраве'' | [[Джэймс Белушы]] | ''Джон Мэдакс — прадстаўнік выдавецтва Райнхарт у Нью-Ёрку'' }} == Гісторыя стварэння == === Перадгісторыя === Першапачаткова рэжысёр [[Раман Паланскі]] і пісьменнік [[Роберт Харыс]] разам працавалі над фільмам па рамане Харыса «''[[Пампеі (раман)|Пампеі]]''»<ref name="Variety, 2007-02-01" /><ref name="Independent, 2007-02-03" />. Кніга была ўпершыню апублікавана ў [[2003]] годзе і стала бестселерам. У ёй расказваецца гісторыю вывяржэння вулкана [[Везувій]], якое адбылося ў [[79]] годзе нашай эры. Маладога інжынера Марка Атылія адпраўляюць рамантаваць вялізарны акведук, які забяспечвае вадой 250 тысяч чалавек вакол [[Неапалітанскі заліў|Неапалітанскага заліва]]. Атылій аказваецца ўцягнутым у палітыку і адначасова трапляе ў рамантычныя адносіны. Але неўзабаве яму даводзіцца змагацца не толькі з карумпаванымі сіламі, якія кіруюць горадам [[Пампеі]], але, у рэшце рэшт, і з неадольнай сілай самой прыроды<ref name="Variety, 2007-02-01" /><ref name="Independent, 2007-02-03" />. Раман быў адаптаваны для кіно ў [[2007]] годзе самім Харысам, а ў крэсла рэжысёра быў запрошаны [[Раман Паланскі]]. У шматлікіх інтэрв’ю Харыс прызнаваўся, што сюжэт яго рамана быў натхнёны фільмам Паланскага «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''», і Паланскі ў сваю чаргу адзначаў, што менавіта гэтае падабенства прываблівала яго ў «''Пампеях''»<ref name="Variety, 2007-02-01" /><ref name="Independent, 2007-02-03" />. На фільм быў выдзелены бюджэт у 130 млн. долараў, а прадзюсарамі карціны выступілі {{нп5|Роберт Бенмуса||fr|Robert Benmussa}} і {{нп5|Ален Сард||en|Alain Sarde}}, з якімі Паланскі раней працаваў над фільмамі «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» і «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''»<ref name="Variety, 2007-11-07" />. Здымкі фільма павінны былі пачацца летам 2007 года ў Італіі<ref name="Independent, 2007-02-03" />. Аднак у верасні 2007 года праект прыйшлося звярнуць з-за пагрозы забастоўкі акцёраў<ref name="Variety, 2007-09-11" /><ref name="Ain't It Cool News" />. На той момант праца над фільмам вялася ўжо на працягу васямнаццаці месяцаў<ref name="Variety, 2007-11-07" />. === Праца над сцэнарыем === Пасля спынення працы над «''Пампеямі''» Паланскі і Харыс вырашылі працягнуць супрацоўніцтва. На гэты раз гаворка ішла пра экранізацыю новага рамана Харыса пад назвай «''{{нп5|Прывід (раман)|Прывід|en|The Ghost (novel)}}''»<ref name="Cineuropa, 2007-11-09" />. У цэнтры сюжэту гэтага рамана — гісторыя літаратурнага найміта, «''прывіда пяра''», якому даручана напісаць мемуары адстаўнога брытанскага прэм’ер-міністра. Многія рэцэнзенты разглядаюць гэты твор, як рэакцыю Харыса на дзейнасць [[Тоні Блэр]]а, якому Харыс сімпатызаваў і ў якім моцна расчараваўся пасля [[Іракская вайна|вайны ў Іраку]]. Тым не менш, сам пісьменнік не раз адзначаў, што ідэя кнігі ўзнікла ў яго задоўга да абрання Блэра на пасаду прэм’ера. Асноўваючыся на размове з Харысам, [[Юэн Мак-Грэгар]], выканаўца ролі «''прывіда''» ў фільме, так каментуе асноўную адпраўную кропку рамана: {{цытата|Першапачаткова ў Роберта ўзнікла ідэя напісаць кнігу пра прывіда пяра, пра чалавека, чыя праца задаваць пытанні, і пра тое, што адбудзецца, калі гэты персанаж адчуе, што аб’ект яго кнігі, яго кліент, не гаворыць яму праўды. Мяркую, менавіта гэта стала стрыжнем, тым зернем, з якога вырасла ўся гэтая гісторыя<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />.}} Кніга была апублікавана ў верасні [[2007 год у гісторыі літаратуры|2007]] года, а ўжо ў лістападзе таго ж года Паланскі абвясціў, што плануе пачаць здымкі наступнай восенню. Тлумачачы выбар матэрыялу для новага фільма, Паланскі адзначаў: «''Нейкі час я шукаў палітычны трылер, каб заняцца яго пастаноўкай, і „Прывід“ наўрад ці мог аказацца больш дасканалым. Роберт стварыў раман з такім узроўнем саспенсу, што ад яго не магчыма было адмовіцца''»<ref name="Variety, 2007-11-07" />. Усхваляючы кнігу Харыса, Паланскі таксама заявіў, што па ўзроўні саспенсу яна не саступае раманам {{нп5|Рэйманд Чандлер|Рэйманда Чандлера|en|Raymond Chandler}}<ref name="La Presse" />. Роберт Харыс узгадвае, што падчас здымкаў Паланскі вельмі блізка трымаўся да сцэнарыя і неахвотна ўносіў праўкі. Адной з істотных змен стала змена галоўнай лакацыі. У першапачатковай версіі сцэнарыя, як і ў рамане, падзеі адбываліся ў [[Нью-Ёрк]]у. Аднак з-за абмежаванняў бюджэту ад гэтага прыйшлося адмовіцца<ref name="Ain't It Cool News" />. Дзеянне большай часткі фільма было перанесена на востраў у Атлантычным акіяне. Адзінае, што ў сюжэце заставалася нявызначаным нават калі пачаліся здымкі — гэта канцоўка. Паводле сцэнарыя, у канцы «''прывід''» мусіў знікнуць, проста растаць у натоўпе. Але пазней Паланскі вырашыў, што ў фільма павінен быць больш рашучы фінал<ref name="Ain't It Cool News" />. === Падбор акцёраў === Першапачаткова на галоўныя ролі ў фільме былі зацверджаны [[Нікалас Кейдж]], [[Пірс Броснан]] і [[Цільда Суінтан]]<ref name="Variety, 2008-06-25" />. Аднак пасля таго, як здымкі былі адтэрмінаваны на некалькі месяцаў, у акцёрскім складзе адбыўся шэраг змен. Нікалас Кейдж адмовіўся ад ролі «''прывіда''», а на яго месца быў запрошаны [[Юэн Мак-Грэгар]]. Яшчэ адной заўважнай зменай у акцёрскім складзе стала прызначэнне [[Алівія Уільямс|Алівіі Уільямс]] на ролю жонкі экс-прэм’ера замест абвешчанай раней Цільды Суінтан. Роля сакратаркі прэм’ера была аддадзена актрысе [[Кім Кэтрал]]<ref name="Daily Mail, 2008-12-12" />. У студзені 2009 года да акцёрскага складу далучыліся [[Том Уілкінсан]] і [[Джэймс Белушы]]<ref name="Hollywood Reporter, 2009-01-21" /><ref name="Variety, 2009-01-21" />. Галоўную ролю ў фільме выканаў шатландскі акцёр [[Юэн Мак-Грэгар]]. Яго персанаж — «''прывід пяра''», літаратурны найміт, які піша мемуары знакамітасцяў. За ўвесь фільм ніводнага разу не згадваецца яго імя, выключна мала ўвагі ўдзяляецца яго мінуламу, таму ён «''прывід''» яшчэ і ў тым сэнсе, што навакольныя людзі, а таксама і гледачы, мала што ведаюць пра яго. Як і любы пісьменнік без імя, ён, па сваёй сутнасці, няўдачнік<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />. На працягу фільма яго збіваюць, запужваюць, зневажаюць<ref name="The New York Times, Manohla Dargis review" />. І тым не менш, гэта не асабліва яго ўражвае. Юэн Мак-Грэгар у інтэрв’ю, дадзеным з нагоды прэм’еры фільма, адзначаў, што гэтая рыса галоўнага героя карціны надзвычай яму імпануе: «''Што мне вельмі падабаецца ў гэтым персанажы — гэта яго здольнасць нічому не здзіўляцца; здаецца, яго сапраўды анішто не ўражвае — ні людзі, ні нават палітыкі, ні палітыка. Мне спадабалася гэта іграць — гэта было забаўна''»<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />. [[Пірс Броснан]], выканаўца ролі брытанскага экс-прэм’ера, расказаў, што да ўдзелу ў фільме яго перш за ўсё падштурхнула асоба рэжысёра Рамана Паланскага. Броснан адзначыў, што Паланскі з’яўляецца адным з найвялікшых кінавытворцаў, рэжысёрам выдатных трылераў, які аднак ніколі не здымаў трылераў палітычных — і гэтая новая іпастась рэжысёра яго заінтрыгавала. На пытанне, што найбольш прывабіла яго ў гэтым праекце, Броснан адказаў: «''Гэта было спалучэнне Паланскага, палітычнага аспекта гэтай гісторыі, персанажа, якога я іграю — чалавека, які апынуўся пад пераследам, які апынуўся кінутым на волю лёсу ў эмацыйным, палітычным, духоўным сэнсе''»<ref name="Slashfilm.com, Pierce Brosnan interview" />. Адметным з’яўляецца ўдзел у карціне акцёра [[Ілай Уолак|Ілая Уолака]], якому на момант здымкаў было 93 гады. === Здымкі === [[Выява:The Ghostwriter - ferry.jpg|міні|Паром «''SyltExpress''».]] Здымкі фільма стартавалі 4 лютага 2009 года ў [[Германія|Германіі]] на кінастудыі {{нп5|Babelsberg Studio|Babelsberg|en|Babelsberg Studio}}<ref name="Hollywood Reporter, 2009-01-21" /><ref name="Babelsberg" />. Па сюжэце карціны падзеі разгортваюцца ў [[Лондан]]е, а затым у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] на востраве {{нп5|Мартас-Віньярд||en|Martha's Vineyard}}. Аднак па прычыне таго, што ў Амерыцы Паланскі знаходзіўся ў вышуку, здымкі фільма праходзілі не ў ЗША, а ў Германіі. Пейзажы вострава Мартас-Віньярд здымаліся ў [[Паўночнае мора|Паўночным моры]] на востраве {{нп5|Зюльт||en|Sylt}}. У здымках быў задзейнічаны і мясцовы марскі паром «''SyltExpress''». Асобна на востраве [[Узедам]] быў пабудаваны дом Адама Ланга, дзе і была знята асноўная частка фільма. Інтэр’еры і экстэр’еры Лонданскага выдавецкага дома здымаліся ў {{нп5|Мітэ (акруга Берліна)|цэнтры Берліна|en|Mitte}}<ref name="IMDb, Locations" />. А размешчаны непадалёк ад горада аэрапорт Штраўсберг выкарыстоўваўся як аэравакзал вострава Мартас-Віньярд<ref name="IMDb, Locations" />. Некалькі кароткіх эпізодаў былі зняты ў Масачусетсе другой здымачнай брыгадай, без Рамана Паланскага і акцёраў. Аператарам фільма выступіў паляк [[Павел Эдэльман]], з якім Паланскі працаваў над дзвюма папярэднімі карцінамі «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» і «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''». Працуючы над візуальным складнікам фільма, аператару даводзілася вырашаць няпростую задачу сумяшчэння «''{{нп5|Жорсткае і мяккае святло|мяккага|en|Hard and soft light}}''» асвятлення і высокай кантраснасці выявы. Эдэльман так апісвае сваю працу над фільмам: {{цытата|Там мусілі былі хмары, і мы ўвесь час гэтыя хмары пільнавалі. Там не было ні сонечнага святла, ні „жорсткага“ святла, і маёй мэтай было стварыць кантраст, часам даволі высокі ўзровень кантрасту, выкарыстоўваючы толькі „мяккае“ святло, а таксама ненасычаную колеравую палітру<ref name="Filmuforia" />.}} Эдэльман таксама адзначае, што Паланскі, у адрозненні ад большасці рэжысёраў, пры здымках строга абмяжоўвае разнастайнасць выкарыстоўваемай оптыкі, найчасцей карыстаючыся ўсяго дзвюма [[Аб’ектыў|аб’ектывамі]]. Такім чынам ён намагаецца дасягнуць большай аднастайнасці кадраў. Так, у выпадку «''Прывіда пяра''» выкарыстоўваліся толькі 25-міліметровы і 32-міліметровы аб’ектывы<ref name="Filmuforia" />. === Музычнае суправаджэнне === {{Асноўны артыкул|Прывід пяра (саўндтрэк)}} Музычнае суправаджэнне да фільма «''Прывід пяра''» стварыў французскі кампазітар [[Аляксандр Дэспла]]<ref name="Discogs" />. Напісаны ім саўндтрэк спалучае ў сабе элементы {{нп5|Авангардная музыка|авангарднай музыкі|en|Avant-garde music}} і класічнай музыкі канца XIX стагоддзя, а таксама наследуе традыцыям кінамузыкі {{нп5|Жорж Дэлеру|Жоржа Дэлеру|en|Georges Delerue}} і [[Бернард Херман|Бернарда Хермана]]<ref name="AllMusic" />. Саўндтрэк складаецца з сямнаццаці кампазіцый, якія, па вялікім рахунку, рухаюцца вакол адной цэнтральнай тэмы. Практычна ўсе трэкі падтрымліваюць атмасферу саспенсу: некаторыя ціха, як «''Investigation''» і «''The Predecessor''», іншыя больш жвава, як «''Travel to the Island''» і «''In the Woods''». Некаторыя больш працяглыя мелодыі, такія як «''The Truth About Ruth''» і «''Pr Paul Emmett''» уяўляюць сабой апавядальныя фрагменты, якія плаўна развіваюцца ад адной музычнай рэплікі да іншай<ref name="AllMusic" />. Тым не менш, калі разглядаць саўндтрэк да фільма «''Прывід пяра''» у цэлым, то ён успрымаецца хутчэй як шэраг музычных кампазіцый, а не як адзін музычны твор, што аднак не перашкаджае гэтай музыцы цудоўна працаваць у кантэксце фільма<ref name="AllMusic" />. Саўндтрэк быў выпушчаны неўзабаве пасля прэм’еры фільма — 23 лютага 2010 года<ref name="Filmtracks" /><ref name="Soundtrack.Net" />. За музыку да фільма Дэспла быў адзначаны шэрагам кінематаграфічных узнагарод, у тым ліку прэміяй «''[[Сезар]]''» і «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміяй]]''»<ref name="IMDb, Awards" />. === Арышт рэжысёра === У хуткім часе пасля заканчэння здымкаў карціны Раман Паланскі быў запрошаны на {{нп5|Цюрыхскі кінафестываль||en|Zurich Film Festival}} пачэсным госцем. Аднак адразу па прылёце ў Швейцарыю 26 верасня 2009 года рэжысёр быў затрыманы швейцарскай паліцыяй. Арышт адбыўся па запыце ЗША на аснове ордэра 1978 года. Пост-прадакшн карціны быў ненадоўга прыпынены, аднак неўзабаве рэжысёр змог працягнуць працу, знаходзячыся пад хатнім арыштам на сваёй швейцарскай віле. Праз зняволенне рэжысёра прэм’ера фільма на Берлінскім кінафестывалі прайшла ў яго адсутнасці. 12 ліпеня 2010 года ўрад Швейцарыі абвясціў, што не будзе экстрадзіраваць Паланскага ў ЗША<ref name="Bloomberg, 2010-07-12" />. Агулам рэжысёр прабыў пад хатнім арыштам больш за 9 месяцаў. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === Прэм’ера фільма адбылася [[12 лютага]] [[2010]] года ў межах конкурснай праграмы [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-га Берлінскага кінафестывалю]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Апроч таго фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у [[Бялград]]зе (25 лютага), [[Ганконг]]у (27 сакавіка), [[Сідней|Сіднеі]] (13 чэрвеня), [[Мельбурн]]е (25 ліпеня), [[Токіа]] (27 кастрычніка)<ref name="IMDb, Release Info" />. Упершыню карціна выйшла ў шырокі пракат у Германіі і нямецкамоўнай частцы Швейцарыі 18 лютага 2010 года<ref name="IMDb, Release Info" />. Прэм’ера фільма ў Беларусі адбылася 5 жніўня 2010 года<ref name="Tio.by" />. Ніжэй прыведзены спіс прэм’ер фільма паводле краін у храналагічным парадку<ref name="IMDb, Release Info" />: {{columns-list|colwidth=25em| * {{date|12|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Германія}} <small>([[Берлінскі кінафестываль]])</small> * {{date|18|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{date|18|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(нямецкамоўны рэгіён)</small> * {{date|19|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{date|19|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>(абмежаваны пракат)</small> * {{date|19|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Польшча}} * {{date|19|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(італамоўны рэгіён)</small> * {{date|24|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Філіпіны}} * {{date|25|02|2010}}: {{Сцягафікацыя|Сербія}} <small>([[Бялградскі кінафестываль]])</small> * {{date|03|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{date|03|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{date|05|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(абмежаваны пракат)</small> * {{date|17|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(франкамоўны рэгіён)</small> * {{date|18|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} * {{date|18|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} * {{date|19|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{date|19|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Латвія}} * {{date|19|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Эстонія}} * {{date|25|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Данія}} * {{date|26|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Іспанія}} * {{date|26|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} * {{date|27|03|2010}}: {{Сцягафікацыя|Ганконг}} <small>([[Ганконгскі кінафестываль]])</small> * {{date|09|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Італія}} * {{date|09|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{date|16|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{date|16|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Інданезія}} * {{date|16|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} * {{date|16|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Швецыя}} * {{date|22|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Ганконг}} * {{date|22|04|2010}}: {{Сцягафікацыя|Ісландыя}} * Май [[2010]]: {{Сцягафікацыя|Тайланд}} * {{date|11|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} * {{date|13|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} <small>([[Буэнас-Айрэс]])</small> * {{date|20|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{date|20|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|Сінгапур}} * {{date|21|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|ПАР}} * {{date|28|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|Бразілія}} * {{date|28|05|2010}}: {{Сцягафікацыя|Румынія}} * {{date|03|06|2010}}: {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} * {{date|10|06|2010}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} * {{date|13|06|2010}}: {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} <small>([[Сіднейскі кінафестываль]])</small> * {{date|15|07|2010}}: {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} * {{date|15|07|2010}}: {{Сцягафікацыя|Партугалія}} * {{date|25|07|2010}}: {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} <small>([[Мельбурнскі кінафестываль]])</small> * {{date|30|07|2010}}: {{Сцягафікацыя|Тайвань}} * {{date|04|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Філіпіны}} <small>(паўторны пракат)</small> * {{date|05|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Беларусь}} * {{date|05|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Казахстан}} * {{date|05|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{date|06|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Уругвай}} * {{date|12|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{date|19|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Славакія}} * {{date|26|08|2010}}: {{Сцягафікацыя|Чылі}} }} Камерцыйны поспех фільма быў умераным, чаго і варта было чакаць ад фільма з антыамерыканскім пасылам, які не спрыяў поспеху карціны сярод кансерватыўна настроеных амерыканскіх гледачоў. Агулам, пры бюджэце ў 45 мільёнаў долараў, у сусветным пракаце фільм сабраў толькі 60 мільёнаў<ref name="Box Office Mojo" /><ref name="JPBox Office" />. === Рэйтынгі === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|4.5|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[The Daily Telegraph|Daily Telegraph]]'' |rev2Score = {{rating|4|4}}<ref name="Daily Telegraph, Sukhdev Sandhu review" /> |rev3 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' |rev3Score = {{rating|3|5}}<ref name="Empire" /> |rev4 = ''[[FilmAffinity]]'' |rev4Score = {{rating|6.8|10}}<ref name="FilmAffinity" /> |rev5 = ''[[The Guardian|Guardian]]'' |rev5Score = {{rating|4|5}}<ref name="Guardian, Peter Bradshaw review" /> |rev6 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev6Score = {{rating|7.2|10}}<ref name="IMDb" /> |rev7 = ''[[Metacritic]]'' |rev7Score = {{rating|7.7|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev8 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev8Score = {{rating|4|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev9 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev9Score = {{rating|8.4|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev10 = ''[[Time Out (часопіс)|Time Out]]'' |rev10Score = {{rating|4|5}}<ref name="Time Out" /> |rev11 = ''[[Washington Post]]'' |rev11Score = {{rating|3|4}}<ref name="Washington Post, Ann Hornaday review" /> |rev12 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev12Score = {{rating|7.2|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Агрэгатар крытычных аглядаў «''[[Metacritic]]''» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 77 балаў са 100 на аснове 35 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 7.4/10<ref name="Metacritic" />. Паводле даных іншага папулярнага агрэгатара крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''», сярод 206 рэцэнзентаў 173 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 84 %. Глядацкі рэйтынг кінастужкі склаў 70% на аснове больш чым 60 тысяч галасоў<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў сфармулявана наступным чынам: {{цытата|Хаця яму можа неставаць адкрыццяў, уласцівых найлепшым з фільмаў Паланскага, тым не менш „Прывід пяра“ застаецца ў выйгрышы, дзякуючы стыльнай рэжысуры, напружанаму сцэнарыю і моцнай акцёрскай ігры Юэна Мак-Грэгара.<ref name="Rotten Tomatoes" />}} Глядацкія ацэнкі на іншых папулярных сайтах, прысвечаных кіно: 4/5 на сайце «''[[AllMovie]]''»<ref name="AllMovie" />, 3.8/5 на сайце «''[[AlloCiné]]''»<ref name="AlloCiné" />, 6.8/10 на сайце «''[[FilmAffinity]]''»<ref name="FilmAffinity" />, 7.2/10 на сайце «''[[Internet Movie Database|IMDb]]''»<ref name="IMDb" />, 7.2/10 на сайце «''[[КиноПоиск]]''»<ref name="KinoPoisk" />. === Крытыка === Кінастужка была высока ацэнена крытыкамі. Сярод розных складнікаў фільма найбольш высока рэцэнзенты ацанілі рэжысуру [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]]. Некаторыя з аглядальнікаў адзначалі, што «''Прывід пяра''» з’яўляецца найлепшым фільмам Паланскага за некалькі апошніх дзесяцігоддзяў. Так, для кінакрытыка [[Джонатан Разенбаўм|Джонатана Разенбаўма]] «''Прывід пяра''» — найлепшая праца рэжысёра з часоў «''[[Горкі месяц|Горкага месяца]]''» (1992)<ref name="Jonathan Rosenbaum on Bitter Moon" />, для аглядальніка «''[[The Guardian]]''» Філіпа Фрэнча — з часоў фільма «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''» (1979)<ref name="Guardian, Philip French review" />, а для кінакрытыка {{нп5|Джэймс Хоберман|Джэймса Хобермана|en|J. Hoberman}} — з часоў «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жыльца]]''» (1976) або нават «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупіка]]''» (1966)<ref name="Village Voice, Hoberman’s Top 10" />. Пераважная большасць рэцэнзентаў у першую чаргу ўсхваляла талент Паланскага ў стварэнні фільмаў у жанры [[трылер]]а. Так, уплывовы амерыканскі кінакрытык [[Роджэр Эберт]] паставіў кінастужцы чатыры зоркі з чатырох, адзначыўшы: «''Гэты фільм — праца чалавека, які ведае, як здымаць трылер. Размераны, спакойны, упэўнены — гэты фільм планамерна стварае атмасферу саспенсу, не ўпадаючы ў залежнасць ад шока і экшана. <…> У свае 76 гадоў Паланскі нагадвае нам пра рэжысёраў мінулага, калі прафесіяналізм шанаваўся больш, чым мудрагелістае трукацтва, а бесталковая кліпавая манера не падмяняла сабой прадуманы рытм мантажных рашэнняў''»<ref name="Roger Ebert review" />. Аддала належнае рэжысёрскаму майстэрству Паланскага і {{нп5|Манола Даргіс||en|Manohla Dargis}}, аглядальніца з «''[[The New York Times]]''»: «''Не варта недаацэньваць радасці добра зрэжысіраванага фільма. Не ў прыклад шматлікім сучасным галівудскім і псеўдагалівудскім трылерам, якія намагаюцца выціснуць напружанне з мантажнага буйства і сумятні ракурсаў, Паланскі падтрымлівае ў кадры атмасферу саспенсу праз выбар дынамічнага вугла здымкі і непрыкметную каардынацыю рухаў камеры і акцёраў''»<ref name="The New York Times, Manohla Dargis review" />. Аналізуючы кінастужку, крытыкі нярэдка адзначалі, што яна зроблена ў найлепшых традыцыях [[Альфрэд Хічкак|Хічкака]]. Аглядальнік «''[[The Hollywood Reporter]]''» так ахарактарызаваў падабенства прац двух рэжысёраў: «''Як і майстар [Хічкак], Паланскі выбудоўвае свае сцэны пры дапамозе злавеснай музыкі, мантажных рытмаў, абвостранага пачуцця месца і цэнтральнай фігуры бязвіннага чалавека, які штосілы спрабуе ўзяць пад кантроль жах на яве''»<ref name="Hollywood Reporter, Kirk Honeycutt review" />. Гэтаксама праводзіліся паралелі між працай [[Аляксандр Дэспла|Аляксандра Дэспла]] і пастаяннага кампазітара Хічкака — [[Бернард Херман|Бернарда Хермана]]<ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review" />. Аглядальніца «''[[Washington Post|The Washington Post]]''» [[Эн Хорнадэй]] закцэнтавала ўвагу на высокакласнай адаптацыі рамана, адзначыўшы: «''Паланскі плаўна вядзе гледача праз гісторыю, якая на паперы можа здацца смехатворна надуманнай, але ў яго патрабавальным выкананні ажывае, дзякуючы бездакорным дэталям, пераканаўчай ігры і звышнатуральнаму прадбачанню''»<ref name="Washington Post, Ann Hornaday review" />. Не абдзялілі ўвагай крытыкі і акцёрскія працы. Так, {{нп5|Дэвід Дэбні||en|David Denby}}, крытык з часопіса «''{{нп5|The New Yorker||en|The New Yorker}}''», прыйшоў у захапленне ад ігры [[Пірс Броснан|Пірса Броснана]], назваўшы ролю Адама Ланга найлепшай у «''даволі лянівай''» кар’еры акцёра<ref name="New Yorker, David Denby review" />. У сваю чаргу, аглядальніца з «''{{нп5|The New York Observer|Observer|en|The New York Observer}}''» назвала гераіню [[Алівія Уільямс|Алівіі Уільямс]] найбольш складаным персанажам карціны<ref name="Observer, Sara Vilkomerson review" />. [[Кенет Туран]] з «''[[Los Angeles Times]]''» звярнуў асаблівую ўвагу на акцёраў другога плана, адзначыўшы: «''Гэтыя людзі не толькі выдатна іграюць, ўсе яны працуюць разам з рэжысёрам над стварэннем усёабдымнага настрою неадчэпнай няёмкасці, над стварэннем пачуцця, што па-за полем нашага зроку здзяйсняюцца гнюсныя ўчынкі — гэта заўсёды было адным з найбольш моцных бакоў Паланскага''»<ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review" />. Сярод нешматлікіх адмоўных ацэнак адметнай з’яўляецца рэцэнзія ў часопісе «''[[Variety]]''». Кінакрытык {{нп5|Дэрэк Элі||en|Derek Elley}} заявіў, што Раман Паланскі не прыўнёс у карціну ні кроплі сваёй рэжысёрскай індывідуальнасці. Ён папракнуў карціну ў даслоўным капіраванні літаратурнага першавытока, называючы фільм «''адной з самых літаральных экранізацый з часоў Гары Потэра''». Насуперак большасці аглядальнікаў, рэцэнзент акцэнтаваў увагу на нізкім узроўні напружання ў карціне і назваў слабой ігру [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]]<ref name="Variety, Derek Elley review" />. Яшчэ адна адмоўная рэцэнзія была апублікавана ў «''[[New York Post]]''». Крытык {{нп5|Кайл Сміт (крытык)|Кайл Сміт|en|Kyle Smith (critic)}} выказаў думку, што «''Прывід пяра''» — гэта фільм «''пра сістэматычную непавагу да жанчын і вострую неабходнасць экстрадзіраваць злачынцаў''». Рэцэнзент выказаў здзіўленне нахабству Паланскага, які здымае фільм такой тэматыкі, сам знаходзячыся ў вышуку па справе аб сексуальным гвалце<ref name="New York Post, Kyle Smith review" />. У той жа час, амерыканскі кінакрытык {{нп5|Эндру Сарыс||en|Andrew Sarris}}, разглядаючы карціну ў кантэксце складанага жыццёвага шляху рэжысёра, назваў «''Прывіда пяра''» — «''цудам мастацкай і псіхалагічнай стойкасці''»<ref name="FilmComment, Andrew Sarris review" />. === Узнагароды === {{Асноўны артыкул|Спіс узнагарод і намінацый фільма «Прывід пяра»}} Фільм быў адзначаны мноствам прэстыжных кінаўзнагарод, у тым ліку [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбраным мядзведзем''» за найлепшую рэжысуру]] на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]], шасцю «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскімі кінапрэміямі]]''», а таксама чатырма прэміямі «''[[Сезар]]''»<ref name="IMDb, Awards" />. Карціна атрымала больш за дваццаць намінацый як найлепшы фільм года. Сярод перамог у гэтай катэгорыі: гран-пры [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|Міжнароднай федэрацыі кінапрэсы]] — за найлепшы фільм года; «''[[Еўрапейская кінапрэмія]]''», «''{{нп5|Залаты глобус (Італія)|Італьянскі залаты глобус|en|Globo d'oro}}''» і [[Польская кінапрэмія «Арлы»|Польская кінапрэмія «''Арлы''»]] — за найлепшы еўрапейскі фільм; прэмія «''{{нп5|Кінэма Дзюмпо||en|Kinema Junpo}}''» — за найлепшы замежны фільм; у свае топы найлепшых фільмаў карціну ўключылі [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] і {{нп5|Анлайн-кінакрытыкі Нью-Ёрка||en|New York Film Critics Online}}. Сярод розных складнікаў фільма найбольшай увагі ўдастоіліся рэжысёрская праца [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]], сцэнарная праца Рамана Паланскага і [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]], музыка [[Аляксандр Дэспла|Аляксандра Дэспла]], а таксама акцёрскія працы [[Алівія Уільямс|Алівіі Уільямс]], [[Пірс Броснан|Пірса Броснана]] і [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]]<ref name="IMDb, Awards" />. Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''», агульная колькасць узнагарод фільма дасягнула 33, акрамя таго карціна была адзначана яшчэ 55 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col"|Перамог !scope="col"|Намінацый !scope="col" class="unsortable"|Спасылкі |- | [[Еўрапейская кінапрэмія]] || align="center"|6 || align="center"|8 || <ref name="European Film Awards 2010, Nominations" /><ref name="Hollywood Reporter, European Film Awards 2010, Nominations" /><ref name="European Film Awards 2010, Winners" /><ref name="Guardian, European Film Awards 2010" /><ref name="Variety, European Film Awards 2010" /> |- | [[Сезар]] || align="center"|4 || align="center"|8 || <ref name="César 2011" /><ref name="Hollywood Reporter, César 2011" /><ref name="Variety, César 2011" /> |- | {{нп5|Залатая зорка французскага кіно||fr|Étoiles d'or du cinéma français}} || align="center"|2 || align="center"|3 || <ref name="AlloCiné, Etoiles d'Or" /> |- | [[Люм’ер (прэмія)|Люм’ер]] || align="center"|2 || align="center"|3 || <ref name="Cineuropa, Lumières Awards 2011" /><ref name="Variety, Lumières Awards 2011" /> |- | {{нп5|Залаты глобус (Італія)|Італьянскі залаты глобус|en|Globo d'oro}} || align="center"|2 || align="center"|2 || <ref name="Corriere del Mezzogiorno, Globo d’oro 2010" /><ref name="Cineuropa, Globo d’oro 2010" /> |- | [[Міжнародная анлайн-кінапрэмія]] || align="center"|1 || align="center"|4 || <ref name="IMDb, INOCA 2011" /> |- | [[Міжнароднае таварыства аматараў кіно]] || align="center"|1 || align="center"|4 || <ref name="ICS Awards 2011, Nominations" /><ref name="ICS Awards 2011, Winners" /> |- | {{нп5|Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі||en|International Film Music Critics Association}} || align="center"|1 || align="center"|3 || <ref name="IFMCA Awards 2011, Nominations" /><ref name="IFMCA Awards 2011, Winners" /> |- | [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] || align="center"|1 || align="center"|3 || <ref name="Los Angeles Times, NSFC Awards 2011" /> |- | [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] || align="center"|1 || align="center"|2 || <ref name="LAFCA Awards 2010" /><ref name="Hollywood Reporter, LAFCA Awards 2010" /><ref name="BroadwayWorld, Critics awards 2010" /><ref name="Entertainment Weekly, Critics awards 2010" /> |- | [[Берлінскі кінафестываль]] || align="center"|1 || align="center"|2 || <ref name="Berlinale 2010" /><ref name="BBC News, Berlinale 2010" /> |- | {{нп5|Лонданскае кола кінакрытыкаў||en|London Film Critics' Circle}} || align="center"|1 || align="center"|2 || <ref name="AwardsDaily, LFCC Awards 2011, Nominations" /><ref name="Hollywood Reporter, LFCC Awards 2011, Nominations" /><ref name="IndieWire, LFCC Awards 2011" /><ref name="Screen International, LFCC Awards 2011" /> |- | [[CinEuphoria]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="CinEuphoria 2011" /> |- | {{нп5|Анлайн-кінакрытыкі Нью-Ёрка||en|New York Film Critics Online}} || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="BroadwayWorld, Critics awards 2010" /><ref name="Entertainment Weekly, Critics awards 2010" /> |- | [[Інтэрнэт-таварыства кінакрытыкаў]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="IMDb, IFCS Awards 2010" /> |- | {{нп5|Ірландская прэмія кіно і тэлебачання||fr|Irish Film and Television Awards}} || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="Variety, Irish Film and TV Awards 2011" /> |- | {{нп5|Кінэма Дзюмпо||en|Kinema Junpo}} || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="Chino Kino, Kinema Junpo Awards 2012" /> |- | [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="FIPRESCI, Special Awards 2010" /><ref name="FIPRESCI, Special Awards" /> |- | [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="Hollywood Reporter, NBR 2010" /> |- | [[Польская кінапрэмія «Арлы»]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="Orły 2011" /> |- | [[Супольнасць ланцуга прэмій]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="IMDb, ACCA 2010" /> |- | [[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] || align="center"|1 || align="center"|1 || <ref name="World Soundtrack Awards 2010" /> |- | {{нп5|Кінаапытанне «Village Voice»||en|Village Voice Film Poll}} || align="center"|0 || align="center"|6 || <ref name="Village Voice, VVFP Awards 2010" /> |- | {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання||pt|Prémio Online Film & Television Association}} || align="center"|0 || align="center"|4 || <ref name="OFTA Awards 2011" /> |- | {{нп5|Залаты Дэрбі||fr|Gold Derby Awards}} || align="center"|0 || align="center"|4 || <ref name="Gold Derby Awards 2011" /> |- | [[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]] || align="center"|0 || align="center"|4 || <ref name="Satellite 2010" /> |- | {{нп5|Апытанне крытыкаў «IndieWire»||en|IndieWire Critics Poll}} || align="center"|0 || align="center"|3 || <ref name="IndieWire, ICP Awards 2010" /> |- | {{нп5|Брытанская кінапрэмія «Evening Standard»||en|Evening Standard British Film Awards}} || align="center"|0 || align="center"|3 || <ref name="Evening Standard British Film Awards 2011, Nominations" /><ref name="BBC, Evening Standard awards 2011" /> |- | [[Італьянская анлайн-кінапрэмія]] || align="center"|0 || align="center"|3 || <ref name="IMDb, IOMA 2011" /> |- | [[Гаўдзі (прэмія)|Гаўдзі]] || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="Gaudí 2011" /> |- | [[Гоя (прэмія)|Гоя]] || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="Goya 2011" /><ref name="Telegraph, Goya 2011" /> |- | {{нп5|Дублінскае кола кінакрытыкаў||en|Dublin Film Critics' Circle}} || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="Irish Times, DFCC Awards 2010" /> |- | {{нп5|Імперыя (кінапрэмія)|Імперыя|en|Empire Awards}} || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="Digital Spy, Empire Awards 2011" /> |- | [[Паўднёва-Каліфарнійскі ўніверсітэт]] || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="UCS News, USC Scripter Awards 2011" /><ref name="Film Stage, USC Scripter Awards 2011" /> |- | [[Сярэбраная стужка]] || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="MYmovies, Nastri d’Argento 2010, Le nomination" /><ref name="CineZapping, Nastri d’Argento 2010, Le nomination" /><ref name="Critamor, Nastri d’Argento 2010" /> |- | {{нп5|Сярэбраны кондар||es|Premios Cóndor de Plata}} || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="Cóndor de Plata 2011" /> |- | {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Фенікса||fr|Phoenix Film Critics Society}} || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Nominations" /><ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Winners" /> |- | [[Хлатрудзіс]] || align="center"|0 || align="center"|1 || <ref name="Chlotrudis 2011" /> |} == Аналіз == === Рэжысёрскае майстэрства === [[Выява:LeuchtturmRotesKliff_KampenSylt.jpg|міні|Маяк на востраве Зюльт, які з’яўляецца ў фільме.]] Паланскі працаваў у жанравых каардынатах палітычнага дэтэктыва, якія не прадугледжваюць экзістэнцыяльных прасвятленняў. Аднак рэжысёрскія рашэнні Паланскага выдаюць руку дасведчанага майстра. Першая гутарка Ланга з «''прывідам''» знятая так, як быццам той спрабуе «''закадрыць''» дзяўчыну (рукі і ногі шырока расстаўлены, шклянка ў руцэ), — яркі прыклад таго, як адной-адзінай позы рэжысёру дастаткова, каб выявіць псіхалагічнае ядро свайго героя, яго стаўленне да патэнцыйнай аўдыторыі. Іншым прыкладам можа паслужыць сцэна, у якой «''прывід''» выводзіць героя Броснана на чыстую ваду. Ён рэзка нахіляецца да камеры, «''як быццам у яго ўсяліліся дэманы''». Паводле слоў {{нп5|Манола Даргіс|Манолы Даргіс|en|Manohla Dargis}}, адзін гэты вобраз «''варты тузіна оскараўскіх намінацый''»<ref name="The New York Times, Manohla Dargis review" />. Атмасфернасці фільму дадаюць свінцовыя хвалі зімовага мора, паўманахромныя астраўныя пейзажы і часты дождж<ref name="The New York Times, Manohla Dargis review" />. Няўтульная прырода пагражае ў любую хвіліну ўварвацца ў халодна-шэры дом экс-прэм’ера праз вялізныя вокны<ref name="The New York Times, Manohla Dargis review" /><ref name="Roger Ebert review" />. Занадта прасторныя інтэр'еры гэтага ўльтрасучаснага будынка сугучныя душэўнаму вакууму яго жыхароў, не выключаючы і галоўнага героя, які раз-пораз аказваецца замкнёны ў цэнтры сіметрычна выбудаваных мізансцэн<ref name="ASC, Jim Hemphill review" />. Воку прыемна слізгаць па прывабна-гладкіх тэкстурах элітных асабнякоў, але па меры развіцця падзей ад іх усё мацней вее магільным холадам<ref name="ASC, Jim Hemphill review" /><ref name="Российская газета, Валерий Кичин" />. Дзіўныя супярэчнасці і злавесныя намёкі ствараюць вельмі праўдападобны свет, дзе кожны персанаж за фасадам прыязнасці тоіць цёмныя сакрэты<ref name="The New York Times, Manohla Dargis review" /><ref name="Roger Ebert review" />. У «''Прывідзе пяра''» ўсе забойствы і ўвесь гвалт пакінуты за кадрам. Гэта тычыцца і гібелі галоўнага героя ў апошняй сцэне фільма. Яна была зымправізавана Паланскім па ходзе здымак<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />. У сцэнарыі меркавалася, што Рут рушыць услед за пісьменнікам надвор, дзе ён — як і належыць прывіду — згубіцца ў лонданскім натоўпе<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />. У канчатковай жа версіі фільма гледачу даюць зразумець, што герой гіне, хоць і пакінуты элемент апавядальнай недагаворанасці ў духу «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''». За тым, што адбываецца, з вывешанага на будынку рэкламнага плаката назірае, ухмыляючыся, Ланг. Такі фінал цалкам у духу Паланскага, героі якога часта б’юцца ў сетках закулісна-ірацыянальных сіл, і перамога застаецца менавіта за апошнімі<ref name="Коммерсантъ, Андрей Плахов" />. Вось як выказаўся наконт фінальнай сцэны выканаўца ролі «''прывіда''» [[Юэн Мак-Грэгар]]: {{цытата|Гэта знята адным планам. Не думаю, каб камера рухалася. Калі яна і рухаецца, то паказвае, як я выходжу з дзвярэй, і затым замірае. Гэта цудоўна з апавядальнага пункту гледжання. Гэта класіка рэжысуры. Гэта класічны Паланскі. Можна сабе ўявіць, як іншыя рэжысёры зрабілі б тут паўсотні ракурсаў, а ён проста адварочвае камеру, пакідаючы нашаму ўяўленню дадумваць, што ж адбылося за межамі экрана, і гэта цудоўна<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />.}} === Палітычныя алюзіі === [[Выява:Polanski ghost dreharbeiten.jpg|міні|Плакат, на якім выяўлены Адам Ланг.]] «''Прывід пяра''» — палітычная прытча, цесна звязаная з бягучымі падзеямі. Персанаж Адама Ланга, адстаўнога брытанскага прэм’ер-міністра, шмат у чым падобны да [[Тоні Блэр]]а<ref name="BBC News" />. Сам аўтар рамана і суаўтар сцэнарыя [[Роберт Харыс]] фармальна адмаўляе, што правобразам Ланга з’яўляецца Блэр, паколькі ідэя кнігі, паводле яго слоў, узнікла задоўга да абрання Блэра прэм’ерам. Тым не менш, многія аглядальнікі пазнаюць у Лангу — палітыку, які не зрабіў ніводнага кроку супраць інтарэсаў ЗША — фігуру брытанскага прэм’ер-міністра падчас вайны ў Іраку. На гэта ўказваюць шматлікія дэталі. Адна з іх — лозунг «''ЛГУН''» ({{lang-en|LIAR}}), які можна заўважыць на плакатах пратэстуючых супраць Ланга: праціўнікі Блэра, у сваю чаргу, практыкавалі выкарыстанне анаграмы Тоні Б. Лгун ({{lang-en|Tony B. Liar}})<ref name="Critical Mind" /><ref name="AlloCiné, The Ghost Writer sur France 2" />. Яшчэ адзін намёк можна заўважыць у назве зброевай кампаніі «''Hatherton''», якая прадстаўляе Лангу ў арэнду прыватны самалёт: гэтая назва сугучная назве амерыканскай кампаніі «''{{нп5|Halliburton||en|Halliburton}}''», якая падазравалася ў змове з палітычным светам<ref name="Critical Mind" />. Паланскі ў сваім фільме вырашыў зрабіць вобраз больш абагульненым і адмовіўся надаць экс-прэм’еру партрэтнае падабенства з брытанскім палітыкам. Паводле меркавання [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]], выканаўцы галоўнай ролі, фільм быў бы асуджаны на правал, калі б яго стваральнікі прыняліся выдаваць паказаныя падзеі за рэальныя ці паспрабавалі б зрабіць Адама Ланга як мага больш падобным на Блэра<ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview" />. Сваёй манерай трымацца і знешнім выглядам герой Броснана шматлікім рэцэнзентам нагадаў хутчэй [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. Просталінейнасць кіраўніка дзяржавы, замаскіраваная прывабнай усмешкай, у рэцэнзента сайта «''[[AllMovie]]''» выклікала ў памяці вобраз [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]]: «''Сучаснае ўвасабленне банальнасці зла, чалавек без прынцыпаў, чалавек абмежаванай фантазіі і інтэлекту''»<ref name="AllMovie, Review by Bruce Eder" />. У той жа час былы міністр замежных спраў сваёй знешнасцю нагадвае {{нп5|Робін Кук|Робіна Кука|en|Robin Cook}} (міністра, які не ладзіў з Блэрам па многіх пытаннях), а прамільгнуўшая на тэлеэкране віцэ-прэзідэнт ЗША — дзяржсакратара [[Кандаліза Райс|Кандалізу Райс]]<ref name="Roger Ebert review" />. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Ain't It Cool News">{{cite web|url=http://legacy.aintitcool.com/node/44177|title=Mr. Beaks Interrogates THE GHOST WRITER Novelist-Screenwriter Robert Harris!|author=|date=2010-03-05|publisher=Сайт «''{{нп5|Ain't It Cool News||en|Ain't It Cool News}}''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/the-ghost-writer-v424212|title=The Ghost Writer (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-18}}</ref> <ref name="AllMovie, Review by Bruce Eder">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/the-ghost-writer-v424212/review|title=The Ghost Writer (2010) — Review by Bruce Eder|author=Bruce Eder|date=|publisher=Сайт «''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-02}}</ref> <ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-ghost-writer-original-motion-picture-soundtrack-mw0001960548|title=The Ghost Writer (Original Motion Picture Soundtrack) — Alexandre Desplat|author=|date=|publisher=Сайт «''[[AllMusic]]''»|lang=en|accessdate=2020-11-01}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=132406.html|title=The Ghost Writer|author=|date=|publisher=Сайт «''[[AlloCiné]]''»|lang=fr|accessdate=2020-11-15}}</ref> <ref name="AlloCiné, Etoiles d'Or">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/festivals/festival-144/edition-18354135/palmares/|title=Prix et nominations : Etoiles d'Or de la Presse du Cinéma Français 2011|publisher=Сайт «''[[AlloCiné]]''»|lang=fr|accessdate=2020-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031194658/https://www.allocine.fr/festivals/festival-144/edition-18354135/palmares/|archivedate=31 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="AlloCiné, The Ghost Writer sur France 2">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/article/fichearticle_gen_carticle=18665492.html|title=The Ghost Writer sur France 2 : quel homme politique a inspiré le personnage joué par Pierce Brosnan ?|author=|date=2017-07-09|publisher=Сайт «''[[AlloCiné]]''»|lang=fr|accessdate=2020-10-27}}</ref> <ref name="ASC, Jim Hemphill review">{{cite web|url=https://theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.html|title=DVD Playback: The Ghost Writer (2010)|author=Jim Hemphill|date=|publisher=Сайт {{нп5|Амерыканскае таварыства кінааператараў|Амерыканскага таварыства кінааператараў|en|American Society of Cinematographers}}|lang=en|accessdate=2020-10-19}}</ref> <ref name="AwardsDaily, LFCC Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/2010/12/20/31st-london-critics-circle-film-awards-nominations/|title=31st London Critics’ Circle nominations|author=Ryan Adams|date=2010-12-20|publisher=Сайт «''AwardsDaily''»|lang=en|accessdate=2021-01-24|archive-date=11 мая 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511161218/https://www.awardsdaily.com/2010/12/20/31st-london-critics-circle-film-awards-nominations/|url-status=dead}}</ref> <ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Nominations">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/2010/12/14/phoenix-film-critics-society-awards-nominations/|title=Phoenix Film Critics Society Awards Nominations|author=Ryan Adams|date=2010-12-14|publisher=Сайт «''AwardsDaily''»|lang=en|accessdate=2021-01-24|url-status=dead|archive-date=30 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130042222/https://www.awardsdaily.com/2010/12/14/phoenix-film-critics-society-awards-nominations/}}</ref> <ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Winners">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/2010/12/28/phoenix-film-critics-go-for-the-kings-speech/|title=Phoenix Film Critics Go for the King’s Speech, Nolan|author=Sasha Stone|date=2010-12-28|publisher=Сайт «''AwardsDaily''»|lang=en|accessdate=2021-01-24|archive-date=31 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131051119/https://www.awardsdaily.com/2010/12/28/phoenix-film-critics-go-for-the-kings-speech/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Babelsberg">{{cite web|url=https://www.studiobabelsberg.com/unternehmen/presse-news/details/news/roman-polanski-studio-babelsberg-hat-hochqualifizierte-und-leidenschaftliche-crews/|title=Roman Polanski: „Studio Babelsberg hat hochqualifizierte und leidenschaftliche Crews“|author=|date=2009-02-20|publisher=Сайт «''[[Babelsberg Studio]]''»|lang=de|accessdate=2020-08-20}}</ref> <ref name="BBC, Evening Standard awards 2011">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-12384504|title=Garfield dethrones Firth at Evening Standard awards|author=Tim Masters|date=2011-02-08|publisher=Сайт «''[[BBC]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="BBC News, Berlinale 2010">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8526500.stm|title=Roman Polanski wins best director award at Berlin|author=|date=2010-02-20|publisher=Сайт «''[[BBC|BBC News]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="BBC News">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/8576156.stm|title=How realistic is new Polanski film The Ghost?|author=Barbara Plett|date=2010-03-19|publisher=Сайт «''[[BBC|BBC News]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-02}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=theghostwriter.htm|title=The Ghost Writer (2010)|publisher=Сайт «''[[Box Office Mojo]]''»|accessdate=2020-04-05}}</ref> <ref name="Berlinale 2010">{{cite web|url=https://www.berlinale.de/en/archive/jahresarchive/2010/03_preistraeger_2010/03_preistraeger_2010.html|title=Prizes & Honours 2010|author=|date=|publisher=Сайт [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Bloomberg, 2010-07-12">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|title=Switzerland Won’t Extradite Polanski Over 1977 Case|author=Naomi Kresge, Paul Verschuur|date=2010-07-12|publisher=Сайт «''[[Bloomberg]]''»|lang=en|accessdate=2020-09-17}}</ref> <ref name="BroadwayWorld, Critics awards 2010">{{cite web|url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Sorkin-Portman-More-Win-Critics-Circle-Awards-20101212|title=Sorkin, Portman & More Win Critics Circle Awards|author=|date=2010-12-12|publisher=Сайт «''{{нп5|BroadwayWorld||en|BroadwayWorld}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> <ref name="César 2011">{{cite web|url=http://www.academie-cinema.org/ceremonie/palmares.html?annee=2011|title=Palmarès 2011 — 36ème Cérémonie des César|publisher=Сайт Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа|lang=fr|accessdate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729030044/http://www.academie-cinema.org/ceremonie/palmares.html?annee=2011|archivedate=29 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="Chino Kino, Kinema Junpo Awards 2012">{{cite web|url=http://www.chinokino.com/2012/01/2012-kinema-junpo-awards-for-japanese.html|title=2012 Kinema Junpo Awards for Japanese Film - winners|author=David Eng|date=2012-01-27|publisher=Сайт «''Chino Kino''»|lang=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> <ref name="Chlotrudis 2011">{{cite web|url=https://chlotrudis.org/awards/past-awards/2011-17th-annual-awards-march-20-2011/|title=2011, 17th Annual Awards, March 20, 2011|author=|date=|publisher=Сайт кінапрэміі «''[[Хлатрудзіс]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-23}}</ref> <ref name="CinEuphoria 2011">{{cite web|url=http://cineuphoria-top-ano.blogspot.com/2011/|title=CinEuphoria Top do Ano - Competição Internacional|author=|date=2011-01-13|publisher=Сайт «''CinEuphoria''»|lang=pt|accessdate=2021-01-29}}</ref> <ref name="Cineuropa, 2007-11-09">{{cite web|url=https://www.cineuropa.org/en/newsdetail/80797/|title=Ghost: A political thriller for Polanski|author=Fabien Lemercier|date=2011-11-09|publisher=Сайт «''[[Cineuropa]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-31}}</ref> <ref name="Cineuropa, Globo d’oro 2010">{{cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/147989/|title=Loose Cannons wins Golden Globes|author=Camillo De Marco|date=2010-07-02|publisher=Сайт анлайн-часопіса «''{{нп5|Cineuropa||de|Cineuropa}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Cineuropa, Lumières Awards 2011">{{cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/194491/|title=Of Gods and Men crowned Best Film at Lumières|author=Fabien Lemercier|date=2011-01-17|publisher=Сайт анлайн-часопіса «''{{нп5|Cineuropa||de|Cineuropa}}''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="CineZapping, Nastri d’Argento 2010, Le nomination">{{cite web|url=https://www.cinezapping.com/le-nomination-dei-nastri-dargento-2010/|title=Le nomination dei Nastri d’Argento 2010|author=|date=2010-05-29|publisher=Сайт «''CineZapping''»|lang=it|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="Cóndor de Plata 2011">{{cite web|url=http://www.cronistasdecine.org.ar/content/view/198/41/|title=Ganadores de la 59º Entrega de los Premios Cóndor de Plata|author=|date=|publisher=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Аргенціны|Асацыяцыі кінакрытыкаў Аргенціны|en|Argentine Film Critics Association}}|lang=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923073249/http://www.cronistasdecine.org.ar/content/view/198/41/|archivedate=2013-09-23}}</ref> <ref name="Corriere del Mezzogiorno, Globo d’oro 2010">{{cite web|url=https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/notizie/spettacoli/2010/3-giugno-2010/pippo-mezzapesa-candidato-globo-d-oro--1703131367962.shtml|title=Pippo Mezzapesa candidato al Globo d’oro|author=Mariangela Pollonio|date=2010-06-03|publisher=Сайт «''Corriere del Mezzogiorno''»|lang=it|accessdate=2021-01-16|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050837/https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/notizie/spettacoli/2010/3-giugno-2010/pippo-mezzapesa-candidato-globo-d-oro--1703131367962.shtml|url-status=dead}}</ref> <ref name="Critamor, Nastri d’Argento 2010">{{cite web|url=https://www.critamor.it/online/?p=7960|title=Nastri d’Argento: Mine vaganti e Virzì miglior regista|author=|date=2010-06-19|publisher=Сайт «''Critamor''»|lang=it|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="Critical Mind">{{cite web|url=http://critical-mind.overblog.com/the-ghost-writer-an-elegant-and-icy-political-thriller|title=The Ghost Writer : an elegant and icy political thriller|author=|date=2013-06-02|publisher=Сайт «''critical-mind.overblog.com''»|lang=|accessdate=2020-10-27}}</ref> <ref name="Daily Mail, 2008-12-12">{{cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1093971/Kim-Cattrall-sets-sights-No-10-Sex-City-stars-movie-love-triangle-ex-PM.html|title=Kim Cattrall sets her sights on No.10: Sex and the City star's movie love triangle with ex-PM|author=Baz Bamigboye|date=2008-12-12|publisher=Сайт газеты «''[[Daily Mail]]''»|lang=en|accessdate=2020-11-03}}</ref> <ref name="Daily Telegraph, Sukhdev Sandhu review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/7595609/The-Ghost-review.html|title=The Ghost, review|author=Sukhdev Sandhu|date=2010-04-15|publisher=Сайт «''[[The Daily Telegraph]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-20}}</ref> <ref name="Digital Spy, Empire Awards 2011">{{cite web|url=https://www.digitalspy.com/movies/a311307/in-full-empire-awards-2011-winners/|title=In Full: Empire Awards 2011 Winners|author=Simon Reynolds|date=2011-03-27|publisher=Сайт «''{{нп5|Digital Spy||en|Digital Spy}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Alexandre-Desplat-The-Ghost-Writer/release/9091281|title=Alexandre Desplat — The Ghost Writer|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Discogs]]''»|lang=en|accessdate=2018-10-14}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, Critics awards 2010">{{cite web|url=https://ew.com/article/2010/12/12/social-network-wins-l-a-boston-new-york-online-critics-awards/|title='Social Network' wins L.A., Boston, New York Online critics awards|author=Dave Karger|date=2010-12-12|publisher=Сайт часопіса «''[[Entertainment Weekly]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> <ref name="European Film Awards 2010, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2010.108.0.html|title=European Film Academy: Nominations for the 23rd European Film Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-01-16|archive-date=19 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819020223/https://www.europeanfilmacademy.org/2010.108.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="European Film Awards 2010, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|title=European Film Academy: 2010|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209171345/https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|archivedate=9 снежня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Empire">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/ghost-2-review/|title=The Ghost Review|author=Ian Nathan|date=2010-04-15|publisher=Сайт «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-18}}</ref> <ref name="Evening Standard British Film Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/culture/film/london-evening-standard-british-film-awards-carey-and-keira-vie-for-best-actress-title-6551772.html|title=London Evening Standard British Film Awards: Carey and Keira vie for best actress title|author=|date=2012-04-10|publisher=Сайт газеты «''{{нп5|Evening Standard||en|Evening Standard}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film480586.html|title=The Ghost Writer (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[FilmAffinity]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-18}}</ref> <ref name="FilmComment, Andrew Sarris review">{{cite web|url=https://www.filmcomment.com/article/the-accidental-auteurist-roman-polanski/|title=The Perils of Polanski: Art imitates life in The Ghost Writer|author={{нп5|Эндру Сарыс|Andrew Sarris|en|Andrew Sarris}}|date=May—June 2010|publisher=Сайт «''[[FilmComment]]''»|lang=en|accessdate=2020-11-15}}</ref> <ref name="Film Stage, USC Scripter Awards 2011">{{cite web|url=https://thefilmstage.com/the-social-network-wins-2011-usc-scripter-award/|title=‘The Social Network’ Wins 2011 USC Scripter Award|author=Jonathan Sullivan|date=2011-02-05|publisher=Сайт «''Film Stage''»|lang=en|accessdate=2021-01-27}}</ref> <ref name="Filmtracks">{{cite web|url=https://www.filmtracks.com/titles/ghost_writer.html|title=The Ghost Writer (Alexandre Desplat)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Filmtracks]]''»|lang=en|accessdate=2020-11-02}}</ref> <ref name="Filmuforia">{{cite web|url=http://filmuforia.co.uk/pawel-edelman-asterclass/|title=Pawel Edelman — Cinematographer|author=Meredith Taylor|date=2013-11-16|publisher=Сайт «''[[Filmuforia]]''»|lang=en|accessdate=2020-11-04}}</ref> <ref name="FIPRESCI, Special Awards">{{cite web|url=https://fipresci.org/specialaward/?award-type=17424|title=Special Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|Міжнароднай федэрацыі кінапрэсы]]|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="FIPRESCI, Special Awards 2010">{{cite web|url=http://www.fipresci.org/awards/special_awards/special_awards_2010.htm|title=FIPRESCI — Special Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|Міжнароднай федэрацыі кінапрэсы]]|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131129082913/http://www.fipresci.org/awards/special_awards/special_awards_2010.htm|archivedate=2013-11-29}}</ref> <ref name="Gaudí 2011">{{cite web|url=https://www.academiadelcinema.cat/ca/premis-gaudi/iii-premis-gaudi/category/nominades-iii-premis-gaudi|title=Nominades - III Premis Gaudí|author=|date=|publisher=Сайт {{нп5|Каталонская кінаакадэмія|Каталонскай кінаакадэміі|en|Catalan Film Academy}}|lang=ca|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Gold Derby Awards 2011">{{cite web|url=https://www.goldderby.com/2010-goldderby-film-awards/|title=2010 GoldDerby Film Awards|author=|date=2016-03-07|publisher=Сайт прэміі «''{{нп5|Залаты Дэрбі||fr|Gold Derby Awards}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-22}}</ref> <ref name="Goya 2011">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/25-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2011|author=|date=|publisher=Сайт прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''»|lang=es|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Guardian, European Film Awards 2010">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/dec/05/roman-polanski-film-ghost-writer|title=Roman Polanski film The Ghost Writer dominates European awards|author=Xan Brooks|date=2010-12-05|publisher=Сайт «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Guardian, Philip French review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/apr/18/the-ghost-roman-polanski-review|title=The Ghost|author=Philip French|date=2010-04-18|publisher=Сайт «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-19}}</ref> <ref name="Guardian, Peter Bradshaw review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/feb/12/roman-polanski-ghost-writer|title=The Ghost Writer|author=Peter Bradshaw|date=2010-02-12|publisher=Сайт «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-20}}</ref> <ref name="Hollywood News, Ewan McGregor interview">{{cite web|url=https://www.hollywoodnews.com/2010/03/04/ewan-mcgregor-discusses-polanski-and-politics-on-the-ghost-writer/|title=Ewan McGregor discusses Polanski and politics on ‘The Ghost Writer’|date=2010-03-04|publisher=Сайт «''[[Hollywood News]]''»|lang=en|accessdate=2020-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017173956/http://www.hollywoodnews.com/2010/03/04/ewan-mcgregor-discusses-polanski-and-politics-on-the-ghost-writer/|archivedate=17 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, 2009-01-21">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/roman-polanskis-ghost-adds-two-78023|title=Roman Polanski's 'Ghost' adds two|author=Gregg Kilday|date=2009-01-21|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-20}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, César 2011">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/gods-men-named-best-film-161411|title='Of Gods and Men' Named Best Film at France's Cesar Awards|author=Rebecca Leffler|date=2011-02-25|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, European Film Awards 2010, Nominations">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/ghost-writer-leads-european-film-42527|title='Ghost Writer' Leads European Film Award Nominations|author=Stuart Kemp|date=2010-11-06|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Kirk Honeycutt review">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/ghost-writer-film-review-29273|title=The Ghost Writer -- Film Review|author=Kirk Honeycutt|date=2010-10-14|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-02-01}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, LAFCA Awards 2010">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/la-film-critics-assn-names-59064|title=L.A. Film Critics Assn. Names 'Social Network' Best Picture|author=Gregg Kilday|date=2010-12-12|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-17}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, LFCC Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/kings-speech-year-lead-nominations-61748|title='The King's Speech,' 'Another Year' Lead Nominations at London Critics' Circle Film Awards|author=Philiana Ng|date=2010-12-20|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, NBR 2010">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/social-network-named-film-national-55630|title='The Social Network' Named Best Film By National Board of Review|author=Gregg Kilday|date=2010-12-02|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="ICS Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://icsfilm.org/our-yearly-awards/2011-ics-award-nominees/|title=2011 ICS Award Nominees|author=Beth Stevens|date=2011-01-23|publisher=Сайт [[Міжнароднае таварыства аматараў кіно|Міжнароднага таварыства аматараў кіно]]|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="ICS Awards 2011, Winners">{{cite web|url=https://icsfilm.org/our-yearly-awards/2011-ics-award-winners/|title=2011 ICS Award Winners|author=Beth Stevens|date=2011-02-17|publisher=Сайт [[Міжнароднае таварыства аматараў кіно|Міжнароднага таварыства аматараў кіно]]|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="IFMCA Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=http://filmmusiccritics.org/2011/02/ifmca-announces-its-2010-nominees-for-scoring-excellence/|title=IFMCA announces its 2010 nominees for scoring excellence|author=|date=2011-02-11|publisher=Сайт {{нп5|Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі|Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі|en|International Film Music Critics Association}}|lang=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> <ref name="IFMCA Awards 2011, Winners">{{cite web|url=http://filmmusiccritics.org/2011/02/ifmca-announces-its-2010-winners-for-scoring-excellence/|title=IFMCA announces its 2010 Winners for scoring excellence|author=|date=2011-02-24|publisher=Сайт {{нп5|Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі|Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі|en|International Film Music Critics Association}}|lang=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1139328/|title=The Ghost Writer (2010) — IMDb|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1139328/awards|title=The Ghost Writer — Awards|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> <ref name="IMDb, ACCA 2010">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0002990/2010/1|title=Awards Circuit Community Awards (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-29}}</ref> <ref name="IMDb, IFCS Awards 2010">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0003095/2010/1|title=Internet Film Critic Society (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-29}}</ref> <ref name="IMDb, INOCA 2011">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0003084/2011/1/|title=International Online Cinema Awards (INOCA) (2011)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-21}}</ref> <ref name="IMDb, IOMA 2011">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0002994/2011/1|title=Italian Online Movie Awards (IOMA) (2011)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-27}}</ref> <ref name="IMDb, Locations">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1139328/locations|title=The Ghost Writer — Filming & Production|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-20}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1139328/releaseinfo|title=The Ghost Writer — Release Info|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-18}}</ref> <ref name="Independent, 2007-02-03">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|title=Polanski to bring best-seller on last days of Pompeii to the big screen|author=Matthew Beard|date=2007-02-03|publisher=Сайт «''[[Independent]]''»|lang=en|accessdate=2020-10-24}}</ref> <ref name="IndieWire, ICP Awards 2010">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/12/the-social-network-tops-indiewires-2010-critics-poll-244113/|title=“The Social Network” Tops indieWIRE’s 2010 Critics Poll|author=Peter Knegt|date=2010-12-20|publisher=Сайт «''{{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-25}}</ref> <ref name="IndieWire, LFCC Awards 2011">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2011/02/social-network-kings-speech-lead-london-critics-circle-winners-243665/|title=“Social Network,” “King’s Speech” Lead London Critics Circle Winners|author=Peter Knegt|date=2011-02-11|publisher=Сайт «''{{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-24}}</ref> <ref name="Irish Times, DFCC Awards 2010">{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2010/12/31/the-dublin-film-critics-circle-waves-goodbye-to-2010/|title=The Dublin Film Critics Circle waves goodbye to 2010|author=Donald Clarke|date=2010-12-31|publisher=Сайт «''{{нп5|The Irish Times||en|The Irish Times}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210329082530/https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2010/12/31/the-dublin-film-critics-circle-waves-goodbye-to-2010/|archivedate=29 сакавіка 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Jonathan Rosenbaum on Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.jonathanrosenbaum.net/2020/09/sex-games/|title=Sex Games (on Polanski’s BITTER MOON)|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=2020-09-29|publisher=Сайт [[Джонатан Разенбаўм|Джонатана Разенбаўма]]|lang=en|accessdate=2020-11-15}}</ref> <ref name="JPBox Office">{{cite web|url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=11143|title=The Ghost Writer (2010) — JPBox Office|publisher=Сайт «''JPBox Office''»|lang=fr|accessdate=2020-08-15}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/418790/|title=Призрак — КиноПоиск|author=|date=|publisher=Сайт «''[[КиноПоиск]]''»|lang=ru|accessdate=2020-08-18}}</ref> <ref name="La Presse">{{cite web|url=https://www.lapresse.ca/cinema/nouvelles/201207/17/01-4549405-the-ghost-writer-polanski-en-mode-thriller.php|title=The Ghost Writer: Polanski en mode thriller|author=Marc-André Lussier|date=2010-03-13|publisher=Сайт «''La Presse''»|lang=fr|accessdate=2020-08-02}}</ref> <ref name="LAFCA Awards 2010">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2010.php|title=36th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-01-17}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-19-la-et-ghostwriter19-2010feb19-story.html|title=Review: Roman Polanski’s ‘The Ghost Writer’|author=[[Кенет Туран|Kenneth Turan]]|date=2010-02-19|publisher=Сайт газеты «''[[Los Angeles Times]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, NSFC Awards 2011">{{cite web|url=https://latimesblogs.latimes.com/awards/2011/01/the-national-society-of-film-critics-names-the-social-network-best-of-2010.html|title=The National Society of Film Critics names 'The Social Network' best of 2010|author=Susan King|date=2011-01-08|publisher=Сайт «''[[Los Angeles Times]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/film/titles/ghostwriter|title=The Ghost Writer Reviews — Metacritic|publisher=Сайт «''[[Metacritic]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223210228/http://www.metacritic.com/film/titles/ghostwriter|archivedate=23 лютага 2010|url-status=dead}}</ref> <ref name="Mova Nanova">{{cite web|url=https://www.movananova.by/medyateka/pryvid-piara.html|title=Прывід пяра|author=|date=2015-06-09|publisher=Сайт «''[[Мова нанова]]''»|lang=be|accessdate=2020-08-22|archive-date=19 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919052102/http://www.movananova.by/medyateka/pryvid-piara.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="MYmovies, Nastri d’Argento 2010, Le nomination">{{cite web|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2010/38156/|title=Nastri d'Argento 2010: conducono Mine vaganti e La prima cosa bella|author=Marlen Vazzoler|date=2010-05-27|publisher=Сайт «''MYmovies''»|lang=it|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="New York Post, Kyle Smith review">{{cite web|url=https://nypost.com/2010/02/19/similarities-roman-around-in-the-ghost-writer/|title=Similarities Roman around in ‘The Ghost Writer’|author={{нп5|Кайл Сміт (крытык)|Kyle Smith|en|Kyle Smith (critic)}}|date=2010-02-19|publisher=Сайт «''[[New York Post]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-31}}</ref> <ref name="New Yorker, David Denby review">{{cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/03/08/prime-suspect|title=Prime Suspect|author={{нп5|Дэвід Дэбні|David Denby|en|David Denby}}|date=2010-03-01|publisher=Сайт «''{{нп5|The New Yorker||en|The New Yorker}}''»|lang=en|accessdate=2021-02-01}}</ref> <ref name="Observer, Sara Vilkomerson review">{{cite web|url=https://observer.com/2010/02/ighosti-in-the-machine/|title=Ghost in the Machine|author=Sara Vilkomerson|date=2010-02-17|publisher=Сайт «''{{нп5|The New York Observer|Observer|en|The New York Observer}}''»|lang=en|accessdate=2021-02-01}}</ref> <ref name="OFTA Awards 2011">{{cite web|url=http://www.oftaawards.com/film-awards/15th-annual-film-awards-2010/|title=15th Annual Film Awards (2010)|author=|date=|publisher=Сайт Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання|lang=en|accessdate=2021-01-22}}</ref> <ref name="Orły 2011">{{cite web|url=http://pnf.pl/laureates/2011/|title=Orły: Laureaci wg roku – 2011|author=|date=|publisher=Сайт кінапрэміі «''[[Польская кінапрэмія «Арлы»|Арлы]]''»|lang=pl|accessdate=2020-06-04}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|title=It's sort of a shock to see a classically well-made thriller|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2010-02-24|publisher=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|lang=en|accessdate=2020-10-19}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/10012063_ghost_writer|title=The Ghost Writer (2010) — Rotten Tomatoes|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Rotten Tomatoes]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-18}}</ref> <ref name="Satellite 2010">{{cite web|url=https://www.pressacademy.com/award_cat/2010/|title=2010 — Categories — International Press Academy|author=|date=|publisher=Сайт «''International Press Academy''»|lang=en|accessdate=2020-05-18}}</ref> <ref name="Screen International, LFCC Awards 2011">{{cite web|url=https://www.screendaily.com/the-social-network-triumphs-at-london-film-critics-circle-awards-/5023583.article|title=The Social Network triumphs at London Film Critics' Circle Awards|author=Sarah Cooper|date=2011-02-11|publisher=Сайт часопіса «''{{нп5|Screen International||en|Screen International}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Slashfilm.com, Pierce Brosnan interview">{{cite web|url=https://www.slashfilm.com/interview-pierce-brosnan-the-ghost-writer/|title=Interview: Pierce Brosnan (The Ghost Writer)|author=David Chen|date=2010-02-24|publisher=Сайт «''Slashfilm.com''»|lang=en|accessdate=2020-11-14}}</ref> <ref name="Soundtrack.Net">{{cite web|url=https://www.soundtrack.net/album/the-ghost-writer/|title=The Ghost Writer Soundtrack (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''Soundtrack.Net''»|lang=en|accessdate=2018-10-14}}</ref> <ref name="Telegraph, Goya 2011">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8322751/Kings-Speech-wins-Spanish-Oscar.html|title=King's Speech wins 'Spanish Oscar'|author=|date=2011-02-14|publisher=Сайт газеты «''[[The Daily Telegraph]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="The New York Times, Manohla Dargis review">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/02/19/movies/19ghost.html|title=Writer for Hire Is a Wanted Man|author={{нп5|Манола Даргіс|Manohla Dargis|en|Manohla Dargis}}|date=2010-02-18|publisher=Сайт «''[[The New York Times]]''»|lang=en|accessdate=2020-10-19}}</ref> <ref name="Time Out">{{cite web|url=https://www.timeout.com/us/film/the-ghost-writer|title=The Ghost Writer|author=|date=2010-02-15|publisher=Сайт «''{{нп5|Time Out (часопіс)|Time Out|en|Time Out (magazine)}}''»|lang=en|accessdate=2020-08-20}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Tio.by">{{cite web|url=https://www.tio.by/info/newspaper/2393/|title=Кинопремьера. «ПРИЗРАК»|author=Олег Павлов|date=|publisher=Сайт «''[[Tio.by]]''»|lang=ru|accessdate=2020-08-25}}</ref> <ref name="UCS News, USC Scripter Awards 2011">{{cite web|url=https://news.usc.edu/32290/usc-libraries-friend-em-the-social-network-em/|title=USC Libraries Friend The Social Network|author=Dan Knapp|date=2011-02-07|publisher=Сайт [[Універсітэт Паўднёвай Каліфорніі|Універсітэта Паўднёвай Каліфорніі]]|lang=en|accessdate=2021-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201193502/https://news.usc.edu/32290/usc-libraries-friend-em-the-social-network-em/|archivedate=1 лютага 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Variety, 2007-02-01">{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/news/polanski-propels-pompeii-1117958517/|title=Polanski propels ‘Pompeii’|author=Michael Fleming, Dade Hayes|date=2007-02-01|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-10-24}}</ref> <ref name="Variety, 2007-09-11">{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/news/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|title=Polanski pulls out of ‘Pompeii’|author=Dave McNary, Alison James, Dade Hayes|date=2007-09-11|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="Variety, 2007-11-07">{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/roman-polanski-returns-with-ghost-1117975536/|title=Roman Polanski returns with ‘Ghost’|author=Tatiana Siegel|date=2007-11-07|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="Variety, 2008-06-25">{{cite web|url=https://variety.com/2008/film/markets-festivals/cage-brosnan-see-polanski-s-ghost-1117988074/|title=Cage, Brosnan see Polanski’s ‘Ghost’|author=Michael Fleming|date=2008-06-25|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="Variety, 2009-01-21">{{cite web|url=https://variety.com/2009/film/markets-festivals/pair-join-roman-polanski-s-ghost-1117998901/|title=Pair join Roman Polanski’s ‘Ghost’|author=Dave McNary|date=2009-01-21|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="Variety, Derek Elley review">{{cite web|url=https://variety.com/2010/film/reviews/the-ghost-writer-1117942161/|title=The Ghost Writer|author={{нп5|Дэрэк Элі|Derek Elley|en|Derek Elley}}|date=2010-02-12|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-31}}</ref> <ref name="Variety, European Film Awards 2010">{{cite web|url=https://variety.com/2010/biz/awards/ghost-writer-sweeps-european-film-awards-1118028462/|title=‘Ghost Writer’ sweeps European Film Awards|author=Nick Holdsworth|date=2010-12-05|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Variety, Irish Film and TV Awards 2011">{{cite web|url=https://variety.com/2011/film/news/not-there-tops-irish-film-and-tv-awards-1118032141/|title=‘Not There’ tops Irish Film and TV Awards|author=Adam Dawtrey|date=2011-02-13|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Variety, Lumières Awards 2011">{{cite web|url=https://variety.com/2011/film/awards/gods-ghost-writer-top-lumieres-1118030304/|title=‘Gods,’ ‘Ghost Writer’ top Lumieres|author=Elsa Keslassy|date=2011-01-14|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="Variety, César 2011">{{cite web|url=https://variety.com/2011/film/markets-festivals/gods-and-men-ghost-writer-top-cesars-1118032965/|title=‘Gods and Men,’ ‘Ghost Writer’ top Cesars|author=Elsa Keslassy|date=2011-02-28|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Village Voice, Hoberman’s Top 10">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2010/12/22/year-in-film-hobermans-top-10/|title=Year in Film: Hoberman’s Top 10|author={{нп5|Джэймс Хоберман|J. Hoberman|en|J. Hoberman}}|date=2010-12-22|publisher=Сайт «''[[Village Voice]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-19|archive-date=26 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026040334/https://www.villagevoice.com/2010/12/22/year-in-film-hobermans-top-10/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Village Voice, VVFP Awards 2010">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2010/12/22/year-in-film-the-2010-voice-film-critics-poll/|title=Year in Film: The 2010 Voice Film Critics’ Poll|author={{нп5|Джэймс Хоберман|J. Hoberman|en|J. Hoberman}}|date=2010-12-22|publisher=Сайт газеты «''{{нп5|The Village Voice||en|The Village Voice}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-26|archive-date=20 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020121207/https://www.villagevoice.com/2010/12/22/year-in-film-the-2010-voice-film-critics-poll/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Washington Post, Ann Hornaday review">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/25/AR2010022501840.html|title=Movie review: Roman Polanski's 'The Ghost Writer' masters suspense|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=2010-02-26|publisher=Сайт «''[[Washington Post|The Washington Post]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-19}}</ref> <ref name="World Soundtrack Awards 2010">{{cite web|url=https://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/alexandre-desplat-wins-award-for-film-composer-and-best-film-score-of-the-year/23-10-2010/1199|title=Alexandre Desplat wins Award for Film Composer and Best Film Score of the Year|date=2010-10-23|publisher=Сайт «''[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў|Сусветнай прэміі саўндтрэкаў]]''»|lang=en|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171213222028/http://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/alexandre-desplat-wins-award-for-film-composer-and-best-film-score-of-the-year/23-10-2010/1199|archivedate=13 снежня 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="Коммерсантъ, Андрей Плахов">{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/1481911|title=Черти специального назначения: "Призрак" Романа Полански|author=Андрей Плахов|date=2010-08-05|publisher=Сайт газеты «''[[Коммерсантъ]]''»|lang=ru|accessdate=2020-10-19}}</ref> <ref name="Российская газета, Валерий Кичин">{{cite web|url=https://rg.ru/2010/08/04/prizrak-site.html|title=Этот лунатический мир: На экраны выходит "Призрак" Романа Поланского|author=Валерий Кичин|date=2010-08-05|publisher=Сайт «''{{нп5|Российская газета|Российской газеты|ru|Российская газета}}''»|lang=ru|accessdate=2020-10-19}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Commons|The Ghostwriter|выгляд=міні}} * {{AllMovie title|the-ghost-writer-v424212|Прывід}} {{рэйтынг-5|4.5}} (на 15.11.2020) * [https://www.boxofficemojo.com/release/rl3277161985/ Прывід] на сайце «[[Box Office Mojo]]» {{ref-en}} * [https://www.filmaffinity.com/en/film480586.html Прывід] на сайце «[[FilmAffinity]]» {{ref-en}} {{рэйтынг-10|6.8}} (на 15.11.2020) * {{Imdb title|1139328|Прывід}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 15.11.2020) * {{Metacritic film|ghostwriter|Прывід}} {{рэйтынг-10|7.7}} (на 15.11.2020) * {{Rotten Tomatoes|10012063_ghost_writer|Прывід}} {{рэйтынг-10|8.4}} (на 15.11.2020) * [https://www.kinopoisk.ru/film/418790/ Прывід] на сайце «[[КиноПоиск]]» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 15.11.2020) === Відэаматэрыялы === * {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-YNlK8lccQ|title=The Making of "The Ghost Writer" (The Cast)|author=MakingOfHollywood.|date=2015-01-15|publisher=Сайт «[[YouTube]]»|lang=en|accessdate=2020-08-20}} * {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kVtEDYCpQcg|title=The Making of "The Ghost Writer" (Fiction or Reality)|author=MakingOfHollywood.|date=2015-01-16|publisher=Сайт «[[YouTube]]»|lang=en|accessdate=2020-08-20}} {{^}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} {{Артыкул года|2020}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Рамана Паланскага}} {{Роберт Харыс}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы еўрапейскі фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2010 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Палітычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Даніі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Рамана Паланскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Роберта Харыса]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Рамана Паланскага]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Роберта Харыса]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Аляксандр Дэспла]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы пра ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Фільмы Summit Entertainment]] [[Катэгорыя:Фільмы Babelsberg Studio]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Польскай кінапрэміі «Арлы»]] tgl6xrq3d5ty994zljtqs5i7trbgi1c 0 568605 5180433 5157666 2026-08-13T12:20:16Z BasiliusNorr 164739 /* Дэканы */ 1860-1864 5180433 wikitext text/x-wiki '''Бабруйскі дэканат''' — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага касцёлу Беларусі]]. == Парафіі == * [[Асіповічы]] — [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|парафія Божай Міласэрнасці]]<ref>https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi</ref> * [[Бабруйск]] — [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|парафія Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] :* Да парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]] * [[Глуск]] — парафія Св. Ганны * [[Ялізава]] — парафія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі * [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] — [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|парафія Св. Юзафа]] * [[Клічаў]] — парафія Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай == Дэканы == * У 1843 Ян Кланоўскі, адміністратар Глускі<ref>{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|access-date=2026-06-23}}</ref> * У 1860 Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл., [б. г.]. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * У 1861 Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты. — На шмуцтит. загл.: Список чинам, состоящим на службе в Минской губернии.</ref>, 1864<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * У 1901 – вакансія<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/8404/|загаловак=Directorium Divini officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki}}</ref> * У 1902/1906—1912 ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]] * У 1917 Вацлаў Пацэвіч<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/|загаловак=Directorium Divini officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum domini 1917|год=1916|мова=pl}}</ref> * У 2026 а. маг. Натанаэль Войтала [[Капуцыны (манаскі ордэн)|OFM]]<ref>{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі – Catholicminsk.by|website=catholicminsk.by|access-date=2026-06-22}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] — http://catholic.by/ {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] e5qqovhbi119q0uyy7jor0cefzx8kpu 0 569623 5180530 5087769 2026-08-13T13:55:02Z Vadim i z 660 /* Вядомыя выпускнікі */ Сайман (тады яшчэ Шыман) Кузнец з'ехаў з Пінска ва ўзросце 8 гадоў. 5180530 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Пінская гімназія |Арыгінал = |Лагатып = |Тып = [[павятовае вучылішча]], [[гімназія]], [[рэальная гімназія]], [[рэальнае вучылішча]] |Заснавана = |Зачынена = |Дырэктар = |Вучні = 130 (1858), ~300 (1860-я) |Адрас = |Сайт = }} '''Пінскае рэальнае вучылішча''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Пінск]]у, якая пад рознымі назвамі існавала у першай палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Уваходзіла ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскую навучальную акругу]]<ref name="Юбілей2">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Размяшчалася ў [[Будынак Пінскай гімназіі|адмыслова пабудаваным будынку]] па сучасным адрасе [[Вуліца Леніна (Пінск)|вул. Леніна]], 39. == Гісторыя == === Пінскае павятовае вучылішча === Пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] царскі ўрад узяў курс на [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыю]] адукацыі ў краі і ўкараненне прынцыпаў «[[Самадзяржаўе, праваслаўе, народнасць|самадзяржаўя, праваслаўя і народнасці]]». У маі 1832 года быў закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], а навучальныя ўстановы перайшлі ў падпарадкаванне [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай навучальнай акругі]], папячыцелем якой стаў [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Р. І. Карташэўскі]], які праводзіў жорсткую русіфікатарскую палітыку{{sfn|Пасэ|1968|с=148}}<ref name="history" />. У рамках выцяснення каталіцкіх манаскіх ордэнаў з адукацыі ў Пінску было закрыта павятовае вучылішча пры [[Пінскі кляштар францысканцаў|францысканскім кляштары]]. Першапачаткова планавалася адкрыць гімназію ў закрытым [[Пінскі кляштар бернардзінцаў|бернардзінскім кляштары]], аднак улады палічылі гэта занадта вялікім падарункам для мясцовых жыхароў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Замест гэтага пастановай [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] ад 1 мая 1832 года ў Пінск было пераведзена [[Халопенічы|Халопеніцкае]] прыходскае вучылішча, на базе якога было адкрыта свецкае павятовае вучылішча<ref name="post276">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 276.</ref><ref name="history" />. У студзені 1834 года ўстанова была ператворана ў ''Пінскае павятовае дваранскае вучылішча''<ref name="post503">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 503.</ref>. Яно прызначалася пераважна для дзяцей дваран. Доступ дзяцей іншых саслоўяў быў абцяжараны і патрабаваў спецыяльнага дазволу<ref name="niab">[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]] ф. 136, воп. 1, спр. 28304., л. 1.</ref><ref name="history" />. Першапачаткова вучылішча было чатырохкласным, а ў 1837 годзе стала пяцікласным з шасцігадовым курсам навучання. Выкладанне вялося на [[Руская мова|рускай мове]]. З-за звальнення настаўнікаў-католікаў узнікла праблема з кадрамі, якую вырашалі запрашэннем настаўнікаў з Расіі. У вучылішчы выкладаў [[Дзмітрый Кашырын]], сябар [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], які вывучаў гісторыю Пінска. Законавучыцелямі былі праваслаўныя протаіерэі Іаан Маркоўскі і Васіль Грудніцкі, каталіцкі ксёндз Феліцыян Радовіч. У апошні год існавання вучылішча штатным наглядчыкам працаваў Канстанцін Ган, настаўнікамі — Канстанцін Ержыковіч, Гільберт, Пласкавіцкі, Карафа-Корбут, Аляксандр Скварцоў і Антон Лянцэвіч<ref name="brama">{{Cite web|url=https://brama.brestregion.com/nomer25/artic12.shtml|title=Очерки истории культуры Пинска начала и середины XIX века|publisher=Гістарычная брама|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref><ref name="history" />. У 1852—1853 гадах для вучылішча быў пабудаваны спецыяльны двухпавярховы мураваны будынак па праекце [[Казімір Скірмунт (архітэктар)|Казіміра Скірмунта]] (мужа скульптара [[Хелена Скірмунт|Гелены Скірмунт]]). Кошт будаўніцтва склаў 32 480 рублёў<ref name="history">{{Cite web|url=https://www.pinsk-history.ru/83-istoriya-pinska/istoriya-gorodskikh-zdanij/222-pinskaya-gimnaziya-i-publichnye-biblioteki|title=Пинская гимназия и публичные библиотеки|publisher=История Пинска|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref>. === Гімназія (1858—1865) === 1 жніўня 1858 года на базе дваранскага вучылішча была адкрыта ''Пінская мужчынская гімназія''. Яна размясцілася ў тым жа будынку Скірмунта. На першым паверсе знаходзіліся канцылярыя, [[бібліятэка]], фізічны і прыродазнаўчы кабінеты, хімічная лабараторыя, настаўніцкая, клас Закона Божага і кватэра дырэктара. На другім — 7 пакояў і актавая зала (пазней пераробленая ў царкву)<ref name="history" />. На момант адкрыцця ў гімназіі было 5 класаў і 130 вучняў. У 1859 і 1860 гадах былі адкрыты 6-ы і 7-ы класы. Першы выпуск (6 вучняў) адбыўся ў 1861 годзе. Колькасць вучняў даходзіла да 300. Большасць навучэнцаў былі каталікамі і дваранамі (напрыклад, за 1858—1871 гады з 2767 вучняў каталікоў было 1333, праваслаўных — 779)<ref name="history" />. Штат складаўся з 18 чалавек: дырэктар (жаліванне 800 руб.), 2 законавучыцелі (па 250 руб.), 7 старэйшых настаўнікаў (па 400 руб.), 3 малодшых, наглядчык, вадзіцель, урач. Першым дырэктарам стаў [[Іван Якаўлевіч Шульгін]]. На пачатковым этапе 13 з 18 супрацоўнікаў былі каталікамі. Дзякуючы ахвяраванням пінскага дваранства (2000 руб.) і яўрэйскага таварыства (538 руб.) быў набыты фізічны кабінет у маскоўскага механіка Швабэ, пазней — заалагічная і мінералагічная калекцыі<ref name="history" />. 11 верасня 1860 года пры гімназіі было адкрыта жаночае вучылішча («жаночая гімназія»), дзе бясплатна выкладалі настаўнікі мужчынскай гімназіі і іх жонкі<ref name="history" />. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] гімназія стала цэнтрам палітычнай актыўнасці. У 1861 годзе вучні 6-га і 7-га класаў удзельнічалі ў маніфестацыях. Пасля выключэння двух вучняў (Шуманскага і Радноўскага) адбылася забастоўка, у выніку якой быў выключаны 31 гімназіст, а старэйшыя класы закрыты. Дырэктару Шульгіну разбілі вокны, а пры ад'ездзе з Пінска ў 1862 годзе яго праводзілі лаянкай. Пасля падаўлення паўстання ў 1864 годзе ўсе 6 настаўнікаў-палякаў былі звольнены і заменены рускімі. Быў уведзены строгі нагляд за кватэрамі вучняў і сістэма паручыцельства<ref name="history" />. Для замацавання «рускіх пачаткаў» 1 кастрычніка 1864 года ў актавай зале была асвечана дамавая царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Старастам царквы быў прызначаны адзін з настаўнікаў, а хор складаўся з гімназістаў<ref name="history" />. === Рэальнае вучылішча === [[Файл:Pinsk, Vialikaja-Pleŭskaja. Пінск, Вялікая-Плеўская (1901-14, 1916).jpg|thumb|Пінскае рэальнае вучылішча на [[Кіеўская вуліца (Пінск)|Кіеўскай вуліцы]]]] У 1865 годзе навучальная ўстанова была ператворана ў ''рэальную гімназію'', што пазбавіла выпускнікоў права паступаць ва ўніверсітэты<ref name="history" />. У 1872 годзе ўстанова была зноў перайменавана ў шасцікласнае ''Пінскае рэальнае вучылішча'' з дадатковым сёмым класам навучання<ref name="heritage">{{Cite web|lang=ru|url=https://heritagepinsk.blogspot.com/p/blog-page_29.html|title=История Пинской гимназии (реального училища)|date=2020-11-27|publisher=Наследие Пинска|accessdate=2026-01-25}}</ref>. Гэта было першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей" />. Пінская гімназія лічылася адной з найбольш вядомых сярэдніх навучальных устаноў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1876 годзе адміністрацыя вучылішча прыняла рашэнне аб куплі суседняга дома, дзе размясціліся канцылярыя, архіў і сталярная майстэрня. У 1912 годзе дырэктар М. Арганаў спрабаваў выкупіць яшчэ адзін зямельны ўчастак побач, аднак гэта праблема не была вырашана да пачатку Першай сусветнай вайны<ref name="heritage" />. На чале з дырэктарам працавалі 16 выкладчыкаў, 3 законанастаўнікі, інспектар. Выкладаліся [[руская]], [[польская]], [[нямецкая]], і [[французская]] мовы, [[геаграфія]], [[хімія]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[законазнаўства]], [[касмаграфія]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], пачатковая [[ваенная навука]], [[музыка]], [[рамёствы]], [[гімнастыка]] і інш<ref name="Юбілей2" />. У 1885 годзе ў Пінскім рэальным вучылішчы навучаліся 185 юнакоў<ref name="Юбілей2" />. Выпускнікі мелі перавагу пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. Сярод выкладчыкаў былі выхаванцы вучылішча, выпускнікі [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], [[Віленскі настаўніцкі інстытут|Віленскага настаўніцкага інстытута]], універсітэтаў [[Масква|Масквы]], [[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Юр’ева]], [[Кіеў|Кіева]], Лейпцыгскай філалагічнай семінарыі і інш<ref name="Юбілей2" />. === Першая сусветная вайна і польскі перыяд === Адразу пасля пачатку ваенных дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў будынку гімназіі быў размешчаны ваенны [[шпіталь]]. Дзяцей і настаўнікаў прытуліла ў сваім доме [[Канстанцыя Скірмунт]]<ref name="Юбілей2" />. Улетку 1915 года вучылішча было эвакуіравана ў [[Мазыр]], паводле іншых даных — у [[Ржэў]]<ref name="Юбілей2" />. Дырэктар М. Арганаў вывез архіў, аднак бібліятэка і іншая маёмасць засталіся ў Пінску. У жніўні 1915 года горад занялі нямецкія войскі, і ў будынку размясцілася ваенная камендатура<ref name="heritage" />. У 1918 годзе вучылішча было афіцыйна скасавана<ref name="Юбілей2" />. У 1919 годзе ў Пінск увайшлі польскія войскі. Канстанцыя Скірмунт звярнулася да камандавання з просьбай аб арганізацыі працы гімназіі і стварыла «Часовы камітэт сярэдняй школы», які атрымаў фінансаванне. Урачыстае адкрыццё [[Пінская дзяржаўная гімназія|Пінскай дзяржаўнай гімназіі]] адбылося 5 верасня 1921 года<ref name="heritage" />. У верасні 1939 года, пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], польская гімназія была ліквідавана, а ў яе будынку размясцілася Сярэдняя школа № 2 г. Пінска<ref name="heritage" />. У цяперашні час у будынку былой гімназіі размяшчаецца аддзел адукацыі [[Пінскі гарвыканкам|Пінскага гарвыканкама]]. Будынак з’яўляецца помнікам архітэктуры<ref name="heritage" />. У [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Пінскага рэальнага вучылішча<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/102232/ Пинское реальное училище Минской дирекции народных училищ, город Пинск Пинского уезда Минской губернии] {{ref-ru}}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Хаім Вейцман]] — навуковец-хімік, адзін з лідараў сіянісцкага руху, 1-ы прэзідэнт [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] * [[Міхаіл-Стэфан Іосіфавіч Курневіч]] — казяніцкі павятовы інжынер і архітэктар * {{нп3|Арон Паўлавіч Лурыя||ru|Лурия, Арон Павлович}} — рускі [[журналіст]], выдавец, [[сацыял-дэмакрат]] * [[Мікалай Мацвеевіч Сакалоў]] — рускі грамадзянскі інжынер і галоўны архітэктар горада Растова-на-Доне з 1887 года * [[Уладзіслаў-Станіслаў Аляксандравіч Чахоўскі]] — расійскі і польскі грамадзянскі інжынер і архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пінскае рэальнае вучылішча||366}} * {{Кніга |аўтар=Пасэ У. |частка=Асвета і грамадска-палітычны рух у школах Беларусі ў першай палове XIX стагоддзя |загаловак=Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва= |год=1968 |старонкі=132—172 |isbn= |ref=Пасэ}} * {{Кніга |аўтар= |загаловак=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка горада Пінска |месца=Мінск |выдавецтва=БЕЛТА |год=1998 |старонкі=557 |isbn=985-6302-11-0 |ref=Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Пінска]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1832 годзе]] [[Катэгорыя:1832 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Пінскае рэальнае вучылішча| ]] bmkydtuob99p23ssdqwe0lr0lgd17yf 0 578471 5180638 4582423 2026-08-13T17:04:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180638 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Пёль |Нацыянальная назва = de/Poel |Карта = Karte Wismarer Bucht.svg |Архіпелаг = |Акваторыя = Балтыйскае мора |Краіна = Германія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 59 |lat_sec = 27 |lon_dir = E |lon_deg = 11 |lon_min = 24 |lon_sec = 50 |CoordScale = |Плошча = 36.24 |Вышыня = 8 |Насельніцтва = 2490 |Год = 2017 |Выява = Langenwerder.jpg |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Poel }} '''Пёль''' ({{lang-de|Poel}}) — [[востраў]] на паўднёвым захадзе [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Уваходзіць у склад [[Германія|Германіі]]. Плошча — 36,24 км². Насельніцтва (2017 г.) — 2 490 чалавек. Тэрыторыя Пёля складае самастойную камуну зямлі [[Мекленбург-Пярэдняя Памеранія]]. == Геаграфія == Пёль — найбуйнейшы востраў [[Мекленбургская бухта|Мекленбургскай бухты]]. Месціцца ў 5,62 км на поўнач ад [[Вісмар]]а. Востраў сфарміраваўся ў апошні [[ледавіковы перыяд]] ў выніку перанясення ледавіком [[валун]]оў, [[друз]]у, [[мергель|мергеля]] і [[гліна|гліны]] з поўначы на поўдзень. Падчас таяння [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавыя пароды]] апускаліся і фармавалі [[Марэна|марэну]]. Усяго вылучаюць 3 эпізоды таяння. На Пёлі глыбіня ледавіковых асадкаў даходзіць да 53 м. Каля 25 — 27 % з іх складае [[вапняк]]<ref>[https://www.ramblingrocks.de/geologie-insel-poel/ Geologie]</ref>. 8 тысяч — 3 тысячы гадоў таму ўзровень [[Балтыйскае мора|мора]] падвышаўся і паступова ўтвараў сучасную [[бераг]]авую лінію. Ландшафты вострава прадстаўлены пашамі, прыбярэжнымі землямі і [[заліў|залівамі]]. На Пёлі некалькі крыніц пітной [[вада|вады]]. 97 га паверхні займаюць азёры і сажалкі глыбінёй да 2 м. Пёль славіцца пясчанымі [[пляж]]амі і [[выдма]]мі. [[Клімат]] мяккі марскі. Сярэднегадавая тэмпература каля +8&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 535 мм. == Прырода == Для прыбярэжных земляў характэрна [[трава|травяная]] [[флора]], звыклая да засоленых [[глеба]]ў. Тут можна сустрэць [[Салянка (род раслін)|салянку]], [[верасакветныя]], дзікую [[Капуставыя|капусту]]. Распаўсюджаныя [[Дрэва|дрэвы]]: [[вярба]], [[клён]], [[бэз]]. Наземныя [[Фаўна|жывёлы]]: [[алені]], [[Трусы (жывёлы)|трусы]], [[Сапраўдныя вожыкі|вожыкі]], [[Звычайны ліс|лісы]]. На Пёлі гняздуе шмат розных [[птушкі|птушак]]. == Гісторыя == Лічыцца, што назва Пёль паходзіць ад імя [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскага]] бога [[Бальдр|Бальдра-Фола]] або ад [[Славянскія мовы|славянскага]] слова «поле». Упершыню ў пісьмовых крыніцах паселішча на востраве ўзгадана пад [[1163]] г. у сувязі з выплатай царкоўнага падатка [[брэмен]]скаму [[біскуп]]у. У [[1210]] г. [[мекленбург]]скі князь перасяліў на востраў [[немцы|нямецкіх]] каланістаў і узвёў для іх [[каталіцызм|каталіцкі]] [[касцёл]]. У [[14 стагоддзе|XIV]] — канцы [[16 стагоддзе|XVI]] стст. Пёль належаў розным уладальнікам. Аднак у [[1598]] г. макленбургскія [[герцаг]]і ўзнавалі свой кантроль. У [[1614]]—[[1618]] гг. яны пабудавалі [[крэпасць|крэпасці]] і [[замак|замка]] Пёлер. У [[1620]] г. у Пёлеры адбылася сустрэча макленбургскага герцага з [[Густаў II Адольф|Густавам II Адольфам]]. У [[1648]] г. Пёль разам з суседнім [[Вісмар]]ам трапілі ў залежнасць ад [[Швецыя|Швецыі]]. Астраўныя паселішчы і замак моцна пацярпелі падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай]] і [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай]] войн. Пёлер быў спустошаны, струхлеў і ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. выкарыстоўваўся як кар’ер. У [[1803]] г. герцаг [[:de:Friedrich Franz I. (Mecklenburg)|Фрыдрых-Франц I]] выкупіў права карыстання Пёлем на 99 гадоў. У [[1903]] г. Швецыя адмовілася ад свайго валодання. У [[1919]] г. востраў канчаткова стаў часткай [[Германія|Германіі]]. У [[1949]]—[[1990]] гг. быў часткай [[ГДР]]. == Кіраванне і інфраструктура == З [[1993]] г. усе паселішчы Пёля складаюць адзіны [[муніцыпалітэт]], які карыстаецца асобнымі [[геральдыка|геральдычнымі]] сімваламі. Ён падзяляецца на 15 раёнаў<ref>{{Cite web |url=http://www.ostseebad-insel-poel.de/ortsteile-bevoelkerung.html |title=Ortsteile & Bevölkerung — Gemeinde Ostseebad Insel Poel |access-date=21 лістапада 2018 |archive-date=2 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102063908/http://www.ostseebad-insel-poel.de/ortsteile-bevoelkerung.html |url-status=dead }}</ref>. Аснова [[эканоміка|эканомікі]] — [[сельская гаспадарка]] і [[турызм]]. Сяляне вострава — буйныя вытворцы [[рапс]]авага насення. Пёль злучаны з мацерыком [[дамба]]й, па якой праходзіць [[шаша]]. Дзейнічаюць 3 [[порт|парты]]. Некалькі разоў на дзень ходзіць [[аўтобус]] з [[Вісмар]]а ў Пёль. Акрамя таго, існуе рух пасажырскіх [[судна]]ў паміж портам Вісмара і пёльскім портам Кірхдорф. <gallery> Poel Wappen1.svg|Герб Пёля Flagge Poel.svg|Сцяг Пёля </gallery> == Славутыя мясціны == Востраў Пёль славіцца [[пляж]]амі, адзін з іх перададзены ў карыстанне [[Нудызм|нудыстам]]. Ад знакамітай [[крэпасць|крэпасці]] Пёлер захаваўся толькі адзін [[Абарончая сцяна|мур]], аднак існуе [[касцёл]] у Кіркдорфе, пабудаваны ў [[1210]]—[[1350]] гг. У паселішчы дзейнічае муніцыпальны [[музей]]. Частка вострава Пёль аддадзена пад [[прырода|прыродныя]] запаведнікі. <gallery> Poel Island Baltic Sea in winter 2.jpg|Зімовы [[пляж]] Naturschutzgebiet Fauler See - Rustwerder - Poel - Hinweisschild (3).JPG|Знак [[прырода|прыроднага]] запаведніка Kirche in Kirchdorf auf der Insel Poel.jpg|[[Касцёл]] у Кіркдорфе </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Poel}} * [https://www.insel-poel.de Афіцыйная старонка на нямецкай мове] * [https://www.poel.de Турыстычная інфармацыя] * [https://www.ikzm-d.de/main.php?page=23,252 Прыморскі атлас Балтыйскага мора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071024185142/http://www.ikzm-d.de/main.php?page=23,252 |date=24 кастрычніка 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Германіі]] [[Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора]] 0cpx4v48ermcl0u2r09gkchpvvft9mg 0 578803 5180771 4519275 2026-08-14T06:11:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180771 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Уладзіміравіч Мардковіч''' ({{lang-ru|Григорий Владимирович Мордкович}}; {{ДН|9|4|1911}}, {{МН|Мазыр||}} — {{ДС|2|4|1986}}, {{МС|Чэбаксары||}}) — савецкі тэатральны акцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947). == Біяграфія == Нарадзіўся 9 красавіка 1911 года ў [[Мазыр]]ы. Скончыў Курскую яўрэйскую тэатр-студыю (1935). У [[Чэбаксары|Чэбаксарах]] з чэрвеня 1937 года. Праявіў сябе як таленавіты арганізатар театральнай і канцэртнай справы: з 1941 года — дырэктар Чувашскага і Рускага драматычнага тэатраў, з 1952 года — дырэктар Тэатра юнага гледача, у 1959—1963 — дырэктар Рускага драматычнага тэатра ў [[Чэбаксары|Чэбаксарах]], затым — дырэктар Чувашскай дзяржаўнай філармоніі. Адыграў каля 100 роляў на сцэнах тэатраў Чувашыі, вёў праграмы Чувашскага дзяржаўнага ансамбля песні і танца. == Спасылкі == * [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3471] * [http://std-chuvashia.cap.ru/sitemap.aspx?id=1100157] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211172753/https://std-chuvashia.cap.ru/sitemap.aspx?id=1100157 |date=11 снежня 2025 }} {{DEFAULTSORT:Мардковіч Рыгор Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] 7rmdxkb81j816t09e3aufhwzk1fcp3g 5180845 5180771 2026-08-14T07:02:56Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5180845 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Уладзіміравіч Мардковіч''' ({{lang-ru|Григорий Владимирович Мордкович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі тэатральны акцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947). == Біяграфія == Нарадзіўся 9 красавіка 1911 года ў [[Мазыр]]ы. Скончыў Курскую яўрэйскую тэатр-студыю (1935). З чэрвеня 1937 года жыў [[Чэбаксары|Чэбаксарах]]. Праявіў сябе як таленавіты арганізатар театральнай і канцэртнай справы: з 1941 года — дырэктар Чувашскага і Рускага драматычнага тэатраў, з 1952 года — дырэктар Тэатра юнага гледача, у 1959—1963 — дырэктар Рускага драматычнага тэатра ў [[Чэбаксары|Чэбаксарах]], затым — дырэктар Чувашскай дзяржаўнай філармоніі. У 1950—1952 гадах быў старшынёй Саюза тэатральных дзеячаў Чувашскай АССР. Адыграў каля 100 роляў на сцэнах тэатраў Чувашыі, вёў праграмы Чувашскага дзяржаўнага ансамбля песні і танца. Памёр 2 красавіка 1986 года ў [[Чэбаксары|Чэбаксарах]]. Пахаваны ў Чэбаксарах на [[Чэбаксарскія могілкі № 1|Старых могілках]]. == Узнагароды == * Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947), * [[ордэн «Знак Пашаны»]]<ref>[https://chuvenc.ru/show_Person/3471 Мордкович Григорий Владимирович]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3471] * [http://std-chuvashia.cap.ru/sitemap.aspx?id=1100157] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211172753/https://std-chuvashia.cap.ru/sitemap.aspx?id=1100157 |date=11 снежня 2025 }} {{DEFAULTSORT:Мардковіч Рыгор Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] cmcu4gqq7gz1xg6nbi3ayw78pds2b4q 0 580063 5180819 3255470 2026-08-14T06:51:41Z Autumndancer 168015 5180819 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Кінематаграфіст}} '''Джон Ірвін''' ({{lang-en|John Irvin}}; нар. {{ДН|7|5|1940}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] {{кінарэжысёр|Вялікабрытаніі}}. Пачынаў кар’еру як рэжысёр дакументальных і тэлевізійных фільмаў, сярод якіх адаптацыя рамана Джона Ле Карэ «''Шпіён, выйдзі вон!''» ([[1979 год у гісторыі кіно|1979]]). У [[1980-я|1980-х]] пачаў здымаць фільмы ў [[Галівуд]]зе. == Зноскі == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ірвін Джон}} cz0lu4xdt0kdeimm0hzvbvjx2mtt0jt 5180825 5180819 2026-08-14T06:54:53Z Autumndancer 168015 5180825 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Кінематаграфіст}} '''Джон Ірвін''' ({{lang-en|John Irvin}}; нар. {{ДН|7|5|1940}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] {{кінарэжысёр|Вялікабрытаніі}}. Пачынаў кар’еру як рэжысёр дакументальных і тэлевізійных фільмаў, сярод якіх адаптацыя рамана Джона Ле Карэ «''Шпіён, выйдзі вон!''» ([[1979 год у гісторыі кіно|1979]]). У [[1980-я|1980-х]] пачаў здымаць фільмы ў [[Галівуд]]зе. == Біяграфія == У 1958 годзе скончыў Лонданскую школу кінамастацтва. Пачаў працаваць асістэнтам рэжысёра ў арганізацыі, якая здымала дакументальныя фільмы British Transport Films, і да 1980 года яго працы складалі дакументальныя і кароткаметражныя фільмы. У 1969 годзе здымаў дакументальны фільм пра вайну ў В’етнаме, што пазней выкарыстоўваў у фільме Вышыня «Гамбургер». У 1980 годзе зняў свой першы фільм для вялікага экрана, «Псы вайны». На думку крытыкаў, найбольш удалымі ў Ірвіна атрымаліся фільмы «Удовіна гара», «Гамбургер», «Дзённікі чарапахі», «Месяц каля возера». {{DEFAULTSORT:Ірвін Джон}} ittdweva7222q9gleddpvmmse1jlslv 5180829 5180825 2026-08-14T06:56:11Z Autumndancer 168015 5180829 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Кінематаграфіст}} '''Джон Ірвін''' ({{lang-en|John Irvin}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] {{кінарэжысёр|Вялікабрытаніі}}. Пачынаў кар’еру як рэжысёр дакументальных і тэлевізійных фільмаў, сярод якіх адаптацыя рамана Джона Ле Карэ «''Шпіён, выйдзі вон!''» ([[1979 год у гісторыі кіно|1979]]). У [[1980-я|1980-х]] пачаў здымаць фільмы ў [[Галівуд]]зе. == Біяграфія == У 1958 годзе скончыў Лонданскую школу кінамастацтва. Пачаў працаваць асістэнтам рэжысёра ў арганізацыі, якая здымала дакументальныя фільмы British Transport Films, і да 1980 года яго працы складалі дакументальныя і кароткаметражныя фільмы. У 1969 годзе здымаў дакументальны фільм пра вайну ў В’етнаме, што пазней выкарыстоўваў у фільме Вышыня «Гамбургер». У 1980 годзе зняў свой першы фільм для вялікага экрана, «Псы вайны». На думку крытыкаў, найбольш удалымі ў Ірвіна атрымаліся фільмы «Удовіна гара», «Гамбургер», «Дзённікі чарапахі», «Месяц каля возера». {{DEFAULTSORT:Ірвін Джон}} 4zmfhrt0lpsopvz0a8nnfjfr5m5fwva 0 583576 5180753 5147481 2026-08-14T04:28:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180753 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vilnia, Ruski Horad. Вільня, Рускі Горад (1672).jpg|міні|План Мітрапаліцкай юрыдыкі ў Вільні, 1672 год.]] '''«Ру́скі го́рад»''' або '''«Ру́скі кане́ц»''' — сучасная назва квартала ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] [[Вільня|Вільні]]. Паходзіць ад лацінскага выразу ({{lang-la|Civitas Ruthenica}}) ужытага [[Віганд Марбургскі|Вігандам з Марбурга]] пры апісанні ордэнскага паходу на Вільню ў 1383 годзе. Ёсць і шырокая трактоўка выразу Віганда з Марбурга, беларускі гісторык [[Генадзь Сагановіч]] адзначае, што апавяданне Віганда вельмі агульнае і з яго не вынікае вузкай трактоўкі квартала, а ''Civitas Ruthenica'' можна разумець як характарыстыку ўсёй Вільні таго часу як «рускага горада»<ref name="Сагановіч">{{cite web |url=https://www.belhistory.eu/archives/1040 |title=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец ХIII — пач. ХV ст.) |author=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] |date=2001 |publisher=Беларускі гістарычны агляд |lang=be |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. == Лакалізацыя і межы == У сучаснай літоўскай гістарыяграфіі пад ''Civitas Ruthenica'' часцей за ўсё разумеюць частку горада, пасад або квартал, месца кампактнага жыцця [[Русіны (гістарычны этнонім)|«рускага» (праваслаўнага, усходнеславянскага)]] насельніцтва ў Вільні ў сярэднявеччы. У другой палове XIII стагоддзя, славяне маглі жыць каля паўночнай падэшвы [[Замкавая гара (Вільня)|гары Гедзіміна]], на думку [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], на пачатку XIV стагоддзя яны сканцэнтраваліся ва ўласным квартале ва ўсходняй частцы сучаснага Старога горада<ref name="Дзярновіч">{{cite web |url=https://www.belnauka.by/web/ru/titul/3468 |title=Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы |author=[[А. І. Дзярновіч]] |date=2020 |publisher=Доклады Национальной академии наук Беларуси |lang=ru |accessdate=28 лютага 2026 |url-status=dead }}</ref>. На думку Рыціса Янайсціса, ранні цэнтр (ядро) такога квартала мог займаць тэрыторыю ў трохвугольніку паміж сучаснымі [[Вуліца Латочак|вуліцамі Латочак]] ({{Lang-lt|Latako gatvė}}) і [[Спаская вуліца (Вільня)|Спаскай]] (''{{Lang-lt|Išganytojo gatvė}}'')<ref name="Jonaitis_2011">{{cite web |url=https://e-journals.ku.lt/journal/AB/article/819/info |title=Orthodox Churches in the Civitas Rutenica Area of Vilnius: the Question of Location |author=R. Jonaitis |date=2011 |publisher=Archaeologia Baltica |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. У 1471 годзе пскоўскае пасольства апісала вялікі пажар у Вільні, у ноч на нядзелю 31 сакавіка, калі згарэў увесь «Ляцкі канец» з 400 дварамі і «бажніцамі», ледзь не згарэў «сам град Вільна» (замак), так што кароль Казімір са сваім дваром і скарбам «на поле выбег», але божай міласцю «Рускі канец» з дварамі і цэрквамі застаўся цэлы, хаця яго з «Ляцкім канцом» раздзяляла толькі вуліца з «Латынскім дваром»<ref>ПСРЛ. Т.5, вып.2. -- С. 179.</ref>. З гэтага паведамлення выводзяць яшчэ адну сучасную назву для «рускага квартала» — «Рускі канец». На думку Рыціса Янайціса, сваіх найбольшых памераў «Рускі горад» дасягнуў да пачатку XV стагоддзя, на думку даследчыка, яго заходняй мяжой была лінія вуліц [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавай]] і [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікай]] (а за гэту мяжу на захад квартал ніколі не пашыраўся), паўночная мяжа, на думку Янайціса, праходзіла па [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)|вуліцах Святога Казіміра]] і [[Вуліца Субач|Субач]], паўднёвая — па [[Вуліца Літарацкая (Вільня)|Літарацкай вуліцы]]. Паводле, [[Рыціс Ёнайціс|Рыціса Ёнайціса]], на ўсходзе квартал быў абмежаваны ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], [[Вуліца Бокшта|вуліцай Бакшта]] (''{{Lang-lt|Bokšto gatvė}}'') і часткова заходзіў на тэрыторыю [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]]<ref name="Jonaitis_2011"/>. Да канца XVIII стагоддзя ў гэтым раёне знаходзілася [[юрыдыка]] праваслаўных (а пасля 1596 года — уніяцкіх) мітрапалітаў [[Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія (уніяцкая)|Кіеўскіх, галіцкіх і ўсяе Русі]], якая, аднак, займала толькі некалькі кварталаў з усяго абшару, заселенага гараджанамі ўсходняга абраду{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=441}}. У пачатку XX стагоддзя адну вуліцу ў гэтым раёне назвалі [[Вуліца Русу|Рускай]], што можа ствараць уражанне лакальнасці пасяленне тут «рускіх» у сярэднявеччы, з чым на праўдзе звязаны блізкія [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкая]] і {{нп5|Жыдоўская вуліца (Вільня)|Жыдоўская|d|Q103833511}} вуліцы. == Насельніцтва і паўсядзённае жыццё == Падчас археалагічных раскопак 2005—2014 гадоў у раёне вуліцы Бокшта быў даследаваны вялікі хрысціянскі грунтавы [[могільнік]] другой паловы XIII — пачатку XV стагоддзяў. Было выяўлена больш за 530 пахаванняў. Усе яны былі здзейснены паводле ўсходнехрысціянскага абраду [[Інгумацыя|інгумацыі]] ([[Трупапакладанне|трупапакладання]]), пераважна галавой на захад. Сярод знаходак у жаночых пахаваннях звычайна ёсць галаўныя вянцы з ціснёных металічных бляшак — традыцыя, прынесеная з поўдня Русі праз [[Панямонне]]<ref name="Дзярновіч"/>. Палеадэмаграфічны і антрапалагічны аналіз, праведзены на аснове выяўленых рэшткаў 784 індывідаў, паказаў, што адначасова ў грамадзе, якая хавала тут памерлых жыло ў сярэднім каля 114 чалавек. [[Смяротнасць]] была вельмі высокай: 81 % папуляцыі памірала ва ўзросце да 30 гадоў (асабліва высокай была [[дзіцячая смяротнасць]]). Сярэдняя [[працягласць жыцця]] складала толькі каля 20 гадоў. Жыццё гараджан было цяжкім: яны масава цярпелі на [[Анемія|анемію]] (выкліканую кепскім харчаваннем і [[антысанітарыя]]й), [[астэахандроз]], розныя [[пералом]]ы і [[перыястыт]]. Выяўленыя пахаванні мужчын, якія загінулі ад сечаных ран вострай металічнай зброяй (імаверна, [[Меч|мячом]]), на думку Янайціса, гэта сведчаць, што члены гэтай грамады не толькі займаліся гандлем і рамяством, але і актыўна ўдзельнічалі ў абароне Вільні<ref name="Jonaitis_2016">{{cite web |url=https://www.archaeolog.ru/media/periodicals/pskov/pskov_2016.pdf |title=Палеодемография Русского конца Вильнюса в конце XIII – начале XV в. |author=Р. Йонайтис |date=2016 |publisher=Археология и история Пскова и Псковской земли. Выпуск 31 |lang=ru |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. == Цэрквы == Праваслаўная грамада актыўна будавала храмы яшчэ ў першай палове XIV стагоддзя. Да пачатку XV стагоддзя ў межах «Рускага горада» ў сучасным літоўскім разуменні было 12 праваслаўных цэркваў, яшчэ дзве былі побач яго меж<ref name="Jonaitis_2011"/>. Цэрквы будаваліся паводле [[Старажытнарускае дойлідства|ўсходнеславянскай горадабудаўнічай традыцыі]]: яны размяшчаліся ўнутры жылых раёнаў, звычайна, на невялікіх натуральных узвышшах (пагорках) і крыху ўбаку ад асноўных транзітных вуліц. Мураваныя цэрквы (і іх [[Званіца|званіцы]]) мелі не толькі сакральную функцыю, але і служылі апорнымі пунктамі абароны і бяспечнага захоўвання тавараў<ref name="Jonaitis_2011"/>. Найстарэйшыя храмы: * [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]] — пабудавана над паўднёвым ярам на скрыжаванні важных гандлёвых шляхоў. Яна абслугоўвала гандляроў і рамеснікаў, побач, імаверна, быў рынак. * [[Прачысценская царква (Вільня)|Прачысценская царква]] (Сабор Прасвятой Багародзіцы) — пабудавана на правым беразе старога рэчышча ракі Вільні. З 1415 года стала кафедральным саборам праваслаўнага мітрапаліта. * [[Царква Святога Мікалая (Вільня)|Мікольская царква (Перанясення мошчаў святога Мікалая)]] — драўляная царква, якую ў 1514 годзе замянілі мураванай. Знаходзілася на скрыжаванні вуліц Бокшта і Латака. Побач размяшчаліся вялікія могілкі<ref name="Jonaitis_2011"/>. Сярод іншых цэркваў даследчыкі называюць храмы [[Царква Святога Іллі Прарока (Вільня)|Святога Іллі Прарока]], [[Царква Раства Хрыстова (Вільня)|Раства Хрыстова]], [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Вільня)|Святых Казьмы і Дзям’яна]] (апекуноў кавалёў), [[Царква Святой Кацярыны (Вільня)|Святой Кацярыны]], [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Вільня)|Святога Міхаіла Арханёла]], [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Вільня)|Святога Яна Хрысціцеля]] і [[Царква Святых Пятра і Паўла (Вільня)|Святых Пятра і Паўла]] (на Зарэччы). Па-за межамі ''Civitas Ruthenica'' ў сучасным літоўскім разуменні знаходзілася гістарычная [[Царква Святой Тройцы (Вільня)|Траецкая царква]] (на меркаваным месцы гібелі [[Віленскія мучанікі|віленскіх мучанікаў]]) і [[Васкрасенская царква (Вільня)|Васкрасенская царква]] (адзіная, якая знаходзілася на захад ад вуліцы Замкавай)<ref name="Jonaitis_2011"/>. Вялікі ўклад у будаўніцтва храмаў унеслі дзве праваслаўныя жонкі вялікага князя [[Альгерд]]а — [[Марыя Віцебская]] і [[Ульяна Цвярская]]<ref name="Jonaitis_2011"/>. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Вільні]] * [[Рускі пасад (Віцебск)]] * [[Руская Слабада|Руская Слабада (Веліж)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=441|артыкул=Вільня|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|В. С. Пазднякоў]]|ref=ЭнцВКЛ}} * {{артыкул |аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] |загаловак=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец ХIII — пач. ХV ст.) |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2001 |том=8 |сшытак=1-2}} * {{артыкул |аўтар=Дзярновіч А. І. |загаловак=Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы |выданне=Доклады Национальной академии наук Беларуси |год=2020 |том=64 |нумар=5 |старонкі=632—640}} * {{артыкул |аўтар=Йонайтис Р. |загаловак=Палеодемография Русского конца Вильнюса в конце XIII – начале XV в. |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |месца=Масква—Пскоў |год=2016 |выпуск=31 |старонкі=349—358}} * {{артыкул |аўтар=Jonaitis R. |загаловак=Orthodox Churches in the Civitas Rutenica Area of Vilnius: the Question of Location |выданне=Archaeologia Baltica |год=2011 |нумар=16 |старонкі=110—128}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім]] 0zy3wyikcsif6jqp49ghmvc0ghr631a 0 590926 5180797 5154926 2026-08-14T06:42:49Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180797 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джон Альберта Легуізама''' ({{lang-en|John Alberto Leguizamo}}, {{ДН|22|7|1964}}, {{МН|Багата||}}) — амерыканскі акцёр калумбійскага паходжання, камедыянт, спявак, танцор і прадзюсар. Лаўрэат прэміі «[[Эмі]]». == Фільмаграфія == * (1996) «[[Рамэа + Джульета]]» — ''Цібальд, стрыечны брат Джульеты'' * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Яўмей'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Легуізама Джон}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Obie]] 1aq8bk0cxqgv826hpm2mc2yjs2dw2am 0 599839 5180618 4321603 2026-08-13T16:02:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180618 wikitext text/x-wiki {{Група таксонаў |regnum = Расліны |name = |type = Парафілетычная група |image file = |image title = |image descr = |images_set = |latin = |status = Састарэлы таксанамічны |pater rank = Род |pater name = {{bt-bellat|Смалёўка|Silene}} |list = [[#Віды|Гл. ніжэй]] |commons = |wikt = }} '''Пухірнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|42}}</ref> (''Cucubalus'' <small>[[Карл Ліней|L.]])</small> — былы [[Род (біялогія)|род]] раслін [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}. Цяпер віды роду ўключаюць у род {{bt-bellat|Смалёўка|Silene}}. == Віды == * {{bt-latbel|Cucubalus aegyptiacus|}} * {{bt-latbel|Cucubalus alpestris|}} * {{bt-latbel|Cucubalus alpinus|}} * {{bt-latbel|Cucubalus angustifolius|}} * {{bt-latbel|Cucubalus baccifer|Пухірнік ягадны}} [[L.]]<ref>[http://www.ppp-index.de/L1BYP0c9Q3VjdWJhbHVzJk1JRD0yNzU2.html?UID=DBE9F57D2E33CF8192C0E4EC19B64BF158533F69F8F2554C Lista completa de especies]</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пухірнік|Прохараў В. М.|133}} == Спасылкі == * [http://www.ppp-index.de/pppindex.dll?MID=2756 PPP-Index] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190916033328/http://www.ppp-index.de/pppindex.dll?MID=2756 |date=16 верасня 2019 }} {{Ref-de}} * [http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Cucubalus&mode=Scientific%20Name&sort=1 USDA Plants Database] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305170737/http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Cucubalus&mode=Scientific%20Name&sort=1 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20100528172441/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?3160 Germplasm Resources Information Network (GRIN)] {{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гваздзіковыя]] ivx4zqptrhsif6f6qsk4y8eqkxltvr6 0 600486 5180897 5139517 2026-08-14T07:31:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180897 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Рэгіянальны парк Лабанорас | Нацыянальная назва = lt/Labanoro regioninis parkas | Выява = Baltieji Lakajai from Mindunai Observation Tower, 2016 02.JPG | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 553,44 км² | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 1992 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = | Шырыня карты 1 = | crosses180 = | Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Рэгіянальны парк Лабанорас''' ({{lang-lt|Labanoro regioninis parkas}}) — [[Спіс рэгіянаальных паркаў Літвы|рэгіянальны парк]] [[Літва|Літвы]], размешчаны за 80 км на паўночны ўсход ад [[Вільнюс]]а ў [[Свянцянскі раён|Свянцянскім]], [[Малетскі раён|Малетскім]] і [[Уценскі раён|Уценскім]] раёнах. Адміністрацыя парка знаходзіцца ў мястэчку [[Лабанорас]]. Заснаваны ў 1992 годзе з мэтай захавання лесу і яго азёраў, яго прыроднай экасістэмы і каштоўнасцяў культурнай спадчыны<ref>[https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.1726 DĖL REGIONINIŲ PARKŲ IR DRAUSTINIŲ ĮSTEIGIMO]</ref>. Гэта буйнейшы рэгіянальны парк краіны<ref>[https://books.google.by/books?id=Cf36DQAAQBAJ&pg=PA247&dq=labanoras+park&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi48oKUi_XhAhVC26QKHTc7DPQQ6AEILzAB#v=onepage&q=labanoras%20park&f=false The Geography of Tourism of Central and Eastern European Countries]</ref>, плошча якога складае 55344 гектары<ref>[https://www.arcgis.com/apps/MapJournal/index.html?appid=96747f89128343cf855de4f61bb11ef3 Labanoro regioninio parko vieta]</ref>. Рэгіянальны парк на паўночным усходзе мяжуе з [[Аўкштайцкі нацыянальны парк|Аўкштайцкім нацыянальным паркам]]. == Апісанне == У парке каля 70 азёраў, яны складаюць 13 % ад агульнай плошчы парка<ref>[https://www.visitlithuania.net/nature/regional-parks/1396-labanoras-regional-park Labanoras Regional Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190531085645/https://www.visitlithuania.net/nature/regional-parks/1396-labanoras-regional-park |date=31 мая 2019 }}</ref>. Верхавыя балоты і іншыя водна-балотныя ўгоддзі займаюць плошчу, роўную 30 км². Праз парк працякаюць 30 вадацёкаў і 3 ракі. Лясы (пераважна хваёвыя) складаюць 80 % (400 км²) ад агульнай плошчы парка. Парк насяляюць 54 віды млекакормячых, 172 віды птушак, 5 відаў рэптылій і 11 відаў земнаводных. Нераставы ласось у невялікіх рэках, якія з-за цёплых крыніц не замярзаюць цалкам зімой, з’яўляецца прыродным багаццем парка. Млекакормячыя прадстаўлены бабрамі, выдрамі, ласямі. Сярод птушак, якія гняздуюцца ў парке: [[гагач чорнаваллёвы]], [[чорнаваллёвік]], [[скапа]], [[Бугаі (род)|бугай]], [[журавель]], [[чорны бусел]], [[звычайны зімародак|зімародак]], [[пагоніч звычайны|пагоніч]] і [[цецярук]]. Парк з’яўляецца домам для самай плотнай папуляцыі [[Белы бусел|белага бусла]] ў Еўропе<ref name=gnf>{{cite web|url=https://www.globalnature.org/en/living-lakes/europe/labanoras|title=Regional Park Labanoras, Lithuania|publisher=Global Nature Fund|accessdate=2009-06-25|archive-date=21 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421173429/https://www.globalnature.org/en/living-lakes/europe/labanoras|url-status=dead}}</ref>. Відавая разнастайнасць раслін у нацыянальным парке Лабанорас вельмі высокая. Батанікі налічвалі 120 розных кустоў балотнай [[вярба|вярбы]], 300 кветкавых сцяблоў балотнай [[Гарычка|гарычкі]], 80 тысяч [[Пальчатакарэннік плямісты|пальчатакарэннікаў плямістых]], 2300 [[Лабелія Дортмана|лабелій Дортмана]] і 200 [[гарлачык]]аў. У рэгіянальным парке Лабанорас таксама ёсць месцы з археалагічнымі, архітэктурнымі, этнаграфічнымі і гістарычнымі каштоўнасцямі<ref>{{cite web|url=http://labanoras.am.lt/VI/index.php|title=Labanoras Regional Park|accessdate=2019-04-21|language=lt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813210316/http://labanoras.am.lt/VI/index.php|archivedate=13 жніўня 2018|url-status=dead}}</ref>. У 2015 годзе побач з вёскай Мідунай на тэрыторыі рэгіянальнага парка адкрылася 36-мятровая назіральная вежа<ref>{{Cite web |url=https://visitlitva.ru/otkrytie-labanorskoi-smotrovoi-bashni/ |title=Открытие Лабанорской смотровой башни |access-date=15 мая 2019 |archive-date=30 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530062700/https://visitlitva.ru/otkrytie-labanorskoi-smotrovoi-bashni/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://labanoras.am.lt/VI/index.php Рэгіянальны парк Лабанорас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813210316/http://labanoras.am.lt/VI/index.php |date=13 жніўня 2018 }}{{ref-lt}} * [http://www.aparkai.lt/data/ckfinder/files/Labanoro_RP.pdf Карта рэгіянальнага парка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616203823/https://www.aparkai.lt/data/ckfinder/files/Labanoro_RP.pdf |date=16 чэрвеня 2018 }}{{ref-lt}} * {{youtube|QZKcoON7gho|Рэгіянальны парк Лабанорас|logo = 1}} на [[YouTube]]{{ref-lt}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Катэгорыя МСАП V]] l7i6gltlwfyy3tk5cu19m887ygln04f 0 603255 5180640 5165220 2026-08-13T17:15:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180640 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = }} {{Цёзкі2|Лабко}} '''Пётр Іосіфавіч Лабко́'''<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9к}}</ref> ({{ДН|12|7|1929}} — {{ДС|22|8|2011}})<ref name="ГДМУ">[http://www.grsmu.by/ru/university/about/pochetnaja_doska/lobko/ Лобко Пётр Иосифович (12.07.1929 — 22.08.2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190623212053/http://www.grsmu.by/ru/university/about/pochetnaja_doska/lobko/ |date=23 чэрвеня 2019 }}{{ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]</ref> — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Анатомія чалавека|анатоміі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1966), [[прафесар]] (1968), [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1994). == Біяграфія == Нарадзіўся 12 ліпеня 1929 года ў вёсцы [[Кухчыцы]] [[Клецкі раён|Клецкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1951 годзе скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]] і застаўся ў ім у [[Аспірантура|аспірантуры]] пры кафедры нармальнай анатоміі. У 1955 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. У 1954—1966 гадах — на пасадзе [[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|асістэнта]] кафедры, у 1966—1967 гадах — дацэнт<ref name="БДМУ">[https://www.bsmu.by/page/55/3244/ Лобко Петр Иосифович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925225846/https://www.bsmu.by/page/55/3244/ |date=25 верасня 2020 }}{{ref-ru}} // [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]</ref>. У 1966 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Будова вузлоў сонечнага спляцення і іх сувязей у жывёл і чалавека»<ref name="БДМУ" />. У 1968—1975 гадах - прафесар, у 1975—1988 гадах - загадчык кафедрай нармальнай анатоміі. У 1967—1968 і 1988—1989 гадах працаваў на [[Куба|Кубе]] прафесарам-кансультантам у [[Гаванскі ўніверсітэт|Гаванскім універсітэце]] і Медыцынскім універсітэце горада [[Сант’яга-дэ-Куба]]<ref name="ГДМУ" />. У 1989—1996 гадах — зноў на пасадзе загадчыка кафедрай нармальнай анатоміі ў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным медыцынскім універсітэце]], з 1996 года — прафесар<ref name="БДМУ" />. == Навуковая і грамадская дзейнасць == П. І. Лабко належаць навуковыя працы па параўнальна-марфалагічным і эксперыментальным вывучэнні [[Аўтаномная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]], уплыве неспрыяльных фактараў навакольнага асяроддзя на будову нервовай сістэмы і ўнутраных органаў. Аўтар больш за 300 навуковых прац, 8 [[Манаграфія|манаграфій]] і вучэбнага дапаможніка, 38 публікацый у замежных выданнях<ref name="БДМУ" />. Пад кіраўніцтвам П. І. Лабко выкананы 35 кандыдацкіх і 3 доктарскія дысертацыі<ref name="БДМУ" />. Удзельнік 20 міжнародных кангрэсаў і канферэнцый. Член прэзідыума і праўлення Усесаюзнага, старшыня Рэспубліканскага навуковага таварыства анатамаў, гістолагаў і эмбрыёлагаў. Член Каардынацыйнага савета Асацыяцыі анатамаў краін [[СНД]], рэдакцыйных калегій часопісаў «Морфология» («Архив анатомии, гистологии и эмбриологии»), «Здравоохранение» («Здравоохранение Белоруссии»), Цэнтральнай метадычнай камісіі па анатоміі пры Міністэрстве аховы здароўя СССР<ref name="БДМУ" />. Быў старшынёй савета БДМУ па абароне доктарскіх дысертацый<ref name="БДМУ" />. Акадэмік Беларускай акадэміі экалагічнай антрапалогіі і Міжнароднай акадэміі ітэгратыўнай антрапалогіі<ref name="БДМУ" />. == Узнагароды == * [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] * [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровая грамата]] [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1979) * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] (1986) * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1994, у аўтарскім калектыве) — ''за навучальны дапаможнік для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Вегетатыўная нервовая сістэма» (атлас) 1988 года выдання''. * [[Медаль «Ветэран працы»]] * Нагрудны знак «[[Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]» * Знак М. І. Пірагова «За заслугі ў гуманнай дзейнасці саюза таварыстваў Чырвонага крыжа і Чырвонага Паўмесяца СССР» {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лабко Пётр Іосіфавіч||82}} * Анатомы Беларуси / П. И. Лобко. — Минск, 2003. == Спасылкі == * [http://www.grsmu.by/ru/university/about/pochetnaja_doska/lobko/ Лобко Пётр Иосифович (12.07.1929 — 22.08.2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190623212053/http://www.grsmu.by/ru/university/about/pochetnaja_doska/lobko/ |date=23 чэрвеня 2019 }}{{ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] * [https://www.bsmu.by/page/55/3244/ Лобко Петр Иосифович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925225846/https://www.bsmu.by/page/55/3244/ |date=25 верасня 2020 }}{{ref-ru}} // [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] * [http://journal-grsmu.by/index.php/ojs/article/view/485 ''Е. С. Околокулак (E.S. Okolokulak)'' СВЕТЯ ДРУГИМ, СГОРАЮ САМ (ПАМЯТИ ПРОФЕССОРА ЛОБКО П. И.)]{{ref-ru}} // Часопіс Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лабко Пётр Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Анатамы СССР]] [[Катэгорыя:Анатамы Беларусі]] mqignybc0whwzv5ndccmm3oigm7sc5a 0 605640 5181001 4955100 2026-08-14T10:33:12Z Spokiyny 153126 /* */ 5181001 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=367|крыніца насельніцтва=<ref>https://ovadnivska-gromada.gov.ua/structure/</ref>|год перапісу=2025}} '''Стаўкы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ставки́}}) — вёска ў [[Турыйскі раён|Турыйскім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. У ХІХ стагоддзі сяло Стаўкы было ў складзе Турычанскай воласці Уладзімір-Валынскага павета [[Валынская губерня|Валынскай губерні]]<ref name="sni">[http://www.surnameindex.info/info/volyn/vvolynsk/stavki/index.html Историческая информация о селе Ставки]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Турыйскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Турыйскага раёна]] 07e1lb7jhjwl6j9zlbivniotjvpgu9p 0 606214 5180555 5165101 2026-08-13T14:21:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180555 wikitext text/x-wiki '''Прэзідэнцкія выбары ў [[Лівія|Лівіі]]''' зацверджаны на [[2022]] год, але потым перанесены на [[2023]]<ref>{{Cite web|title=Libyan government ready to hold elections in 2023: PM|url=https://www.dailynewsegypt.com/2023/01/04/libya_survey_cover_photo_795/|website=www.dailynewsegypt.com|language=en}}</ref>, а потым яшчэ раз, на нявызначаны тэрмін. Гэта першыя пасляваенныя выбары ў Лівіі. З прычыны [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]] і двоеўладдзя меўся шэраг складанасцяў у плане даты галасавання, якая некалькі разоў пераносілася. Самі выбары павінны былі стаць усеагульнымі, калі адначасова з прэзідэнтам абіраўся б парламент, але пазней было вырашана падзяліць іх<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/5/libya-legislative-elections-delayed-until-january-parliament|title=Libyan legislative elections delayed until January: Parliament|publisher=Al Jazeera|date=5 October 2021|access-date=7 October 2021}}</ref>. == Перадгісторыя == {{Main|Лівійскі крызіс}} З 2011 года Лівія была ахоплена грамадзянскімі войнамі. На [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|першым этапе (2011)]] ішоў канфлікт паміж урадам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і сіламі лівійскай апазіцыі, што пры падтрымцы замежных інтэрвентаў скончыўся звяржэннем дзеючага рэжыму<ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. У [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|другі этап (2012—2014)]] адбыўся фактычны распад краіны на шэраг самастойных дзяржаўных утварэнняў, працягваліся ваенныя сутыкненні паміж рознымі фракцыямі і групоўкамі<ref>[http://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref>. Іх барацьба прывяла да стварэння двух лівійскіх урадаў у гарадах [[Трыпалі]] ([[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]], УНЗ) і [[Табрук]] ([[Палата прадстаўнікоў Лівіі]], ППЛ), з чаго пачаўся [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|трэці этап (2014—2020)]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140221182322/http://www.libyaherald.com/2014/02/14/general-hafter-announces-coup-politicians-react-with-scorn-order-his-arrest/#axzz2tIQINLHq General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/27/libya-western-citizens-leave-civil-war | title=Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies | publisher=The Guardian | date=July 27, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Stephen, Chris}} {{cite web | url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/libya-civil-war-royal-navy-3972105 | title=Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes | publisher=Daily Mirror | date=August 3, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Lyons, James; White, Stephen}} {{cite web | url=http://www.middleeasteye.net/news/migrants-flee-libyas-new-civil-war-1361768166 | title=Traffickers cash in on Libya's new civil war | publisher=Middle East Eye | date=August 4, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Porsia, Nancy}}</ref>. Бакамі канфлікту і міжнароднай супольнасцю былі зроблены шматлікія спробы пакласці канец ваенным дзеянням і аб’яднаць краіну. Толькі 20 кастрычніка 2020 года атрымалася дасягнуць рэальнага перамір’я. Пасля ППЛ і УНА пачалі актыўна вырашаць пытанні па аб’яднанні разрозненых дзяржаўных інстытутаў. == Падрыхтоўка == Пасля вайны 2011 года [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет Лівіі]], які прыйшоў на змену Кадафі, павінен быў правесці выбары прэзідэнта. Ён распрацаваў дарожную карту, па якой выбары павінны былі прайсці ў 2013 годзе і перадаў уладу абранаму парламенту. У 2014 годзе сфармавана Канстытуцыйная асамблея Лівіі. Ёй трэба было вырашыць якім чынам праводзіць выбары. Аднак у гэты перыяд адбылася актывізацыя баявых дзеянняў, з-за чаго выбары прэзідэнта апынуліся пад пагрозай. У жніўні 2014 года Палата прадстаўнікоў Лівіі, новы парламент дзяржавы, вырашыў, што выбары прэзідэнта будуць прамымі. 24 снежня 2017 годзе старшыня Вярхоўнай нацыянальнай выбарчай камісіі Лівіі (ВНВК) Імада ас-Саех заявіў, што прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Лівіі адбудуцца да 30 верасня 2018 года. Рэгістрацыя выбаршчыкаў пачалася з 6 снежня і доўжылася 60 дзён, рэгістрацыя пражываючых за мяжой выбаршчыкаў пачалася 1 лютага таго ж года<ref>[http://russian.news.cn/2017-12/25/c_136850454.htm Выборы в Ливии состоятся до конца сентября 2018 года]</ref>. 12 лютага 2018-га кіраўнік Палаты прадстаўнікоў Лівіі [[Агіла Салах Іса]] паведаміў, што больш за 2,5 мільёнаў грамадзян зарэгістраваліся ў якасці выбаршчыкаў на будучых прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбарах<ref name="автоссылка1">[https://ria.ru/world/20180212/1514461165.html Более 2,5 миллиона ливийцев зарегистрировались для участия в выборах]</ref>. У канцы мая супрацьстаялыя сілы на міжнароднай канферэнцыі пад эгідай [[ААН]] у [[Парыж]]ы дасягнулі пагаднення аб правядзенне 10 снежня ўсеагульных выбараў у краіне<ref name="автоссылка2" /><ref>[https://govoritmoskva.ru/news/161894/ Стороны ливийского кризиса договорились провести выборы в стране 10 декабря]</ref>. У лістападзе стала вядома, што выбары перанесены на пачатак 2019 года<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/11/libya-election-place-early-2019-envoy-181109073902372.html Libya election to take place in early 2019: UN envoy]</ref>. Дамоўленасці аб гэтым былі дасягнуты на канферэнцыі ў [[Палерма]], у якой удзельнічалі прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]], галоўнакамандуючы арміяй Лівіі [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]], прадстаўнікі ўрада нацыянальнага згоды, [[Егіпет|Егіпта]], [[Італія|Італіі]], [[Туніс]]а і [[Турцыя|Турцыі]]<ref>[https://news.ru/v-mire/liviya-palermo-medvedev-haftar/ Кто сорвал переговоры по Ливии]</ref>. 10 снежня 2018 года кіраўнік МЗС УНЗ Махамед Тага Сіала заявіў, што яны перанесены на вясну<ref name="автоссылка2">[http://nsn.fm/hots/vseobshhie-vybory-v-livii-proydut-10-dekabrya.html Всеобщие выборы в Ливии пройдут 10 декабря]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/world/2017/12/13/1668095.html |title=В Ливии назвали дату выборов президента |access-date=5 ліпеня 2019 |archive-date=4 студзеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104013827/http://www.rosbalt.ru/world/2017/12/13/1668095.html |url-status=dead }}</ref>. Аднак і ў гэты раз усё было адкладзена з-за [[Бітва за Трыпалі (2019)|напружанай ваеннай сітуацыі на паўночным захадзе краіны]]. 5 лютага 2021 года ў горадзе [[Жэнева]] ([[Швейцарыя]]) на [[Форум палітычнага дыялогу Лівіі|форуме палітычнага дыялогу Лівіі]] прайшло абранне часовага аб’яднанага ўрада краіны. Часовым прэзідэнтам быў абраны [[Мухамед Юніс Манфі]], прэм’ер-міністрам — [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе]], а [[Муса аль-Кані]] і [[Абдала аль-Лафі]] сталі віцэ-прэзідэнтамі. Яны павінны былі кіраваць дзяржавай да правядзення выбараў, зацверджаных на снежань таго ж года<ref>[https://interfax.com.ua/news/general/721641.html Лидеров переходного правительства Ливии избрали в Женеве]</ref>. ППЛ працягнула сваё існаванне, падпарадкаваўшыся новым уладам, а УНЗ быў расфармаваны. [[Фаіз Сарадж]], прадстаўнік Трыпалі, саступіў Манфі пасаду кіраўніка [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкага савета]], вышэйшага дзяржаўнага органа, які да гэтага кіраваўся УНЗ. Новым урадам у якасці даты галасавання абраная дата 24 снежня, але потым яе перанеслі на 24 студзеня, а затым на чэрвень<ref>{{Cite web|last=REUTERS|first=DAILY SABAH WITH|date=2022-02-22|title=PM Dbeibah pushes summer election in Libya amid bid to oust him|url=https://www.dailysabah.com/world/africa/pm-dbeibah-pushes-summer-election-in-libya-amid-bid-to-oust-him|access-date=2022-02-23|website=Daily Sabah|language=en-US}}</ref>, а пазней яшчэ на нявызначаны тэрмін<ref>{{Cite web |date=2022-05-26 |title=Libya's PM Dbeibah proposes holding polls at end of 2022 |url=https://www.dailysabah.com/world/africa/libyas-pm-dbeibah-proposes-holding-polls-at-end-of-2022 |access-date=2022-06-14 |website=Daily Sabah}}</ref>. == Кандыдаты == 8 лістапада 2021 года Цэнтральны выбарчы камітэт пачаў рэгістрацыю кандытатаў<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/67f6e0e0 Регистрация кандидатов в президенты Ливии начнется 8 ноября]</ref>. {| class="wikitable" width="90%" |- ! width="20%"| Кандыдат !! Фота !! Статус<br /><small>(на момант альбо перад вылучэннем)</small> !! Суб’ект вылучэння !! Каментарыі |- | '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/03/20/gaddafis-son-saif-run-libyan-president-2018-elections/|title=Gaddafi's son Saif 'to run for Libyan president' in 2018 elections|first=Rob|last=Crilly|date=20 March 2018|work=Telegraph}}</ref> | [[File:Saif al-Islam Gaddafi 2021.png|100px]] | палітык | [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] |Сын забітага экс-лідара Муамара Кадафі, стаяў на пазіцыях аднаўлення [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|даваенных парадкаў]]. |- |'''[[Нуры Абу Сахмейн]]'''<ref name="Libya Herald"/> |[[Файл:Nouri Abusahmain cropped.jpg|100px]] |старшыня [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс|Новага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса]] (2014—2016) |Я-Білад |Прыхільнік [[ісламізм|ісламісцкіх ідэй]]. |- | '''[[Арэф Алі Наед]]'''<ref>{{Cite web|date=2021-11-17|title=Aref Nayed Officially Submits His Candidacy Documents to HNEC for the Presidential Elections|url=https://almarsad.co/en/2021/11/17/aref-nayed-officially-submits-his-candidacy-documents-to-hnec-for-the-presidential-elections/|access-date=2021-11-23|website=Al Marsad|language=en-US}}</ref> | [[File:Ареф Али Найед.jpg|100px]] | ісламскі багаслоў | [[Адраджэнне Лівіі]] | Кандыдат ад ліберальнай партыі. |- | '''[[Ахмед Майтыг]]'''<ref>{{Cite web|title=Libyan PM prepares to submit candidacy for presidential elections {{!}} The Libya Observer|url=https://www.libyaobserver.ly/news/libyan-pm-prepares-submit-candidacy-presidential-elections|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=27 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125000926/https://www.libyaobserver.ly/news/libyan-pm-prepares-submit-candidacy-presidential-elections|archive-date=25 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref> | [[File:Ahmed Maiteeq.jpg|100px]] | Намеснік старшыні Прэзідэнцкага савета Лівіі (2016—2021) | незалежны | Былы член адміністрацыі Сараджа. |- | '''[[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]]'''<ref>{{cite web|url=https://aawsat.com/english/home/article/1361021/libya-haftar-sees-solution-upcoming-election|title=Libya: Haftar Sees Solution in Upcoming Election|first1=Jamal|last1=Jahwar|first2=Khalid|last2=Mahmoud|date=12 August 2018|publisher=Asharq Al-Awsat|access-date=8 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020009/https://aawsat.com/english/home/article/1361021/libya-haftar-sees-solution-upcoming-election|archive-date=14 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref> | [[Файл:General Haftar.jpg|100px]] | [[Лівійская нацыянальная армія|Вярхоўны галоўнакамандуючы Лівійскай нацыянальнай арміі]] | незалежны |Прадстаўляў інтарэсы ўсходу краіны ([[Кірэнаіка|Кірэнаікі]]), карыстаўся падтрымкай [[Францыя|Францыі]], [[Расія|Расіі]] і шэрагу арабскіх дзяржаў. |- | '''[[Агіла Салах Іса]]'''<ref>{{cite web|title=Libya: Will elections finally bring healing?|url=https://www.dw.com/en/libya-will-elections-finally-bring-healing/a-59301246|date=24 September 2021|publisher=DW}}</ref> | [[File:Aguila Salah Issa - 2020 (cropped).jpg|100px]] | Прэзідэнт [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]] | незалежны |Таксама прадстаўляў інтарэсы ўсходу краіны ([[Кірэнаіка|Кірэнаікі]]), саюзнік Хафтара. |- |'''[[Фатхі Башага]]'''<ref>[https://www.lepoint.fr/afrique/libye-la-seule-competition-acceptable-doit-etre-democratique-11-03-2021-2417421_3826.php Libye: «La seule compétition acceptable doit être démocratique»]</ref> |[[Файл:Fathi Bashagha 2021.png|100px]] |Міністр унутраных спраў Урада нацыянальнага адзінства |незалежны |Былы член адміністрацыі Сараджа. Прадстаўляў інтарэсы паўночнага захаду краіны ([[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]]), карыстаўся падтрымкай [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]]. |- |'''[[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе]]'''<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/libya-register-election-candidates-monday-2021-11-07/|title=Libya’s PM Dbeibah to run for president, as election turmoil grows|work=[[Reuters]]|date=7 November 2021|access-date=15 November 2021|author1=Hani Amara|author2=Ahmed Elumami}}</ref> |[[File:Abdul Hamid Dbeibeh (15-04-2021).jpg|100px]] |Прэм’ер-міністр часовага ўрада |незалежны |Мае падтрымку ў Трыпалітаніі і Турцыі. |- |'''[[Ібрагім Дабашы]]'''<ref>{{Cite news|last=Tomassini|first=Vanessa|date=3 January 2022|title=Conversation with Ibrahim O. Dabbashi: “elections still being the only solution to the Libyan crisis”|work=Speciale Libia|url=https://specialelibia.it/2022/01/03/conversation-with-ibrahim-o-dabbashi-elections-still-being-the-only-solution-to-the-libyan-crisis/|access-date=3 January 2022|archive-date=3 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103203805/https://specialelibia.it/2022/01/03/conversation-with-ibrahim-o-dabbashi-elections-still-being-the-only-solution-to-the-libyan-crisis/|url-status=dead}}</ref> | |былы прадстаўнік Лівіі ў [[ААН]] |незалежны |''дадатковая інфармацыя адсутнічае'' |} За пасаду кіраўніка дзяржавы меў намер змагацца і [[Алі Зейдан]] (кандыдат ад [[Нацыянальная партыя развіцця і сацыяльнага забеспячэння|НПРСЗ]], былы прэм’ер-міністр), але быў дыскваліфікаваны за наяўнасць больш за аднаго грамадзянства і адсутнасць 5000 прыхільнікаў<ref name="LibHerald_Saif_disqualified">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Saif Al-Islam Qaddafi disqualified by election commission from standing in presidential elections | date= 2021-11-24 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2021/11/24/saif-al-islam-qaddafi-disqualified-by-election-commission-from-standing-in-presidential-elections |access-date= 2021-11-25 |archive-url= https://archive.today/20211125002830/https://www.libyaherald.com/2021/11/24/saif-al-islam-qaddafi-disqualified-by-election-commission-from-standing-in-presidential-elections/ |archive-date= 2021-11-25 |url-status=live }}</ref>. 30 лістапада за перашкоду выбарчаму працэсу знята кандыдатура Хафтара<ref>{{Cite web|title=Libyan court disqualifies Haftar from presidential race|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/libyan-court-disqualifies-haftar-from-presidential-race/2435234|access-date=2021-11-30|website=www.aa.com.tr}}</ref>. Аднак ужо 6-га яго вярнулі ў спісы<ref>{{Cite news|last=Zaptia|first=Sami|date=6 December 2021|title=Hafter returned to presidential election by Court of Appeal|work=Libya Herald|url=https://www.libyaherald.com/2021/12/06/hafter-returned-to-presidential-election-by-court-of-appeal/|access-date=6 December 2021|archive-date=6 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206200729/https://www.libyaherald.com/2021/12/06/hafter-returned-to-presidential-election-by-court-of-appeal/|url-status=dead}}</ref>. Таксама на некаторы час былі выключаны Дбэйба і Кадафі. Абодва палітыка падалі апеляцыю: 1 снежня ў спіс кандыдатаў вярнулі Дбэйбу<ref name="Libya Herald">{{Cite web|title=Aldabaiba and Abusahmain reinstated by court as presidential candidates|url=https://www.libyaherald.com/2021/12/02/aldabaiba-and-abusahmain-reinstated-by-court-as-presidential-candidates/|access-date=1 December 2021|date=1 December 2021|website=Libya Herald|author=Sami Zaptia|archive-date=2 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202012848/https://www.libyaherald.com/2021/12/02/aldabaiba-and-abusahmain-reinstated-by-court-as-presidential-candidates/|url-status=dead}}</ref><ref name="Libya Observer">{{Cite news|date=2021-12-01|title=Tripoli Appeals Court reinstates Dbeibah as presidential candidate|work=The Libya Observer|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-appeals-court-reinstates-dbeibah-presidential-candidate|access-date=2021-12-01|archive-date=2 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202020058/https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-appeals-court-reinstates-dbeibah-presidential-candidate|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-appeals-court-reinstates-dbeibah-presidential-candidate |access-date=3 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202020058/https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-appeals-court-reinstates-dbeibah-presidential-candidate |archive-date=2 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>, а 2-га — Кадафі<ref>{{Cite news|date=2 December 2021|title=Libya court reinstates Saif al-Islam Gaddafi as presidential candidate|language=en|work=Middle East Eye|url=https://www.middleeasteye.net/news/libya-saif-islam-gaddafi-reinstated-presidential-candidate|access-date=2 December 2021}}</ref>. Аб патэнцыйных кандыдатах была вядома задоўга да гэтага. Так, напрыклад, Кадафі, Хафтар і Салех заяўлялі аб сваёй гатоўнасці прыняць удзел яшчэ падчас грамадзянскай вайны, калі выбары планаваліся на 2018—2019 гады. Самымі апошнімі далучыліся Башага, які заявіў аб намерах балатавацца ў сакавіку 2021-га, Зейдан, Майтыг і Дбэйбе, што зрабілі гэта перад самой рэгістрацыяй. У верасні Хафтар сышоў з пасады кіраўніка ЛНА для ўдзелу ў прэзідэнцкіх выбарах<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/09/2021/614b7f529a794706a9031cb8 Хафтар ушел с поста для участия в выборах президента Ливии]</ref>. На час перадвыбарчай гонкі ён перадаў свае паўнамоцтвы генерал-палкоўніку Абдэль Разаку ан-Надуры. Сваю гатоўнасць паўдзельнічаць у прэзідэнцкіх выбараў выказваў і [[Фаіз Сарадж]], былы старшыня [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкага савета Лівіі]] і [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды]]<ref name="Libya elections">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/jun/21/eu-warns-anyone-judged-to-be-delaying-libya-elections-will-risk-sanctions|title=EU warns anyone judged to be delaying Libya elections will risk sanctions|date=21 June 2021|access-date=15 October 2021|work=The Guardian|author=Patrick Wintour}}</ref>, але пазней ён перадумаў падаваць заяўку. 20 снежня Апеляцыйны суд горада Місурата прыпыніў выкананне рашэнняў нацыянальнай выбарчай камісіі, а таксама адмяніў зацверджаны раней папярэдні спіс кандыдатаў, якім было дазволена балатавацца на прэзідэнцкіх выбарах. Такім чынам, выбары перанесены на наступны год. Перш за ўсё гэта ўдарыла па прыхільніках Хафтара і Кадафі, згуляўшы на руку сілам, якія падтрымліваюць Дбэйбу і ісламістаў<ref>Равиль Мустафин. [https://www.ng.ru/vision/2021-12-20/2_8331_vision.html ПОЧЕМУ ПРЕЗИДЕНТСКИЕ ВЫБОРЫ В ЛИВИИ ПЕРЕНОСЯТ НА СЛЕДУЮЩИЙ ГОД] // Независимая газета, 20 декабря 2021</ref>. == Канфрантацыя== 20 лютага 2022 года Палата прадстаўнікоў, бачачы праблемы ва ўрадзе Дбэйбы з правядзеннем выбараў, прызначыла новым прэм’ерам Фатхі Башагу. Аднак яго прызначэнне было аспрэчана, што ў жніўні прывяло да [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)|новых узброеных сутыкненняў]]<ref>Полина Коноплянко. [https://www.mk.ru/politics/2022/08/28/v-livii-vnov-polilas-krov-dvoevlastie-okazyvaetsya-neizbezhnym.html В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным] // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.</ref>. == Гл. таксама == * [[Парламенцкія выбары ў Лівіі (2022)]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выбары 2022 года]] [[Катэгорыя:2022 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2022 года]] ifs9tymr0x8qnenq69tafaesxcyjlbj 0 608676 5180510 4731799 2026-08-13T13:27:42Z Makenzis 56337 5180510 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Бары Таўн Юнайтэд | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-cy|Clwb Pêl Droed Tref Y Barri}} | Мянушкі = ''The Dragons'' (Драконы) | Горад = [[Бары (Уэльс)|Бары]], [[Уэльс]] | Заснаваны = [[1912]] | Стадыён = [[Джэнер Парк]], [[Бары (Уэльс)|Бары]] | Умяшчальнасць = 3 500 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Валійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 3 месца ў [[Валійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]] | Сайт = http://www.barrytown.co.uk/ |pattern_la1 = _macroncanopus19yrb |pattern_b1 = _barrytu2021h |pattern_ra1 = _macroncanopus19yrb |pattern_sh1 = _barrytu1819h |pattern_so1 = |leftarm1 = FFFF00 |body1 = FFFF00 |rightarm1 = FFFF00 |shorts1 = 0000FF |socks1 = 0000FF |pattern_la2 = |pattern_b2 = _macronnash1rw |pattern_ra2 = |pattern_sh2 = _macrontempel1rw |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 |socks2 = FF0000 }} '''«Бары Таўн Юнайтэд»''' ({{lang-cy|Clwb Pêl Droed Tref Y Barri}}) — [[Уэльс|валійскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бары (Уэльс)|Бары]], адзін з самых тытулаваных клубаў Уэльса. Заснаваны ў [[1912]] годзе як «Бары АФК». == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Уэльса па футболе|Чэмпіянат Уэльса]]:''' ** '''Чэмпіён (7):''' [[Ліга Уэльса 1995/1996|1995/96]], [[Ліга Уэльса 1996/1997|1996/97]], [[Ліга Уэльса 1997/1998|1997/98]], [[Ліга Уэльса 1998/1999|1998/99]], [[Ліга Уэльса 2000/2001|2000/01]], [[Ліга Уэльса 2001/2002|2001/02]], [[Валійская Прэм'ер-ліга 2002/2003|2002/03]] * '''[[Першы дывізіён Валійскай футбольнай лігі]]:''' ** '''Чэмпіён (9):''' 1926/27, 1982/83, 1983/84, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1993/94, 2016/17 * '''[[Другі дывізіён Валійскай футбольнай лігі]]:''' ** '''Чэмпіён (3):''' 1951/52, 1957/58, 2014/15 * '''[[Трэці дывізіён Валійскай футбольнай лігі]]:''' ** '''Чэмпіён (1):''' 2013/14 * '''[[Паўднёвая футбольная ліга]]:''' ** '''Чэмпіён (1):''' 1920/21 * '''[[Кубак Уэльса па футболе|Кубак Уэльса]]:''' ** '''Пераможца (6):''' 1954/55, 1993/94, 1996/97, 2000/01, 2001/02, 2002/03 * '''[[Кубак Валійскай лігі па футболе|Кубак Валійскай лігі]]:''' ** '''Пераможца (4):''' 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/2000 * '''[[Прэм’ер-кубак ФАУ па футболе|Прэм’ер-кубак ФАУ]]:''' ** '''Пераможца (1):''' 1998/99 * '''[[Кубак Валійскай футбольнай лігі]]:''' ** '''Пераможца (6):''' 1934/35, 1946/47, 1978/79, 1982/83, 1986/87, 1993/94 == Статыстыка выступленняў == {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="9" style="background: yellow; color:blue|'''«Бары Таўн Юнайтэд» у еўракубках''' |- ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |align="center"|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1994/1995|1994—1995]] |[[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА]] |align="center"|Кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Літва}} |[[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс (Вільнюс)]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:6 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''0:7'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" rowspan="3"|[[Кубак УЕФА 1996/1997|1996—1997]] |rowspan="3"|[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Дынабург|Дынабург]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:1'''|| [[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК БЧСК|БЧСК]] |align="center"|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''4:4''' <small>({{Comment|4:2|Перамога па пенальці}})</small>|| [[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|1 раўнд |align="center"|{{Сцяг|Шатландыя}} |[[ФК Абердзін|Абердзін]] |align="center"|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''4:6''' || [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1997/1998|1997—1998]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''0:6'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1998/1999|1998—1999]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |align="center"|0:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:10'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1999/2000|1999—2000]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Мальта}} |[[ФК Валета|Валета]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Кубак УЕФА 2000/2001|2000—2001]] |[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Баавішта|Баавішта]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:5'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2001/2002|2001—2002]] |rowspan="2"|[[Кубак УЕФА]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Азербайджан}} |[[ФК Шамкір|Шамкір]] |align="center"|2:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''3:0'''|| [[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |align="center"|2 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Порту|Порту]] |align="center"|0:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''3:9'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002—2003]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Сконта Рыга|Сконта]] |align="center"|0:5 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''0:6'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003—2004]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |align="center"|1 кваліф. раўнд |align="center"|{{Сцяг|Македонія}} |[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]] |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) | align="center"|'''2:4''' || [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019—2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |align="center"|Папярэдні раўнд |align="center"|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} |[[ФК Кліфтанвіл|Кліфтанвіл]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''0:4'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |align="center" |[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020—2021]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |align="center"|Папярэдні раўнд |align="center"|{{Сцяг|Фарэрскія астравы}} |[[ФК Рунавік|Рунавік]] |align="center"|― |align="center"|― | align="center"|'''1:5'''|| [[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Спасылкі == * [http://www.barrytown.co.uk/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224182003/http://www.barrytown.co.uk/ |date=24 лютага 2021 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Уэльса|Бары Таўн Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Бары (Уэльс)]] [[Катэгорыя:ФК Бары Таўн Юнайтэд| ]] 17ly1nhfsiabrfjmy8t51767g2zbuw1 0 609526 5180813 5041052 2026-08-14T06:48:31Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ дапаўненне 5180813 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Браян Х’ю Уорнер''' ({{lang-en|Brian Hugh Warner}}), больш вядомы пад псеўданімам '''Мэрылін Мэнсан''' ({{lang-en|Marilyn Manson}}; нар. {{ДН|5|1|1969}}, [[Кантан (Агая)|Кантан]], [[Агая]], ЗША) — амерыканскі рок-{{спявак|ЗША}}, {{кампазітар|ЗША}}, {{акцёр|ЗША}}, паэт-песеннік, {{мастак/кат|ЗША}} і былы музычны {{журналіст|ЗША}}, заснавальнік і нязменны лідар рок-гурта Marilyn Manson. Яго сцэнічны псеўданім сфарміраваны з складання імёнаў двух амерыканскіх знакавых фігур 1960-х гадоў, а менавіта актрысы [[Мэрылін Манро]] і асуджанага [[Чарльз Мэнсан|Чарльза Мэнсана]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Portrait of an American Family'' (1994) * ''Antichrist Superstar'' (1996) * ''Mechanical Animals'' (1998) * ''Holy Wood (In the Shadow of the Valley of Death)'' (2000) * ''The Golden Age of Grotesque'' (2003) * ''Eat Me, Drink Me'' (2007) * ''The High End of Low'' (2009) * ''Born Villain'' (2012) * ''The Pale Emperor'' (2015) * ''Heaven Upside Down'' (2017) * ''We Are Chaos'' (2020) * ''One Assassination Under God – Chapter 1'' (2024) * ''One Assassination Under God – Chapter 2'' (2026) {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мэнсан Мэрылін}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі]] alcdwfy38hfg3apnirss67025vlygen 0 612077 5180592 4586708 2026-08-13T15:07:43Z Cobblet 111147 replacing map with one that doesn't show the fictional country of [[:en:Poyais]] 5180592 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Маскітавы бераг |саманазва = |статус = [[пратэктарат]] |гімн = |сцяг = Flag of Moskitia.webp |апісанне_сцяга = |герб = Coat of arms of the Mosquito Monarchy.svg |апісанне_герба = |карта = Map of the Mosquito Coast.jpg |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[17 стагоддзе|XVII стагоддзе]] |ліквідавана = [[1894]] г. |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Блуфілдс]] (з [[1845]] г.) |гарады = |мовы = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = [[кароль]] |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Маскі́тавы бе́раг''' ({{lang-es|Costa de Mosquitos}}, {{lang-en|Mosquito Coast}}) — [[гістарычная вобласць]] уздоўж заходняга берага [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] на тэрыторыі ўсходу [[Нікарагуа]] і паўднёвага ўсходу [[Гандурас]]а. Назва паходзіць ад наймення [[індзейцы|індзейскага]] народа [[міскіта]], які стварыў у [[17 стагоддзе|XVII]] ст. дзяржаўнае фарміраванне, што развівалася ў пэўныя перыяды пад [[пратэктарат]]ам [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у складзе [[Іспанская імперыя|Іспанскай каланіяльнай імперыі]] і ў якасці аўтаномнай [[Індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]] ў складзе Нікарагуа. == Асаблівасці геаграфіі == [[Файл:View of the Port of Black River in the Territory of Poyais.png|thumb|left|Малюнак [[1825]] г.]] Маскітавы бераг уяўляе сабою прыбярэжную [[нізіна|нізіну]] паміж [[нікарагуа]]нскім нагор’ем і [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]]. Яе шырыня складае каля 60 — 80 км. Яна сфарміравана [[рака|рэкамі]], што бяруць пачатак на нагор’і і выносяць мноства [[пясок|пяску]], [[друз]]у і [[гліна|гліны]]. Воды Карыбскага мора ўздоўж Маскітавага берага маюць брудна-карычневы колер з-за пясчана-глінянай [[Суспензія|завісі]]. У вусцях рэк утвораюцца водмелі, ад мора адлучаюцца плыткія [[лагуна|лагуны]]. [[Асадкавыя горныя пароды|Асадкавыя]] наносы і [[каралавыя рыфы]] ствараюць небяспечныя для мараплаўцаў [[Падводная банка|банкі]] з нізкімі [[востраў|астраўкамі]]. Найбольш вядомыя з іх — [[Міскітас]], [[Корн (архіпелаг)|Корн]] і [[Каёс-Перлас]]. Для Маскітавага берага характэрны вільготны [[трапічны клімат]] з сярэдняй тэмпературай +25,8° C. Колькасць ападкаў перавышае 4000 мм у год. Важную ролю адыгрываюць сталыя [[пасат]]ы, якія нясуць вільгаць з Карыбскага мора і жывяць мясцовыя рэкі. Нават у нашы дні значная частка Маскітавага берага пакрыта [[Трапічны лес|трапічнымі лясамі]]. Пласт [[глеба|глебы]] тонкі, вельмі вышчалачаны. Аднак дзякуючы спалучэнню высокіх тэмператур і вільготнасці рэшткі [[расліны|раслін]] і [[жывёлы|жывёл]] хутка дэградуюць і жывяць наступныя пакаленні. Такім чынам дасягаецца высокая [[біялагічная разнастайнасць]]. == Гісторыя == [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў усходняе ўзбярэжжа [[Нікарагуа]] ў [[1502]] г. На працягу [[16 стагоддзе|XVI]] ст. [[Іспанія|іспанскія]] ўлады некалькі разоў выдавалі дазвол прыватным асобам на падпарадкаванне гэтай тэрыторыі, аднак адсутнасць каштоўных рэсурсаў не спрыяла каланізацыі. Місіянерскія захады, накіраваныя на распаўсюджванне сярод абарыгенаў [[хрысціянства]], рабіў ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]], але і яны не мелі асаблівага поспеху. Іспанцы падзялялі тэрыторыю Маскітавага берага на 2 буйныя раёны — Тагузгальпа на поўначы і Талагальпа на поўдні. Згодна сведчанням іспанцаў, яны былі населены 30 рознымі плямёнамі [[індзейцы|індзейцаў]]. Агульная назва Маскітавы бераг узнікла ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст., калі [[Каралеўства Англія|англійскія]] [[Пурытанства|пурытане]] заснавалі ў [[1629]] г. калонію на востраве [[Правідэнсія (востраў)|Правідэнсія]] і ўсталявалі кантакты з [[мацярык|мацерыковымі]] тубыльцамі. Яны паведамлялі пра існаванне каралеўства [[міскіта]]. Каля [[1638]] г. сын караля міскіта нават наведаў Англію і атрымаў абяцанне на абарону сваёй дзяржавы ад іспанцаў. У [[1641]] г. пурытанская калонія на востраве Правідэнсія была ліквідавана. Кантакты паміж міскіта і англічанамі ўзнавіліся пасля заваявання апошнімі [[Ямайка|Ямайкі]] ў [[1655]] г. Кароль міскіта Олдмэн зноў наведаў Англію і сустрэўся з [[Карл II Сцюарт|Карлам II]]. Яго візіт не быў сур’ёзна ўспрыняты прыдворнымі, але садзейнічаў развіццю [[гандаль|гандлёвых]] і ваенных сувязяў паміж Ямайкай і Маскітавым берагам. У [[1687]] г. каралём міскіта стаў яго сын Джэрамі I, таксама прыхільны да англійскіх гандляроў і [[пірацтва|піратаў]]. На мяжы XVII ст. і [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. уладу на Маскітавым беразе захапілі чарнаскурыя [[Самба (этнаграфічны тэрмін)|самба]]. Яны стваралі ваенныя атрады, якія рабілі напады на іспанскія паселішчы, захопленых у палон прадавалі ямайскім плантатарам у [[рабства]], аказвалі дапамогу ў барацьбе ямайскіх плантатараў супраць марунаў (гл. [[Гісторыя Ямайкі#Плантацыйны рабаўладальніцкі перыяд|Гісторыя Ямайкі]]). У [[1740]] г. падчас чарговай вайны паміж [[Вялікабрытанія]]й і Іспаніяй Роберт Ходжсан, прадстаўнік губернатара Ямайкі, пераканаў караля самба Эдуарда I падпісаць дагавор аб брытанскім [[пратэктарат|пратэктараце]]. У [[1742]] г. Эдуард II даў дазвол брытанскім каланістам сяліцца на тэрыторыі яго краіны. Усяго перасялілася некалькі сотняў плантатараў, якія прывезлі [[негр]]аў-рабоў. Яны займаліся вырошчваннем [[Цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]], [[бавоўнік]]а і [[тытунь|тытуня]], здабывалі каштоўную [[драўніна|драўніну]]. Міскіта ахоўвалі плантацыі і аказвалі перасяленцам ваенную дапамогу, за што атрымоўвалі шчодрыя падарункі ў выглядзе [[зброя|зброі]] і гандлёвых тавараў. У [[1786]] г. Вялікабрытанія, саслабленая [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыяй]], была вымушана саступіць пратэктарат Іспаніі. Міскіта і брытанскія плантатары, што вырашылі застацца на Маскітавым беразе, павінны былі прысягнуцца іспанскай манархіі. Фармальна далучаныя да [[Іспанская імперыя|іспанскай каланіяльнай імперыі]] тэрыторыі былі часткай генерал-капітанства [[Гватэмала]], але фактычна кіраванне адбывалася з [[Новая Гранада|Новай Гранады]]. Каб прыцягнуць да сябе мясцовае насельніцтва, іспанцы арганізоўвалі [[каталіцызм|каталіцкія]] місіі, працягвалі палітыку подкупу падарункамі каралёў міскіта. Аднак [[4 верасня]] [[1800]] г. Георг II, кароль міскіта, абвясціў Іспаніі вайну і захапіў [[Блуфілдс]]. Ён быў атручаны сваім братам Стывенам, прыхільнікам Іспаніі. Паміж Стывенам і Георгам Фрэдэрыкам Аўгустам I, сынам Георга II, якога падтрымалі плантатары [[Беліз|Брытанскага Гандураса]] і Ямайкі, пачалася вайна. У [[1816]] г. Георг Фрэдэрык Аўгуст I быў афіцыйна каранаваны ў Брытанскім Гандурасе. Войны іспанскіх калоній за незалежнасць фактычна ліквідавалі прысутнасць іспанцаў на Маскітавым беразе. У [[1837]] г. Вялікабрытанія афіцыйна прызнала Маскітавы бераг як незалежную дзяржаву. [[Файл:Bluefields Mosquito Coast 1845.jpg|thumb|left|Акварэль з Блуфілдса, [[1845]] г.]] У [[1844]] г., калі пасля смерці караля міскіта краіна зноў апынулася на мяжы грамадзянскай вайны, Вялікабрытанія абвясціла аб усталяванні пратэктарата над Маскітавым берагам. Хаця ўлада манархаў міскіта захавалася, галоўную ролю ў кіраванні атрымаў брытанскі консул. Брытанскія каланіяльныя ўлады заахвочвалі перасяленне з іншых калоній [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], у тым ліку былых чарнаскурых рабоў, якія актыўна супрацоўнічалі з брытанскай адміністрацыяй і часцяком аказваліся ў лепшым сацыяльным стане, чым карэнныя жыхары. Развіццю эканомікі садзейнічаў хуткі рост коштаў на драўніну, што здабывалі ў мясцовых лясах. Галоўным адміністрацыйным цэнтрам пратэктарата стаў Блуфілдс. Пашырэнне брытанскіх каланіяльных валоданняў у [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] выклікала незадаволенасць з боку незалежных [[Гандурас]]а і Нікарагуа. Яны атрымалі падтрымку з боку [[ЗША]]. Шэраг інцыдэнтаў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй у Карыбскім моры схіліў брытанскую грамадскую думку пайсці на саступкі. [[28 студзеня]] [[1860]] г. Вялікабрытанія падпісала ў [[Манагуа]] дагавор, згодна з якім Маскітавы бераг перадаваўся ў валоданне Нікарагуа. У [[1869]] г. міжнародны суд прызнаў паўночную частку Маскітавага берага тэрыторыяй, падначаленай Гандурасу. У [[1861]] г. улады Нікарагуа прызналі каралеўства Міскіта ў якасці аўтаномнай [[Індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]]. Аднак яе плошча была абмежавана землямі вакол Блуфілдса, а кароль названы вярхоўным правадыром. Яго ўладу абмяжоўвала Кансультацыйная рада. У [[1865]] г. Нікарагуа не прызнала вярхоўнага правадыра Вільяма Генры Кларанса, выбранага без удзелу нікарагуанскага прадстаўніка. Вільям Генры Кларанс звярнуўся за дапамогай да Вялікабрытаніі. Нікарагуа і Вялікабрытанія дамовіліся аб [[арбітраж]]ы [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа I]]. У [[1881]] г. ён прызнаў аўтаномію міскіта, у тым ліку права на [[Фінансы|фінансавую]] і [[Падатак|падатковую]] самастойнасць. За Нікарагуа прызнаваліся правы паднімаць свой [[сцяг]], мець афіцыйнага прадстаўніка ў рэзервацыі, але гэта дзяржава павінна была выплаціць кампенсацыю міскіта за скарачэнне іх тэрыторый. [[12 лютага]] [[1894]] г. нікарагуанскія ваенныя сілы на чале з Рыгаберта Кабесасам ўварваліся ў рэзервацыю і зрынулі ўладу Вільяма Генры Кларанса. У ліпені Блуфілдс быў акупаваны амерыканцамі, якія фармальна ўзнавілі аўтаномію. Аднак акупацыя доўжылася толькі 1 месяц. Пасля зыходу амерыканскіх ваенных нікарагуанцы зноў захапілі землі міскіта і [[20 лістапада]] [[1894]] г. абвясцілі іх часткай сваёй дзяржавы. Пасля ліквідацыі рэзервацыі міскіта захоўвалі апазіцыю ў дачыненні да нікарагуанскіх уладаў. У [[1987]] г. Нікарагуа была вымушана прызнаць аўтаномію рэгіёнаў [[Аўтаномны рэгіён паўночна-карыбскага ўзбярэжжа|Атлантыка-Нортэ]] і [[Аўтаномны рэгіён паўднёва-карыбскага ўзбярэжжа|Атлантыка-Сур]]. == Літаратура == * ''Staten, C.'' [https://books.google.by/books?id=2eZxwYCYSrYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The History of Nicaragua] / ''Clifford L. Staten''. — Santa Barbara: ABC-CLIO, 2010. ISBN 978-0-313-36037-4 == Спасылкі == {{Commonscat|Mosquito Coast}} * [https://www.britishempire.co.uk/maproom/mosquitocoast.htm Mosquito Coast Colony — The British Empire] * [https://www.historyfiles.co.uk/KingListsAmericas/CentralMiskito.htm Miskito Kings (Mosquitia)] * [http://www.island-treasure.com/history-of-bluefields/ History of Bluefields] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Амерыкі]] [[Катэгорыя:Былыя калоніі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Былыя калоніі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нікарагуа]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гандураса]] [[Катэгорыя:Геаграфія Нікарагуа]] [[Катэгорыя:Берагі Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Берагі Паўночнай Амерыкі]] 5htne38cfpc2vtcw3rpzcq9fremhsr1 0 616036 5180449 3454491 2026-08-13T12:46:35Z Autumndancer 168015 /* Казахстан */ 5180449 wikitext text/x-wiki '''Акайын''' — тапонім. == Казахстан == * [[Акайын (Акмолінская вобласць)]] * [[Акайын (Атыраўская вобласць)]] * [[Акайын (Паўладарская вобласць)]] * [[Акайын (Усходне-Казахстанская вобласць)]] * [[Акайын (Цалінаградскі раён)]] {{неадназначнасць}} kqomq861lrd6mb6wbzyrxgjgait30p6 0 617152 5180915 3459962 2026-08-14T07:36:29Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5180915 wikitext text/x-wiki '''Гот''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Герман Гот]] — генерал-палкоўнік Вермахта * [[Карэл Гот]] — чэшскі эстрадны спявак * [[Міа Гот]] — брытанская актрыса {{неадназначнасць}} 47qvyscyg3laglwx04pjrptmdxaww5u 0 621855 5180703 4849316 2026-08-13T22:54:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180703 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |арыгінал імя = {{lang-ru|Роман Николаевич Филипов}} |выява = [[Файл:Филипов, Роман Николаевич.jpeg|300px]] }} {{Цёзкі2|Філіпаў}} '''Раман Мікалаевіч Філіпаў'''<ref name="Поликарпов">{{cite web|url=https://www.krsk.kp.ru/daily/26790/3824849/|title=«Вечного тебе полета»: пилот сбитого в Сирии Су-25 служил в Приморском крае|author=Поликарпов В.|publisher=Комсомольская правда|date=2018-02-05|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184517/https://www.krsk.kp.ru/daily/26790/3824849/|archive-date=5 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> ({{lang-ru|Роман Николаевич Филипов}}; [[13 жніўня]] [[1984]], [[Варонеж]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[3 лютага]] [[2018]], блізу [[Серакіб]]а, [[Ідліб (мухафаза)|Ідліб]], [[Сірыя]]) — [[расія|расійскі]] ваенны лётчык, намеснік камандзіра эскадрыллі [[3-е камандаванне ВПС і СПА|187-га гвардзейскага штурмавога авіяцыйнага палка]], гвардыі [[маёр]]. [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (2018)<ref name="kremlin1">* {{cite web|url=http://static.kremlin.ru/media/events/files/ru/uFs5y9frvnwjYpt204ZBXoU5kzAFxdRU.pdf|title=Указ Президента Российской федерации № 55 от 06.02.2018 «О присвоении Героя Российской Федерации майору Филипову Р. Н.»|date=06.02.2018|access-date=2018-02-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218214007/http://static.kremlin.ru/media/events/files/ru/uFs5y9frvnwjYpt204ZBXoU5kzAFxdRU.pdf|archive-date=18 лютага 2018}} * {{cite web|url=http://kremlin.ru/acts/news/56809|title=Майору Роману Филипову присвоено звание Героя Российской Федерации|publisher=Kremlin.ru|date=06.02.2018|access-date=2018-02-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206141300/http://kremlin.ru/acts/news/56809|archive-date=6 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. Загінуў [[3 лютага]] [[2018]] г. пры выкананні баявога задання ў [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="kremlin1" /><ref name="regnum2">{{cite web|url=https://regnum.ru/news/society/2376453.html|title=Пилот Су-25 докладывал, что атакован ракетой|publisher=ИА REGNUM|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206002556/https://regnum.ru/news/society/2376453.html|archive-date=6 лютага 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="RBC1">{{cite web|url=https://www.rbc.ru/society/05/02/2018/5a7830b19a7947083720e3b8?from=main|title=Минобороны рассказало об обстоятельствах гибели пилота Су-25 в Сирии|publisher=РБК|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713210639/https://www.rbc.ru/society/05/02/2018/5a7830b19a7947083720e3b8?from=main|archive-date=13 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся [[13 жніўня]] [[1984]] г. у [[Варонеж]]ы. Бацька Мікалай Серафімавіч Філіпаў — ваенны лётчык, быў штурманам на [[Су-25]]<ref name="kraszvez">{{cite web |url= http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/36018-ukhodi-v-oblaka |title= Уходи в облака... |author= А. Колотило, К. Лобков, А. Александров, В. Сосницкий, Д. Семёнов |date= 2018-02-06 |publisher= Красная звезда |access-date= 2018-02-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180210145641/http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/36018-ukhodi-v-oblaka |archive-date= 10 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref>. Маці Алена Віктараўна — медсястра. Малодшая сястра — Маргарыта<ref name="kraszvez"/><ref name="regnum1">{{cite web|url=https://regnum.ru/news/2376454.html|title=«Мечтал стать лётчиком»: каким был погибший в Сирии Роман Филипов|publisher=ИА REGNUM|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-date=5 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205151630/https://regnum.ru/news/2376454.html|url-status=dead}}</ref>. У [[2001]] годзе скончыў сярэднюю агульнаадукацыйную школу № 85 г. Варонежа<ref name="Поликарпов" /><ref name="regnum1" /><ref name="AIF1">{{cite web|url=http://www.aif.ru/society/army/chto_izvestno_o_pogibshem_v_sirii_rossiyskom_pilote_filippove|title=Минобороны рассказало об обстоятельствах гибели пилота Су-25 в Сирии|author=Сушинова Я.|publisher=Аргументы и факты|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}}</ref>. Добра вучыўся, захапляўся спортам, марыў стаць лётчыкам<ref name="kraszvez"/><ref name="regnum1" />. Праходзіў навучанне ў [[Армавір (Расія)|Армавірскім]] цэнтры [[Краснадарскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў|Краснадарскага вышэйшага ваеннага авіяцыйнага вучылішча лётчыкаў імя Героя Савецкага Саюза А. К. Сярова]]<ref name="kraszvez"/><ref name="regnum1" /><ref name="AIF1" />. На 4 курсе перавёўся ў філіял у [[Барысаглебск]]у і працягнуў вучобу ў [[Барысаглебскі навучальны авіяцыйны цэнтр падрыхтоўкі лётнага складу імя В. П. Чкалава|Барысаглебскім навучальным авіяцыйным цэнтры падрыхтоўкі лётнага складу імя В. П. Чкалава]]<ref name="kraszvez"/><ref> * Самоделова С. «Я никогда не сдамся, лучше смерть» // Московский комсомолец. № 27610 от 7 февраля 2018 * {{cite web|author=Самоделова С.|url=http://www.mk.ru/politics/2018/02/06/letchik-roman-filipov-govoril-ya-nikogda-ne-sdamsya-luchshe-zastrelyus.html|title=Друзья погибшего в Сирии пилота Су-25 рассказали, что его отец воевал в Чечне|publisher=Московский комсомолец|date=07.02.2018|access-date=2018-02-07|lang=ru}}</ref>. З [[2006]] года служыў у 187-м гвардзейскім штурмавым авіяцыйным палку (вайсковая часць № 13984) у сяле [[Чарнігаўка (Прыморскі край)|Чарнігаўка]] [[Прыморскі край|Прыморскага краю]]<ref name="Поликарпов" /><ref>{{cite web|url=https://rtvi.com/news/9382-cit-obnarodovala-dokumentyi-pogibshego-v-sirii-pilota-su-25|title=CIT обнародовала документы погибшего в Сирии пилота Су-25|publisher=RTVI|date=04.02.2018|access-date=2018-02-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062950/https://rtvi.com/news/9382-cit-obnarodovala-dokumentyi-pogibshego-v-sirii-pilota-su-25|archive-date=7 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. Прайшоў усе пасады ад старэйшага лётчыка да намесніка камандзіра эскадрыллі штурмавога авіяпалка [[Усходняя ваенная акруга|Усходняй ваеннай акругі]]<ref name="RT1">{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/article/477296-geroi-rossii-filipov-su25|title=«До последнего держал самолёт в воздухе»: погибший в Сирии пилот Су-25 докладывал о попавшей в штурмовик ракете|author=Иванова А.|publisher=RT|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}}</ref><ref name="Петров" />, адкуль і быў адкамандзіраваны ў размяшчэнне [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|авіяцыйнай групы ПКС Расіі ў Сірыі]], дзе прымаў удзел у ваенных аперацыях у якасці камандзіра звяна штурмавікоў Су-25СМ<ref name="kraszvez"/>. Філіпаў быў лётчыкам-асам штурмавой авіяцыі, неаднаразова прымаў удзел ва ўсерасійскіх ваенных манёўрах «[[Авіядартс]]», дзе ў [[2013]] годзе заняў другое месца сярод штурмавікоў<ref name="Поликарпов" /><ref name="kraszvez"/><ref name="AIF1" />. З’яўляўся вайсковым лётчыкам першага класа, у агульнай складанасці налётаў 1300 гадзін і здзейсніў каля 80 баявых вылетаў<ref name="kraszvez"/>. == Апошні бой == [[3 лютага]] [[2018]] г. пры выкананні аблёту зоны дээскалацыі «Ідліб» для кантролю рэжыму спынення агню вядучы ў пары расійскі штурмавік [[Су-25]]СМ пад кіраваннем маёра Філіпава паблізу горада [[Серакіб]] быў збіты<ref name="PLA1">{{cite web |url=http://plainnews.ru/video-channel-250532.html |title=Главкомандующий ВКС РФ рассказал о подвиге лётчика Романа Филипова, самолет которого сбит в Сирии |publisher=PlainNews |date=05.02.2018 |access-date=2018-02-05 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131452/http://plainnews.ru/video-channel-250532.html |archive-date=6 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref> стрэлам з [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс|пераноснага зенітнага ракетнага комплекса]]. Журналісты [[Віктар Мікалаевіч Баранец|В. М. Баранец]] і [[Аляксандр Ігаравіч Коц|А. І. Коц]] адзначалі, што, па ацэнцы апытаных імі экспертаў, ПЗРК быў, як мяркуецца, сістэмы [[FIM-92 Stinger|«Стынгер»]]<ref name="Коц" />; згодна з іншымі данымі, гэта быў ПЗРК савецкай вытворчасці. Член сірыйскай групоўкі «Джэйш Ідліб Хур» Махмуд Хадж Ісмаіл з пазыўным «Кастра» заявіў, што збіў расійскі штурмавік з зенітнай устаноўкі [[ЗУ-23-02]]<ref>{{cite web |author=Астахов С.|url=http://www.mk.ru/politics/2018/02/07/byli-by-uzhe-v-rossii-opublikovano-videointervyu-s-terroristom-yakoby-sbivshim-su25.html|title=опубликовано видеоинтервью с террористом, якобы сбившим Су-25|publisher=Московский комсомолец|date=07.02.2018 |access-date=2018-02-07 |lang=ru }}</ref>. Лётчык паспрабаваў утрымаць самалёт у паветры і далажыў, што атакаваны ракетай, пасля чаго катапультаваўся. На зямлі пілот трапіў у акружэнне баевікоў і загінуў у кароткім баі: адстрэльваючыся з [[Аўтаматычны пісталет Стэчкіна|пісталета Сцечкiна]], быў цяжка паранены, а затым падарваў сябе гранатай са словамі ''«Гэта вам за пацаноў!»''<ref name="regnum2" /><ref name="Коц"> * {{cite web|url=https://www.krsk.kp.ru/daily/26790.5/3824663/|title=Последние слова российского лётчика: «Это вам за пацанов!»|author=Коц А. И.|publisher=Комсомольская правда|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}} * {{cite web|url=https://www.krsk.kp.ru/daily/26790.5/3824439/|title=Эксперт о потере штурмовика Су-25: «Российский офицер отстреливался от террористов и погиб как герой — в бою»|author=Баранец В. Н., Коц А. И.|publisher=Комсомольская правда|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}}</ref><ref name="iarex">{{cite web|url=http://www.iarex.ru/news/55514.html|title=«Это вам за пацанов»: Что успел сказать лётчик Су-25 Роман Филипов перед смертью|publisher=ИА REX|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}}</ref>. Вядомы камандзіра звяна штурмавікоў падтрымліваў камандзіра агнём з паветра, выканаў некалькі атак па машынах, якія набліжаліся да аліўкавага гаю, дзе быў Раман. Знішчыў два аўтамабілі і пакінуў зону толькі калі засталася аварыйная колькасць паліва<ref name="RT4">{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/news/477850-siriya-filipov-vedomyi|title=Ведомый пилота Филипова рассказал, что поддерживал командира во время боя на земле|publisher=RT|date=07.02.2018|access-date=2018-02-08|lang=ru}}</ref>. Збіты самалёт Су-25СМ (з бартавым нумарам 06 і вайсковым, рэгістрацыйным нумарам RF-95486) да гэтага быў прыпісаны да авіяпалка на [[Кубань|Кубані]]<ref>{{cite web|url=https://www.krsk.kp.ru/daily/26790.5/3824485/|title=Кубанский авиаполк: сбитый в Сирии российский самолет несколько лет назад базировался у нас|author=Дым В.|publisher=Комсомольская правда|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}}</ref>, а затым ў [[2014]] годзе перадыслакаваны ў [[Крым]], дзе быў у складзе 37-га змешанага авіяцыйнага палка 27-й змешанай авіяцыйнай дывізіі 4-й арміі ВПС і СПА Паўднёвай ваеннай акругі, дыслакаванага на авіябазе «Гвардзейская»<ref name="RID1">{{cite web|url=http://social.ridus.ru/blog/43429303835/SMI-nazvali-imya-pogibshego-v-Sirii-pilota-Su-25|title=СМИ назвали имя погибшего в Сирии пилота Су-25|publisher=Ридус|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207124321/http://social.ridus.ru/blog/43429303835/SMI-nazvali-imya-pogibshego-v-Sirii-pilota-Su-25|archive-date=7 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. Адказнасць за здарэнне ўзялі на сябе баевікі тэрарыстычнай арганізацыі «[[Фронт аль-Нусра|Джабхат Фатх аш-Шам]]» (вядомая раней як «Джабхат ан-Нусра») і паўстанцкай «[[Сірыйская свабодная армія|Сірыйскай свабоднай арміі]]» (групоўка «Джайш ан-Наср» у ейным складзе)<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/03/02/2018/5a75d5a59a7947ca5f720a8b|title=''В Сирии сбили российский штурмовик Су-25''|author=Сидоркова И., Казарновский П., Басисини А.|publisher=РБК|date=03.02.2018|access-date=2018-02-07|lang=ru}}</ref><ref name="kommersant1">{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3540044|title=''Лётчик принял бой на земле''|author=Джорджевич А., Беленькая М., Сафронов И.|publisher=Коммерсантъ|date=05.02.2018|access-date=2018-02-07|lang=ru}}.</ref>. У адказ высокадакладным ударам расійскіх вайскоўцаў у дадзеным квадраце былі знішчаны тры дзесяткі баевікоў<ref name="interfax2">{{cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/598540|title=Минобороны РФ подтвердило самоподрыв лётчика сбитого в Сирии Су-25|publisher=[[Интерфакс]]|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru}}</ref><ref name="interfax1">{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/598398|title=Российские военные уничтожили более 30 боевиков в районе атаки на Су-25|publisher=Интерфакс|date=03.02.2018|access-date=2018-02-06|lang=ru}}</ref>, з наступным правядзеннем зачысткі тэрыторыі падраздзяленнямі спецыяльнага прызначэння [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сухапутных войскаў Сірыі]] пры падтрымцы ПКС Расіі з мэтай эвакуацыі цела лётчыка і дэталяў самалёта для ўстанаўлення тыпу ПЗРК<ref name="kommersant1" />. З гэтай жа мэтай былі праведзеныя і спецаперацыі расійскімі і турэцкімі спецслужбамі<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3541238?from=vybor|title=''Тело Романа Филипова вернули в Россию''|author=Сафронов И.|publisher=Коммерсантъ|date=07.02.2018|access-date=2018-02-07|lang=ru}}</ref>. == Пахаванне == [[6 лютага]] цела загінулага лётчыка было дастаўлена на падмаскоўны ваенны аэрадром [[Чкалаўскі (аэрапорт)|Чкалаўскі]]. Раніцай [[8 лютага]] на аэрадроме Чкалаўскі адбылася цырымонія развітання з удзелам міністра абароны Расійскай Федэрацыі генерала арміі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргея Шайгу]] і членаў калегіі [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]], пасля чаго труна з целам авіятара была дастаўлена спецбортам ваенна-транспартнай авіяцыі ў Варонеж<ref name="RT3">{{cite web|url=https://russian.rt.com/russia/video/478341-ceremoniya-proschaniya-filipov-chkalovskii|title=Церемония прощания с погибшим в Сирии лётчиком Филиповым прошла на аэродроме Чкаловский|publisher=[[RT]]|date=2018-02-08|access-date=2018-02-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209002706/https://russian.rt.com/russia/video/478341-ceremoniya-proschaniya-filipov-chkalovskii|archive-date=9 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. Развітанне родных, блізкіх, калегаў і жыхароў горада з Раманам Філіпавым прайшло ў Доме афіцэраў у Паўночным жылым раёне Варонежа. У жалобных мерапрыемствах прыняў удзел галоўнакамандуючы [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]] генерал-палкоўнік [[Сяргей Уладзіміравіч Суравікін|Сяргей Суравікін]]<ref>{{cite web|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12162192@egNews|title=Воронеж проводил в последний путь погибшего в Сирии летчика-героя Романа Филипова|publisher=mil.ru|date=2018-02-08|access-date=2018-02-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209003145/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12162192@egNews|archive-date=9 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. Адпяванне лётчыка здзейснена мітрапалітам Варонежскім і Ліскінскім Сергіем у царкве іконы Божай Маці «Спагнанне загінулых»<ref>{{cite news|url=https://riavrn.ru/news/prinyal-smert-geroyski-v-voronezhe-prostilis-s-pogibshim-v-sirii-letchikom/|title=«Принял смерть геройски». В Воронеже простились с погибшим в Сирии летчиком|date=2018-02-08|publisher=РИА Воронеж|access-date=2018-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212201749/https://riavrn.ru/news/prinyal-smert-geroyski-v-voronezhe-prostilis-s-pogibshim-v-sirii-letchikom/|archive-date=12 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. Пахаваны з воінскімі ўшанаваннямі пад зброевыя залпы 8 лютага на Алеі Славы [[Камінтэрнаўскія могілкі|Камінтэрнаўскіх могілак Варонежа]]<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/society/06/02/2018/5a79952a9a7947604c211b5e|title=В Россию доставили тело погибшего в Сирии пилота Су-25 Романа Филипова|publisher=РБК|date=2018-02-06|access-date=2018-02-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209043100/https://www.rbc.ru/society/06/02/2018/5a79952a9a7947604c211b5e|archive-date=9 лютага 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="RT2">{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/news/477684-telo-siriya-pilot-su25|title=Тело погибшего в Сирии пилота Су-25 доставили в Россию|publisher=[[RT]]|date=2018-02-06|access-date=2018-02-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005241/https://russian.rt.com/world/news/477684-telo-siriya-pilot-su25|archive-date=7 лютага 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/news/2143208-echo.html|title=Тело погибшего в Сирии пилота Су-25 Романа Филипова доставили в Россию|publisher=Эхо Москвы|date=2018-02-06|access-date=2018-02-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207005207/https://echo.msk.ru/news/2143208-echo.html|archive-date=7 лютага 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Писаненко О., Светлова А.|url=https://moe-online.ru/material/1006608|title=СМИ: проститься с майором Филиповым в Воронеже пришли более 30 тысяч человек|publisher=MOЁ! Online|date=2018-02-08|access-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209063200/https://moe-online.ru/material/1006608|archive-date=9 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>, побач з брацкай магілай ваенных лётчыкаў<ref>{{cite news|url=http://www.pravoslavie.ru/110610.html|title=Митрополит воронежский Сергий совершил отпевание погибшего в Сирии лётчика Романа Филипова|publisher=Православие.ру|date=2018-02-09|access-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228101333/http://www.pravoslavie.ru/110610.html|archive-date=28 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Вольга Сяргееўна, родам з Барысаглебска. Дачка — Валерыя (на момант гібелі бацькі ёй было 4 гады)<ref name="AIF1" />. == Узнагароды == * [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (6 лютага 2018, пасмяротна) — «за гераізм, мужнасць і адвагу, праяўленыя пры выкананні воінскага абавязку». Узнагарода ўручана Прэзідэнтам Расіі сваякам у Крамлі ў Дзень абаронцы Айчыны 23 лютага 2018 года<ref name="kremlin1" /><ref name="Петров">{{cite web|url=https://rg.ru/2018/02/05/shojgu-predstavil-pogibshego-v-sirii-pilota-su-25-k-zvaniiu-geroia-rossii.html|title=Шойгу представил погибшего в Сирии пилота Су-25 к званию Героя России|author=Петров И.|publisher=Российская газета|date=2018-02-05|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206073558/https://rg.ru/2018/02/05/shojgu-predstavil-pogibshego-v-sirii-pilota-su-25-k-zvaniiu-geroia-rossii.html|archive-date=6 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>, * Медаль «За адзнаку ў вайсковай службе» 2-й ступені (2016), * Медаль «За адзнаку ў вайсковай службе» 3-й ступені (2011), * Медаль «Удзельніку ваеннай аперацыі ў Сірыі». == Памяць == [[Файл:Sukhoi Su-25SM «Roman Filipov» 05.jpg|thumb|255px|Штурмавік Су-25СМ «Раман Філіпаў»]] * У родным Варонежы яго імя прысвоена школе № 85, 10 лютага 2018 года на будынку школы ўсталявана мемарыяльная дошка, а 15 чэрвеня 2018 года адкрыты бронзавы бюст героя. Таксама імя лётчыка прысвоена новай вуліцы ў Цэнтральным раёне Варонежа. * Вуліцы імя героя з’явіліся ў [[Цюмень|Цюмені]], [[Барысаглебск]]у, [[Уладзівасток]]у. Таксама прапанавана назваць імем Рамана Філіпава вуліцы ў [[Калінінград]]зе і [[Новасібірск]]у. * У сакавіку 2018 года імя Героя Расіі маёра Рамана Філіпава прысвоена штурмавіку Су-25СМ 187-га гвардзейскага штурмавога авіяцыйнага палка. Бартавы нумар 06. * Авіяцыйна-транспартная кампанія «Ямал» назвала адзін са сваіх бартоў Sukhoi Superjet 100 (бартавы нумар RA-89073) імем лётчыка. * У [[Краснадар]]ы на алеі славы лётнага вучылішча, якое скончыў Філіпаў, 18 ліпеня 2018 года адкрыты яго бронзавы бюст. * Бюст Рамана Філіпава быў адкрыты 2 лютага 2019 года на тэрыторыі 187-га гвардзейскага штурмавога авіяцыйнага палка ВПС у прыморскім пасёлку Чарнігаўка. * У Барысаглебску на базе 3-га авіяцыйнага факультэта Краснадарскага вышэйшага ваеннага авіяцыйнага вучылішча лётчыкаў імя А. К. Сярова 27 кастрычніка 2018 года адкрыты бюст Рамана Філіпава. * У Чарамхова Іркуцкай вобласці ў кастрычніку 2018 года адкрыты манумент у памяць аб загінулым лётчыку. Помнік уяўляе ўзніманне ў неба самалёта. * У [[Хабараўск]]у на тэрыторыі штаба 11-й арміі ВПС і СПА Усходняй ваеннай акругі ў жніўні 2019 года адкрыты бюст Рамана Філіпава. * У памяць пра свайго земляка Рамана Філіпава група «Бутырка» выканала песню «Адлятаюць яны». Песня, упершыню прадстаўленая 14 лютага 2018 года, распавядае пра подзвіг лётчыка і адрозніваецца ад асноўнай творчасці калектыву, які працуе ў жанры рускі шансон. * Аляксей Коркін напісаў песню пра подзвіг Рамана Філіпава. * У мадыфікацыі Cold war да кампутарнай гульні «У тыле ворага: Штурм 2» гістарычная місія «Прысвячэнне» апісвае подзвіг Рамана Філіпава. * Разанскі калектыў «Благія думкі» прысвяціў подзвігу Рамана Філіпава песню «Каменем», словы і музыка І. Сінельнікаў (Ілья Cry). Песня ўпершыню была прадстаўлена 22 лютага 2019 года. * Музычная група «Джані Радары» прысвяціла подзвігу Рамана Філіпава песню «Муджахедзін» . * Расійскі спявак і кампазітар Сяргей Росі прысвяціў песню подзвігу Рамана Філіпава «Гэта вам за пацаноў». == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=26562}} * {{cite web|url=http://redstar.ru/index.php/component/k2/item/36018-ukhodi-v-oblaka|title=Уходи в облака...|author=Колотило А., Лобков К., Александров А., Сосницкий В., Семёнов Д.|publisher=Красная звезда|date=06.02.2018|access-date=2018-02-07|lang=ru|ref=Красная звезда|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207203810/http://redstar.ru/index.php/component/k2/item/36018-ukhodi-v-oblaka|archive-date=7 лютага 2018|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/36063-geroi-ne-umirayut|title=Герои не умирают|author=Пинчук А.|publisher=Красная звезда|date=08.02.2018|access-date=2018-02-09|lang=ru|ref=Красная звезда|archive-url=https://www.webcitation.org/6x6LMM8lG?url=http://redstar.ru/index.php/component/k2/item/36018-ukhodi-v-oblaka|archive-date=9 лютага 2018|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://russian.rt.com/world/article/477296-geroi-rossii-filipov-su25|title=«До последнего держал самолёт в воздухе»: погибший в Сирии пилот Су-25 докладывал о попавшей в штурмовик ракете|author=Иванова А.|publisher=[[RT]]|date=05.02.2018|access-date=2018-02-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205134220/https://russian.rt.com/world/article/477296-geroi-rossii-filipov-su25|archive-date=5 лютага 2018|url-status=dead}} * Федоров М. Роман Филипов. — Воронеж: Воронежская областная типография — Издательство им. Е. А. Болховитинова, 2019. — 416 с. — ISBN 978-5-4420-0732-9. {{DEFAULTSORT:Філіпаў Раман Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Героі Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Ваенныя лётчыкі 1 класа]] [[Катэгорыя:Удзельнікі ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]] 82jzdgftyt0mo6w2b4yg671o91wgcrp 0 623598 5180686 4963693 2026-08-13T20:54:17Z Spokiyny 153126 5180686 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1550|год перапісу=2026}} '''Студэна'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Студе́на}}) — вёска ў [[Пішчанскі раён|Пішчанскім раёне]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Студэнаўская вясковая абшчына|Студэнаўскай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Пішчанскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пішчанскага раёна]] 8dgym4jii4zm7acv0ve38enoeuxyc38 0 630543 5180750 5131635 2026-08-14T03:53:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180750 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Рукойні |арыгінальная назва = Rukainiai |выява = Rukainiai church.jpg |подпіс = Касцёл |павет = Віленскі |раён = Віленскі |сянюнія = Рукойненская }} '''Рукойні'''<ref name="atlas12" />, часам '''Ру́кайней'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Rukainiai}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Цэнтр [[Рукойненская сянюнія|Рукойненскай сянюніі]]. Месціцца на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Рукойні датуецца 1435 годам<ref name="atlas12">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 231.</ref>. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года ў складзе [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], уласнасць каталіцкай царквы, цэнтр маёнтка. Напісанне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Рукойни<ref name="atlas12" />''. У 1538 годзе ў Рукойнях быў пабудаваны касцёл. У XVIII стагоддзі [[мястэчка]], сустракалася таксама назва ''Рукойны''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 303.</ref>. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Rukojni, Pakroŭskaja. Рукойні, Пакроўская (1916).jpg|міні|злева|Праваслаўная царква, 1916 г.]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Рукойні апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] згарэў драўляны каталіцкі касцёл{{Sfn|SgKP|1888|s=959}}. У 1814 годзе збудаваны [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|мураваны касцёл]] коштам архідыякана віленскай катэдры [[Міхал Длускі|Міхала Длускага]]{{Sfn|SgKP|1888|s=959}}. У XIX стагоддзі Рукойні мелі статус дзяржаўнага мястэчка<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Materialy_dlja_geografii_i_statistiki_Ro/vNZKAAAAcAAJ?hl=be&gbpv=1&dq=%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8&pg=PA183&printsec=frontcover|загаловак=Materialy dlja geografii i statistiki Rossii: sobrannye oficerami Generalʹnago štaba. Vilenskaja gubernija|год=1861|выдавецтва=Tipogr. Tovariščestva "Obščestvennaja Polʹza"|старонак=844}}</ref>. У 1838 годзе ў Рукойнях быў арыштаваны паўстанец [[Шыман Канарскі]]<ref>{{Cite web|url=https://archiwum2000.tripod.com/517/gajews.html|title=NaszaGazeta|website=archiwum2000.tripod.com|access-date=2025-03-14|archive-date=24 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224074858/https://archiwum2000.tripod.com/517/gajews.html|url-status=dead}}</ref>. Пасля 1861 года цэнтр Рукойненскай воласці Віленскага павета. На 1859 год у Рукойнях было 26 будынкаў, на 1866 год — 25. За часамі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1915 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка заняты польскімі войскамі. У 1920 годзе Рукойні апынуліся ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года Рукойні [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|паводле дагавора з СССР]] тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. У 2024 годзе быў зацверджаны герб Рукойняў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1859 год — 244 чал.; 1866 год — 364 чал., з іх 261 каталік, 53 праваслаўныя і 50 іўдзеяў; 1881 год — 323 чал{{Sfn|SgKP|1888|s=959}}. {{dem|kolon=7|till=900|inc=200|incmin=50 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1868|244|r1868=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|4|342|Рукойне}}</ref> |1897|242 |1905|462|r1905=<ref>{{1905sur}}</ref> |1931|577|r1931=<ref>{{1931sur}}</ref> |1959|471|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|560|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|116||Rukainiai}}</ref> |1979|622|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1981|870|r1981=<ref name="LTE">{{LTE|9|520||Rukainiai}}</ref> |1986|898|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|583||Rukainiai}}</ref> |1989|865|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|770|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|770|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|662|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} == Славутасці == * Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (1823) === Страчаная спадчына === * Царква Покрыва Багародзіцы (1860-я; [[Мураўёўкі|мураўёўка]]) == Вядомыя асобы == * [[Павел Ксаверый Бжастоўскі]] (1739—1827) — вялікалітоўскі дзяржаўны і рэлігійны дзеяч. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Krzywicki J. Rukojnie // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/959 959]. == Спасылкі == {{Commons}} * {{radzima2|rukoyni}} {{Бібліяінфармацыя}} cnpu5jzs3x2hurhxhumwzne5rhu1mev 0 632586 5180619 5040404 2026-08-13T16:07:36Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180619 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі }} '''Дзяржаўная карпарацыя па касмічнай дзейнасці «Раскосмас»''' — дзяржаўная карпарацыя, якая адказвае за касмічную праграму [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Створана ў [[2015]] годзе шляхам пераўтварэння ''Федэральнага касмічнага агенцтва «Раскосмас»'' у дзяржаўную карпарацыю па ініцыятыве [[Дзмітрый Рагозін|Дзмітрыя Рагозіна]]<ref>{{cite web|title=Путин подписал указ об упразднении Федерального космического агентства|url=http://ria.ru/space/20151228/1350445947.html|date=2015-12-28|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2020-02-23}}</ref>. == Спіс касмадромаў == У карыстанні ў «Раскосмаса» знаходзяцца наступныя касмадромы<ref>{{cite web|title=Космодромы|url=https://www.roscosmos.ru/30/|access-date=2020-02-23}}</ref>: * {{Сцяг|Казахстан}} [[Байканур]] * {{Сцяг|Расія}} [[Касмадром Плясецк|Плясецк]] * {{Сцяг|Расія}} [[Касмадром Усходні|Усходні]] * {{Сцяг|Гвіяна}} [[Касмадром Куру|Куру]] == Супрацоўніцтва з Беларуссю == Паміж [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і «Раскосмасам» існуе два пагадненні — аб супрацоўніцтве ў галіне даследавання і выкарыстання [[Космас|касмічнай прасторы]] ў мірных мэтах і аб супрацоўніцтве ў галіне выкарыстання і развіцця расійскай глабальнай навігацыйнай спадарожнікавай сістэмы [[ГЛОНАСС]]<ref>{{cite web|title=Межправительственные соглашения и комиссии по экономическому и научно-техническому сотрудничеству|url=https://www.roscosmos.ru/22887/|access-date=2020-02-23}}</ref>. Таксама 21 студзеня 2020 года паміж [[НАН РБ|Нацыянальнай акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь]] і «Раскосмасам» была падпісана дамоўленасць аб удзеле [[Беларусь|Беларусі]] ў расійскіх даследаваннях далёкага космасу і аб пашырэнні магчымасцяў беларуска-расійскай арбітальнай групоўкі [[Касмічны апарат|касмічных апаратаў]] дыстанцыйнага зандзіравання [[Зямля (планета)|Зямлі]]<ref>{{cite web|title=«Роскосмос» договорился с НАН Беларуси об участии в российских программах по изучению дальнего космоса|url=https://naviny.by/new/20200121/1579636132-roskosmos-dogovorilsya-s-nan-belarusi-ob-uchastii-v-rossiyskih-programmah-po|date=2020-01-21|publisher=[[Naviny.by]]|access-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223195801/https://naviny.by/new/20200121/1579636132-roskosmos-dogovorilsya-s-nan-belarusi-ob-uchastii-v-rossiyskih-programmah-po|archive-date=23 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.roscosmos.ru/ Афіцыйны сайт «Раскосмаса»] {{Бібліяінфармацыя}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:2015 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Расіі]] [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Астраномія ў Расіі]] 4gwcq4rdopb5fgrsf7v2dej9ao6az2m 5180621 5180619 2026-08-13T16:12:14Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5180621 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі }} '''Дзяржаўная карпарацыя па касмічнай дзейнасці «Раскосмас»''' — дзяржаўная карпарацыя, якая адказвае за касмічную праграму [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Створана ў [[2015]] годзе шляхам пераўтварэння ''Федэральнага касмічнага агенцтва «Раскосмас»'' у дзяржаўную карпарацыю па ініцыятыве [[Дзмітрый Рагозін|Дзмітрыя Рагозіна]]<ref>{{cite web|title=Путин подписал указ об упразднении Федерального космического агентства|url=http://ria.ru/space/20151228/1350445947.html|date=2015-12-28|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2020-02-23}}</ref>. == Спіс касмадромаў == У карыстанні ў «Раскосмаса» знаходзяцца наступныя касмадромы<ref>{{cite web|title=Космодромы|url=https://www.roscosmos.ru/30/|access-date=2020-02-23}}</ref>: * {{Сцяг|Казахстан}} [[Байканур]] * {{Сцяг|Расія}} [[Касмадром Плясецк|Плясецк]] * {{Сцяг|Расія}} [[Касмадром Усходні|Усходні]] * {{Сцяг|Гвіяна}} [[Касмадром Куру|Куру]] == Супрацоўніцтва з Беларуссю == Паміж [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і «Раскосмасам» існуе два пагадненні — аб супрацоўніцтве ў галіне даследавання і выкарыстання [[Космас|касмічнай прасторы]] ў мірных мэтах і аб супрацоўніцтве ў галіне выкарыстання і развіцця расійскай глабальнай навігацыйнай спадарожнікавай сістэмы [[ГЛОНАСС]]<ref>{{cite web|title=Межправительственные соглашения и комиссии по экономическому и научно-техническому сотрудничеству|url=https://www.roscosmos.ru/22887/|access-date=2020-02-23}}</ref>. Таксама 21 студзеня 2020 года паміж [[НАН РБ|Нацыянальнай акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь]] і «Раскосмасам» была падпісана дамоўленасць аб удзеле [[Беларусь|Беларусі]] ў расійскіх даследаваннях далёкага космасу і аб пашырэнні магчымасцяў беларуска-расійскай арбітальнай групоўкі [[Касмічны апарат|касмічных апаратаў]] дыстанцыйнага зандзіравання [[Зямля (планета)|Зямлі]]<ref>{{cite web|title=«Роскосмос» договорился с НАН Беларуси об участии в российских программах по изучению дальнего космоса|url=https://naviny.by/new/20200121/1579636132-roskosmos-dogovorilsya-s-nan-belarusi-ob-uchastii-v-rossiyskih-programmah-po|date=2020-01-21|publisher=[[Naviny.by]]|access-date=2020-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223195801/https://naviny.by/new/20200121/1579636132-roskosmos-dogovorilsya-s-nan-belarusi-ob-uchastii-v-rossiyskih-programmah-po|archive-date=23 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:2015 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Расіі]] [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Астраномія ў Расіі]] dsxuataj6y4b7ibstopawmsgekixilq 0 632771 5180687 5088206 2026-08-13T21:03:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180687 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Радаслаў Калета | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Навуковая сфера = | Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Радаслаў Калета''' ({{lang-pl|Radosław Kaleta}}<ref>http://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/kaleta-radoslaw/</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[беларусіст]], [[паланіст]], [[мовазнаўца]], выкладчык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1983 годзе ў [[Варшава|Варшаве]]. З маладосці займаўся грамадскай дзейнасцю: быў рэдактарам школьнай газеты, членам студэнцкіх і навуковых аб’яднанняў<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://wesola.pl/wybory/2024/radoslaw-kaleta|title=Radosław Kaleta - kandydat Mazowiecka Wspólnota Samorządowa - Wybory samorządowe 2024 {{!}} Wesoła.pl|website=wesola.pl|access-date=2025-02-24}}</ref>. У 2005 годзе праходзіў журналісцкую практыку ў [[Беларуская служба Польскага радыё|Беларускай службе Польскага радыё]], дзе падрыхтаваў шэраг матэрыялаў<ref>{{Cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=25399|title=Polskie Radio Esperanto - "Трыялёг на памежжы"|website=www2.polskieradio.pl|access-date=2025-02-24}}</ref>. У 2007 годзе скончыў [[Варшаўскі ўніверсітэт]], атрымаўшы ступень магістра на факультэце прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскіх філалогій. Яго магістарская праца, напісаная на беларускай мове, была прысвечана параўнанню марфалагічных асаблівасцяў [[Тарашкевіца|тарашкевіцы]] і [[Наркамаўка|наркомаўкі]] (навуковы кіраўнік — доктар філалагічных навук [[Ніна Баршчэўская]]). У гэты перыяд займаўся выкладаннем беларускай мовы і праходзіў педагагічныя практыкі ў [[Беларускі ліцэй у Гайнаўцы|беларускім ліцэі ў Гайнаўцы]]. У 2009 годзе атрымаў другую магістарскую ступень на факультэце паланістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе ў цэнтры «Палонікум» даследаваў выкладанне польскай мовы беларусам. Яго навуковым кіраўніком быў доктар філалагічных навук [[Пётр Гарнцарак]]. Спецыялізаваўся на выкладанні польскай мовы як замежнай, карэктуры і выдавецкай дзейнасці. Сфарміраваўся таксама падчас навучання ў Францыі і Іспаніі. Валодае [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай]] мовамі<ref name=":1" />. У 2012 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Białorusko-polska homonimia międzyjęzykowa» («Беларуска-польская міжмоўная аманімія») на [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедры беларусістыкі]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам доктар філалагічных навук [[Ніна Баршчэўская|Ніны Баршчэўскай]]. У 2019 годзе атрымаў ступень доктара філалагічных навук, абараніўшы дысертацыю «Błędologia w glottodydaktyce białorutenistycznej» («Памылкалогія ў беларусістычнай глотадыдактыцы»). Гэта першая манаграфія, прысвечаная беларускай мове як замежнай, у якой аўтар папулярызуе тэрмін «беларусістычная глотадыдактыка» і даследуе тэорыю моўных памылак, характэрных для вывучэння замежных моў<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/2018/06/13/bledologia-w-glottodydaktyce-bialorutenistycznej/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=21 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221104801/http://kb.uw.edu.pl/2018/06/13/bledologia-w-glottodydaktyce-bialorutenistycznej/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/06/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F-.pdf |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=8 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308160152/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/06/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F-.pdf |url-status=dead }}</ref>. Суарганізатар курсаў польскай мовы для беларусаў<ref>https://www.uw.edu.pl/zakonczenie-kursu-dla-bialorusinow/</ref>, эксперт [[Міністэрства адукацыі Польшчы]] па беларускіх падручніках для школ. У 2019—2024 гадах загадчык [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://wls.uw.edu.pl/wydzial/wladze/|title=Władze dziekańskie|first=CKC UW-Konrad|last=Traczyk|website=Wydział Lingwistyki Stosowanej UW|access-date=2024-10-10}}</ref>. У 2021 годзе атрымаў званне [[прафесар]]а. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] ініцыяваў акцыю «UW solidarny z Białorusią» («Варшаўскі ўніверсітэт салідарны з Беларуссю»), у межах якой у 2020—2021 гадах сумесна арганізаваў курсы польскай мовы для ўцекачоў з Беларусі пад патранатам рэктара Варшаўскага ўніверсітэта<ref name=":1" />. З верасня 2024 года — намеснік дэкана факультэта прыкладной лінгвістыкі<ref name=":2" />. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя зацікаўленні: [[параўнальная лінгвістыка]], [[перакладазнаўства]], сучасныя польска-беларускія [[моўныя кантакты]], [[гісторыя беларускага правапісу]], [[культура мовы]], [[польская мова]] і [[беларуская мова]] як замежныя ([[глотадыдактыка]]), [[сацыялінгвістыка]], [[лексікалогія]] і [[лексікаграфія]]. Яго працы (манаграфіі, артыкулы, рэцэнзіі, справаздачы, водгукі на аўтарэфераты дысертацый, падручнікі) на польскай, беларускай і рускай мовах друкаваліся ў Польшчы, Беларусі, Літве, Чэхіі, Канадзе. На польскай мове выйшлі яго беларусазнаўчыя кнігі: «Беларуска-польская міжмоўная аманімія» (2014)<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/2018/02/06/dr-radoslaw-kaleta/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=21 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221104721/http://kb.uw.edu.pl/2018/02/06/dr-radoslaw-kaleta/ |url-status=dead }}</ref>, «Польска-беларуская глотадыдактычная ляпсалогія» (2015)<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/2018/02/07/polsko-bialoruska-lapsologia-glottodydaktyczna-dr-radoslaw-kaleta/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=21 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221104507/http://kb.uw.edu.pl/2018/02/07/polsko-bialoruska-lapsologia-glottodydaktyczna-dr-radoslaw-kaleta/ |url-status=dead }}</ref>, «Памылкалогія ў беларусістычнай глотадыдактыцы» (2018)<ref name=":0" />, «Папулярная беларуская граматыка для іншаземцаў» (2021)<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2022/05/5BMZ-45-46.pdf |title=Архіўная копія |access-date=11 чэрвеня 2022 |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415133811/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2022/05/5BMZ-45-46.pdf |url-status=dead }}</ref>. Рэдагаваў таксама калектыўныя манаграфіі: «Беларусь у навуковым дыскурсе»<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/2018/02/07/bialorus-w-dyskursie-naukowym-lingwistyka-socjologia-politologia/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=21 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221104440/http://kb.uw.edu.pl/2018/02/07/bialorus-w-dyskursie-naukowym-lingwistyka-socjologia-politologia/ |url-status=dead }}</ref>, «Мова, літаратура і культура Беларусі цягам стагоддзяў»<ref>{{Cite web|url=http://kb.uw.edu.pl/2020/10/13/jezyk-literatura-i-kultura-bialorusi-na-przestrzeni-wiekow/|title=Архіўная копія|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921010611/http://kb.uw.edu.pl/2020/10/13/jezyk-literatura-i-kultura-bialorusi-na-przestrzeni-wiekow/|archive-date=21 верасня 2022|access-date=27 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref>, «Спазнаючы Беларусь…»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.wuw.pl/product-eng-18723-%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8E%D1%87%D1%8B-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%E2%80%A6-%D0%94%D0%B0-65-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%96-%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82%D0%B0-EBOOK.html|title=Спазнаючы Беларусь… Да 65-годдзя беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта (EBOOK)|website=WUW|access-date=2024-10-10}}</ref>, падручнік па беларускай мове для палякаў<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/2018/02/16/jezyk-bialoruski-poziom-podstawowy-i-srednio-zaawansowany/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=21 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221104511/http://kb.uw.edu.pl/2018/02/16/jezyk-bialoruski-poziom-podstawowy-i-srednio-zaawansowany/ |url-status=dead }}</ref> . Прыняў удзел у шматлікіх [[навуковая канферэнцыя|канферэнцыях]] (у [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Беларусь|Беларусі]], у тым ліку ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]] і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]], шмат разоў выступаў на [[пленарнае пасяджэнне|пленарным пасяджэнні]]). Прайшоў [[стажыроўка|стажыроўкі]] і чытаў [[гасцявыя лекцыі]], сярод іншага, у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] (2015), [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]] (2017) і [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытуце мовазнаўства Акадэміі навук Беларусі]] (2019), а таксама ў [[Прага|Празе]] (2016), [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] (2017), [[Славакія|Славакіі]] (2023), [[Румынія|Румыніі]] (2023), [[Германія|Германіі]] (2024) і [[Кітай|Кітаі]] (2024). У 2015 г. арганізаваў вялікую секцыю «Беларуская мова як замежная»<ref>Больш гл. Радаслаў Kалета, 2017, ''Часопіс «Беларуская мова як замежная» у даследаваннях беларусістычнай глотадыдактыкі'', «Беларуская мова як замежная», № 1, с. 8, http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/02/BMZ_print2.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225170700/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/02/BMZ_print2.pdf |date=25 лютага 2020 }}</ref> (10 удзельнікаў) на VІ-м [[Міжнародны кангрэс беларусістаў|Міжнародным кангрэсе беларусістаў]] і ініцыяваў на [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] адкрыццё Майстэрні беларусістычнай глотадыдактыкі<ref>http://kb.uw.edu.pl/pracownia-glottodydaktyki-bialorutenistycznej/o-pracowni/</ref>, якая выдае з 2017 г. часопіс «[[Беларуская мова як замежная]]»<ref name="kb.uw.edu.pl">http://kb.uw.edu.pl/bmz/</ref><ref>Больш гл. Радаслаў Kалета, 2017, ''Часопіс «Беларуская мова як замежная» у даследаваннях беларусістычнай глотадыдактыкі'', «Беларуская мова як замежная», № 1, с. 7-12.</ref>. У 2012—2015 гг. быў навуковым сакратаром беларусазнаўчага часопіса «[[Acta Albaruthenica]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/by/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225140047/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/by/ |archivedate=25 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>, у 2022—2024 гг. намеснікам галоўнага рэдактара, а з 2025 г. галоўным рэдактарам гэтага часопіса<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/be/%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%9E/|title=АРХІЎ|first=CKC UW-Konrad|last=Traczyk|website=ACTA ALBARUTHENICA - czasopismo Katedry Białorutenistyki UW|access-date=2024-10-10}}</ref>. Рэцэнзент польскіх беларусазнаўчых часопісаў «Białorutenistyka Białostocka», «Studia Białorutenistyczne», «Zeszyty Cyrylo-Metodiańskie», «Studia Rossica Gedanensia», «Acta Polono-Ruthenica», «Slavia Orientalis», «Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców», «[[Acta Albaruthenica]]», «Journal of Belarusian Studies». З 2014 г. сябра [[Таварыства беларускай мовы]] і [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], а таксама іншых навуковых таварыстваў: Польскае таварыства беларусістаў, The Northeast Modern Language Association (NeMLA), Slavic Linguistics Society i Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies (ASEEES). У 2013—2014 гг. супрацоўнічаў пры навуковым праекце [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедры беларусістыкі]] «Культурна-моўная спадчына Падляшша»<ref>https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/6412/1/BB_9_2017_%D0%93_%D0%A2%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2i%D1%87_%D0%97_%D0%B3%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BDe%D1%83_%D0%B4%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf</ref>. 14.10.2019 узнагароджаны памятным знакам У гонар 90-годдзя [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства]] Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>http://www.iml.basnet.by/en/node/424 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225170711/http://www.iml.basnet.by/en/node/424 |date=25 лютага 2020 }}</ref> «за значны ўклад у распрацоўку праблем глотадыдактыкі, удасканаленне методыкі выкладання замежных моў». Узнагароду ўручыў акадэмік праф. Аляксандр Лукашанец. Тройчы атрымліваў узнагароду Рэктара Варшаўскага ўніверсітэта (2016, 2020, 2023). == Бібліяграфія == * Радаслаў Калета, 2007, ''Асноўныя марфалагічныя адрозненні паміж наркамаўкай і тарашкевіцай,'' «Acta Albaruthenica» 2007, т. 7, с. 192—206. * Радаслаў Калета, 2008, ''Выбраныя прыклады марфалагічнай дыферэнцыяцыі паміж двума правапіснымі стандартамі беларускай мовы,'' «Acta Albaruthenica» 2008, т. 8, с. 206—217 * Радаслаў Калета, 2008, ''Паміраньне Гэрбэрта: маналёг пра «Эпілёг буры»'', «Arche» 2008, № 10, с. 137—150<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://store.arche.by/item/1406 |accessdate=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170701/https://store.arche.by/item/1406 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2010, ''Беларусь у Варшаве'', «Arche», № 4, с. 343—353<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://store.arche.by/item/1001 |accessdate=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170658/https://store.arche.by/item/1001 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2010, ''Цяжкасці польскае мовы: памылкі беларусаў, якія вывучаюць польскую мову'', «Arche», № 4, с. 358—400<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://store.arche.by/item/1003 |accessdate=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170700/https://store.arche.by/item/1003 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2013, ''Адрозненні паміж тарашкевіцай і наркамаўкай на прыкладзе займенніка ды лічэбніка'', «Studia i Szkice Slawistyczne» 2013, т. XII, с. 123—133. * Радаслаў Калета, 2013, ''Некаторыя асаблівасці наркамаўкі і тарашкевіцы на прыкладзе выбраных пытанняў звязаных з дзеясловам'', «Linguodidactica», т. XVII, с. 81-92<ref>{{Cite web |url=https://docplayer.pl/74868192-Na-prykladze-vybranyh-pytannyau-zvyazanyh.html |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=25 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225170658/https://docplayer.pl/74868192-Na-prykladze-vybranyh-pytannyau-zvyazanyh.html |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2013, ''Пра беларуска-польскіх «фальшывых сяброў пераклaдчыка»'', «Acta Albaruthenica», т. 13, с. 135—144<ref>{{Cite web |url=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_13_2013.pdf |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200712220942/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_13_2013.pdf |archivedate=12 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2016, ''Аб варыянтах раманізацыі беларускага алфавіта, якія функцыянуюць у Польшчы'', [у:] ''Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі: зб. арт.'', Беларусіка=Albaruthenica 37, пад рэд. І. Э. Багдановіч, М. І. Свістуновай, БДУ, Мінск, с. 105—117<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/165756 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170658/http://elib.bsu.by/handle/123456789/165756 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2016, ''Беларуская мова як замежная ў Польшчы і ў свеце'', [у:] ''Мова — Літаратура — Культура. Матэрыялы VІІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі'' ''(да 90-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 15-16 верасня 2016 г. У дзвюх частках'', частка 2, у аўтарскай рэдакцыі, Мінск, с. 159—165<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/233258 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170656/http://elib.bsu.by/handle/123456789/233258 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2016, ''Лексічны аналіз паланізмаў-архаізмаў у беларускай мове (на матэрыяле беларускага'' [[Слоўнік архаізмаў і гістарызмаў|Слоўніка архаізмаў і гістарызмаў]]'')'', [у:] ''Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці : зб. навук. арт.'', Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культ., мовы і літ-ры, Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа / навук. рэд. В. М. Курцова, Н. А. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka, Беларуская навука, Мінск, с. 123—128<ref>{{Cite web |url=https://pbn.nauka.gov.pl/sedno-webapp/works/767340 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=25 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225170700/https://pbn.nauka.gov.pl/sedno-webapp/works/767340 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Kалета, 2017, ''Часопіс «Беларуская мова як замежная» у даследаваннях беларусістычнай глотадыдактыкі'', «Беларуская мова як замежная», № 1, с. 7-12<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/02/BMZ_print2.pdf |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=25 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225170700/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/02/BMZ_print2.pdf |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2018, ''Выбраныя матэрыялы па вывучэнні беларускай мовы як замежнай (1973—2017 гг.)'', «Беларуская мова як замежная», № 2, с. 26-38<ref>{{Cite web |url=http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2019/11/2BMZ_web.pdf |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archive-date=25 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225170701/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2019/11/2BMZ_web.pdf |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2018, ''Прафесар Антаніна Абрэмбска-Яблоньска вачамі маладых пакаленняў даследчыкаў кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта'', [у:] ''Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча : зб. арт. па матэрыялах міжнар. навук. канф.'' / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: І. Э. Багдановіч (гал. рэд.) [і інш.]; пад рэд. І. Э. Багдановіч, М. І. Свістуновай. — Мінск : БДУ, 2018. — 439 с.: [8] с. іл. — (Беларусіка = Albaruthenica; кн. 38), с''.'' 142—151<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/214822 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170701/http://elib.bsu.by/handle/123456789/214822 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2018, ''Часопіс «Беларуская мова як замежная» як прыклад польска-беларускага супрацоўніцтва ў галіне глотадыдактыкі,'' [у:] ''Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча : зб. арт. па матэрыялах міжнар. навук. канф.'' / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: І. Э. Багдановіч (гал. рэд.) [і інш.]; пад рэд. І. Э. Багдановіч, М. І. Свістуновай. — Мінск : БДУ, 2018. — 439 с.: [8] с. іл. — (Беларусіка = Albaruthenica; кн. 38), с. 271—279<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/214834 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170659/http://elib.bsu.by/handle/123456789/214834 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. * Радаслаў Калета, 2019, ''Беларусістычная глотадыдактыка як паўнавартасная галіна навукі'', «Беларуская мова як замежная», № 3, с. 7 - 18. * Радаслаў Калета, 2020, ''Беларуская мова як замежная з польскае перспектывы'', [у:] ''Актуальныя праблемы беларусістыкі. Матэрыялы І Міжнароднага кангрэса беларусістаў'', Мінск, 27-29 мая 2015 года. Зборнік артыкулаў, рэд. І. Э. Багдановіч і інш., Мінск, Беларусіка=Albaruthenica 40, с. 161-172. * Радаслаў Калета, 2020, ''Выбраныя навуковыя працы па беларускай мове як замежнай (спіс літаратуры за 1994-2019 гг.)'', «Беларуская мова як замежная», № 4, с. 37 - 48. * Радаслаў Калета, Ігар Капылоў, Уладзімір Кошчанка, 2020, ''Корпусная лінгвістыка як перспектыўны напрамак развіцця беларуска-польскіх моўных сувязей'', «Acta Albaruthenica», т. 20, с. 185-198. * Радаслаў Калета, 2020, ''Нина Барщевская, профессор Варшавского университета, белорусский и польский ученый = Nina Barszczewska, professor at the University of Warsaw and Belarusian and Polish scholar'', [у:] ''Женщины-ученые Беларуси и Польши. Материалы международной научно-практической конференции, Минск, 26 марта 2020 г.'', ред. И. В. Казакова, И. В. Олюнина, Минск, с. 17-30. * Радаслаў Калета, 2021, ''Аб патрэбе польска-беларускіх параўнальных глотадыдактычынх даследаванняў'', [у:] ''Беларуская мова, літаратура, культура і свет: праблемы рэпрэзентацыі: зб. навук. артыкулаў па выніках III Міжнар. навук. канф., Мінск, 19 лістап. 2020 г.'', aдказны рэдактар М.М. Воінава-Страха, Мiнск, c. 8-13. * Радаслаў Калета, 2021, ''Пра тэрміны беларуская мова як замежная і беларусістычная глотдыдактыка'', [у:] ''Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы (да 90-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа). Зборнік навуковых артыкулаў'', пад агульнай рэдакцыяй І.Л. Капылова, у дзвюх частках, ч. 1, c. 200 – 207. * Радаслаў Калета, 2022, ''Беларуская мова, літаратура і культура ў найнавейшых падручніках для дзяцей беларусаў Падляшша (Польшча), выдадзеных Аб'яднаннем „АБ-БА”'', «Культура. Нацыя», № 30, c. 133–145. * Радаслаў Калета, 2023, ''Выбраныя навуковыя і дыдактычныя публікацыі па беларускай мове як замежнай (2018–2023 гг.)'', «Беларуская мова як замежная», № 7, с. 40 – 51. * Радаслаў Калета, 2023, ''Выбраныя факты з гісторыі беларусістыкі ў Варшаве ў святле архіўных дакументаў = Wybrane fakty z historii białorutenistyki warszawskiej w świetle dokumentów archiwalnych = Selected Facts from the History of Belarusian Studies in Warsaw in Light of Archival Documents'', [y:] ''Спазнаючы Беларусь… Да 65-годдзя беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта = Odkrywając Białoruś... 65-lecie białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim = Discovering Belarus... On the Occasion of the 65th Anniversary of Belarusian Studies at the University of Warsaw'', red. R. Kaleta, Warszawa, c. 135-144, 145-154, 155-174. * Радаслаў Калета, 2023, ''Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта ў 2017–2021 гадах = Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2017–2021 = The Department of Belarusian Studies at the University of Warsaw in 2017–2021'', [y:] ''Спазнаючы Беларусь… Да 65-годдзя беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта = Odkrywając Białoruś... 65-lecie białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim = Discovering Belarus... On the Occasion of the 65th Anniversary of Belarusian Studies at the University of Warsaw'', red. R. Kaleta, Warszawa, c. 81-98, 99-116, 117-134. * навуковы рэдактар: Каліта І., Садоўская А., Старавойтава Н., ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы'', Ústí nad Labem 2021<ref>https://www.academia.edu/64631060/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0_%D0%86_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%90_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9D_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BC%D1%83%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%87%D1%8B_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%B2%D1%8B</ref>. Іншыя публікацыі даступныя ў польскай навуковай базе Людзі навукі<ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/OljaKFdLH0q|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2024-10-10}}</ref>. == Спасылкі іншых аўтараў на яго працы == {{Чысціць раздзел}} На яго працы спасылаліся аўтары наступных беларускамоўных артыкулаў: Баршчэўская Н., 2013, ''Дасягненні Кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта'', «Białorutenistyka Białostocka», т. 5, с. 486—487. Баршчэўская Н., 2017, ''Польска-беларускія моўныя сувязі на працягу стагоддзяў'', «Studia Białorutenistyczne», т. 11, с. 211—223. Барысенка В. У., 2017, ''Вучэбна-метадычныя дапаможнікі па беларускай мове як замежнай. Дыяхранічны аспект'', «Беларуская мова як замежная», № 1, с. 15-22. Капылоў І. Л., 2016, ''Беларуска-польскія акадэмічныя мовазнаўчыя стасункі: гісторыя, сучаснасць і перспектывы'', [у:] ''Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці. Зборнік навуковых артыкулаў'', рэд. В. Курцова, Н. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka, Мінск, с. 136—147. Кустава В., 2010, ''«Не пераймайся, мама, я ў Варшаву!..»'', «Arche», № 4, с. 333—340. Рамза Т. Р., 2018, ''Беларуская мова як замежная на філалагічным факультэце БДУ'', [у:] Е. А. Пригодич (рэд.), ''Иностранные язкыки: иновации, перспективы исследования и преподавания. Материалы международной научно-практической конференции, Минск, 22-23 марта 2018 г.'', Минск, с. 51-67. Сямешка Л., 2017, ''Беларуская мова як замежная ў кантэксце сучаснай адукацыйнай парадыгмы для выкладчыкаў беларускай мовы як замежнай і спецыялістаў па рабоце з замежнымі студэнтамі'', Мінск. Тычына М., 2009, ''Pan Cogito Збігнева Гэрбэрта і Алеся Разанава: традыцыяналізм і універсалізм'', «Acta Albaruthenica», т. 9, с. 184—190. == Беларускія рэцэнзіі на яго кнігі == Волкава Я. В., «[[Беларуская лінгвістыка (1972)|Беларуская лінгвістыка]]» 2015, вып. 74, с. 166—167. Свістунова М.,"Веснік БДУ. Серыя 4", 2016, № 2, с. 144—146. Барысенка В., ''Асаблівасці выкладання беаларускай мовы беларускамоўным навучэнцам (на матэрыяле метадычнага дапаможніка Р. Калеты «Польска-беларуская глотадыдактычная ляпсалогія»'', [у:] ''Беларуска-польскія '''м'''оўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі: зб. арт.'', [[Беларусіка=Albaruthenica]] 37, пад рэд. І. Э. Багдановіч, М. І. Свістуновай, БДУ, Мінск 2016, с. 40-44<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/165745 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170705/http://elib.bsu.by/handle/123456789/165745 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. Барысенка В., «Журнал Белорусского государственного университета. Филология = Journal of the Belarusian State University. Philology» 2017, № 2, с. 115—116<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/185418 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170700/http://elib.bsu.by/handle/123456789/185418 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. [[Ніна Барысаўна Мячкоўская|Мячкоўская Н. Б.]], «Журнал Белорусского государственного университета. Филология = Journal of the Belarusian State University. Philology» 2017, № 3, s. 79-82<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/193172 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170703/http://elib.bsu.by/handle/123456789/193172 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. Караткевіч І. І., «Беларуская лінгвістыка» 2020, вып. 84, с. 153<ref>http://www.iml.basnet.by/publikacyi/bielaruskaja-linhvistyka-vyp-84 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020180843/http://iml.basnet.by/publikacyi/bielaruskaja-linhvistyka-vyp-84 |date=20 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Пераклады яго вершаў на беларускую == Arche № 6 (57) — 2007. С. 201—202<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://store.arche.by/item/1637 |accessdate=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170703/https://store.arche.by/item/1637 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref> Arche № 12 (63) — 2007. С. 228—232<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://store.arche.by/item/1711 |accessdate=25 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225170700/https://store.arche.by/item/1711 |archivedate=25 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref> == Яго пераклады з беларускай на польскую == Верш Валярыны Куставай «Здраньцьвеюць вусны — буду вачыма гаварыць…»<ref>https://valjaryna.livejournal.com/302928.html</ref> Верш Максіма Багдановіча «Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы» == Інтэрв’ю == 2015 СТВ — Міжнародная летняя школа беларусістыкі<ref>http://www.ctv.by/mezhdunarodnaya-letnyaya-shkola-belorusistiki-zavershaet-svoyu-rabotu-v-respublikanskom-institute {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221104424/http://www.ctv.by/mezhdunarodnaya-letnyaya-shkola-belorusistiki-zavershaet-svoyu-rabotu-v-respublikanskom-institute |date=21 лютага 2020 }}</ref><ref>https://www.sb.by/upload/iblock/d75/d7503721e02ae0908893ef7ae46e4e71.pdf</ref><ref>https://www.sb.by/articles/pa-belarusku-ts-kava.html</ref> 2016 Канал Культура Беларускага радыё<ref>https://radiokultura.by/be/news/vykladchyk-belaruskay-movy-z-polshy-belarusy-ne-pavinny-bayacca-rabic-pamylki-i-pavinny-gavaryc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221104456/https://radiokultura.by/be/news/vykladchyk-belaruskay-movy-z-polshy-belarusy-ne-pavinny-bayacca-rabic-pamylki-i-pavinny-gavaryc |date=21 лютага 2020 }}</ref> 2018 Радыё Свабода<ref>https://www.svaboda.org/a/29314082.html</ref> 2019 [[Беларуская служба Польскага радыё]]<ref><nowiki>https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/2376324,%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%8F-%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D1%96-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D0%B3%D0%BE%D0%B4-%D1%83-%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B5</nowiki></ref> 2020 [[Беларуская служба Польскага радыё]]<ref>https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2527595,%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%AF-%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B9-%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D1%86%D1%8C-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%86%D0%B0%D1%9E</ref><ref>https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2551626,%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%83-%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9</ref><ref>https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2600169,%D0%A3-%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC-%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%86%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D1%8B-%D0%B7-%D1%83%D1%81%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%83</ref><ref>https://www.polskieradio.pl/397/8152/Artykul/2608840,%D0%98%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B-%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA</ref><ref>https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/2611433,%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80-%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%87%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B7%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%91%D0%B4%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%8F-%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%8D%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%9E%C2%BB</ref><ref>https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2652628,%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-chutki-%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D1%9E%D1%81%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D1%8F%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5</ref> 2021 Радыё Свабода<ref>https://www.svaboda.org/a/31524233.html</ref> 2022 Радыё Свабода<ref>https://www.svaboda.org/a/31888907.html</ref>, [[Беларуская служба Польскага радыё]]<ref>https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/2976073,%d0%ad%d0%bb%d1%8c%d0%b6%d0%b1%d0%b5%d1%82%d0%b0-%d0%a1%d0%bc%d1%83%d0%bb%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d0%9d%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d1%82-%d1%83-%d1%8d%d1%80%d1%83-%d0%b3%d0%bb%d0%b0%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d1%96%d0%b7%d0%b0%d1%86%d1%8b%d1%96-%d0%bd%d0%b0%d1%86%d1%8b%d1%8f%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%bc%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d0%b2%d0%b0%d0%b6%d0%bd%d1%8b-%d1%87%d1%8b%d0%bd%d0%bd%d1%96%d0%ba-%d1%96%d0%b4%d1%8d%d0%bd%d1%82%d1%8b%d1%87%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%86%d1%96</ref>, Радыё Ўнэт<ref>https://www.facebook.com/radiounet/photos/a.106206794643955/469175101680454/</ref> {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Калета Радаслаў}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] rs6cjqgrq3oblqopgqm0jnyxdtu5hrm 0 633418 5180614 4780632 2026-08-13T15:54:10Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180614 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |альтэрнатыўная = 国家航天局 |абрэвіятура = CNSA }} '''Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне''' — урадавая арганізацыя [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], якая адказвае за кіраванне касмічнай дзейнасцю для грамадзянскага выкарыстання і міжнароднае касмічнае супрацоўніцтва Кітая з іншымі краінамі. == Спіс касмадромаў == У карыстанні Кітайскага нацыянальнага касмічнага ўпраўлення знаходзяцца наступныя касмадромы<ref>{{cite web|title=Все космодромы мира|url=https://www.kommersant.ru/doc/1624822|access-date=2020-03-01}}</ref>: * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Цзюцюань|Цзюцюань]] * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Вэньчан|Вэньчан]] * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Січан|Січан]] * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Таюань|Таюань]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.cnsa.gov.cn/ Афіцыйны сайт КНКК] {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Кітая]] b7iw00at5cf7gs3o55dt08jo8znyzy1 5180615 5180614 2026-08-13T15:54:37Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5180615 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |альтэрнатыўная = 国家航天局 |абрэвіятура = CNSA }} '''Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне''' — урадавая арганізацыя [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], якая адказвае за кіраванне касмічнай дзейнасцю для грамадзянскага выкарыстання і міжнароднае касмічнае супрацоўніцтва Кітая з іншымі краінамі. == Спіс касмадромаў == У карыстанні Кітайскага нацыянальнага касмічнага ўпраўлення знаходзяцца наступныя касмадромы<ref>{{cite web|title=Все космодромы мира|url=https://www.kommersant.ru/doc/1624822|access-date=2020-03-01}}</ref>: * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Цзюцюань|Цзюцюань]] * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Вэньчан|Вэньчан]] * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Січан|Січан]] * {{Сцяг|Кітай}} [[Касмадром Таюань|Таюань]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Кітая]] kcyo0en6f68mhrqjajs9u2hn1k2ytm0 0 635178 5180719 5088253 2026-08-14T00:10:36Z 5180719 wikitext text/x-wiki {{Main|Пандэмія COVID-19}} [[Файл:COVID-19 Cases in Belarus, 13.03.2020.png|thumb|right|250px|upright=1.4 |Карта распаўсюджвання каронавіруснай інфекцыі ў Беларусі {{легенда|#900000|1500—1999 пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#c80200|1000—1499 пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#ee7070|400—999 пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#ffc0c0|1—399 пацверджаных выпадкаў}} ]] Першы выпадак захворвання каронавіруснай інфекцыяй [[COVID-19]] у [[Беларусь|Беларусі]] афіцыйна пацверджаны 28 лютага 2020 года. Створаны [https://coronavirus.of.by/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220314060831/https://coronavirus.of.by/ |date=14 сакавіка 2022 }} для інфармавання аб стане спраў па барацьбе з вірусам і рэкамендацыямі для насельніцтва. 26 красавіка Міністэрства аховы здароўя пацвердзіла больш за 10&nbsp;000 выпадкаў заражэння. == Храналогія == {| class="wikitable" |- ! Дата !Тэстаў праведзена!! Новых заражэнняў !! Агулам заражэнняў !! Выпісана !! Памерлі |- | 27.02.2020 | || 1 || 1 || 0 || 0 |- | 03.03.2020 | || 3 || 4 || 0 || 0 |- | 04.03.2020<ref>{{Cite web|url=http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/shest-sluchaev-koronavirusa-podtverzhdeno-v-belarusi/|title=Шесть случаев коронавируса подтверждено в Беларуси.|date=2020-03-04|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031208/https://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/shest-sluchaev-koronavirusa-podtverzhdeno-v-belarusi/|archive-date=16 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | || 2 || 6 || 0 || 0 |- | 07.03.2020 | || 0 || 6 || 1 || 0 |- | 10.03.2020<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/675269.html|title=В Беларуси еще у трех человек подтвердили коронавирус. Трех первых пациентов готовы выписывать|date=2020-03-10|publisher=TUT.by|lang=ru|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317170018/https://news.tut.by/society/675269.html|archive-date=17 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | || 3 || 9 || 3 |0 |- | 11.03.2020<ref>{{Cite web|url=http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/u-2-grazhdan-iz-minska-i-gomelya-diagnostirovan-covid19/|title=У 3 граждан из Минска, Гродно и Гомеля диагностирован COVID-19|date=2020-03-11|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316100908/http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/u-2-grazhdan-iz-minska-i-gomelya-diagnostirovan-covid19/|archive-date=16 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | || 3 || 12 || 3 || 0 |- | 12.03.2020<ref>{{Cite web|url=http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/o-laboratornom-kontrole-grazhdan-po-covid19/|title=О лабораторном контроле граждан по COVID19|date=2020-03-12|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316101059/http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/o-laboratornom-kontrole-grazhdan-po-covid19/|archive-date=16 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | || 9 || 21 || 3 || 0 |- | 13.03.2020<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/676262.html|title=Пациентов с коронавирусом в Беларуси уже 27|date=2020-03-13|publisher=TUT.by|lang=ru|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328093117/https://news.tut.by/society/676262.html|archive-date=28 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | || 6 || 27 || 3 || 0 |- | 16.03.2020<ref name="COVID-19 : о состоянии пациентов">{{Cite web|url=http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/covid-19-o-sostoyanii-patsientov/|title=COVID-19 : о состоянии пациентов|date=2020-03-16|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319093201/http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/covid-19-o-sostoyanii-patsientov/|archive-date=19 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | || 9 || 36 || 3 || 0 |- | 17.03.2020 | || 0 || 36 || 3 || 0 |- | 18.03.2020<ref>{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2020/03/18/koronavirus-39|title=В Беларуси уже зарегистрирован 51 случай коронавируса|lang=ru|access-date=2020-03-18}}</ref> | || 15 || 51|| 5 || 0 |- |20.03.2020<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/677199.html|title=За три недели в Беларуси зафиксировано 69 случаев коронавируса, 15 пациентов уже здоровы|date=2020-03-20|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320140937/https://news.tut.by/society/677199.html|archive-date=20 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | |18 |69 |15 |0 |- |21.03.2020<ref name=":0">{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/677382.html|title=В Беларуси — 76 случаев коронавируса|date=2020-03-21|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110113539/https://news.tut.by/society/677382.html|archive-date=10 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> | |7 |76 |15 |0 |- |23.03.2020<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/677515.html|title=В Беларуси зафиксирован 81 случай коронавируса. Среди носителей есть 3-летний ребенок, он он не болен|date=2020-03-23|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323125713/https://news.tut.by/society/677515.html|archive-date=23 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | |5 |81 |22 |0 |- |23.03.2020<ref name=":1">{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/677515.html|title=В Беларуси зафиксирован 81 случай заражения коронавирусом. Самому маленькому пациенту — 3 года|date=2020-03-23|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323125713/https://news.tut.by/society/677515.html|archive-date=23 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | |5 |81 |22 |0 |- |25.03.2020<ref name="minzdrav_25_March">{{Cite web |url=https://t.me/minzdravbelarus/183|title=На сёння ў Беларусі праведзена каля 23 тыс. тэстаў на COVID-19|date=2020-03-25|publisher=Афіцыйны канал Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь у Telegram|lang=ru|access-date=2020-03-25}}</ref> | |5 |86 |29 |0 |- |27.03.2020<ref name="minzdrav_27_March">{{Cite web |url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=248809|title=Мінздароўя: У Беларусі 94 выпадкі каранавіруса|lang=be|access-date=2020-03-27}}</ref> | |8 |94 |32 |0 |- |30.03.2020<ref name="minzdrav_30_March">{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/678395.html|title=В Беларуси 152 случая коронавируса, выздоровели 47 человек|lang=ru|access-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408182755/https://news.tut.by/society/678395.html|archive-date=8 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref> | |58 |152 |47 |0 |- |02.04.2020 | |152 |300 |42 |4 |- |03.04.2020 | |47 |351 |42 |8 |- |04.04.2020 | |89 |440 |41 |8 |- |05.04.2020 | |122 |562 |52 |8 |- |06.04.2020 | |138 |700 |53 |13 |- |07.04.2020 | |161 |861 |54 |13 |- |08.04.2020 | |205 |1066 |77 |13 |- |09.04.2020 | |420 |1486 |139 |16 |- |10.04.2020 | |495 |1981 |169 |19 |- |11.04.2020 | |245 |2226 |172 |23 |- |12.04.2020 |>64000 |352 |2578 |203 |26 |- |13.04.2020 |~68000 |341 |2919 |203 |29 |- |14.04.2020 |71875 |362 |3281 |203 |33 |- |15.04.2020 |76198 |447 |3728 |203 |36 |- |16.04.2020 |81246 |476 |4204 |203 |40 |- |17.04.2020 |86813 |575 |4779 |342 |42 |- |18.04.2020 |92709 |518 |5297 |458 |45 |- |19.04.2020 |98231 |510 |5807 |494 |47 |- |20.04.2020 |102556 |457 |6264 |514 |51 |- |21.04.2020 |108545 |459 |6723 |577 |55 |- |22.04.2020 |114955 |558 |7281 |769 |58 |- |23.04.2020 |122543 |741 |8022 |938 |60 |- |24.04.2020 |130824 |751 |8773 |1120 |63 |- |25.04.2020 |139295 |817 |9590 |1573 |67 |- |26.04.2020 |147525 |873 |10463 |1695 |72 |- |27.04.2020 |153845 |826 |11289 |1740 |75 |- |28.04.2020 |161028 |919 |12208 |1993 |79 |- |29.04.2020 |168986 |973 |13181 |2072 |84 |- |30.04.2020<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/682688.html|title=В Беларуси с начала вспышки зарегистрировано 14 027 случаев COVID-19|date=2020-04-30|publisher=TUT.by|lang=ru|access-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103133603/https://news.tut.by/society/682688.html|archive-date=3 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> |176625 |846 |14027 |2386 |89 |- |01.05.2020 |186262 |890 |14917 |2918 |93 |- |02.05.2020 |195430 |911 |15828 |3117 |97 |- |03.05.2020 |204239 |877 |16705 |3196 |99 |- |04.05.2020 |211369 |784 |17489 |3259 |103 |- |05.05.2020 |211369 |861 |18350 |3771 |107 |- |06.05.2020 |220045 |905 |19255 |4388 |112 |- |07.05.2020 |229466 | |20168 |5067 |116 |- |08.05.2020 |240146 | |21101 |5484 |121 |- |09.05.2020 |251771 | |22052 |6050 |126 |- |10.05.2020 |263543 | |22973 |6406 |131 |- |11.05.2020 |274060 | |23906 |6531 |135 |- |12.05.2020 |284445 | |24873 |6974 |142 |- |13.05.2020 |296380 | |25825 |7711 |146 |- |14.05.2020 |308156 | |26772 |8168 |151 |- |15.05.2020 |321705 | |27730 |8807 |156 |- |16.05.2020 |335057 | |28681 |9498 |160 |- |17.05.2020 |350515 | |29650 |9932 |165 |- |18.05.2020 |364319 | |30572 |10130 |171 |} {{Graph:Chart |type=line |linewidth=1 |showSymbols=1 |width=700 |colors=#F46D43,#32CD32,#C4ADA0,#C4ADB0,#C4ADC0 |showValues= |xAxisTitle=Дата |xAxisAngle=-40 |x=27 лют, 28 лют, 29 лют, 1 сак, 2 сак, 3 сак, 4 сак, 5 сак, 6 сак, 7 сак, 8 сак, 9 сак, 10 сак, 11 сак, 12 сак, 13 сак, 14 сак, 15 сак, 16 сак, 17 сак, 18 сак, 19 сак, 20 сак, 21 сак, 22 сак, 23 сак, 25 сак, 27 сак, 30 сак |yAxisTitle=Колькасць |legend=Legend |y1=1,,,,,4,6,,,6,,,9,12,21,27,,,36,36,51,51,69,76,76,81,86,94,152 |y1Title=Агулам заражэнняў |y2=,,,,,,,,,1,,,3,3,3,3,,,3,3,5,5,15,15,15,22,29,32,47 |y2Title=Выпісаных |yGrid= |xGrid= }} {{Graph:Chart |width=700 |colors=#F46D43 |showValues= |xAxisTitle=Дата |xAxisAngle=-40 |type=rect |x=27 лют, 28 лют, 29 лют, 1 сак, 2 сак, 3 сак, 4 сак, 5 сак, 6 сак, 7 сак, 8 сак, 9 сак, 10 сак, 11 сак, 12 сак, 13 сак, 14 сак, 15 сак, 16 сак, 17 сак, 18 сак, 20 сак, 21 сак, 23 сак, 25 сак, 27 сак, 30 сак |yAxisTitle=Новых заражэнняў |legend= |y1=1,,,,,3,2,,,,,,3,3,9,6,,,9,,15,18,7,5,5,8,58 |y1Title=Новых заражэнняў за дзень |yGrid= |xGrid= }} [[Выява:COVID-19 information and preventive measures (National Library of Belarus, 7 April 2020) 2.jpg|thumb|300px|Агульная інфармацыя пра COVID-19 і прафілактычныя рэкамендацыі ў ліфце Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі (7 красавіка 2020)]] 28 лютага 2020 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] пацвердзіла першы выпадак інфікавання ў краіне. 27 лютага тэст студэнта [[БНТУ]] з [[Іран]]а даў станоўчы вынік і ён быў змешчаны ў бальніцу ў [[Мінск]]у. Ён прыбыў у Беларусь рэйсам з [[Баку]] 22 лютага 2020 года. 3 сакавіка 2020 года стала вядома пра чатырох хворых на каронавірус<ref>{{Cite web|url=http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/o-rezultatakh-testirovaniya-patsientov-na-koronavirus/|title=Состояние пациентов, у которых был диагностирован COVID-19, удовлетворительное|date=2020-03-03|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031614/https://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/o-rezultatakh-testirovaniya-patsientov-na-koronavirus/|archive-date=16 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. Станам на 4 сакавіка дыягназ пастаўлены 6 пацыентам. 10 сакавіка было заяўлена пра 9 выпадкаў каронавіруса ў краіне. 11 сакавіка Міністэрства аховы здароўя паведаміла пра тры новыя станоўчыя тэсты на COVID-19 у беларускіх грамадзян — жыхароў Мінска, [[Гродна]] і [[Гомель|Гомеля]]. Такім чынам, у краіне на гэты дзень было 12 выпадкаў каронавіруса<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/675963.html|title=Шесть человек вернулись из-за границы, шестеро заразились дома. Что известно о пациентах с коронавирусом|date=2020-03-11|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320141058/https://news.tut.by/society/675963.html|archive-date=20 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. 12 сакавіка Саветам міністраў прынята рашэнне пра абмежаванне ўсіх культурна-масавых, спартыўных і навуковых мерапрыемствы з міжнародным удзелам да 6 красавіка<ref>{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2020/03/12/v-belarusi-2|title=В Беларуси запрещают массовые мероприятия с международным участием|date=2020-03-12|publisher=Onliner.by|lang=ru|access-date=2020-03-15|archive-date=20 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320160106/https://people.onliner.by/2020/03/12/v-belarusi-2|url-status=dead}}</ref>. Станам на 13 сакавіка, выяўлена 27 выпадкаў заражэння<ref>{{Cite web|url=https://t.me/minzdravbelarus/100|title=Официальный Минздрав|date=2020-03-13|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-15}}</ref>. [[Выява:COVID-19 Vitebsk Belarus 01.jpg|thumb|300px|Транспарціровачны ізалюючы бокс для пацыентаў з каранавірусам ля Віцебскай абласной клінічнай інфекцыйнай бальніцы]] 13 сакавіка [[Беларуская чыгунка]] часова прыпыніла курсіраванне цягнікоў у Чэхію, 14 сакавіка — Польшчу, Германію і Францыю, 15 сакавіка — Украіну, Латвію і Літву<ref>{{Cite web|url=https://www.rw.by/corporate/press_center/news_of_passengers/2020/03/|title=Новости пассажирам|publisher=БЖД|lang=ru|access-date=2020-03-15|archive-date=20 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320161028/https://www.rw.by/corporate/press_center/news_of_passengers/2020/03/|url-status=dead}}</ref>. Таксама былі адменены авіярэйсы ў 25 краін<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/676446.html|title=Карантин вокруг. Куда сейчас нельзя уехать из Беларуси|date=2020-03-15|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320161244/https://news.tut.by/society/676446.html|archive-date=20 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. Станам на 16 сакавіка, выяўлена 36 выпадкаў заражэння<ref name="COVID-19 : о состоянии пациентов"/>. Па стане на 18 сакавіка выяўлены 51 выпадак заражэння<ref name="COVID-19 : о состоянии пациентов"/>, на 20 сакавіка — 69<ref>{{Cite web|url=http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/o-situatsii-po-covid-19/|title=О СИТУАЦИИ ПО COVID-19|publisher=Министерство здравоохранения Республики Беларусь|lang=ru|access-date=2020-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320092451/http://minzdrav.gov.by/ru/sobytiya/o-situatsii-po-covid-19/|archive-date=20 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>, на 21 сакавіка — 76<ref name=":0"/>. Па стане на 23 сакавіка 2020 года выяўлена 81 выпадак заражэння. У Гомельскай вобласці хворых на два чалавекі (дыягназ у тым ліку пацверджаны ў жыхаркі Жыткавічаў), у Гродне — адзін чалавек, у Мінску — больш за 40, каля 30 — у Віцебску. 41 выпадак завазны, астатнія заразіліся ў краіне. Сярод тых, хто захварэў, адзін замежнік і 80 беларусаў. Сярэдні ўзрост пацыентаў — ад 15 гадоў да 49 гадоў. Самому старэйшаму 78 гадоў, самаму малодшаму — 3 гады (кантактаваў з мамай). Сярод медработнікаў заражаных кароаавірусам няма. Аднак ёсць медработнікі на каранціне, бо былі ў кантакце з пацыентамі, у якіх вірус пацвердзіўся<ref name=":1"/>. [[Выява:COVID-19 Vitebsk Belarus 02.jpg|thumb|300px|Транспарціровачны ізалюючы бокс для пацыентаў з каранавірусам ля Віцебскага абласной клінічнага дыягнастычнага цэнтра]] На 25 сакавіка 2020 года выяўлена 86 выпадкаў заражэння. Праведзена каля 23 тыс. тэстаў на COVID-19. Выпісаныя ці рыхтуюцца да выпіскі 29 пацыентаў. Працягваецца медыцынскі кантроль і лячэнне 57 пацыентаў. Яшчэ па двух пацыентах спецыялісты праводзяць дадатковую праверку ў сувязі з неадназначнасцю атрыманых вынікаў.<ref name="minzdrav_02_April">{{Cite web |url=https://t.me/minzdravbelarus/242|title=В Республике Беларусь регистрируется поступательное увеличение числа заболевших COVID-19.|date=2020-03-31|publisher=Официальный канал Министерства здравоохранения Республики Беларусь в Телеграм|lang=ru|access-date=2020-04-02}}</ref> На 27 сакавіка выяўлены 91 выпадак заражэння. Праведзена каля 24 тыс. тэстаў на COVID-19. Выпісаны або рыхтуюцца да выпіскі 32 пацыенты. Працягваецца медыцынскі кантроль і лячэнне 62 пацыентаў<ref name="minzdrav_27_March" />. На 30 сакавіка выяўлена 152 выпадкаў заражэння. Праведзена больш за 30 тыс. тэстаў на COVID-19. Выпісаны або рыхтуюцца да выпіскі 47 пацыентаў. Працягваецца медыцынскі кантроль і лячэнне 105 пацыентаў<ref name="minzdrav_30_March" />. 20 сакавіка 2020 года заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь, акцёр [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] ([[Віцебск]]) [[Віктар Мікалаевіч Дашкевіч|Віктар Дашкевіч]] і ягоная жонка Святлана, загадчыца тэатральнай трупы, адчулі сябе кепска, паднялася тэмпература. На наступны дзень іх паклалі ў лякарню. У мужчыны, які ўжо меў хранічную абструкцыйную хваробу лёгкіх, пацвердзілі COVID-19. Тыдзень ён знаходзіўся ў рэанімацыі на [[Апарат штучнай вентыляцыі лёгкіх|апараце штучнай вентыляцыі лёгкіх]]. У ноч на 31 сакавіка памёр. Віктар Дашкевіч стаў першай ахвярай каранавірусу ў Беларусі<ref>[https://www.svaboda.org/a/30519872.html svaboda.org]</ref> падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]] 2019—2020 гадоў. Па стане на 2 красавіка 2020 года выяўлена 304 выпадкі заражэння, 46 пацыентаў паправіліся, 4 памерлі<ref name="minzdrav_02_April"/>. 21 красавіка на сайце Сусветнай арганізацыі аховы здароўя з’явіўся спіс рэкамендацый Беларусі па выніках місіі незалежных экспертаў, якія ацэньвалі, як у краіне змагаюцца з каранавірусам. Было адзначана, што ўспышка COVID-19 у Беларусі перайшла ў фазу кантактнай перадачы на ўзроўні супольнасці. СААЗ рэкамендуе адкласці ўсе масавыя мерапрыемствы — спартыўныя, рэлігійныя, культурныя, а таксама перавесці школы і ўніверсітэты на дыстанцыйнае навучанне<ref>{{Cite web |url=http://www.euro.who.int/en/countries/belarus/news/news/2020/4/who-expert-mission-to-belarus-recommends-physical-distancing-measures-as-covid-19-virus-transmits-in-the-community?fbclid=IwAR3xP5zMKKAFtoRPhVtnFvIwlOKJ6-zVLZp4XKLDzU-fQJIjTOn8L1V4ESI |title=euro.who.int |access-date=10 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508132953/http://www.euro.who.int/en/countries/belarus/news/news/2020/4/who-expert-mission-to-belarus-recommends-physical-distancing-measures-as-covid-19-virus-transmits-in-the-community?fbclid=IwAR3xP5zMKKAFtoRPhVtnFvIwlOKJ6-zVLZp4XKLDzU-fQJIjTOn8L1V4ESI |archive-date=8 мая 2020 |url-status=dead }}</ref> 26 красавіка Міністэрства аховы здароўя пацвердзіла больш за 10&nbsp;000 выпадкаў заражэння. Гэтая колькасць расце ў геаметрычнай прагрэсіі. Па стане на 28 красавіка каранавірус выявілі ў 12208 чалавек у Беларусі. У заяве з гэтай нагоды Прадстаўніцтва ААН у Беларусі звярнула ўвагу на неабходнасць неадкладных і маштабных мер па ўзмацненні жорсткасці фізічнага дыстанцыявання<ref>[https://www.facebook.com/UNBelarus/photos/fpp.221233977939768/3123348451061625/?type=3&theater facebook.com/UNBelarus]</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=250820 nashaniva.by]</ref>. Пад канец красавіка кожны дзень у Беларусі выяўлялася больш новых выпадкаў заражэння COVID-19 на 1 мільён насельніцтва, чым у суседзяў. Паводле дадзеных, якія прадастаўляюцца Міністэрствам аховы здароўя, у краіне назіраецца ўстойлівы рост колькасці новых выпадкаў COVID-19 на працягу ўжо чатырох з паловай тыдняў. Пры гэтым тэмп прыросту новых выпадкаў у Беларусі з’яўляецца адным з самых высокіх у Еўрапейскім рэгіёне. Эпідэмія ў Беларусі перайшла ў фазу мясцовай трансмісіі інфекцыі сярод насельніцтва. Прадстаўнік СААЗ у Беларусі Батыр Бердыклычаў адзначыў, што намаганняў аднаго сектара аховы здароўя на гэтым этапе аказалася недастаткова для стрымлівання і запавольвання тэмпаў эпідэміі, і адна з галоўных прычын імклівага развіцця эпідэміі ў краіне — адсутнасць адэкватных мер фізічнага дыстанцыявання<ref>[https://news.tut.by/society/682830.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200501104047/https://news.tut.by/society/682830.html |date=1 мая 2020 }}</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=250981 nashaniva.by]</ref>. У Мінску 9 мая правялі парад да [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]], нягледзячы на каранавірус. [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)]] праз каранавірус не сталі пераносіць, а таксама адмовіліся рабіць дыстанцыйнымі<ref>[https://www.svaboda.org/a/30637006.html svaboda.org]</ref>. 18 мая ў Беларусі колькасць хворых на каранавірус перавысіла 30 тысяч чалавек. Да 29 мая ў Беларусі было зарэгістравана звыш 40 тысяч чалавек са станоўчым тэстам на COVID-19. З пачатку чэрвеня рост колькасці захворванняў памяншаецца, выздаравелых становіцца болей, чым захварэлых. 4 чэрвеня [[Польшча]] адправіла вялікую партыю гуманітарнай дапамогі ў Беларусь для барацьбы з пандэміяй. 47 грузавікоў з грузам у 300 тон лекаў, тэстаў на каронавірус, рэспіратараў, абарончых масак, шчыткоў, халатаў і апаратаў ШВЛ 5 чэрвеня перасеклі польска-беларускую мяжу ў кантрольна-прапускным пункце «Брузгі». Гэта найбуйнейшая партыя гуманітарнай дапамогі ў гісторыі сучаснай Польшчы<ref>[https://belsat.eu/news/najbujnejshaya-partyya-gumanitarnaj-dapamogi-z-polshchy-prybyla-u-goradnyu/ belsat.eu]</ref>. На раніцу 9 чэрвеня ў Беларусі зарэгістравалі 50&nbsp;265 алавек са станоўчым тэстам на COVID-19. Усяго праведзены 644&nbsp;160 тэстаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=253229 nashaniva.by]</ref>. Да 25 чэрвеня ў Беларусі зарэгістраваны 60&nbsp;382 выпадкаў COVID-19<ref>[https://news.tut.by/society/690290.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200812181631/https://news.tut.by/society/690290.html/ |date=12 жніўня 2020 }}</ref>. Станам на гэты дзень ад COVID-19 вылечаны і выпісаны 41&nbsp;448 пацыентаў<ref>[https://blr.belta.by/society/view/u-belarusi-ad-covid-19-vylechany-i-vypisany-41-448-patsyentau-88885-2020/ blr.belta.by]</ref>. == Падазрэнні на фальсіфікацыю статыстыкі == Па словах [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпана Пуцілы]], незалежнага беларускага журналіста і кіраўніка інтэрнэт-СМІ «[[NEXTA]]», урад сфальсіфікаваў афіцыйныя дадзеныя аб распаўсюджванні захворвання на COVID-19 у Беларусі і апублікаваў значна заніжаныя лічбы. 11 мая 2020 года са спасылкай на атрыманыя дакументы [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] Пуціла прыйшоў да высновы, што штодзённы прырост у колькасці больш за тысячу выпадкаў COVID-19 быў дасягнуты «пару дзён таму», а агульная колькасць выпадкаў COVID-19 у Беларусі склала 26348, пры гэтым 166 пацыентам з COVID-19 патрабавалася штучная вентыляцыя лёгкіх. Паводле звестак «[[NEXTA]]», фактычны штодзённы прырост выпадкаў заражэння на COVID-19 у перыяд з 8 па 11 мая быў наступным:<ref name="NEXTA_falsification_1" /> 8 мая - +1251 9 мая - +1271 10 мая - +1183 11 мая - +1242 13 мая 2020 года «[[NEXTA]]» паведаміла пра 27717 выпадкаў захворвання на COVID-19 і штодзённы прырост у 1369 выпадкаў<ref name="NEXTA_falsification_1">{{cite web |url=https://afn.by/news/i/275882 |title=Канал Nexta обвиняет Минздрав РБ в публикации цензурированных данных о коронавирусе |publisher=afn.by |date=2020-05-12 |access-date=2020-05-13 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513183555/https://afn.by/news/i/275882 |archive-date=2020-05-13 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://t.me/nexta_tv/3134 |title=Archived copy |access-date=2020-05-13 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728232923/https://t.me/nexta_tv/3134 |url-status=live }}</ref>. Паводле статыстыкі, прадстаўленай падчас вебінара Беларускага таварыства анестэзіёлагаў і рэаніматолагаў 22 мая 2020 года, у красавіку 2020 года смяротнасць сярод пацыентаў з аддзяленняў інтэнсіўнай тэрапіі COVID-19 толькі ў Мінску склала 27%, альбо 117 пацыентаў у абсалютнай колькасці, што супярэчыла афіцыйным звесткам Міністэрства аховы здароўя ад 1 мая пра агульную колькасць (г.зн. у Беларусі ў цэлым) у 93 смерці пацыентаў з COVID-19. У дадатковым афіцыйным тлумачэнні Міністэрства аховы здароўя было адзначана, што ўзровень смяротнасці, прадстаўлены падчас вебінара, адлюстроўвае дадзеныя па ўсіх пацыентах «[[Пульманалогія|пульманалагічнага]] профілю» і ўключае як пацверджаныя смерці пацыентаў з COVID-19, так і смерці пацыентаў з «іншымі этыялогіямі пнеўманіі», што супярэчыць слайдам прэзентацыі вебінара, у якіх згадваюцца выключна пацыенты з COVID-19. Пасля агалоскі ў СМІ запіс вебінара быў выдалены з «[[YouTube]]»<ref name="onliner_webinar_leak">{{cite web |url=https://people.onliner.by/2020/05/22/predsedatel-obshhestva-anesteziologov-reanimatologov-za-aprel-v-minske-umerli-117-chelovek-s-covid-19 |title=Туда включены не только случаи подтвержденной инфекции COVID-19». Минздрав прокомментировал данные о 117 умерших пациентах за апрель |publisher=[[Onliner.by]] |date= 2020-05-22 |access-date=2020-05-22 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522200749/https://people.onliner.by/2020/05/22/predsedatel-obshhestva-anesteziologov-reanimatologov-za-aprel-v-minske-umerli-117-chelovek-s-covid-19 |archive-date=2020-05-22 |url-status=live }}</ref><ref name="tut_webinar_leak">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/685706.html |title=В Сети появился слайд о том, сколько умерших было в "ковидных" реанимациях Минска. Объясняем, откуда эта цифра |publisher=[[TUT.BY]] |date=2020-05-22 |access-date=2020-05-22 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601035239/https://news.tut.by/society/685706.html |archive-date=2020-06-01 |url-status=live }}</ref>. Паводле дадзеных супрацоўнікаў аддзялення інтэнсіўнай тэрапіі 1-й мінскай клінічнай бальніцы, у некаторыя дні там былі рэгістрыравалася па 3–4 смерці верагодна станоўчых пацыентаў на каронавірус, у той час як афіцыйная штодзённая статыстыка смерцяў за гэтыя дні не перавышала 5 выпадкаў у цэлым па Беларусі<ref name="tut_ICU_interview">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/691824.html |title="Признание проблемы спасло бы не одну жизнь". Врач честно рассказал о двух месяцах в реанимации с COVID-19 |publisher=[[TUT.BY]] |date=2020-07-08 |access-date=2020-07-10 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200709090802/https://news.tut.by/society/691824.html |archive-date=2020-07-09 |url-status=live }}</ref>. Згодна з заўвагаю [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]] ад 22 ліпеня 2020 года са спасылкай на дадзеныя Міністэрства аховы здароўя, на той момант каля 41000 чалавек былі альбо шпіталізаваны, альбо праходзілі амбулаторнае лячэнне ад COVID-19, альбо знаходзіліся ў стане кантакту першага ўзроўню з вышэйназванымі, што супярэчыла афіцыйнай статыстыцы, якая паказвала агульную колькасць у 6947 актыўных спраў. У дадатковым тлумачэнні Міністэрства аховы здароўя было адзначана, што названая колькасць прадстаўляе колькасць людзей, якія падпадаюць пад «усе віды медыцынскага назірання», уключаючы актыўныя выпадкі COVID-19, кантакты першага і другога ўзроўняў і асоб, якія знаходзяцца ў карантыне. Тым не менш у адпаведнасці з уласнымі рэкамендацыямі Міністэрства аховы здароўя, кантакты другога ўзроўню былі вызвалены ад патрабаванняў самакаранціну і не падлягалі назіранню<ref>{{cite web |url=https://news.tut.by/society/693757.html |title= Минздрав объяснил впечатляющие цифры по коронавирусу, которые озвучила Лидия Ермошина |publisher=[[TUT.BY]] |date=2020-07-22 |access-date=2020-07-22 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200722132240/https://news.tut.by/society/693757.html |archive-date=2020-07-22 |url-status=live }}</ref>. Статыстычны аналіз афіцыйных штодзённых лічбаў заражэння на COVID-19 дазволіў выказаць здагадку пра наяўнасць штучнага абмежавання на агалошванне не больш чым 1000 выпадкаў у дзень<ref>{{cite arXiv |last=Roukema |first=Boudewijn F.|date=2020-07-23|language=en|title=Anti-clustering in the national SARS-CoV-2 daily infection counts |eprint=2007.11779 |class=q-bio}}</ref>. Паводле дадзеных статыстычнага аддзела [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] наконт штомесячнай колькасці смерцяў у Беларусі ў красавіку–чэрвені 2020 года<ref>Прадастаўлены беларускімі чыноўнікамі.</ref>, агульная колькасць смерцяў перавысіла сярэднюю лічбу за апошнія 5 гадоў прыблізна на 5500, у той час як сярэдняя лічба за студзень–красавік не паказала прыкметнай розніцы з папярэднімі гадамі. Паводле «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]», падобныя статыстычныя анамаліі ніколі не назіраліся з пачатку працы статыстычнага аддзела [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у 1980 годзе і маглі б адлюстроўваць фактычную статыстыку смерцяў ад COVID-19 у Беларусі<ref name="UN_stat_anomaly_Nasha_Niva">{{cite web |url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=258542 |title=Белстат не апублікаваў статыстыку смяротнасці, але перадаў яе ў ААН. Яна шакуе |date= 2020-09-06 |access-date=2020-09-06 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |language=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906114701/https://nashaniva.by/?c=ar&i=258542 |archive-date= 2020-09-06 |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «{{нп3|Дождь|Дождь|uk|Дождь}}» 7 верасня 2020 года [[Аляксандр Генадзьевіч Мрочак|Аляксандр Мрочак]], кардыёлаг і акадэмік Акадэміі навук Беларусі, выказаў здагадку, што смерці ад COVID-19 у Беларусі ў афіцыйнай статыстыцы смяротнасці былі прадстаўлены як смерці ад сардэчна-сасудзістых захворванняў: «Сардэчна-сасудзістыя захворванні складаюць 58% статыстыкі смяротнасці ў Беларусі, што значна перавышае падобныя паказчыкі ў суседніх краінах. Мая прапанова, і ў мяне ёсць пэўныя факты, якія пацвярджаюць гэта, [...] заключаецца ў тым, што дыягназ атэрасклератычнай хваробы сэрца [пісаўся ў пасведчанні аб смерці] без уліку таго, што пацыент памірае ад дыхальнай недастатковасці, выкліканай інфекцыяй COVID-19». Па словах Мрочака, [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]], былы міністр аховы здароўя, нясе персанальную адказнасць за фальсіфікацыю<ref name="Mrochek_commentary">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/699608.html |title=Мрочек: В официальной статистике смерти от COVID-19 спрятали в "Болезни системы кровообращения" |date=2020-09-07 |access-date=2020-09-07 |publisher=[[TUT.BY]] |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907174227/https://news.tut.by/society/699608.html |archive-date=2020-09-07 |url-status=live }}</ref>. 9 лістапада 2020 года ў інтэрв’ю «[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]» намеснік прэм’ер-міністра Беларусі [[Ігар Віктаравіч Петрышэнка|Ігар Петрышэнка]] адзначыў, што, паводле папярэдніх звестак, у 15–20% [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]] выпрацаваўся калектыўны імунітэт супраць COVID-19, што супярэчыла афіцыйнай справаздачы Міністэрства аховы здароўя ад 9 лістапада, якая паказала ўсяго 108000 пацверджаных выпадкаў<ref name="Petrishenko_leak">{{cite web |url=https://www.belta.by/interview/view/pravitelstvo-o-strategii-borby-s-covid-19-ispytanii-vaktsiny-i-kollektivnom-immunitete-7543 |title=Правительство о стратегии борьбы с COVID-19, испытании вакцины и коллективном иммунитете |date=2020-11-09|access-date=2020-11-10 |publisher=[[БелТА]] |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109120544/https://www.belta.by/interview/view/pravitelstvo-o-strategii-borby-s-covid-19-ispytanii-vaktsiny-i-kollektivnom-immunitete-7543 |archive-date=2020-11-09 |url-status=live }}</ref>. Згодна са статыстыкай смяротнасці, апублікаванай Магілёўскім ЗАГСам, у студзені–лістападзе 2020 года агульная колькасць смерцяў за 11 месяцаў (4375) перавысіла агульную колькасць смерцяў за ўвесь папярэдні год на 609, у той час як магілёўская статыстыка смяротнасці на працягу папярэдніх 5 гадоў не ведала падобных скокаў смярцей і заставалася на адзнацы каля 3800 чалавек штогод. Лічбы таксама паказалі, што ў лістападзе 2020 года ў [[Магілёў|Магілёве]] было амаль удвая больш смерцяў, чым у лістападзе 2019 года. Пасля агалоскі ў СМІ статыстыка была выдалена з сайта ЗАГСа<ref name="NN_Mogilev_statistics">{{cite web |url=https://nn.by/?c=ar&i=265979 |title=У Магілёве за лістапад памерла амаль у 2 разы больш людзей, чым у лістападзе 2019-га |date=2020-12-29 |access-date=2020-12-29 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |language=be |archive-date=2021-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310163113/https://nn.by/?c=ar&i=265979 |url-status=live }}</ref><ref name="EUradio_Mogilev_statistics">{{cite web |url=https://euroradio.pl/u-listapadze-2020-u-magilyove-pamerla-u-18-razou-bolsh-lyudzey-chym-god-tamu |title=У лістападзе 2020 у Магілёве памерла ў 1,8 разоў больш людзей, чым год таму |date=2020-12-29 |access-date=2020-12-29|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] |language=be |archive-date=2020-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229064744/https://euroradio.pl/u-listapadze-2020-u-magilyove-pamerla-u-18-razou-bolsh-lyudzey-chym-god-tamu |url-status=live }}</ref>. Ускосныя разлікі, вырабленыя па афіцыйных дадзеных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Белстата]] (паказчыкі «раздробны таваразварот на душу насельніцтва» і «раздробны таваразварот»), дазваляюць выказаць здагадку, што сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2020 год паменшылася на 47,8 тыс. чалавек. Пры скарачэнні сярэднегадавой колькасці насельніцтва за 2018 год на 14,7 тыс. чалавек і за 2019 год – на 17,8 тыс. чалавек залішняя смяротнасць за 2020 год магла скласці каля 30 тыс. чалавек<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.intex-press.by/2021/03/10/v-xxi-veke-skryt-pravdu-nevozmozhno-ot-koronavirusa-v-2020-godu-v-belarusi-umerlo-okolo-30-tysyach-chelovek/|title=В XXI веке скрыть правду невозможно: от коронавируса в 2020 году в Беларуси умерло около 30 тысяч человек?|publisher=[[Intex-press]]|date=2021-03-10|access-date=2021-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318144700/https://www.intex-press.by/2021/03/10/v-xxi-veke-skryt-pravdu-nevozmozhno-ot-koronavirusa-v-2020-godu-v-belarusi-umerlo-okolo-30-tysyach-chelovek/ |archive-date=2021-03-18 |url-status=live}}</ref>. 24 сакавіка 2021 года Аляксей Знаткевіч з [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] апублікаваў артыкул, падставай якога стала апытанне некалькі лекараў, у якім прыводзяцца доказы на фальсіфікацыю статыстыкі да 7 разоў. Напрыклад, за 2020 год у [[Бабруйск]]у і [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] афіцыйна зарэгістравалі 16309 выпадкаў захворвання на COVID-19. Гэта 6998 заражэнняў на 100 тысяч жыхароў. Хваробу перанесла каля 7% насельніцтва раёну, у той час сярэднерэспубліканскія лічбы [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Белстата]] за той жа перыяд сведчаць, што толькі каля 2% насельніцтва Беларусі хварэла на COVID-19. Ад 28 лютага 2020 да 28 лютага 2021 года ў Бабруйску і раёне памерлі больш за 360 чалавек. Калі экстрапаліраваць гэтыя лічбы на ўсю краіну, дык агулам памерлых мелася б быць каля 16000, у той час як станам на 28 лютага 2021 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] паведамляла, што ад COVID-19 памерлі 1976 чалавек. Апытаны доктар 1-й лякарні Мінску таксама паведаміў пра дзіўныя суадносіны памерлых: «Толькі ў нашай лякарні ў ковідных аддзяленнях штодня паміралі 3–5 чалавек, менавіта ад COVID-19. Пры гэтым афіцыйна ў той час паведамлялі пра 7, 8 ці 9 памерлых ад каранавірусу па ўсёй краіне». Таксама, па словах аднаго з лекараў з паліклінік [[Мінск]]у, медыкаў абмяжоўвалі ў колькасці тэстаў: з 30–40 пацыентаў, што ўрач аглядаў за дзень, звычайна палова выклікала падазрэнне на COVID-19, але можна было накіроўваць тэсціраваць максімум 10; з тых 5–7 чалавек, што доктар пасылаў штодзень, практычна ва ўсіх хвароба пацвярджалася. Ён жа дадаў, што ў часы, калі афіцыйна абвяшчалася пра 7–8 памерлых за дзень па ўсёй краіне, яго калегі з мінскіх лякарняў казалі яму пра 3–5 памерлых у кожнай. Міністэрства аховы здароўя каментарый з нагоды артыкула не дало<ref>{{Cite web|last=Знаткевіч|first=Аляксей|date=2021-03-24|title=«Раённая анамалія»? Лічбы памерлых ад COVID-19 у Беларусі могуць быць заніжаныя ў сем разоў|url=https://www.svaboda.org/a/31167327.html|archive-url=https://archive.today/20210325160711/https://www.svaboda.org/a/31167327.html|archive-date=25 сакавіка 2021|access-date=2021-03-26|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be|url-status=live}}</ref>. Паводле статыстыкі мінскіх ЗАГСаў і ўстаноў аховы здароўя за 2020 год, доступ да якой атрымала «[[Медиазона]]», у сталіцы за год ад хваробы павінна было памерці значна больш людзей, чым паведамляла Міністэрства аховы здароўя, так як у цэлым нябожчыкаў было на 5000 больш (альбо на 29%), чым у сярэднім за папярэднія пяць год. Ва ўнутранай дакументацыі было зафіксавана больш за 101000 ўпершыню зарэгістраваных выпадкаў COVID-19 у Мінску за перыяд з 5 ліпеня па 29 лістапада, у той час як афіцыйная статыстыка за той жа перыяд адлюстравала толькі 88753 пацверджаных выпадкаў COVID-19 па ўсёй краіне. Паводле дадзеных «[[Медиазона|Медиазоны]]», статыстыка смерцяў ЗАГСаў паказала, што ў снежні 2020 года ў Мінску ў сярэднім штодня рэгістравалася каля 15 смерцяў ад COVID-19, а на 17 снежня прыйшоўся пік у 27 смерцяў, у той час як афіцыйна было паведамлена толькі пра дзевяць смерцяў у гэты дзень. Узроставае размеркаванне смерцяў, зарэгістраваных у Мінску, паказала, што ў 2020 годзе ў параўнанні з папярэднімі гадамі смяротнасць людзей ва ўзросце 60–69 і звыш 70 гадоў павялічылася на 30,45% і 27,7% адпаведна<ref>{{Cite journal|date=2021-04-23|title=Закрыць усіх... І ўсё|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=16 (724)|pages=2}}</ref><ref name="MediaZona_statistics">{{cite web |url=https://mediazona.by/article/2021/04/19/covid-minsk |title=Минск ковидный. В 2020 году в столице от коронавируса умерло больше людей, чем официально по всей Беларуси - исследование Медиазоны |date=2021-04-19 |access-date=2021-04-26 |publisher=[[Медиазона]] |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419212242/https://mediazona.by/article/2021/04/19/covid-minsk/ |archive-date=2021-04-19 |url-status=live}}</ref>. [[6 мая]] [[2021]] года эксперты {{нп5|Інстытут паказальнікаў і ацэнкі здароўя|Інстытута паказальнікаў і ацэнкі здароўя|en|Institute for Health Metrics and Evaluation}} ў сваім дакладзе прыйшлі да высновы, што «смяротнасць ад COVID-19 ў свеце можа быць удвая вышэйшай за афіцыйныя лічбы, у Беларусі разрыў гіганцкі». На іх думку, у Беларусі каэфіцыент смяротнасці складае 459,6 на 100 тысяч чалавек — гэта адзін з найвышэйшых паказнікаў у свеце<ref>{{Cite web |url=http://www.healthdata.org/special-analysis/estimation-excess-mortality-due-covid-19-and-scalars-reported-covid-19-deaths |title=Estimation of total mortality due to COVID-19 |access-date=10 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521113522/http://www.healthdata.org/node/8660 |archive-date=21 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. Паводле дадзеных базы [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]], доступ да якой атрымалі [[кіберпартызаны]], залішняя смяротнасць з сакавіка 2020 года па сакавік 2021 года склала 32 тысячы чалавек, у той час як за гэты ж перыяд [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] паведаміла толькі пра 2247 памерлых праз COVID-19, што ў 14 раз ніжэй<ref name="-v-" />. Высокую верагоднаць заніжэння лічбаў прыкладна ў гэтай жа прапорцыі пацвердзілі Дзмітры Кобак з [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|Цюбінгенскага ўніверсітэта]] і Андрэй Елісееў з Цэнтра «EAST», да якіх звярнулася «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]», у той час як абодва міністэрства праігнаравалі запыты тэлеканала пракаментаваць інфармацыю<ref name="-v-">{{Cite web|last=Сошников|first=Андрей|date=2021-08-09|title=Власти Беларуси в 14 раз занизили статистику смертности от ковида – анализ утечки, организованной "Киберпартизанами"|url=https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812162115/https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-14|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=ru}}</ref>. == Цэнзура і рэпрэсіі == [[Файл:Moladzbelcoffin.jpg|справа|міні|300x300пкс|Актывісты «[[Моладзевы блок|Моладзевага блоку]]» ідуць з труной побач з ваеннай калонай падчас рэпетыцыі парада да Дня Перамогі 9 мая]] 30 красавіка 2020 года галоўны ўрач Віцебскай клінічнай бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі Сяргей Лазар быў вызвалены з пасады неўзабаве пасля публікацыі інтэрв’ю «[[TUT.BY]]», дзе ён раскрытыкаваў контрпандэмічныя меры, прынятыя ўрадам, і адзначыў недахоп медыцынскіх сродкаў аховы<ref name="Sergey_Lazar_interview">{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/682333.html|title=Репортаж из той самой витебской реанимации, которая первой приняла бой|date=2020-04-27|access-date=2020-05-03|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721210748/https://news.tut.by/society/682333.html|url-status=live}}</ref><ref name="Sergey_Lazar_dismissal">{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/682987.html|title=Главврача витебской БСМП уволили. Минздрав: связи с публикацией на TUT.BY нет|date=2020-05-03|access-date=2020-05-03|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|archive-date=2020-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618010112/https://news.tut.by/society/682987.html|url-status=live}}</ref>, тым не менш, паводле словаў прэс-сакратара Міністэрства аховы здароўя Юліі Барадун, звальненне Сяргея Лазара не было звязана з публікацыяй<ref name="Sergey_Lazar_dismissal" />. 25 сакавіка 2020 года Сяргей Сацук, галоўны рэдактар інтэрнэт-газеты «Ежедневжик» («ej.by»), быў арыштаваны па абвінавачванні ў атрыманні хабару праз тры дні пасля публікацыі яго артыкула з крытыкай рэакцыі беларускага ўрада на пандэмію COVID-19<ref name="Satsuk_arrested">{{cite web|title=Belarusian journalist arrested for criticizing president's Covid-19 approach|url=https://rsf.org/en/news/belarusian-journalist-arrested-criticizing-presidents-covid-19-approach|language=en|publisher=[[Рэпарцёры без межаў]]|date=2020-03-31|access-date=2020-05-16|archive-date=2020-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728232615/https://rsf.org/en/news/belarusian-journalist-arrested-criticizing-presidents-covid-19-approach|url-status=live}}</ref>. 11 мая 2020 года два актывісты «[[Моладзевы блок|Моладзевага блоку]]» былі асуджаныя на 5 і 13 сутак адміністрацыйнага арышту за ўдзел у акцыі пратэсту супраць правядзення штогадовага парада да Дня Перамогі 9 мая на фоне пандэміі. У гэты ж дзень у будынку суда быў затрыманы яшчэ адзін актывіст «[[Моладзевы блок|Моладзевага блоку]]», які чакаў пачатку працэсу над яго паплечнікамі<ref name="Youth_Bloc_trial">{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/684092.html|title=Активисты "Молодежного блока" за акцию с гробом получили 18 суток административного ареста на двоих|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-05-11|access-date=2020-05-11|language=ru|archive-date=2020-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728231744/https://news.tut.by/economics/684092.html|url-status=live}}</ref>. На фоне няшчыльных антыпандэмічных мер, прынятых дзяржавай, з лета 2020 года [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] спыніў прадстаўленне сезонных статыстычных дадзеных па смяротнасці<ref name="rastlumachyu">{{Cite web|date=2021-04-02|title=Белстат растлумачыў адсутнасць звестак па смяротнасці: "Не выйшлі і не выйшлі"|url=https://euroradio.fm/belstat-rastlumachyu-adsutnasc-zvestak-pa-smyarotnasci-ne-vyyshli-i-ne-vyyshli|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727085821/https://euroradio.fm/belstat-rastlumachyu-adsutnasc-zvestak-pa-smyarotnasci-ne-vyyshli-i-ne-vyyshli|archive-date=2021-07-27|access-date=2021-07-27|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. Да 2021 года ён выпускаў штогадовыя справаздачы з рознымі статыстычнымі дадзенымі, уключаючы статыстыку па смяротнасці<ref name="rastlumachyu" />. Справаздача за 2020 год была апублікаваная ў красавіку 2021 года, але без статыстыкі па смяротнасці, у той час як дадатковы бюлетэнь пра натуральны рух насельніцтва таксама не быў выпушчаны<ref name="kamentarou" />. На запыты [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрапейскага радыё для Беларусі]] ў красавіку і маі 2021 года ўрадавая ўстанова адмовілася назваць прычыну апушчэння такой інфармацыі<ref name="rastlumachyu" /><ref name="kamentarou">{{Cite web|date=2021-05-17|title=Белстат аб пераносе публікацыі дадзеных па смяротнасці: "Без каментароў”|url=https://euroradio.by/belstat-ab-peranose-publikacyi-dadzenyh-pa-smyarotnasci-bez-kamentarou|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727090046/https://euroradio.by/belstat-ab-peranose-publikacyi-dadzenyh-pa-smyarotnasci-bez-kamentarou|archive-date=2021-07-27|access-date=2021-07-27|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. Паводле «[[Новы Час (газета)|Новага Часу]]» і Еўрапейскага радыё для Беларусі, гэта было зроблена проста для таго, каб выключыць магчымасць падлічыць колькасць смерцяў у сувязі з захворваннем на COVID-19<ref name="kamentarou" /><ref>{{Cite journal|last=Салаўёў|first=Сяргей|date=2021-07-23|title=Калі маўчанне – не золата|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=28 (736)|pages=3|quote=Аднак, калі раней Белстат закрыў статыстыку па смяротнасці (відавочна, каб не было мажлівасці падлічыць рэальную смяротнасць ад covid-19), то цяпер закрытая і іншая статыстыка.}}</ref>. ==== COVID-19 як сродак катаванняў ==== Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі (2020–2021)]] года вызваленыя пратэстоўцы паведамлялі пра выпадкі наўмыснага заражэння COVID-19 і наступнай адмовы ў медыцынскай дапамозе супрацоўнікамі беларускіх турмаў<ref>{{cite web|title=Virus besets Belarus prisons filled with president's critics|url=https://apnews.com/article/belarus-coronavirus-pandemic-only-on-ap-prisons-802ce0309de3df0df64d82d4deaa0ab9|access-date=2020-12-28|language=en|publisher=[[Associated Press]]|date=2020-12-26|archive-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228015317/https://apnews.com/article/belarus-coronavirus-pandemic-only-on-ap-prisons-802ce0309de3df0df64d82d4deaa0ab9|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * {{нп3|Храналогія распаўсюджвання COVID-19 у Беларусі|Храналогія распаўсюджвання COVID-19 у Беларусі|en|Timeline of the COVID-19 pandemic in Belarus}} == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Пандэмія COVID-2019}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:2020 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Пандэмія COVID-19]] [[Катэгорыя:Ахова здароўя ў Беларусі]] i0dxx1mp0tk35cnphl3mubdfh76r5uo 0 635180 5180723 5165489 2026-08-14T00:20:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180723 wikitext text/x-wiki {{Main|Пандэмія COVID-19}} [[Файл:COVID-19 Outbreak Cases in Russia (correct).svg|thumb|right|upright=1.4|Карта распаўсюджвання COVID-19 у Расіі на май 2020:{{легенда|#510000|100 000+ пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#900000|10 000–99 999 пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#C80200|1000–9999 пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#EE7070|100–999 пацверджаных выпадкаў}} {{легенда|#FFC0C0|10–99 пацверджаных выпадкаў}}]] Упершыню выпадкі інфекцыі [[COVID-19]] былі зарэгістраваныя на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] 31 студзеня 2020 года: адзін у [[Цюмень|Цюмені]], а другі — у [[Чыта|Чыце]]. Абодва захварэлых былі грамадзянамі [[Кітай|Кітая]], адкуль і пачалася ўспышка захворвання<ref>{{cite web|url = https://www.rbc.ru/society/31/01/2020/5e341f929a7947d43c9aa308 |title = В России выявили первых заражённых коронавирусом из Китая |lang = ru |website = www.rbc.ru |accessdate = 2020-02-28|url-status = live}}</ref>. Для інфармавання аб стане спраў па барацьбе з вірусам і рэкамендацыямі для насельніцтва створаны афіцыйны сайт [https://стопкоронавирус.рф/ стопкоронавирус.рф] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200330170919/https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |date=30 сакавіка 2020 }}. Паводле звестак на сайце, па стане на 20 лістапада 2020 года ў Расіі выяўлена 2.039.926 выпадкі інфікавання, 1.551.414 чалавекі паправіліся, 35.311 памерлі. Праведзена больш за 71.2 мільёна тэстаў на інфікаванне COVID-19. Па даных на красавік 2022 года, за ўвесь час пандэміі з красавіка 2020 года непасрэдна ад каранавіруса ў краіне памерлі больш за 660 тыс. чалавек, з іх у 2020 годзе — 144 тыс., у 2021 годзе — 447 тыс. Агульная колькасць памерлых з каранавірусам (асноўная прычына і спадарожны фактар) з пачатку пандэміі да красавіка 2022 года дасягнула 760,3 тыс. чалавек<ref>[https://www.rbc.ru/economics/01/04/2022/62470fee9a79476ff43e090c Росстат зафиксировал рост смертности среди больных COVID в феврале]</ref>. На 1 мая 2023 года ўсяго перахварэлі 22 855 451 чал., памерлі 398 336<ref name=стопкоронавирус>{{cite web |url=https://стопкоронавирус.рф/ |title=Оперативные данные |website=стопкоронавирус.рф |access-date=2022-07-29 |archive-date=2020-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330170919/https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |url-status=live }}</ref>. == Мерапрыемствы == <gallery mode="packed"> Файл:Строительство инфекционного центра в Новой Москве (1).jpg|Будаўніцтва новага інфекцыйнага цэнтра каля вёскі [[Бабенкі (Масква)|Бабенкі]] ў Новай Маскве. Файл:Vladimir Putin in Kommunarka hospital1.jpg|Уладзімір Пуцін у ДКБ № 40 у [[Камунарка (Масква)|Камунарцы]], прызначанай для пацыентаў з падазрэннем на каранавірус, 24 сакавіка 2020. Файл:Coronavirus, take away Putin.jpg|Дошка для малявання з аб’явай пра закрыццё дзіцячай пляцоўкі ў Маскве. 2 красавіка 2020. Файл:COVID-19. A quarantined Playground.jpg|Дзіцячая пляцоўка закрытая на каранцін, 7 красавіка 2020. Файл:Coronavirus baby.jpg|Самаізаляцыя ў Расіі. </gallery> [[27 студзеня]] [[2020]] года быў створаны аператыўны штаб для барацьбы з каранавірусам пад кіраўніцтвам віцэ-прэм’ера ўрада [[Таццяна Аляксееўна Голікава|Таццяны Голікавай]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4233959#id1851267 Мишустин создал штаб для борьбы с коронавирусом]</ref>. 31 студзеня штаб сцвярджае Нацыянальны план па папярэджанні завозу і распаўсюджвання інфекцыі<ref>[https://tass.ru/obschestvo/7657905 В России разработали национальный план по борьбе с коронавирусом]</ref><ref>[http://government.ru/news/38907/ О Национальном плане по предупреждению завоза и распространения коронавирусной инфекции]</ref>. Рэалізаваны мерапрыемствы згодна з пастановамі Галоўнага дзяржаўнага санітарнага лекара<ref name="potrebnadzor">{{Cite web |url=https://rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=13959 |title=Информационный бюллетень о ситуации и принимаемых мерах по недопущению распространения заболеваний, вызванных новым коронавирусом |access-date=18 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200317210951/https://rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=13959 |archivedate=17 сакавіка 2020 |url-status=dead }}</ref>: * ад 24 студзеня «Аб мерапрыемствах па недапушчэнні распаўсюджвання новай каранавіруснай інфекцыі, выкліканай 2019-nCoV» * ад 31 студзеня «Аб правядзенні дадатковых санітарна-супрацьэпідэмічных (прафілактычных) мерапрыемстваў па недапушчэнні завозу і распаўсюджвання новай каранавіруснай інфекцыі, выкліканай 2019-nCoV» * ад 2 сакавіка «Аб дадатковых мерах па зніжэнні рызык завозу і распаўсюджвання COVID-2019». 1 лютага Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] распарадзіўся прыцягнуць да эвакуацыі расійскіх грамадзян з Кітая, дзе пачалася пандэмія, самалёты [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]]. Рэйсы былі здзейснены 3 і 4 лютага пяццю самалётамі<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/62711 Самолёты ВКС привлечены к эвакуации россиян из районов Китая, наиболее поражённых коронавирусом / kremlin.ru, 1 февраля 2020]</ref><ref>[https://ria.ru/20200201/1564145099.html Для эвакуации россиян из Китая задействуют пять самолётов ВКС / РИА «Новости», 1 февраля 2020]</ref>. Вывезеныя грамадзяне Расіі, Беларусі, Арменіі, Украіны і Казахстана былі змешчаныя ў каранцін тэрмінам на два тыдні на тэрыторыі санаторыя «Горадабудаўнікі» ў пасёлку Вінзілі<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4242785 Вокруг санатория в Тюмени, куда везут граждан из Китая, выстроили два периметра безопасности]</ref> [[Цюменская вобласць|Цюменскай вобласці]]<ref>[https://tass.ru/obschestvo/7679265 Первый самолёт ВКС вылетел для эвакуации россиян из Уханя]</ref><ref>[https://tass.ru/obschestvo/7682593 Эвакуированных из Китая поместят на карантин в Тюменской области]</ref>. 16 сакавіка віцэ-прэм’ер Расіі Таццяна Голікава заявіла, што Расія пачала вырабляць да 100 тысяч тэст-сістэм па выяўленні каранавіруснай інфекцыі COVID-19 у суткі<ref>[https://russian.rt.com/russia/news/728960-rossiya-test-sistemy-koronavirus Россия создаёт до 100 тысяч тест-систем для выявления COVID-19 в сутки]</ref>. Яна паведаміла што расіяне змогуць свабодна праверыцца на наяўнасць у сябе гэтага віруса ў спецыялізаваных лабараторыях<ref>[https://www.interfax.ru/russia/699377 Здоровые россияне смогут пройти тест на коронавирус]</ref>. У той жа дзень адміністрацыя [[Санкт-Пецярбург]]а апублікавала спіс клінік, у якіх можна свабодна прайсці тэставанне<ref>[https://www.gov.spb.ru/gov/otrasl/c_health/news/184993/ В Петербурге можно сдать тест на коронавирус]</ref>. [[25 сакавіка]] расійскі прэзідэнт звярнуўся да грамадзян РФ. Ён абвясціў, што ў мэтах барацьбы з распаўсюджваннем эпідэміі перыяд з 30 сакавіка па 3 красавіка ўключна абвешчаны непрацоўным<ref>[https://www.rbc.ru/society/25/03/2020/5e7b5c939a7947f15a9150f0 «РБК»: «Путин объявил следующую неделю нерабочей».]</ref>. Тым самым днём прэзідэнт падпісаў адпаведны ўказ<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003250021 Указ Президента Российской Федерации от 25.03.2020 № 206 «Об объявлении в Российской Федерации нерабочих дней».]</ref>. Паводле тэксту ўказа, яго дзеянне не распаўсюджваецца на работнікаў органаў дзяржаўнай улады, медыцынскіх устаноў і бесперапынна дзеючых арганізацый (выкананне рамонтных работ, рэалізацыя прадуктаў харчавання, лекавых сродкаў і тавараў першай неабходнасці, паслугі сувязі, фінансавыя паслугі і г.д.). == Уздзеянне на эканоміку == 20 лютага міністр фінансаў [[Антон Германавіч Сілуан|Антон Сілуан]] паведаміў, што Расія штодня губляе каля 1 млрд руб. ад зніжэння тавараабароту з Кітаем з-за COVID-19<ref>{{cite web|url = https://www.kommersant.ru/doc/4261513 |title = Россия теряет 1 млрд рублей в день от снижения товарооборота с Китаем из-за коронавируса |lang = ru |website = www.kommersant.ru |accessdate = 2020-02-28|url-status = live}}</ref>. 20 лютага асацыяцыя тураператараў Расіі (АТАР) звярнулася да прэм’ер-міністра Міхаіла Мішусціна з просьбай разгледзець магчымасць кампенсацыі страт тураператараў з-за сітуацыі з COVID-19 у Кітаі. Паводле папярэдніх ацэнак, страты тураператараў склалі 450 млн руб. Гаворка ідзе аб прамых стратах з-за форс-мажорнай сітуацыі, калі тураператарам прыйшлося не толькі спыніць рэалізацыю пуцёвак у КНР, але і экстранна вывезці грамадзян РФ за свой кошт. Па даных АТАР, тураператары сферы ўязнога турызму панеслі страты ў 140 млн руб<ref>{{cite web|url = https://www.kommersant.ru/doc/4266635 |title = Туроператоры просят Мишустина компенсировать убытки от коронавируса |website = www.kommersant.ru |accessdate = 2020-02-28|url-status = live}}</ref>. Раней Мінфін пагадзіўся з ацэнкамі Мінтранса пра суму страт расійскіх авіякампаній з-за спынення палётаў у Кітай. Гаворка ідзе пра 1,6 мільярда руб.<ref>{{cite web|url = https://www.kommersant.ru/doc/4260884 |title = Минфин согласился с оценкой убытков авиакомпаний от приостановки полетов в КНР |website = Коммерсантъ |accessdate = 2020-02-28|url-status = live}}</ref> З-за прыпынку кітайскіх заводаў па вытворчасці актыўных фармацэўтычных субстанцый у Расіі ўзнікла небяспека дэфіцыту пэўных лекаў, паколькі 75 % фармацэўтычных субстанцый на расійскім рынку закуплялася ў Кітаі. Было абвешчана, што перабоі з пастаўкамі лекаў чакаюцца ў красавіку — паколькі ўспышка COVID-19 супала з доўгімі навагоднімі святамі ў Кітаі, расійскія вытворцы зрабілі запасы актыўных рэчываў<ref name=":0">{{Cite web|url=http://alla-astakhova.ru/zapasov-hvatit-do-aprelya/|title=Запасов хватит до апреля {{!}} {{!}} Алла Астахова.Ru|publisher=alla-astakhova.ru|accessdate=2020-03-02}}</ref>. Адбылося прыпыненне вытворчасці на расійскіх заводах аўтамабільнай прамысловасці (вытворчасці кампаній Volkswagen і Peugeot Citroen)<ref>[https://www.gazeta.ru/business/2020/03/24/13020925.shtml Автопром и вирус: в России начали останавливать конвейеры] // Газета. Ru, 24.03.2020</ref>. Расія ўвяла забарону на вываз шэрагу медыцынскіх вырабаў, у тым ліку ахоўных масак і бінтоў. Адпаведная пастанова ўрада апублікавана на сайце. Абмежаванне дзейнічала па 1 чэрвеня 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/04/03/2020/5e5f46589a794784dc421ea4|title=Россия ввела запрет на вывоз медицинских масок и бинтов|publisher=РБК|lang=ru|accessdate=2020-04-02}}</ref>. Нягледзячы на ​​паказанае абмежаванне, самалёт Мінабароны даставіў у ЗША груз меддапамогі. Аднак [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] 1 красавіка паведаміў, што перададзеныя Расіяй [[Апарат штучнай вентыляцыі лёгкіх|апараты штучнай вентыляцыі лёгкіх]] (ШВЛ) і сродкі індывідуальнай абароны былі набытыя. Суму здзелкі Дзярждэп не паведаміў<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/04/2020/5e85c6129a7947e7d907c55f|title=МИД сообщил об оплате отправленного в США груза медтехники|publisher=РБК|lang=ru|accessdate=2020-04-02}}</ref>. == Дыягностыка == У Расіі ПЦР-сістэма даследаванняў на COVID-19 распрацавана і выпускаецца [[Вектар (навуковы цэнтр)|Дзяржаўным навуковым цэнтрам «Вектар»]] (зарэгістраваная Расздароўнаглядам 11 лютага 2020 года, рэгістрацыйны нумар РЗН 2020/9677)<ref>[https://www.interfax-russia.ru/kaleidoscope.asp?id=1104973 Тест на коронавирус для России]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.interfax-russia.ru/kaleidoscope.asp?id=1104973 В России зарегистрировали тест-систему для диагностики коронавируса]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 6 сакавіка зарэгістраваная ПЦР-сістэма, распрацаваная і выпускаецца ФДБУ «ЦСП» Міністэрства аховы здароўя Расіі (РЗН 2020/9765)<ref>[http://www.sysin.ru/news/institut/%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%BD%D0%BA-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0-sars-cov-2-%D1%82%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0-covid-19-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%86%D0%B5%D0%BF%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82-sars-cov-2 Тест-система для выявления РНК коронавируса SARS-CoV-2 тяжелого острого респираторного синдрома (COVID-19) методом полимеразной цепной реакции «АмплиТест SARS-CoV-2»]</ref>. На 21 сакавіка праведзена 163 тыс. тэстаў на каранавірус<ref>{{Cite web |url=https://www.rosminzdrav.ru/ministry/covid19 |title=Страница о COVID-19 |access-date=22 сакавіка 2020 |archive-date=14 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314172306/https://www.rosminzdrav.ru/ministry/covid19 |url-status=dead }}</ref><ref name="rnif">{{Cite web |url=https://www.rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=14036 |title=Информационный бюллетень о ситуации и принимаемых мерах по недопущению распространения заболеваний, вызванных новым коронавирусом |access-date=22 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319001903/https://rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=14036 |archivedate=19 сакавіка 2020 |url-status=dead }}</ref><ref name="stop">{{Cite web |url=https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |title=стопкоронавирус.рф |access-date=18 сакавіка 2020 |archive-date=30 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330170919/https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |url-status=dead }}</ref>. Раней на 5 сакавіка 2020 праведзена 51.366 тэстаў<ref>[https://tass.ru/obschestvo/7914869 В России провели более 51 тыс. тестов на коронавирус нового типа]</ref>. 16 сакавіка самастойная здача на сайт аналізаў на COVID-19 не прадугледжвалася<ref name="stop"/><ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/society/2885887.html |title=Игра в анализы на COVID-19: как провериться? |access-date=22 сакавіка 2020 |archive-date=19 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319220811/https://regnum.ru/news/society/2885887.html |url-status=dead }}</ref>, у прыватныя медыцынскія арганізацыі тэсты не паступалі<ref>{{Cite web|url=https://coronavirustravelmap.com/ru/country/ru|title=Страны открывшие границы с Россией COVID–19|publisher=Coronavirus (Covid-19) карта|lang=ru-RU|accessdate=2020-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201126062302/https://coronavirustravelmap.com/ru/country/ru|archivedate=26 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. Абследаванне на COVID-19 прызначалася медыцынскімі работнікамі ў выпадку: * прыбыцця з эпідэміялагічнаму неспрыяльных па COVID-19 краін і рэгіёнаў за 14 дзён да з’яўлення сімптомаў; * наяўнасці цесных кантактаў за апошнія 14 дзён з асобамі, якія знаходзіліся пад наглядам па COVID-19, якія ў наступным захварэлі; * наяўнасці цесных кантактаў за апошнія 14 дзён з асобамі, у якіх лабараторна пацверджаны дыягназ COVID-19; * па медыцынскіх паказаннях, у прыватнасці з 24 лютага абавязковай з’яўлялася дыягностыка на COVID-19 у выпадку пнеўманіі<ref>[https://vestivrn.ru/news/2020/02/26/test-na-koronavirus-zastavyat-proiti-vsekh-rossiyan-s-pnevmoniei/ Тест на коронавирус заставят пройти всех россиян с пневмонией]</ref>. == Дэзінфармацыя == 20 сакавіка радыё «Эхо Москвы» па патрабаванні Раскамнагляда выдаліла са свайго сайта відэа і расшыфроўку перадачы «Асаблівае меркаванне» ад 16 сакавіка 2020 года, у якой палітолаг Валерый Салавей, у прыватнасці, заявіў, што, па яго даных, улады хаваюць сапраўдныя лічбы аб смяротнасці. Салавей сцвярджаў, што ў Расіі ад захворвання памерлі больш за 1600 чалавек, а колькасць інфіцыраваных ацэньваецца ў 130—180 тысяч. Па словах галоўнага рэдактара сайта радыёстанцыі Віталя Рувінскага, Раскамнагляд не паведаміў, якія менавіта словы ў перадачы выклікалі прэтэнзію. У той жа дзень Генпракуратура заявіла, што бачыць у словах Салаўя адміністрацыйнае правапарушэнне, якое прадугледжвае штраф да 100 тыс. рублёў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200320/1568924447.html|title=Политолог Соловей прокомментировал штраф за фейк о коронавирусе|date=20200320T1919+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/20/03/2020/5e74dea59a7947781a6e119d|title=Генпрокуратура пригрозила штрафом политологу за слова о жертвах вируса|publisher=РБК|lang=ru|accessdate=2020-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2020/03/20/echo|title=«Эхо Москвы» по требованию Роскомнадзора удалило запись эфира с рассуждениями политолога Соловья о коронавирусе|publisher=Медиазона|lang=en|accessdate=2020-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://genproc.gov.ru/smi/news/genproc/news-1812256/|title=Генеральная прокуратура Российской Федерации принимает меры по ограничению доступа к недостоверной общественно значимой информации о ситуации с коронавирусной инфекцией|publisher=genproc.gov.ru|accessdate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322152917/https://genproc.gov.ru/smi/news/genproc/news-1812256/|archivedate=22 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/personalno/2606156-echo/|title=Валерий Соловей — Особое мнение — Эхо Москвы, 16.03.2020|author=Соловей Валерий|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2020-03-22}}</ref>. == Статыстыка == {| class="wikitable mw-datatable sortable collapsible" style="text-align:left; font-size:85%;" |- ! colspan="7" style="background:#c8ccd1;text-align:left;" | <span style="font-size:118%;">'''станам на 19.03.2020'''</span> |- !Рэгіёны!!Пацверджана!!Хворыя!!Адужалі!!Памерлі!!Змены!!Зноскі |- |[[Масква]]|| 99|| 97 || 1 ||1 | +12 ||^{[https://www.vedomosti.ru/society/articles/2020/03/01/824149-pervii-sluchai 02.03+1]}^{[https://www.bbc.com/russian/news-51771828 06.03+5]}^{[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e6378a59a7947b26dbaab16 07.03-1]}^{[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/2020381754-AvLSB.html 08.03+1]}^{[https://www.dw.com/ru/число-инфицированных-коронавирусом-в-россии-выросло-до-20/a-52692468 09.03+3]}^{[https://ria.ru/20200311/1568455813.html 11.03+8]}^{[https://lenta.ru/news/2020/03/12/rrnn/ 12.03+4]} [https://www.rbc.ru/society/13/03/2020/5e6b86689a7947aced18a8a0?from=from_main 13.03+5] [https://lenta.ru/news/2020/03/14/14/ 14.03+9] [https://lenta.ru/news/2020/03/16/nhnh/ 16.03+20] [https://iz.ru/987965/2020-03-17/novye-sluchai-koronavirusa-zaregistrirovany-v-15-regionakh-rossii 17.03+4] ^{[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e720a0e9a79472214fc1588 18.03+31] [https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+12]} |- |[[Маскоўская вобласць]] || 17 || 17 || || | ||[https://www.rbc.ru/society/13/03/2020/5e6b86689a7947aced18a8a0?from=from_main 13.03+1] [https://lenta.ru/news/2020/03/14/14/ 14.03+1] [https://lenta.ru/news/2020/03/15/more/ 15.03+3] [https://lenta.ru/news/2020/03/16/nhnh/ 16.03+1] [https://iz.ru/987965/2020-03-17/novye-sluchai-koronavirusa-zaregistrirovany-v-15-regionakh-rossii 17.03+1] ^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+5]} |- |[[Санкт-Пецярбург]]|| 10 || 8 ||2 | || || ^{[https://neva.today/news/v-peterburge-oficialno-podtverdili-koronavirus-191408/ 05.03+1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200318014848/https://neva.today/news/v-peterburge-oficialno-podtverdili-koronavirus-191408/ |date=18 сакавіка 2020 }}}^{[https://topspb.tv/news/2020/03/7/v-peterburge-podtverdili-vtoroj-sluchaj-zarazheniya-koronavirusom/ 07.03+1]}[https://www.rbc.ru/society/13/03/2020/5e6b86689a7947aced18a8a0?from=from_main 13.03+3] [https://lenta.ru/news/2020/03/14/14/ 14.03+1] [https://lenta.ru/news/2020/03/16/nhnh/ 16.03+3] ^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Варонежская вобласць]] |2 |2 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+2]} |- |[[Татарстан]]|| 4 || 1 || 3 || || || ^{[https://novayagazeta.ru/news/2020/02/23/159298-v-kazan-dostavili-vosem-passazhirov-yaponskogo-laynera-diamond-princess-vklyuchaya-troih-s-koronavirusom 23.02+3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200412093548/https://novayagazeta.ru/news/2020/02/23/159298-v-kazan-dostavili-vosem-passazhirov-yaponskogo-laynera-diamond-princess-vklyuchaya-troih-s-koronavirusom |date=12 красавіка 2020 }}}^{[https://www.interfax.ru/russia/698209 08.03-3]} З «Diamond Princess» 3 эвакуяваных і лячыліся ў [[Казань|Казані]], у якіх быў пацверджаны дыягназ, не ўвайшлі ў лік з зарэгістраваным дыягназам.[https://iz.ru/987965/2020-03-17/novye-sluchai-koronavirusa-zaregistrirovany-v-15-regionakh-rossii 17.03+1] |- |[[Тульская вобласць]]|| 6 || 6 || || || || ^{[https://myslo.ru/news/tula/2020-03-19-v-tule-zafiksirovany-pervye-tri-sluchaya-zarazheniem-koronavirusom 23.02+3] [https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+3]} |- |[[Архангельская вобласць]] |1 |1 | | | | |- |[[Томская вобласць]]|| 1 ||1 | || || || ^{[https://www.riatomsk.ru/article/20200318/smi-pervij-zarazivshijsya-koronavirusom-viyavlen-v-tomskoj-oblasti/ 18.03+1]} |- |[[Ліпецкая вобласць]]|| 3 || 3 || || || || ^{[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e639e599a7947bdaf97a123 07.03+3]} |- |[[Калінінградская вобласць]]|| 5 || 5 || || || ||^{[https://tass.ru/obschestvo/7926687 08.03+1]}^{[https://www.kaliningrad.kp.ru/online/news/3794691/ 12.03+1]} [https://lenta.ru/news/2020/03/14/14/ 14.03+1] [https://iz.ru/987965/2020-03-17/novye-sluchai-koronavirusa-zaregistrirovany-v-15-regionakh-rossii 17.03+2] |- |[[Кемераўская вобласць]]|| 2 || 2 || || || ||^{[https://ria.ru/20200314/1568603687.html 14.03+2]} |- |[[Кіраўская вобласць]]|| 1 ||1 | || || ||16.03+1 |- |[[Цюменская вобласць]]|| 3 || 1 || 1 || || ||^{[https://www.kommersant.ru/doc/4241005 31.01+1]}^{[https://regnum.ru/news/2855321.html 11.02-1]} [https://lenta.ru/news/2020/03/15/more/ 15.03+1] |- |[[Ленінградская вобласць]]|| 1 ||1 | || || ||[https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fria.ru%2F20200313%2F1568551830.html] |- |[[Белгародская вобласць]]|| 1 || 1 || || || ||^{[https://www.kp.ru/daily/27101/4175277/ 08.03+1]} |- |[[Калужская вобласць]] |1 |1 | | | |[https://iz.ru/987965/2020-03-17/novye-sluchai-koronavirusa-zaregistrirovany-v-15-regionakh-rossii 17.03+1] |- |[[Краснадарскі край]]|| 3 || 3 || || || ||^{[https://www.kubantv.ru/details/na-kubani-zafiksirovan-pervyy-sluchay-koronavirusa/ 12.03+1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200412095053/https://www.kubantv.ru/details/na-kubani-zafiksirovan-pervyy-sluchay-koronavirusa/ |date=12 красавіка 2020 }} [https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+2]} |- |[[Краснаярскі край]]|| 4 || 4 || || | ||[https://iz.ru/987965/2020-03-17/novye-sluchai-koronavirusa-zaregistrirovany-v-15-regionakh-rossii 17.03+1] ^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+12]} |- |[[Мурманская вобласць]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Ніжагародская вобласць]]|| 3 || 2 ||1 | || ||^{[https://www.kommersant.ru/doc/4282468 06.03+1] [https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Новасібірская вобласць]]|| 2 ||2 | || || ||^{[https://www.riatomsk.ru/article/20200318/smi-pervij-zarazivshijsya-koronavirusom-viyavlen-v-tomskoj-oblasti/ 18.03+1] [https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Арэнбургская вобласць]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Пензенская вобласць]]|| 1 ||1 | || || ||17.03+1 |- |[[Пермскі край]]|| 3 ||3 | || || ||10.03+1<ref>{{Cite web|url=https://koronavirus-ncov.ru/pervyy-inficirovannyy-koronavirusom-covid-19-vyyavlen-v-permskom-krae|title=Первый инфицированный коронавирусом COVID-19 выявлен в Пермском крае|publisher=koronavirus-ncov.ru|accessdate=2020-03-16}}</ref> [https://lenta.ru/news/2020/03/16/nhnh/ 16.03 + 1] ^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Забайкальскі край]]|| 1 || || 1 || || || ^{[https://www.chel.kp.ru/daily/27086.5/4158626/ 01.02+1]}^{[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/2020212656-QVNAQ.html 12.02-1]} |- |[[Тамбоўская вобласць]]|| 1 || 1 || || || || ^{[https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Ftass.ru%2Fobschestvo%2F8005979&brand=news]} |- |[[Цвярская вобласць]]|| 3 || 3 | || || ||17.03+2 ^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Рэспубліка Комі]]|| 1 || 1 || || || || ^{[https://www.interfax.ru/russia/699384 16.03+1]} |- |[[Рэспубліка Хакасія]]|| 1 || 1 | || || ||17.03+1 |- |[[Разанская вобласць]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Саратаўская вобласць]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Свярдлоўская вобласць]] |6 |6 | | | |[https://russian.rt.com/russia/news/729294-sverdlovaskaya-oblast-koronavirus 17.03+1] ^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+12]} |- |[[Самарская вобласць]] |5 |5 | | | | |- |[[Яраслаўская вобласць]] |1 |1 | | | |[https://www.interfax.ru/russia/699615 17.03+1] |- |[[Іванаўская вобласць]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- |[[Хабараўскі край]] |3 |3 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+3]} |- |[[Якуція]] |1 |1 | | | |^{[https://ria.ru/20200319/1568849047.html 19.03+1]} |- | style="background:#c8ccd1;" |'''Усяго'''|| style="background:#c8ccd1;" | 198 ||103 | 8 || style="background:#c8ccd1;" |1 | style="background:#c8ccd1;" | || style="background:#c8ccd1;" |'''+ 52''' |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://yandex.ru/web-maps/covid19 Яндекс-карта распространения коронавируса в России и мире] {{Пандэмія COVID-2019}} [[Катэгорыя:Пандэмія COVID-19]] [[Катэгорыя:2020 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Ахова здароўя ў Расіі]] gfz1qu0ur6v8qkdajfy3d0ea9ju8422 0 635510 5180721 5165481 2026-08-14T00:15:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180721 wikitext text/x-wiki {{Main|Пандэмія COVID-19}} Упершыню выпадкі каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]] былі зарэгістраваныя на тэрыторыі [[Казахстан]]а 13 сакавіка 2020 года: два ў [[Алма-Ата|Алма-Аце]] і адзін у [[Нур-Султан]]е. На 9 сакавіка 2023 года ў краіне зафіксавана 1 498 668 выпадкаў захворвання, 19 071 сканаў<ref>Dong E., Du H., Gardner L. An interactive web-based dashboard to track COVID-19 in real time (англ.) // The Lancet Infectious Diseases — Elsevier BV, 2020. — Vol. 20, Iss. 5. — P. 533—534. — ISSN 1473-3099; 1474-4457 — doi:10.1016/S1473-3099(20)30120-1 — PMID:32087114</ref>. == Каранцін == З 26 студзеня 2020 года быў узмоцнены санітарна-эпідэміялагічны кантроль на пунктах пропуску праз дзяржаўную мяжу, праведзены трэніровачныя вучэнні. Акрамя таго, быў забяспечаны медыцынскі маніторынг за асобамі, якія прыбылі з [[КНР|Кітая]], прыпынена дзеянне 72-гадзіннага бязвізавага знаходжання для грамадзян Кітая на тэрыторыі Казахстана<ref>{{cite web | url = https://regnum.ru/news/2839920.html | title = В Казахстане усилен санитарно-эпидемиологический контроль на госгранице | publisher = Regnum.ru | date = 2020-01-26 | accessdate = 2020-03-15 | archive-date = 21 сакавіка 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200321212938/https://regnum.ru/news/2839920.html | url-status = dead }}</ref>. З 19 сакавіка ў гарадах Нур-Султан і Алма-Ата па рашэнні Дзяржаўнай камісіі па забеспячэнні рэжыму надзвычайнага становішча быў уведзены каранцін, уключаючы абмежаванне на ўезд і выезд людзей<ref>{{cite web | url = https://vlast.kz/novosti/37815-zapret-na-vezd-i-vyezd-iz-stolicy-i-almaty-predusmatrivaet-rad-isklucenij.html | title = Запрет на въезд и выезд из столицы и Алматы предусматривает ряд исключений | publisher = Vlast.kz | date = 2020-03-17 | accessdate = 2020-03-15}}</ref>. Ва ўмовах каранціну быў абмежаваны ўезд у дадзеныя гарады, на пад’ездах да іх выстаўлены блокпасты. Буйныя гандлёвыя аб’екты гарадоў закрылі, за выключэннем харчовых магазінаў і аптэк. Для пропуску грузавых аўтамабіляў з харчаваннем быў арганізаваны «зялёны калідор»<ref name=karantin1>{{Cite web | url = https://www.zakon.kz/5012291-v-almaty-i-nur-sultane-nachal.html | title = В Алматы и Нур-Султане начал действовать карантин | website = Zakon.kz | date = 2020-03-18 | accessdate = 2020-03-18 | archive-date = 29 ліпеня 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200729003910/https://www.zakon.kz/5012291-v-almaty-i-nur-sultane-nachal.html | url-status = dead }}</ref>. Былі ізаляваны некалькі жылых комплексаў і шматпавярховых дамоў у сувязі з выяўленнем каранавіруснай інфекцыі ў жыхароў. Тэрыторыі дамоў былі ачэплены, па перыметры ўстаноўлены КПП. Па правілах каранціну, ніхто з жыхароў не мог пакідаць жылы комплекс, а таксама прымаць гасцей. Жыхары комплексу не павінны былі пакідаць сваё жыллё, а таксама спускацца ў падземны паркінг<ref>{{Cite web | url = https://tengrinews.kz/events/jiloy-kompleks-izolirovali-almatyi-iz-za-bolnogo-395237/ | title = Жилой комплекс изолировали в Алматы из-за больного коронавирусом | website = Tengri News | date = 2020-03-19 | accessdate = 2020-03-19}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jk-almaty-towers-otsepila-natsgvardiya-395384/ | title = ЖК Almaty Towers оцепила Нацгвардия | date=2020-03-20 | website = Tengri News | accessdate = 2020-03-19}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tri-doma-ryadom-s-jk-sunkar-zakryili-na-karantin-v-almatyi-395343/ | title = Три дома рядом с ЖК «Сункар» закрыли на карантин в Алматы | website = Tengri News | date = 2020-03-19 | accessdate = 2020-03-19}}</ref><ref>{{Cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/dva-doma-otsepili-v-almatyi-395397/ | title = Два дома оцепили в Алматы | website = Tengri News | date = 2020-03-20 | accessdate = 2020-03-20}}</ref>. З 22 сакавіка ўезды і выезды з гарадоў былі цалкам перакрытыя, у тым ліку для авія- і чыгуначных зносін. Пасля 22 сакавіка чыгуначныя склады змаглі толькі праходзіць транзітам без высадкі і пасадкі пасажыраў<ref name=karantin1/>. == Надзвычайнае становішча == 15 сакавіка прэзідэнт Казахстана [[Касым-Жамарт Такаеў]] падпісаў указ аб увядзенні ў рэспубліцы надзвычайнага становішча на перыяд з 8:00 16 сакавіка 2020 года да 7:00 15 красавіка 2020 года<ref>{{cite web | url = https://ria.ru/20200315/1568624863.html | title = В Казахстане объявили чрезвычайное положение из-за коронавирус | publisher = РИА Новости | date = 2020-03-15 | accessdate = 2020-03-15}}</ref>. На перыяд дзеяння надзвычайнага становішча былі ўведзеныя наступныя меры і часовыя абмежаванні<ref>Указ Президента Республики Казахстан от 15 марта 2020 года № 285 «О введении чрезвычайного положения в Республике Казахстан»</ref>: * узмоцнена ахова грамадскага парадку, ахова асабліва важных дзяржаўных і стратэгічных, рэжымных і асабліва ахоўных аб’ектаў, а таксама аб’ектаў, якія забяспечваюць жыццядзейнасць насельніцтва і функцыянаванне транспарту; * абмежавана функцыянаванне буйных аб’ектаў гандлю; * прыпыненая дзейнасць гандлёва-забаўляльных цэнтраў, кінатэатраў, тэатраў, выстаў і іншых аб’ектаў з масавым навалай людзей; * уведзены каранцін, ажыццёўлены маштабныя санітарна-супрацьэпідэмічныя мерапрыемствы, у тым ліку з удзелам структурных падраздзяленняў міністэрства абароны Рэспублікі Казахстан і органаў унутраных спраў, якія ажыццяўляюць дзейнасць у сферы санітарна-эпідэміялагічнага дабрабыту насельніцтва; * забаронена правядзенне відовішчных, спартыўных і іншых масавых мерапрыемстваў, а таксама сямейных, памятных мерапрыемстваў; * устаноўлены абмежаванні на ўезд на тэрыторыю Рэспублікі Казахстан, а таксама на выезд з яе тэрыторыі усімі відамі транспарту, за выключэннем персаналу дыпламатычнай службы Рэспублікі Казахстан і замежных дзяржаў, а таксама членаў дэлегацый міжнародных арганізацый, якія накіроўваюцца ў краіну па запрашэнні міністэрства замежных спраў Казахстана. == Заўвагі == {{Reflist}} {{Пандэмія COVID-2019}} [[Катэгорыя:Пандэмія COVID-19]] [[Катэгорыя:2020 год у Казахстане]] g78opv19505qu1wvvxramh82mz6nf4w 0 636132 5180720 5088256 2026-08-14T00:13:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180720 wikitext text/x-wiki {{Main|Пандэмія COVID-19}} [[Файл:COVID-19 spread in Germany (27 February to 22 March 2020).gif|thumb|290px|Храналогія распаўсюджвання COVID-19 у Германіі (па раёнах).]] Па даных на 2023 год у [[ФРГ|Германіі]] пацверджана 38 435 774 заражаных [[COVID-19]], з іх 174 807 памерлі<ref>[https://ourworldindata.org/coronavirus "Coronavirus Pandemic (COVID-19)"]</ref>. Падчас пандэміі [[Інстытут Роберта Коха]] штодня публікаваў справаздачы па сітуацыі з распаўсюджваннем віруса COVID-19 на тэрыторыі Германіі<ref>{{Cite web|url=https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/Archiv.html|title=RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 - Archiv der Situationsberichte des Robert Koch-Instituts zu COVID-19 (ab 4.3.2020)|publisher=www.rki.de|accessdate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200318163021/https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/Archiv.html|archivedate=18 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. == Першыя пацверджаныя выпадкі == Першы выпадак заражэння COVID-19 быў пацверджаны 27 студзеня 2020 года ў [[Баварыя|Баварыі]] ў супрацоўніка фірмы Webasto, які кантактаваў з калегамі, што нядаўна вярнуліся з [[КНР|Кітая]]. 1 лютага СМІ паведамілі, што ў 8 супрацоўнікаў гэтай фірмы гэтак жа пацверджана наяўнасць віруса. Паведамленне пра першы пацверджаны выпадак заражэння за межамі Баварыі з’явілася 25 лютага<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%BC/a-52534812|title=На западе Германии зафиксирован первый случай заражения коронавирусом {{!}} DW {{!}} 26.02.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|publisher=DW.COM|lang=ru|accessdate=2020-03-22}}</ref>. Захворванне было выяўлена ў жыхара [[Паўночная Рэйн-Вестфалія|Паўночнай Рэйн-Вестфаліі]], а таксама [[Бадэн-Вюртэмберг]]а. Большасць выпадкаў гэтага перыяду звязана з паездкамі мясцовых жыхароў у [[Італія|Італію]], у прыватнасці на горналыжныя курорты. == Смяротныя выпадкі == Паведамленне пра два першых смяротных выпадка ў ФРГ ў гарадах Эсэн (Essen) і Гейнсберг (Heinsberg) было апублікавана 9 сакавіка<ref>{{Cite web|url=https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/2020-03-09-de|title=RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 - Situationsbericht vom 9.3.2020|publisher=www.rki.de|accessdate=2020-03-22|archive-date=22 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322102337/https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Situationsberichte/2020-03-09-de|url-status=dead}}</ref>. == Меры каранціну == Да 17 сакавіка рашэнне закрыць школы і дзіцячыя сады было прынята ва ўсіх федэральных землях Германіі<ref>{{Cite web|url=https://www.spiegel.de/international/germany/germany-states-move-to-close-educational-and-daycare-facilities-a-e9c13296-002b-484b-88bc-e14ea295ff10|title=German States Move To Close Educational and Daycare Facilities - DER SPIEGEL - International|author=Swantje Unterberg, DER SPIEGEL|publisher=www.spiegel.de|lang=en|accessdate=2020-03-22}}</ref>. Для сем’яў, у якіх бацькі занятыя ў сферах звязаных з забеспячэннем дзейнасці жыццёва важных інфраструктур (лекары, энергетыкі), прадугледжвалася магчымасць арганізацыі дзённага догляду за дзецьмі. 18 сакавіка ў Баварыі ўведзены рэжым надзвычайнага становішча<ref>https://www.dw.com/ru/%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82-%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0/a-52793490</ref>. 22 сакавіка забаранілі збірацца больш, чым па двое. Выключэнне зроблена для членаў сям’і, а таксама людзей, якія жывуць адзінай дамашняй гаспадаркай. Кантакты з іншымі людзьмі неабходна абмежаваць да мінімуму. Для гэтага, у прыватнасці, запатрабавалі захоўваць дыстанцыю не менш за 1,5 метра ад бліжэйшага чалавека ў грамадскіх месцах. Усе гастранамічныя прадпрыемствы павінны быць зачыненыя. Аналагічнае тычылася паслуг у вобласці асабістай гігіены, у тым ліку цырульняў і касметычных студый. Аднак па-ранейшаму дазваляліся паездкі на працу або для дапамогі іншым людзям. Індывідуальныя заняткі спортам і фізічныя практыкаванні на свежым паветры былі па-ранейшаму магчымыя<ref>{{Cite web |url=https://bykvu.com/ru/bukvy/v-germanii-uzhestochili-karantin-zapreshheno-sobiratsja-bolshe-chem-po-dvoe/ |title=В Германии ужесточили карантин: запрещено собираться больше, чем по двое |access-date=25 сакавіка 2020 |archive-date=25 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325074312/https://bykvu.com/ru/bukvy/v-germanii-uzhestochili-karantin-zapreshheno-sobiratsja-bolshe-chem-po-dvoe/ |url-status=dead }}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist|2}} {{Пандэмія COVID-2019}} [[Катэгорыя:Пандэмія COVID-19]] [[Катэгорыя:2020 год у Германіі]] 32xs4mc2ovzzikllufuvehx8uteg4ri 0 637795 5180981 5163767 2026-08-14T09:24:40Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180981 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Камп’ютарная гульня |даты выпуску = {{Сцяг Турцыі}} 18 красавіка 2007 (альфа-версія)<br> {{Сцяг ЗША}} 16 верасня 2008<br> {{Сцяг ЕС}} 19 верасня 2008<br> {{Сцяг Расіі}} 10 кастрычніка 2008<br> {{Сцяг Польшчы}} 6 лістапада 2008 |апошняя версія = 1.011 |жанры = [[RPG|ралявая гульня]]<br>[[Action/RPG|ралявы баявік]]<br>[[стратэгія]] |рэйтынгі = {{ESRB|T}}<br>{{PEGI|16}} |платформы = [[Windows]], [[Mac OS]], [[Linux]] |рухавічок = Mount & Blade Game Engine з фізікай Havok |рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі]] |носьбіт = 1 [[DVD]] |сістэмныя патрабаванні = <br> * [[Microsoft Windows|Microsoft® Windows®]] XP SP2 * Працесар [[Pentium 4|Pentium® 4 2 ГГц]] або AMD на 2,5 ГГц * 512 MB [[Аператыўная памяць|RAM]] * 1-2 Гб свабоднага месца на жорсткім дыску * [[Відэакарта]] з памяццю 64 Мб, сумясцімая з [[DirectX|DirectX®]] * [[DirectX|DirectX®]] 9.0c |кіраванне = клавіятура, мышка |выява = Mount & Blade logo.png |дызайнеры = Armagan Yavuz, Steve Negus, Cem Cimenbicer }} '''Mount & Blade''' (літар. {{Lang-be|Верхам з клінком}}) — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Action/RPG|ралявы баявік]] з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]], якая была распрацавана турэцкай кампаніяй [[TaleWorlds]] і выдадзеная [[Paradox Interactive]] для [[Microsoft Windows]] у 2008 годзе. На рускай мове гульня была выдадзеная кампаніямі [[Snowball Studios|Snowball Interactive]] і [[1С]] пад назвай «Mount & Blade: История героя» ({{Lang-be|Гісторыя героя}}). Беларускага перакладу гульні няма. Дзеянні гульні адбываюцца ў выдуманым свеце, які нагадвае сярэднявечную Еўропу, з некалькімі дзяржавамі, якія ваююць адна з адной. У адрозненне ад многіх камп’ютарных гульняў падобнай тэматыкі, Mount & Blade не змяшчае [[фэнтэзі]]йных элементаў накшталт [[Магія|магіі]] ці [[выдуманая істота|выдуманых істот]] і з’яўляецца свайго роду сімулятарам сярэднявечнага жыцця. У гульні вялікую ролю гуляюць вандроўкі і бітвы верхам на кані на чале ўзброенага атрада — у такіх бітвах могуць прымаць удзел дзясяткі і сотні ваяроў з абодвух бакоў. Mount & Blade не змяшчае акрэсленага сюжэта, замест гэтага прапануе гульцу мноства заняткаў, няхай гэта жыццё найміта, гандляра ці феадальнага лорда. Mount & Blade атрымала ў цэлым станоўчыя адзнакі крытыкі: рэцэнзенты высока адзначылі баявую сістэму і свабоду, якая даецца гульцу; крытыку выклікала прымітыўная графіка і аднастайныя, часта паўторныя заданні і лакацыі. Навокал Mount & Blade узнікла суполка, якая чынна займаецца стварэннем [[Мадыфікацыя (компьютерные гульні)|мадыфікацый]] да гульні. У далейшым былі выдадзеныя два самастойных дадаткі: «[[Mount & Blade: Warband]]», якое пашырае гульню і дадае ў яе [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі рэжым]], і «[[Mount & Blade: Агнём і мячом]]», які пераносіць падзеі гульні з выдуманага [[Сеттинг|месца дзеяння]] у гістарычную Еўропу XVII стагоддзя. У 2020 годзе выходзіць у ранні доступ гульня «Mount & Blade II: Bannerlord». == Геймплей і баявая сістэма == У гульні няма якога-небудзь акрэсленага сюжэта і выразнай мэты. Усе атрымліваемыя заданні накіраваныя на атрыманне грошай і/або досведу (за выключэннем некалькіх заданняў), уплываюць альбо на адносіны з лордамі, альбо на адносіны з гарадамі, вёскамі ці цэлымі дзяржавамі. Таксама ў гульні ёсць прэтэндэнты на прастол адной з фракцый, прыняўшы бок якіх, гулец можа развязаць [[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]], стварыць імперыю і звергнуць караля. === Стварэнне і развіццё персанажа === Як і ў ва многіх падобных гульнях, перад пачаткам гульні трэба стварыць персанажа. Спачатку прапануецца выбраць пол, затым паходжанне і мінулае героя, а таксама ўказаць прычыну, з якой ён вырашыў адправіцца ў вандроўку. Усе гэтыя параметры уплываюць на пачатковыя здольнасці героя, яго амуніцыю і складанасць гульні на пачатковым этапе. Забіваючы ворагаў ці выконваючы заданні, гулец атрымлівае досвед. Па дасягненні акрэсленай колькасці досведу герой переходзіць на новы ўзровень. Пры пераходзе на новы ўзровень даёцца 1 ачко характарыстык (сіла, спрытнасць, интэлект і харызма), 1 ачко навыкаў (жывучасць, валоданне зброяй, вярховая язда, хірургія, лідарства і г.д.), і 10 ачкоў майстэрства валодання зброяй (аднаручная, двухручная, дрэўкавая, кідальная зброя, а таксама лукі і арбалеты). === Блізкі бой === Баявая сістэма блізкага бою складаецца з чатырох розных атак (у асноўным, гэта рубячы удар злева, справа, зверху, а таксама ўдар, які коле) і чатырох відаў іх адлюстравання. Зброя блізкага бою падзяляецца на некалькі тыпаў: * Аднаручная зброя * Аберучная зброя * Дрэўкавая зброя * Кідальная зброя Таксама ёсць спалучэнні: з кідальнай зброяй часта спалучаецца дрэўкавая (дроцікі) і аднаручнае (сякеры). Некалькі абмежаванняў: класічныя — двуручнік не спалучаецца ні з чым інакшым, снарады для лука і арбалета павінны быць у зброевых слотах; спецыфічнае — дзве аднаручныя зброі выкарыстоўваць нельга з-за сістэмы кіравання блакаваннем. === Вярховы бой === Вярховы бой значна адрозніваецца ад звычайнага. Удары робяцца гэтак жа, як і ў пешым баі. Пры атацы праціўніка на вялікай хуткасці значна павялічваецца ўзровень пашкоджанняў. Тое ж самае адносіцца да кідальнай зброі. Пашкоджанні могуць нанесці як гульцу, гэтак і яго каню, нарэшце гулец можа пазбавіцца каня і працягнуць бой пешым, ці спаймаць новага каня, пакінутага на полі бою. Калі карыстацца дрэўкавай зброяй, становіцца даступным «рыцарскі ўдар», які наносіць значныя пашкоджанні. Для яго здзяйснення трэба разагнацца да акрэсленае хуткасці, націснуць x (ч), каб узвесці зброю ў баявое палажэнне, і пры ўдачным пападанні ў ворага аўтаматычна адбываецца «рыцарскі ўдар». === Стварэнне і развіццё арміі === Уласная армія гульца можа папаўняцца з нанятых у вёсках сялян, добраахвотнікаў з тавернаў у гарадах, нявольнікаў, калі-нікалі папаўненні адбываюцца па заданнях на трэніроўцы навабранцаў. Усе тыпы войскаў набіраюць досвед у баю і пераходзяць у наступныя званні, да дасягнення найболей моцных у сваім класе. У некаторых выпадках тып можа быць зменены, напрыклад, навабранца-пехацінца можна пакінуць развівацца у пяхоце альбо зрабіць стралком. Асобна ў тавернах можна наняць кампаньёнаў, якія спецыялізуюцца, напрыклад, на фартыфікацыі або гандлі (для палягчэння аблог замкаў ці гандлёвых аперацый, пакуль гулец не развіў сябе ў дадзеным напрамку да дастатковага ўзроўню). Пры захопе замка адмысловец можа быць пастаўлены на пост губернатара, а з войскаў складаецца гарнізон. Калі замак будзе пераданы кіраўніком іншаму лорду, войскі губляюцца. Калі кіруемы спецыялістам замак захапляецца, той спрабуе ўратавацца ў іншы замак гульца, пры яго наяўнасці. == Мадыфікацыі == Створаныя для Mount & Blade мадыфікацыі досыць разнастайныя: мяняюць выгляд прадметаў, дамоў і замкаў у гульні, замяняюць усе тэкстуры на больш якасныя, дадаюць іншае і (або) новае гукавое суправаджэнне, змяняюць ландшафт мапы свету. У многіх мадыфікацыях змяняецца геймплей: дадаецца агнястрэльная зброя, мараль войскаў, з’яўляецца магчымасць стаць лідарам фракцыі і многае іншае. Мадыфікацыі, якія адрозніваюцца ад усталяванай версіі гульні, у тым ліку дадаткаў, не сумяшчальныя з гульнёй, хоць могуць быць абмежавана партаваны. == Водгукі == Водгукі аб Mount & Blade у асноўным былі станоўчымі: адзнака [[Metacritic]] складае 72/100, а [[Game Rankings|GameRankings]] — 73 %. Аглядальнікі прызналі вялікі патэнцыял гульні, але адзначылі пры гэтым агульную нізкую якасць прадукту. [[GameSpot]] заключылі, што «гульня больш недаразвітая, чым дрэнная». [[Eurogamer]] напісалі водгук у падобным рэчышчы і адзначылі, што Mount & Blade «хоць і мае цікавыя асаблівасці, але ў цяперашнім стане гульня не наблізілася да выканання сваіх абяцанняў».<ref name="Eurogamer review3">{{Cite web|title=Mount & Blade|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=248912&page=2|date=2008-09-30|accessdate=2008-10-07|last=Whitehead|first=Dan|publisher=[[Eurogamer]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216145947/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=248912&page=2|archivedate=16 снежня 2008|url-status=dead}}</ref> [[IGN]] адзначылі гульню станоўча і назвалі яе «лепшай гульнёй аб [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]]», а ''[[PC Advisor]]'' апісалі яе як «лепшая сярэднявечная ралявая гульня».<ref name="IGN review3">{{Cite web|title=Mount & Blade Review|url=http://pc.ign.com/articles/939/939311p1.html|date=2008-12-17|accessdate=2008-12-19|last=Ocampo|first=Jason|publisher=[[IGN]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219090845/http://pc.ign.com/articles/939/939311p1.html|archivedate=19 снежня 2008|url-status=dead}}</ref> Таксама добра была адзначана сістэма навыкаў і развіцця героя.<ref name="GiN review2">{{Cite web|title=Mount And Blade Puts Knights At The Ready!|url=http://www.gameindustry.com/review/item.asp?id=998|date=2008-09-09|accessdate=2008-10-07|last=Breeden|first=John|publisher=Game Industry News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916180339/http://www.gameindustry.com/review/item.asp?id=998|archivedate=16 верасня 2008|url-status=dead}}</ref> Асабліва высока аглядальнікі адзначылі баі ў гульні. Крытыкі Eurogamer, GameSpot, IGN і ''PC Advisor'' назвалі баявы складальнік лепшай рэалізацыяй сярэднявечных бітваў з калі-небудзь створаных.<ref name="Eurogamer review3"/><ref name="IGN review3"/> Але не ўсе рэцэнзенты станоўча адгукнуліся пра баявую сістэму; ''[[PC Zone]]'' адзначылі ў якасці недахопу значныя адрозненні ў рэалізацыі пешага боя і верхавога. Mount & Blade крытыкавалі за паўторныя заданні, дыялогі і лакацыі, а таксама за нізкую якасць графікі.<ref name="Eurogamer review3"/><ref name="IGN review3"/> Eurogamer адзначылі, што графічны рухавік, тым не менш, «можа і прыцягнуць да сябе гульцоў».<ref name="Eurogamer review3" /> GameSpot таксама назвалі дыялогі з NPC больш падобнымі да «кансультацыі па даведніку Кальрадыі, чым да чалавечае гутаркі». Суполка фанатаў таксама атрымала станоўчыя водгукі ад распрацоўшчыкаў і крытыкаў. У сваім інтэрв’ю [[TaleWorlds]] расказалі, што ганарацца сваёй гульнёвой суполкай і адзначылі, што «Mount & Blade з’яўляецца адной з самых удачных гульняў для распрацоўкі розных карыстальніцкіх мадыфікацый».<ref name="horse's mouth">{{cite interview|last=Yavuz|first=Armağan|interviewer=[[Kieron Gillen]]|title=The Horse’s Mouth|url=http://www.rockpapershotgun.com/2008/10/01/the-horses-mouth-mount-blade-interview/|work=Rock, Paper, Shotgun|date=2008-10-01|accessdate=2008-10-09}}</ref> Аглядальнікі ''[[GamePro]]'' і Game Industry News таксама былі ў захапленні ад колькасці і якасці мадыфікацый для гульні, створаных яшчэ ў час бэта-тэсціравання.<ref name="GiN review2"/> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.taleworlds.com/en/Games/MountAndBlade Старонка на афіцыйным сайце скампаніі] * [https://mountandblade.fandom.com/wiki/Mount%26Blade Артыкул пра гульню] * [http://www.lki.ru/text.php?id=4566 Апісанне гульні на] [[:ru:Лучшие компьютерные игры|LKI.ru]] * [https://web.archive.org/web/20080607222515/http://www.paradoxplaza.com/Mount%26Blade/ Mount&Blade на сайце Paradox Interactive] * [http://www.snowball.ru/mb/ Mount&Blade на сайце Snowball Interactive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026010228/http://www.snowball.ru/mb/ |date=26 кастрычніка 2018 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Action/RPG]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2008 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Відэагульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] sw20bjjk5cf9y05wrzu2h92fdkpq86r 0 638063 5180722 4925550 2026-08-14T00:16:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180722 wikitext text/x-wiki {{Main|Пандэмія COVID-19}} Першы пацверджаны выпадак заражэння [[COVID-19]] на тэрыторыі [[Канада|Канады]] быў выяўлены [[25 студзеня]] [[2020]] года ў мужчыны, які вярнуўся ў [[Таронта]] пасля падарожжа па [[КНР|Кітаю]], уключаючы горад [[Ухань]], дзе пачалася пандэмія. Па стане на 2 красавіка ў краіне афіцыйна было выяўлена 11 228 пацверджаных выпадкаў, з іх 1 741 ачуняў, 132 памерлі; за ўвесь час было праведзена звыш 100 000 тэстаў<ref name="ctv-tracker">{{cite news |url=https://www.ctvnews.ca/mobile/health/coronavirus/tracking-every-case-of-covid-19-in-canada-1.4852102 |title=Tracking every case of COVID-19 in Canada |work=CTV News |access-date=2020-04-06 |archive-date=6 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406170723/https://www.ctvnews.ca/mobile/health/coronavirus/tracking-every-case-of-covid-19-in-canada-1.4852102 |url-status=dead }}</ref>. 16 сакавіка прэм’ер-міністр [[Джасцін Трудо]] анансаваў, што пасля паўночы на 18 сакавіка ў Канадзе пачнецца новае абмежаванне на ўезд, галоўным чынам абмяжоўваючы ўезд у краіну грамадзян Канады, іх бліжэйшых сваякоў і пастаянных жыхароў. Большасць міжнародных палётаў перанакіравалі ў буйнейшыя канадскія аэрапорты для павелічэння магчымасці абследавання пры ўездзе ў краіну. Міністр замежных спраў Шампань таксама паведаміў, што краіна выдзеліць да $ 5,000 кожнаму грамадзяніну Канады, які ўсё яшчэ знаходзіцца за мяжой, каб пакрыць выдаткі на праезд і рэчы першай неабходнасці, пакуль яны не змогуць вярнуцца назад. Станам на снежань 2022 года захварэлі 742 531 грамадзян, з іх 18 974 памерлі<ref name="govt-tracker">{{Cite news |title=Coronavirus disease : Outbreak update |work=Government of Canada |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html?topic=tilelink |url-status=live |access-date=12 грудня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623024826/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html?topic=tilelink |archive-date=23 червня 2020}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html Каранавірусная хвароба (COVID-19): Абнаўленні па пандэміі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125011050/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html |date=25 студзеня 2020 }} Health Canada * [https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection/health-professionals/public-health-measures-mitigate-covid-19.html Захады па змяншэнні распаўсюджання каранавіруснай хваробы (COVID-19) у Канадзе] * [https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf Выпадкі COVID-19 у свеце] і [https://github.com/CSSEGISandData/COVID-19 гістарычныя даныя] ад Універсітэта Джона Хопкінса * [https://drive.google.com/open?id=1cWm99ZSIeceKzu97rk50ik32cSvvX4pa Карта выпадкаў COVID-19 па Канадзе на рэгіянальных ўзроўнях] * [https://c19.ca Карта пацверджаных выпадкаў COVID-19 па Канадзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210405211919/https://c19.ca/ |date=5 красавіка 2021 }} з сайта Empower Health (empower.ca / iamsick.ca) * [https://coronamapper.com CoronaMapper] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200304094209/http://coronamapper.com/ |date=4 сакавіка 2020 }} — карта са статыстыкай * [http://covidcanada.ca Covid Canada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220407071940/http://covidcanada.ca/ |date=7 красавіка 2022 }} — дыяграма са статыстыкай па правінцыях і навінамі {{Пандэмія COVID-2019}} [[Катэгорыя:Пандэмія COVID-19]] [[Катэгорыя:2020 год у Канадзе]] cqmcf15t205suqt0lbqcuxyitfq9e84 0 654538 5180711 5139668 2026-08-13T23:10:52Z 5180711 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Падаляка}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Раман Уладзіміравіч Падаля́ка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[акцёр]] тэатра і кіно, рэжысёр, удзельнік незалежнай тэатральнай групы «[[Купалаўцы]]»{{r|sojka_top}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 сакавіка 1981<ref name="kupalauski" /> года ў Мінску{{r|rse_roman}}. Скончыў Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа{{r|rse_roman}}, затым [[тэатральны факультэт Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў|тэатральны факультэт]] [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] па спецыяльнасці «Акцёрскае мастацтва драматычнага тэатра і кіно» (курс Народнага артыста Беларусі [[Валерый Мікалаевіч Раеўскі|Валера Раеўскага]]) ў 2002 годзе. З 2002 года працаваў у [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы (Купалаўскім тэатры)]]<ref name="kupalauski">[https://kupalauski.by/troupe/raman-padaliaka/ Раман Падаляка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201018164133/https://kupalauski.by/troupe/raman-padaliaka/ |date=18 кастрычніка 2020 }} на сайце Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы.</ref>, стаў адным з найбольш пазнавальных акцёраў тэатра{{r|sojka_top}}. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|фальсіфікацый на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] і [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавага гвалту да пратэстоўцаў]], калектыў Купалаўскага тэатра 13 жніўня абвясціў забастоўку з патрабаванне пераліку галасоў і спынення гвалту. У адказ улады 17 жніўня звольнілі дырэктара тэатра [[Павел Паўлавіч Латушка|Паўла Латушку]]<ref name="tut2020">[https://news.tut.by/culture/698202.html Из Купаловского театра уволены 58 актеров и сотрудников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200903123055/https://news.tut.by/culture/698202.html |date=3 верасня 2020 }}</ref>. 26 жніўні 2020 года ў знак пратэсту ў ліку амаль 60 калег (акцёраў, рэжысёраў, музыкантаў) Раман Падаляка звольніўся з Купалаўскага тэатра<ref name="tut2020" />{{r|rse_judith}}{{r|dw_history}}. Быў адным з заснавальнікаў незалежнай трупы «[[Купалаўцы]]»{{r|dw_history}}. У верасні 2020 года ўдзельнічаў у адзіным жывым паказе спектакля «Тутэйшыя» ў Мінску, які адбыўся ў рэжыме сакрэтнасці на пляцоўцы «ОК16»{{r|art_olga}}. З прычыны фактычнай забароны на прафесію ў Беларусі, «Купалаўцы» перайшлі ў анлайн-фармат{{r|dw_history}}, паводле Падалякі, выхад на YouTube стаў вымушаным крокам, які, аднак, даў калектыву рэкордную аўдыторыю — сотні тысяч праглядаў (толькі «Тутэйшыя» сабралі больш за 300 тысяч){{r|yt_roman}} {{r|rse_judith}}. У сакавіку 2021 года Падаляка адзначаў, што ў новых умовах акцёры сталі больш універсальнымі, выконвалі функцыі ўсяго тэатральнага механізма ва ўмовах салідарнасці{{r|yt_roman}}. Сваю нацыянальную ідэю ў сакавіку 2021 года Падаляка акрэсліваў як «вярнуцца дадому гаспадарамі» і працаваць ва ўмовах свабоды{{r|yt_roman}}. З 2022 года жыве і працуе ў Беларусі. == Творчасць == Найбольшую вядомасць Раману Падаляку прынесла роля Густава-Конрада ў спектаклі «Дзяды» паводле Адама Міцкевіча (пастаноўка «Тэатра Ч»){{r|sojka_top}}, за гэтую ролю атрымаў прыз у намінацыі «Лепшая мужчынская роля» на Міжнародным фестывалі «VASARA-2013» у Друскініках (Літва)<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-28|title=Раман Падаляка атрымаў узнагароду за ролю ў спектаклі “Дзяды”|url=http://old.kamunikat.org/index.php?q=/naviny.html&artid=1932|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|url-status=dead}}</ref>. Станам на май 2015 года спектакль паказаны больш за 15 разоў у розных краінах. Па-за межамі тэатра стаў вядомы адной з галоўных роляў у фільме «[[Жыве Беларусь (фільм)|Жыве Беларусь!]]» (2012){{r|rse_roman}}. Сярод найлепшых роляў у Купалаўскім тэатры: Андрэй («[[Страсці па Аўдзею]]» [[Уладзімір Пятровіч Бутрамееў|Уладзіміра Бутрамеева]]), Эмануэль («[[Барух-Эмануэль]]» [[Дзмітрый Пятровіч Плакс|Дзмітра Плакса]]), Ратнік («[[Князь Вітаўт]]» [[Аляксей Дудараў|Аляксея Дударава]]), Уцякін, Недзім («Саламея» [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргея Кавалёва]]), Гайдук («[[Ідылія (опера)|Ідылія]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]), Муж, Гаспадар купэ («Мы і ЯНО» [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аркадзя Аверчанкі]]), Карл («{{нп5|Эрык XIV (п’еса)|Эрык XIV|sv|Erik XIV (pjäs)}}» [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Юхана Стрындберга]]), Студэнт («С. В.» паводле [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антора Чэхава]] «[[Вішнёвы сад]]»), Іван Цярэшка («Балада пра каханне» [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]), Якаб Рундзіс («Вольга» {{нп5|Лаўра Руаханен|Лаўры Руаханен|en|Laura Ruohonen}}), Тоні («{{нп5|Маці (п’еса)|Маці|cs|Matka (divadelní hra)}}» [[Карал Чапек|Карала Чапека]]).<ref>[https://afisha.tut.by/people/raman_padalyaka/ Раман Падаляка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125051811/https://afisha.tut.by/people/raman_padalyaka/ |date=25 лістапада 2020 }}</ref> У рэпертуары Купалаўскага тэатру 2020 года іграў ролі: Васіль («[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» паводле [[Іван Мележ|Івана Мележа]]), Граф («[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]), Барыс Аляксеевіч Трыгорын («{{нп5|Чайка (п’еса Чэхава)|Чайка|ru|Чайка (пьеса Чехова)}}» Антона Чэхава), Ігнат («[[Дзве душы]]» [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]), Лука Лукіч Хлопаў («[[Рэвізор (камедыя)|Рэвізор]]» [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]]), Пан Альберт («[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» паводле [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]]).<ref name="kupalauski" /> Пасля жніўня 2020 года Раман Падаляк быў адным з заснавальнікаў незалежнай трупы «Купалаўцы»{{r|dw_history}}, яе нефармальным творчым лідарам, на яго прыпала асноўная рэжысёрская праца ў незалежным калектыве{{r|yt_roman}}{{r|sojka_top}}. Рэжысёр паспяховых пастановак: * «Радзіва Прудок» — спектакль-хіт паводле кнігі [[Андрэй Горват|Андруся Горвата]]{{r|sojka_top}}. * «Шэпт» — дакументальнае сцэнічнае падарожжа паводле кнігі [[Сяргей Лескець|Сяргея Лескеця]], прысвечанае традыцыям беларускага знахарства{{r|sojka_top}}, праца над гэтым праектам была часткай планаў калектыву «Купалаўцаў» на 2023 год{{r|art_olga}}. Станам на 2023 год Раман Падаляка і калектыў планавалі працяг працы з сучаснымі аўтарамі (Златкоўскай, Лескецем, Чарнухам) і развіццё аўдыяпраектаў{{r|art_olga}}. Працягвае ўдзельнічаць у новых пастаноўках трупы, сярод якіх эксперыментальны спектакль «Камедыя Юдзіфі», прэзентаваны на YouTube 20 студзеня 2024 года{{r|rse_judith}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sojka_top">{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/afisha-theatre|title=7 беларусаў, якія робяць сусветны тэатр — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="rse_judith">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32784680.html|title=«Купалаўцы» анансавалі новы экспэрымэнтальны спэктакль. Прэм’ера на Youtube — сёньня, 20 студзеня|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-01-20|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="dw_history">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/teatr-u-avangardze-pratestau-sto-z-kupalauskim-i-bylymi-kupalaucami/a-58931701|title=Што з Купалаўскім тэатрам і акторамі, якія з яго сышлі?|website=dw.com|access-date=2026-01-27}} </ref> <ref name="yt_roman">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=aeRA5lMC6as|title=Чым займаецца незалежная трупа “Купалаўцы” і дзе іх шукаць? {{!}} Чем занимается труппа "Купаловцы"?|last=Еўрарадыё|date=2021-03-02|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="art_olga">{{Cite web|lang=ru|url=https://art-context.com/ru/teatr-ru/kupalauczyi-nelga-spyinyaczcza/|title=“Купалаўцы”: останавливаться нельзя|website=Арт.Контекст|access-date=2026-01-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="rse_roman">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/teatar-21-slova/27297764.html|title=Тэатар. Раман Падаляка|first=Аляксандар|last=Матафонаў|website=Радыё Свабода|date=2015-10-09|access-date=2026-01-28|last2=Аксак|first2=Валянціна}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падаляка Раман}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] dgwh4w2xjip12o16utvwg8ue8zfqg4h 0 654572 5180977 4198286 2026-08-14T08:47:26Z Ciepiersia 162280 арфаграфія, афармленне 5180977 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Batteuse 1881.jpg|thumb|260px|Машына для абмалоту зерня 1881 года]] '''Малата́рня''' — машына або асобная яе частка для выдалення [[зерне|зерня]] ці [[насенне|насення]] з сельскагаспадарчых культур. Першай малатарняй, ужытай у сельскагаспадарчых мэтах, было прыспасабленне шатландскага машынабудаўніка [[Эндру Майкле]], якое аддзяляла зерне ад сцябла і каласкоў. [[Файл:Dreschflegel.jpg|thumb|170px|злева|Цэп для абмалоткі зерня]] На працягу стагоддзяў зерне звычайна аддзялялася ўручную пры дапамозе [[цэп]]аў, што з’яўлялася дастаткова працаёмкім працэсам. Механізацыя гэтага працэса паступова паклала канец ручной апрацоўцы зерневых культур. Часткова вынікам з’яўлення машын для абмалоту зерня стаў [[Бунт Свінга]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Зацяжныя войны, вялікія падаткі і нізкі зарабатак прымусілі сялян у рэшце рэшт узняцца на барацьбу ў [[1830]] годзе. Гэтыя сяляне сталі беспрацоўнымі на некалькі год у выніку шырокага ўжывання і распаўсюджання малатарных машын. Існуюць малатарні для малацьбы [[збожжа]], [[лён]]у, [[каноплі|канапель]], [[кукуруза|кукурузы]] і іншых. Паводле [[канструкцыя|канструкцыі]] малатарні бываюць простыя (толькі абмалочваюць) і складаныя (абмалочваюць, ачышчаюць і сартуюць зерне). У льно-, каноплеўборачных і збожжавых [[камбайн]]ах малатарні — асобныя апараты, якія працуюць зладжана з іншымі механізмамі. == Спасылкі == {{Commons|Category:Threshing machines|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельскагаспадарчая тэхніка]] [[Катэгорыя:Збожжаўборачныя камбайны]] fi7hx4hyyhru06v7ketk8yjm2yl6064 0 654920 5180591 4276417 2026-08-13T15:07:00Z Emilia Noah 155537 /* Літаратура */ 5180591 wikitext text/x-wiki '''Менскі беларускі тэатр''' — гарадскі тэатр у [[Менск]]у ў гады акупацыі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. Працаваў 2 тэатральныя сезоны: 1941/42 і 1942/43 (уключаючы 2 прэм’еры 1944). Меў [[опера|оперную]], драматычную, [[балет]]ную, [[эстрада|эстрадна]]-аркестравую групы, [[сімфанічны аркестр]], аркестр [[цымбалы|цымбалістаў]], [[хор]]. Адным з кіраўнікоў тэатра быў [[В. Селях-Качанскі]]. Драматычная трупа складалася з акцёраў розных мінскіх тэатраў, якія не здолелі {{нп5|Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|эвакуіравацца|ru|Эвакуация в СССР во время Великой Отечественной войны}}: [[В. Окалаў]], [[П. Ротар]], [[С. Патаповіч]], [[Мікалай Ігнатавіч Шчансновіч|М. Шчансновіч]], [[У. Говар-Бандарэнка]], [[У. Пальчэўскі]], [[Б. Уладамірскі]], [[М. Цурбакоў]] і інш. Рэпертуар тэатра абмяркоўваўся з [[Акупацыя Беларусі нацыстамі|акупацыйнымі ўладамі]]. Усе іх заўвагі і прапановы безагаворачна прымаліся. У рэпертуары пераважалі творы замежнай класікі, а таксама п’есы беларускіх драматургаў. Сярод пастановак: «[[Пінская шляхта]]» [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], «[[Міхалка]]» [[Браты Далецкія|Далецкіх]], «[[Шчаслівы муж]]», «[[На Антокалі]]», «[[Пан міністар]]» [[Ф. Аляхновіч]]а, «[[Каварства і каханне]]» [[Ф. Шылер]]а, «[[Патанулы звон]]» [[Г. Гаўптман]]а, «[[Лекар паняволі]]» [[Мальер]]а, «Карчмарка» [[К. Гальдоні]], «[[Разбіты збан (п'еса)|Разбіты збан]]» [[Г. фон Кляйст]]а, «[[Лялечны дом (п’еса)|Лялечны дом]]» («Нора») [[Г. Ібсен]]а. Побач з драматычнымі спектаклямі ставіліся [[опера|оперы]] і [[балет]]ы: «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Ж. Бізэ]], «[[Чароўная флейта (опера)|Чароўная флейта]]» [[В. А. Моцарт]]а, «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «[[Вольны стралок (опера)|Вольны стралок]]» [[К. Вебер]]а. Усе спектаклі ішлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Пераклады [[лібрэта]] былі зробленыя [[Н. Арсеннева]]й. [[22 чэрвеня]] [[1943]] года ў час вячэрняга спектакля ў тэатры адбыўся [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)|выбух]] ад закладзенай [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанамі]] міны. Пасля рамонту [[2 красавіка]] [[1944]] года адкрыўся операй [[Купалле (опера)|«Купалле»]] [[А. Туранкоў|А. Туранкова]]. У чэрвені 1944 года адбылася апошняя прэм’ера тэатра — «[[Загубленае жыццё]]» [[Т. Лебяда|Т. Лебяды]]. == Гл. таксама == * [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)]] == Літаратура == * {{крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Менскі беларускі тэатр}} * [[М. Шчансновіч|Шчансновіч М.]] Запіскі акцёра і партызана. Мн., 1976; * [[У. Няфёд|Няфёд У.]] Францішак Аляхновіч: Тэатральная і грамадска-палітычная дзейнасць. Мн., 1996; * Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі. Т. 2. Мн., 1998. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэатры Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:1941 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Беларускі калабарацыянізм]] qwcpb4y37n2t659ra700apqhi3ezxgn 0 655453 5180691 4852353 2026-08-13T21:43:24Z 5180691 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Разам}} {{Партыя | лагатып = Partia-vmeste.jpg | дата заснавання = 31 жніўня 2020 | лідар = [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]] }} '''«Ра́зам»''' ({{Lang-ru|Вместе}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Палітычная партыя|партыя]], пра стварэнне якой абвясцілі [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]], [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]] і [[Штаб кандыдата ў прэзідэнты Віктара Бабарыкі|штаб Віктара Бабарыкі]].<ref>{{Cite news|title=Штаб Віктара Бабарыкі абвясціў аб стварэнні новай партыі «Разам»|url=https://www.racyja.com/palityka/shtab-viktara-babaryki-abvyastsiu-ab-stv/|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2020-09-01|accessdate=2020-09-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=Партия «Вместе»: Мария Колесникова и Виктор Бабарико на видео объявили о создании политической партии|url=https://www.kp.by/online/news/3997375/|lang=ru|publisher=[[Камсамольская праўда]]|date=2020-09-01|accessdate=2020-09-12}}{{Недаступная спасылка}}</ref> Паводле заявы стваральнікаў, партыя не закране працу [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай Рады]].<ref>{{Cite news|title=Партия "Вместе" не заменит Координационный совет – Знак|url=https://interfax.by/news/policy/raznoe/1282785/|lang=ru|publisher=[[Интерфакс-Запад]]|date=2020-09-07|accessdate=2020-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200908070517/https://interfax.by/news/policy/raznoe/1282785/|archivedate=8 верасня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Партия экс-соперника Лукашенко решила сотрудничать с советом оппозиции|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f4e43399a794766e8f1df30|lang=ru|publisher={{не перакладзена 5|РБК|РБК|ru|РБК}}|date=2020-09-01|accessdate=2020-09-12}}</ref> == Гісторыя == Зварот пра стварэнне партыі быў запісаны 14 чэрвеня 2020 года на выпадак, калі Віктар Бабарыка не зможа ўдзельнічаць у выбарах. У відэа адзін з членаў каманды перадвыбарчага штабу, [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], таксама анансуе назву будучай партыі — «Разам»<ref>{{Cite news|title=Белорусские оппозиционеры объявили о создании партии «Вместе»|author=|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2020/5f4e415c9a79476559dd9540|work=РБК|date=2020-09-01|accessdate=2021-08-13|language=ru|archivedate=2021-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526120202/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2020/5f4e415c9a79476559dd9540}}</ref>. Бабарыка назваў асноўнымі задачамі партыі правядзенне канстытуцыйнай рэформы і аб’яднанне грамадзянскіх ініцыятыў. Аднак ужо праз тыдзень Марыя Калеснікава і іншыя члены каманды былі затрыманыя або пакінулі тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite news|title=Мария Колесникова арестована и находится в СИЗО в Минске|author=|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2020/09/09/839303-otets-kolesnikovoi-soobschil-ee-mestonahozhdenie|work=Ведомости|date=2020-09-09|accessdate=2021-08-14|language=ru|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814123855/https://www.vedomosti.ru/politics/news/2020/09/09/839303-otets-kolesnikovoi-soobschil-ee-mestonahozhdenie}}</ref><ref>{{Cite news|title=Белорусских оппозиционеров Кравцова и Родненкова задержали на Украине|author=|url=https://ria.ru/20200908/oppozitsionery-1576912629.html|work=РИА Новости|date=2020-09-08|accessdate=2021-08-14|language=ru|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814123853/https://ria.ru/20200908/oppozitsionery-1576912629.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=В Минске задержан член президиума координационного совета оппозиции Знак|author=Кирилл Кривошеев|url=https://www.kommersant.ru/doc/4484145|work=Комерсантъ|date=2020-09-09|accessdate=2021-08-14|language=ru|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814123855/https://www.kommersant.ru/doc/4484145}}</ref>. Стваральнікі партыі цалкам прызнаюць, што [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] атрымала большасць галасоў і здабыла перамогу на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах 9 жніўня 2020 года]]<ref>{{Cite news|title=Партия «Вместе» признает победу Тихановской на выборах|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2020/09/01/n_14876762.shtml|lang=ru|publisher={{не перакладзена 5|Газета.Ru|Газета.Ru|ru|Газета.Ru}}|date=2020-09-01|accessdate=2020-09-12}}</ref>. 29 сакавіка 2021 года каманда Віктара Бабарыкі абвясціла пра канкрэтныя крокі па стварэнні партыі, запланаваўшы ўстаноўчы з’езд на канец вясны 2021 года. У аргкамітэт ізноў стваранай партыі акрамя Віктара Бабарыкі і Марыі Калеснікавай увайшлі таксама [[Максім Баграцоў]], [[Дзмітрый Падалінскі]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], а таксама сястра Марыі Калеснікавай [[Таццяна Хоміч]]<ref>{{Cite news|title=Штаб Бабарико заявил о создании партии "Вместе"|author=|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11015617|work=ТАСС|date=2021-03-29|accessdate=2021-08-13|language=ru|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509054933/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11015617}}</ref>. Паводле даных аргкамітэта, за тры дні пасля абвяшчэння пра стварэнне партыі было атрымана 4400 заявак<ref>{{Cite news|title=Заявки на вступление в партию Бабарико подали более 4 тысяч человек|author=|url=https://naviny.online/new/20210331/1617212248-za-tri-dnya-s-momenta-obyavleniya-babariko-o-sozdanii-partii-vmeste-zayavki|work=Navivy.by|date=2021-03-31|accessdate=2021-08-13|language=ru|archivedate=2021-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813154525/https://naviny.online/new/20210331/1617212248-za-tri-dnya-s-momenta-obyavleniya-babariko-o-sozdanii-partii-vmeste-zayavki |url-status= }}</ref>. На думку стваральнікаў партыі галоўнае [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|ў бягучым моманце]] — дамагацца патрабаванняў, якія кансалідавана агучаны Каардынацыйнай Радай і грунтуюцца на перадвыбарчай праграме Святланы Ціханоўскай. Сябры партыі «Разам» будуць браць актыўны ўдзел у рабоце Каардынацыйнай Рады і спрыяць вырашэнню ўнутрыпалітычнага крызісу праз дыялог. Змяненне Канстытуцыі было ініцыявана Віктарам Бабарыкам 19 чэрвеня 2020 года праз правядзенне Рэферэндума і з’яўляецца адной з галоўных доўгатэрміновых палітычных задач. На думку стваральнікаў партыі без абмежавання тэрмінаў паўнамоцтваў прэзідэнта, без пэўнага раздзялення ўладаў, без рэальнай працы парламента няма магчымасці сфарміраваць эфектыўную сістэму кіравання дзяржавай.<ref>{{Cite news|title=«Пратэст без структураў — гэта кісель». Каму і навошта трэба партыя Бабарыкі|url=https://www.svaboda.org/a/30815592.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-09-01|accessdate=2020-09-12}}</ref> == Крытыка == Палітолагамі даволі скептычна ацэньвалася магчымасць афіцыйнай рэгістрацыі партыі, бо партыі ў Беларусі не рэгіструюцца з 2000 года і [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] легалізацыя дзейнасці Віктара Бабарыкі і Марыі Калеснікавай не патрэбна.<ref>{{Cite news|title=Валерый Карбалевіч: Шанцы на рэгістрацыю партыі «Разам» блізкія да нуля|url=https://novychas.by/palityka/valeryj-karbalevicz-szancy-na-rehistracyju-partyi|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2020-09-02|accessdate=2020-09-12}}</ref> Разам з тым, журналісты і палітычныя аглядальнікі адзначаюць, што структурызацыя часткі прыхільнікаў перамен не шкодная, але гэта робіцца так, што нават сябры прэзідыума Каардынацыйнай рады не ведаюць пра стварэнне партыі.<ref>{{Cite news|title=Партия Бабарико: Вместе или раскол?|url=https://gazetaby.info/post/partiya-babariko-vmeste-ili-raskol/168509/|lang=ru|publisher=«Салідарнасць»|date=2020-09-01|accessdate=2020-09-12}}</ref> Часта звяртаюць увагу на прарасійскія выказванні членаў партыі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_SBTP54Rcr0|title=Бабарыка: куратар з КГБ, чый Крым, Расея, двухмоўе, рэпрэсіі -- міф|last=ВОЛЬНАЯ БЕЛАРУСЬ|date=2022-10-24|access-date=2024-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6K_qs_-Pazo|title=Человек Бабарико: Развал РФ — это не шанс, а угроза для Беларуси. Почему штаб не пошёл в КС/ Кравцов|last=Еўрарадыё|date=2024-05-30|access-date=2024-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PzLlK4e4N5A&t=2260s|title=Беларусы хочуць у Еўразвяз і НАТА ці назаўжды з Расіяй? {{!}} Ток-шоу Жэні Сугак пра геапалітычны выбар|last=Мне тоже не нравится|date=2023-07-30|access-date=2024-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/342940|title=Іван Краўцоў супраць распаду Расіі: Будзе горш, будзе хаос|website=Наша Ніва|date=2024-05-17|access-date=2024-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30649888.html|title=Бабарыка: ня бачу ніякіх перадумоваў да адзінай валюты з Расеяй, прабачце за недастаткова дакладны адказ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2020-06-03|access-date=2024-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/siarhiej.navumchyk/posts/pfbid02CkMxrwydKsNBP3H9JAJQcd9VVoSeCWG8Bs8utcJHRsn6vwR9aMM4pcTQQc7V1yLel|title=Разумею, што ў апазыцыі сёньня ніхто нічога нікому даказаць ня можа|website=www.facebook.com|access-date=2024-10-06}}</ref>. На старонцы партыі ёсць заява: «''Русский язык — это наш культурный, социальный, исторический, научный, экономический актив, который на протяжении многих лет помогал беларусам развиваться, расти, быть частью великих достижений, открытий и свершений''»<ref>{{Cite web|url=https://vmeste.party/values|title=Ценности и принципы|website=vmeste.party|access-date=2024-10-06}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://babariko.vision/by/news-by/rashenne-ab-stvarenni-partyi-razam Рашэнне пра стварэнне партыі «Разам»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200921224638/https://babariko.vision/by/news-by/rashenne-ab-stvarenni-partyi-razam |date=21 верасня 2020 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі]] g5rvu5mqw1iui729gc3ufsairnhqrj2 0 657466 5181020 3872404 2026-08-14T11:05:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181020 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа|арыгінал=Салігорскі горна-механічны тэхнікум|заснаваны=[[1961]]}} '''Салігорскі дзяржаўны горна-хімічны каледж''' — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў горадзе [[Салігорск]]. З’яўляецца філіялам [[БНТУ]]. == Гісторыя == Каледж быў створаны 14 кастрычніка 1961 года як ''Салігорскі горна-механічны тэхнікум''. У 1966 годзе тэхнікум быў рэарганізаваны ў ''Салігорскі горна-хімічны тэхнікум'', а ў [[1967]] годзе тэхнікуму было прысвоена імя [[Марыс Тарэз|Марыса Тарэза]]. У [[2001]] годзе тэхнікум быў перайменаваны ў ''Салігорскі дзяржаўны горна-хімічны тэхнікум''. У [[2015]] годзе каледж стаў філіялам [[БНТУ]] і пачаў падрыхтоўку рабочых з узроўнем [[прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійна-тэхнічнай адукацыі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Салігорскі горна-хімічны тэхнікум||109}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://sgght.bntu.by/ Афіцыйны сайт каледжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008081448/http://sgght.bntu.by/ |date=8 кастрычніка 2020 }} {{БНТУ}} [[Катэгорыя:Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Салігорск]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:1961 год у Беларусі]] 8llkv49s6vrqyym0s16ojgbmah58yuf 0 657659 5180660 5055287 2026-08-13T18:33:31Z IvanScrooge98 56118 /* 1981—1990 */ img 5180660 wikitext text/x-wiki {{інфармацыйны спіс}} [[Файл:600px-Nobel medal dsc06171.jpg|thumb|300px|Медаль, які атрымліваюць лаўрэаты Нобелеўскай прэміі. Быў упершыню адчаканены ў 1902 годзе.]] '''[[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Но́белеўская прэ́мія па літарату{{націск}}ры]]''' ({{lang-sv|Nobelpriset i litteratur |links=no}}) — прэстыжная ўзнагарода за дасягненні ў галіне [[літаратура|літаратуры]], якая штогод прысуджаецца [[Шведская каралеўская акадэмія навук|Шведскай каралеўскай акадэміяй навук]] у [[Стакгольм]]е. Адна з пяці [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскіх прэмій]], заснаваных у [[1895]] годзе паводле запавету [[Швецыя|шведскага]] хіміка [[Альфрэд Нобель|Альфрэда Нобеля]], які памёр у [[1896]] годзе. Гэтыя прэміі прысуджаюцца за выдатныя заслугі ў галінах [[Нобелеўская прэмія па хіміі|хіміі]], [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|фізікі]], [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|літаратуры]], [[Нобелеўская прэмія міру|міру]] і [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|фізіялогіі або медыцыны]]. Нобелеўская прэмія па літаратуры прысуджаецца штогод з 1901 года. Па стане на 2021 год прэмія была прысуджана 118 лаўрэатам, з іх 16 — жанчыны. Усяго 8 разоў узнагароджанне не праводзілася: у 1914, 1918, 1935, 1940—1943 гадах, 2018 (уручана ў 2019)<ref name="facts" />. Першым лаўрэатам у 1901 годзе стаў [[Францыя|французскі]] [[паэт]] і [[эсэіст]] [[Сюлі-Прудом]]. За ўсе гады існавання прэміі ўсяго 4 разы яна ўручалася адначасова двум лаўрэатам: у 1904, 1917, 1966 і 1974 гадах. На думку сталага сакратара Шведскай акадэміі [[Петэр Энглунд|Петэра Энглунда]], гэта абумоўлена прыродай літаратуры — у адрозненне ад навукі ці сумежных галін, дзе можна працаваць разам<ref name="facts" />. == Адбор кандыдатаў == Паводле статута Нобелеўскага фонду, высоўваць кандыдатаў на прэмію па літаратуры могуць наступныя асобы<ref name="Nomin">{{cite web|title=Nomination and selection of literature laureates|url=https://www.nobelprize.org/nomination/literature/|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2021-12-22}}</ref>: # члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук; # прафесары літаратуры і мовазнаўства з [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшых навучальных устаноў]]; # лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры; # старшыні аўтарскіх саюзаў, якія прадстаўляюць літаратурную творчасць у адпаведных краінах. Ацэнку заяў і адбор кандыдатаў робіць Нобелеўскі камітэт па літаратуры. З іх ліку Шведская акадэмія абірае лаўрэатаў<ref name="Nomin" />. == Лаўрэаты == ---- __NOTOC__ <center> [[#1901—1910|1901—1910]] • [[#1911—1920|1911—1920]] • [[#1921—1930|1921—1930]] • [[#1931—1940|1931—1940]] • [[#1941—1950|1941—1950]] • [[#1951—1960|1951—1960]] • [[#1961—1970|1961—1970]] • [[#1971—1980|1971—1980]] • [[#1981—1990|1981—1990]] • [[#1991—2000|1991—2000]] • [[#2001—2010|2001—2010]] • [[#2011—2020|2011—2020]] • [[#2021—…|2021—…]] </center> ---- === 1901—1910 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1901]] | [[Выява:Sully Prudhomme, René-François-Armand, BNF Gallica.jpg|90px|Сюлі-Прудом]] | {{сцяг|Францыя}} [[Сюлі-Прудом]] | {{пачатак цытаты}} У асаблівым прызнанні яго паэтычных твораў, што сведчаць пра высокі ідэалізм, мастацкую дасканаласць і рэдкае спалучэнне якасцяў сэрца і інтэлекту {{oq|en|In special recognition of his poetic composition, which gives evidence of lofty idealism, artistic perfection and a rare combination of the qualities of both heart and intellect}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1901">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1901/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1901 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1902]] | [[Выява:Theodor Mommsen 2.jpg|90px|Тэадор Момзен]] | {{сцяг|Германія|1871}} [[Тэадор Момзен]] | {{пачатак цытаты}} Аднаму з выбітных гістарычных пісьменнікаў, пяру якога належыць такая манументальная праца, як «[[Рымская гісторыя]]» {{oq|en|The greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, A history of Rome}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1902">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1902/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1902 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1903]] | [[Выява:Bjørnstjerne Martinus Bjørnson.jpg|90px|Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]] | {{сцяг|Нарвегія}} [[Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]] | {{пачатак цытаты}} Як даніна павагі яго высакароднай, пышнай і рознабаковай паэзіі, што заўсёды адрознівалася свежасцю натхнення і рэдкай чысцінёй духа {{oq|en|As a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1903">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1903/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1903 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- |rowspan=2| [[1904]] | [[Выява:Portrait frederic mistral.jpg|90px|Фрэдэрык Містраль]] | {{сцяг|Францыя}} [[Фрэдэрык Містраль]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання свежай арыгінальнасці і сапраўднага натхнення яго паэтычных твораў, што нібы адлюстроўваюць прыродныя краявіды і спрадвечны дух яго народа, а таксама за яго значную працу ў якасці правансальскага філолага {{oq|en|In recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a Provençal philologist}} {{канец цытаты}} |rowspan=2|<ref name="Literature1904">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1904 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[Выява:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|90px|Хасэ Эчэгерай-і-Эйсагірэ]] | {{сцяг|Іспанія|1785}} [[Хасэ Эчэгерай-і-Эйсагірэ]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання шматлікіх і бліскучых кампазіцый, якія ў індывідуальнай і арыгінальнай манеры адрадзілі выдатныя традыцыі іспанскай драматургіі {{oq|en|In recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama}} {{канец цытаты}} |- | [[1905]] | [[Выява:Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|90px|Генрык Сянкевіч]] | {{сцяг|Расійская Імперыя}} [[Генрык Сянкевіч]] | {{пачатак цытаты}} За выбітныя заслугі ў галіне эпасу {{oq|en|Because of his outstanding merits as an epic writer}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1905">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1905/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1905 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1906]] | [[Выява:Giosuè Carducci2.jpg|90px|Джазуэ Кардучы]] | {{сцяг|Італія|1861}} [[Джазуэ Кардучы]] | {{пачатак цытаты}} Не толькі за глыбокія веды і крытычны розум, а перш за ўсё за творчую энергію, свежасць стылю і лірычную сілу, характэрную для яго паэтычных шэдэўраў {{oq|en|Not only in consideration of his deep learning and critical research, but above all as a tribute to the creative energy, freshness of style, and lyrical force which characterize his poetic masterpieces}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1906">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1906/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1906 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1907]] | [[Выява:Rudyard Kipling.jpg|90px|Рэдзьярд Кіплінг]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярд Кіплінг]] | {{пачатак цытаты}} Улічваючы назіральнасць, арыгінальнасць уяўлення, жвавасць ідэй і выдатны талент да аповеда, якія характарызуюць творы гэтага сусветна вядомага аўтара {{oq|en|In consideration of the power of observation, originality of imagination, virility of ideas and remarkable talent for narration which characterize the creations of this world-famous author}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1907">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1907/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1907 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1908]] | [[Выява:Eucken-im-Alter.png|90px|Рудольф Эйкен]] | {{сцяг|Германія|1871}} [[Рудольф Крыстаф Эйкен|Рудольф Эйкен]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання яго сур’ёзных пошукаў праўды, яго пранікнёнай сілы мыслення, шырокага круга гледжання, а таксама цеплыні і сілы, з якой у сваіх шматлікіх працах ён апраўдаў і распрацаваў ідэалістычную філасофію жыцця {{oq|en|In recognition of his earnest search for truth, his penetrating power of thought, his wide range of vision, and the warmth and strength in presentation with which in his numerous works he has vindicated and developed an idealistic philosophy of life}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1908">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1908/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1908 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1909]] | [[Выява:Selma Lagerlöf.jpg|90px|Сельма Лагерлёф]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Сельма Лагерлёф]] | {{пачатак цытаты}} У знак удзячнасці за высокі ідэалізм, яркае ўяўленне і духоўнае ўспрыманне, якія характарызуюць яе творы {{oq|en|In appreciation of the lofty idealism, vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1909">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1909/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1909 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1910]] | [[Выява:Paul Heyse 1910.jpg|90px|Паўль Гайзэ]] | {{сцяг|Германія|1871}} [[Паўль Гайзэ]] | {{пачатак цытаты}} За мастацкасць, ідэалізм, якія ён дэманстраваў на працягу свайго шматгадовага і прадуктыўнага творчага шляху як лірычны паэт, драматург, раманіст, аўтар сусветна вядомых навел {{oq|en|As a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1910">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1910/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1909 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1911—1920 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1911]] | [[Выява:Maurice Maeterlinck.jpg|90px|Марыс Метэрлінк]] | {{сцяг|Бельгія}} [[Марыс Метэрлінк]] | {{пачатак цытаты}} У знак удзячнасці за яго шматбаковую літаратурную дзейнасць, і асабліва за драматычныя творы, якія адзначаюцца багатым уяўленнем і паэтычнай фантазіяй, што паказана часам пад выглядам казкі, глыбокага натхнення, і загадкавым чынам яны звяртаюцца да ўласных пачуццяў чытачоў і стымулююць іх уяўленне {{oq|en|In appreciation of his many-sided literary activities, and especially of his dramatic works, which are distinguished by a wealth of imagination and by a poetic fancy, which reveals, sometimes in the guise of a fairy tale, a deep inspiration, while in a mysterious way they appeal to the readers' own feelings and stimulate their imaginations}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1911">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1911 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1912]] | [[Выява:Gerhart Hauptmann nobel.jpg|90px|Герхарт Гаўптман]] | {{сцяг|Германія|1871}} [[Герхарт Гаўптман]] | {{пачатак цытаты}} Перадусім у знак прызнання плённай, разнастайнай і выбітнай дзейнасці ў галіне драматычнага мастацтва {{oq|en|Primarily in recognition of his fruitful, varied and outstanding production in the realm of dramatic art}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1912">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1912/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1912 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1913]] | [[Выява:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|90px|Рабіндранат Тагор]] | {{сцяг|Брытанская Індыя}} [[Рабіндранат Тагор]] | {{пачатак цытаты}} За глыбока адчувальныя, свежыя і прыгожыя вершы, з дапамогай якіх ён з неперасягненым майстэрствам зрабіў сваю паэтычную думку, выяўленую яго ўласнымі англійскімі словамі, часткай заходняй літаратуры {{oq|en|Because of his profoundly sensitive, fresh and beautiful verse, by which, with consummate skill, he has made his poetic thought, expressed in his own English words, a part of the literature of the West}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1913">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1913/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1913 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1914]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі'' |<ref name="Literature1914">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1914/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1914 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1915]] | [[Выява:Romain Rolland 1915.jpg|90px|Рамэн Ралан]] | {{сцяг|Францыя}} [[Рамэн Ралан]] | {{пачатак цытаты}} Як даніна павагі высокага ідэалізму яго літаратурных твораў, а таксама спагадзе і любові да праўды, з якімі ён апісваў розныя тыпы людзей {{oq|en|As a tribute to the lofty idealism of his literary production and to the sympathy and love of truth with which he has described different types of human beings}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1915">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1915/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1915 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1916]] | [[Выява:Verner von Heidenstam 1916.jpg|90px|Вернер фон Хейдэнстам]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Карл Густаў Вернер фон Хейдэнстам|Вернер фон Хейдэнстам]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання яго значэння, як найславутага прадстаўніка новай эпохі ў сусветнай літаратуры {{oq|en|In recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1916">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1916/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1916 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1917]] | [[Выява:Karl Gjellerup 1917.jpg|90px|Карл Г’елеруп]] | {{сцяг|Данія}} [[Карл Адольф Г’елеруп|Карл Г’елеруп]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За разнастайную паэтычную творчасць і ўзнёслыя ідэалы {{oq|en|For his varied and rich poetry, which is inspired by lofty ideals}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Literature1917">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1917/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1917 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[Выява:Henrik Pontoppidan 1917.jpg|90px|Генрык Пантопідан]] | {{сцяг|Данія}} [[Генрык Пантопідан]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За праўдзівае апісанне сучаснага жыцця Даніі {{oq|en|For his authentic descriptions of present-day life in Denmark}} {{канец цытаты}} |- | [[1918]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі'' |<ref name="Literature1918">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1918/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1918 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1919]] | [[Выява:Carl Spitteler 1919.jpg|90px|Карл Шпітэлер]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Карл Шпітэлер]] | {{пачатак цытаты}} За непараўнальны эпас «[[Алімпійская вясна]]» {{oq|en|In special appreciation of his epic, Olympian Spring}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1919">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1919/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1919 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1920]] | [[Выява:1495. Knut Hamsun - no-nb digifoto 20150126 00002 bldsa HA0239 (cropped).jpg|90px|Кнут Гамсун]] | {{сцяг|Нарвегія}} [[Кнут Гамсун]] | {{пачатак цытаты}} За яго манументальную працу «[[Плады зямлі]]» {{oq|en|For his monumental work, Growth of the Soil}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1920">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1920/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1920 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1921—1930 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1921]] | [[Выява:Anatole France 1921.png|90px|Анатоль Франс]] | {{сцяг|Францыя}} [[Анатоль Франс]] | {{пачатак цытаты}} За бліскучыя літаратурныя дасягненні, адзначаныя вытанчанасцю стылю, глыбока выпакутаваным гуманізмам і праўдзіва гальскім тэмпераментам {{oq|en|In recognition of his brilliant literary achievements, characterized as they are by a nobility of style, a profound human sympathy, grace, and a true Gallic temperament}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1921">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1921/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1921 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1922]] | [[Выява:Jacinto Benavente.jpg|90px|Хасінта Бенавентэ-і-Марцінес]] | {{сцяг|Іспанія|1785}} [[Хасінта Бенавентэ-і-Марцінес]] | {{пачатак цытаты}} За бліскучае майстэрства, з якім ён працягнуў хвалебныя традыцыі іспанскай драмы {{oq|en|For the happy manner in which he has continued the illustrious traditions of the Spanish drama}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1922">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1922/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1922 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1923]] | [[Выява:Yeats1923.jpg|90px|Уільям Ейтс]] | {{сцяг|Ірландыя}} [[Уільям Батлер Ейтс|Уільям Ейтс]] | {{пачатак цытаты}} За натхнёную паэтычную творчасць, што перадае ў высокамастацкай форме нацыянальны дух {{oq|en|For his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1923">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1923 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1924]] | [[Выява:Władysław Reymont.jpg|90px|Уладзіслаў Рэймант]] | {{сцяг|Польшча}} [[Уладзіслаў Рэймант]] | {{пачатак цытаты}} За выбітны нацыянальны эпас — раман «[[Мужыкі (раман)|Мужыкі]]» {{oq|en|For his great national epic, The Peasants}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1924">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1924/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1924 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1925]] | [[Выява:George bernard shaw.jpg|90px|Бернард Шоу]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джордж Бернард Шоу|Бернард Шоу]] | {{пачатак цытаты}} За творчасць, адзначаную ідэалізмам і гуманізмам, за іскрыстую сатыру, якая часта спалучаецца з выключнай паэтычнай прыгажосцю {{oq|en|For his work which is marked by both idealism and humanity, its stimulating satire often being infused with a singular poetic beauty}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1925">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1925/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1925 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1926]] | [[Выява:Grazia Deledda 1926.jpg|90px|Грацыя Дэледа]] | {{сцяг|Італія|1861}} [[Грацыя Дэледа]] | {{пачатак цытаты}} За яе ідэалістычна натхнёныя творы, якія з пластычнай яснасцю малююць жыццё на яе родным востраве і з глыбінёй і спачуваннем вырашаюць чалавечыя праблемы ў цэлым {{oq|en|For her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1926">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1926/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1926 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1927]] | [[Выява:Henri Bergson 02.jpg|90px|Анры Бергсон]] | {{сцяг|Францыя}} [[Анры Бергсон]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання яго яркіх і жыццесцвярджальных ідэй, а таксама за тое выключнае майстэрства, з якім гэтыя ідэі былі ўвасоблены {{oq|en|In recognition of his rich and vitalizing ideas and the brillant skill with which they have been presented}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1927">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1927/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1927 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1928]] | [[Выява:Sigrid Undset 1928.jpg|90px|Сігрыд Унсет]] | {{сцяг|Нарвегія}} [[Сігрыд Унсет]] | {{пачатак цытаты}} За запамінальнае апісанне скандынаўскага сярэднявечча {{oq|en|Principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1928">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1928/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1928 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1929]] | [[Выява:Thomas Mann 1929.jpg|90px|Томас Ман]] | {{сцяг|Германія}} [[Томас Ман]] | {{пачатак цытаты}} Перадусім, за вялікі раман «[[Будэнброкі]]», які стаў класікай сучаснай літаратуры, і папулярнасць якога няўхільна расце {{oq|en|Principally for his great novel, Buddenbrooks, which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1929">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1929/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1929 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1930]] | [[Выява:Lewis-Sinclair-LOC.jpg|90px|Сінклер Льюіс]] | {{сцяг|ЗША}} [[Сінклер Льюіс]] | {{пачатак цытаты}} За магутнае і выразнае мастацтва аповеда і за рэдкае ўменне з сатырай і гумарам ствараць новыя тыпы і характары {{oq|en|For his vigorous and graphic art of description and his ability to create, with wit and humour, new types of characters}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1930">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1930/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1930 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1931—1940 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1931]] | [[Выява:Erik Axel Karlfeldt 1931.jpg|90px|Эрык Аксель Карлфельт]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Эрык Аксель Карлфельт|Эрык Карлфельт]] | {{пачатак цытаты}} За яго паэзію {{oq|en|The poetry of Erik Axel Karlfeldt}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1931">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1931/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1931 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1932]] | [[Выява:John Galsworthy 2.jpg|90px|Джон Галсуорсі]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джон Галсуорсі]] | {{пачатак цытаты}} За высокае мастацтва аповеда, вяршыняй якога з’яўляецца «[[Сага аб Фарсайтах]]» {{oq|en|For his distinguished art of narration which takes its highest form in The Forsyte Saga}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1932">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1932/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1932 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1933]] | [[Выява:Ivan Bunin 1933.jpg|90px|Іван Бунін]] | [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]] <br /><small>(нарадзіўся ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]])</small> | {{пачатак цытаты}} За строгае майстэрства, з якім ён развівае традыцыі рускай класічнай прозы {{oq|en|For the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1933">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1933/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1933 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1934]] | [[Выява:Luigi Pirandello 1932.jpg|90px|Луіджы Пірандэла]] | {{сцяг|Італія|1861}} [[Луіджы Пірандэла]] | {{пачатак цытаты}} За творчую адвагу і вынаходлівасць у адраджэнні драматургічнага і сцэнічнага мастацтва {{oq|en|For his bold and ingenious revival of dramatic and scenic art}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1934">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1934/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1934 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1935]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)'' |<ref name="Literature1935">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1935/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1935 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1936]] | [[Выява:Eugene O'Neill 1936.jpg|90px|Юджын О’Ніл]] | {{сцяг|ЗША}} [[Юджын Гладстан О’Ніл|Юджын О’Ніл]] | {{пачатак цытаты}} За сілу ўздзеяння, праўдзівасць і глыбіню драматычных твораў, што па-новаму тлумачаць жанр трагедыі {{oq|en|For the power, honesty and deep-felt emotions of his dramatic works, which embody an original concept of tragedy}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1936">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1936/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1936 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1937]] | [[Выява:Roger Martin du Gard 1937.jpg|90px|Ражэ Мартэн дзю Гар]] | {{сцяг|Францыя}} [[Ражэ Мартэн дзю Гар]] | {{пачатак цытаты}} За мастацкую сілу і праўду ў выяўленні чалавека і найбольш істотных бакоў сучаснага жыцця {{oq|en|For the artistic power and truth with which he has depicted human conflict as well as some fundamental aspects of contemporary life in his novel-cycle Les Thibault}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1937">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1937/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1937 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1938]] | [[Выява:Pearl Buck (Nobel).jpg|90px|Перл Бак]] | {{сцяг|ЗША}} [[Перл Бак]] | {{пачатак цытаты}} За шматграннае, сапраўды эпічнае апісанне жыцця кітайскіх сялян і за біяграфічныя шэдэўры {{oq|en|For her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1938">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1938/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1938 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1939]] | [[Выява:Frans Eemil Sillanpää 1939.jpg|90px|Франс Сіланпя]] | {{сцяг|Фінляндыя}} [[Франс Эміль Сіланпя|Франс Сіланпя]] | {{пачатак цытаты}} За глыбокае пранікненне ў жыццё фінскіх сялян і цудоўнае апісанне іх звычаяў і сувязі з прыродай {{oq|en|For his deep understanding of his country's peasantry and the exquisite art with which he has portrayed their way of life and their relationship with Nature}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1939">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1939/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1939 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1940]] | | ''Прэмія не прысуджалася'' | ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)'' |<ref name="Literature1940">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1940/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1940 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1941—1950 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1941]] |rowspan="3"| |rowspan="3"| ''Прэмія не прысуджалася'' |rowspan="3"| ''Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)'' |<ref name="Literature1941">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1941/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1941 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1942]] |<ref name="Literature1942">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1942/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1942 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1943]] |<ref name="Literature1943">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1943/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1943 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1944]] | [[Выява:Johannes Vilhelm Jensen 1944.jpg|90px|Іаганес Енсен]] | {{сцяг|Данія}} [[Іаганес Вільгельм Енсен|Іаганес Енсен]] | {{пачатак цытаты}} За рэдкую сілу і багацце паэтычнага ўяўлення ў спалучэнні з інтэлектуальнай дапытлівасцю і самабытнасцю творчага стылю {{oq|en|For the rare strength and fertility of his poetic imagination with which is combined an intellectual curiosity of wide scope and a bold, freshly creative style}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1944">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1944/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1944 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1945]] | [[Выява:Gabriela Mistral 3.jpg|90px|Габрыела Містраль]] | {{сцяг|Чылі}} [[Габрыела Містраль]] | {{пачатак цытаты}} За паэзію праўдзівага пачуцця, што зрабіла яе імя знакам ідэалістычнага памкнення для ўсёй Лацінскай Амерыкі {{oq|en|For her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1945">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1945/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1945 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1946]] | [[Выява:Hermann Hesse 1946.jpg|90px|Герман Гесэ]] | {{сцяг|Швейцарыя}} [[Герман Гесэ]] | {{пачатак цытаты}} За натхнёную творчасць, у якой выяўляюцца класічныя ідэалы гуманізму, а таксама за бліскучы стыль {{oq|en|For his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1946">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1946/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1946 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1947]] | [[Выява:André Gide 1947.jpg|90px|Андрэ Жыд]] | {{сцяг|Францыя}} [[Андрэ Жыд]] | {{пачатак цытаты}} За глыбокія і мастацка значныя творы, у якіх чалавечыя праблемы пададзены з адважнай любоўю да праўды і глыбокай псіхалагічнай праніклівасцю {{oq|en|For his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1947">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1947/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1947 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1948]] | [[Выява:TS Eliot.jpg|90px|Томас Эліят]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Томас Стэрнз Эліят|Томас Эліят]] | {{пачатак цытаты}} За выбітны наватарскі ўнёсак у сучасную паэзію {{oq|en|For his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1948">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1948/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1948 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1949]] | [[Выява:Carl Van Vechten - William Faulkner (greyscale and cropped).jpg|90px|Уільям Фолкнер]] | {{сцяг|ЗША}} [[Уільям Катберт Фолкнер|Уільям Фолкнер]] | {{пачатак цытаты}} За яго значны і з мастацкага пункту погляду ўнікальны ўнёсак у развіццё сучаснага амерыканскага рамана {{oq|en|For his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1949">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1949/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1949 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1950]] | [[Выява:Bertrand Russell 1954.jpg|90px|Бертран Расел]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертран Расел]] | {{пачатак цытаты}} У знак прызнання яго разнастайных і значных твораў, у якіх ён бароніць гуманітарныя ідэалы і волю думкі {{oq|en|In recognition of his varied and significant writings in which he champions humanitarian ideals and freedom of thought}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1950">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1950/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1950 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1951—1960 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1951]] | [[Выява:Lagerkvist.jpg|90px|Пер Лагерквіст]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Пер Лагерквіст]] | {{пачатак цытаты}} За мастацкую сілу і абсалютную незалежнасць меркаванняў пісьменніка, які шукаў адказы на вечныя пытанні, што стаяць перад чалавецтвам {{oq|en|For the artistic vigour and true independence of mind with which he endeavours in his poetry to find answers to the eternal questions confronting mankind}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1951">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1951/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1951 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1952]] | [[Выява:François Mauriac redux.jpg|90px|Франсуа Марыяк]] | {{сцяг|Францыя}} [[Франсуа Марыяк]] | {{пачатак цытаты}} За глыбокае духоўнае прасвятленне і мастацкую сілу, з якой ён у сваіх раманах адлюстраваў драму чалавечага жыцця {{oq|en|For the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1952">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1952/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1952 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1953]] | [[Выява:Churchill HU 90973 (Cropped).jpg|90px|Уінстан Чэрчыль]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Уінстан Чэрчыль]] | {{пачатак цытаты}} За яго высокае мастацтва гістарычнага і біяграфічнага апісання, а таксама за бліскучае прамоўніцтва ў абарону ўзнёслых чалавечых каштоўнасцяў {{oq|en|For his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1953">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1953/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1953 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1954]] | [[Выява:Ernest Hemingway 1950 crop.jpg|90px|Эрнэст Хемінгуэй]] | {{сцяг|ЗША}} [[Эрнэст Хемінгуэй]] | {{пачатак цытаты}} За яго высокае майстэрства ў мастацтве аповеда, прадэманстраванае нядаўна ў «[[Стары і мора|Старым і моры]]», і за ўплыў, які ён зрабіў на сучасны стыль {{oq|en|For his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in The Old Man and the Sea, and for the influence that he has exerted on contemporary style}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1954">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1954/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1954 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1955]] | [[Выява:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|90px|Хальдаўр Лакснес]] | {{сцяг|Ісландыя}} [[Хальдаўр Кільян Лакснес|Хальдаўр Лакснес]] | {{пачатак цытаты}} За яркую эпічную сілу, якая адрадзіла вялікае апавядальнае мастацтва Ісландыі {{oq|en|For his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1955">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1955/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1955 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1956]] | [[Выява:JRJimenez.JPG|90px|Хуан Хіменес]] | {{сцяг|Іспанія|1945}} [[Хуан Рамон Хіменес|Хуан Хіменес]] | {{пачатак цытаты}} За лірычную паэзію, узор высокага духу і мастацкай чысціні ў іспанскай паэзіі {{oq|en|For his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1956">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1956/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1956 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1957]] | [[Выява:Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg|90px|Альбер Камю]] | {{сцяг|Францыя}} [[Альбер Камю]] | {{пачатак цытаты}} За велізарны ўнёсак у літаратуру, якая з дальнабачнай сур’ёзнасцю асвятляе праблемы чалавечага сумлення ў наш час {{oq|en|For his important literary production, which with clear-sighted earnestness illuminates the problems of the human conscience in our times}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1957">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1957/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1957 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1958]] | [[Выява:Boris Pasternak 1958 photo.jpg|90px|Барыс Пастарнак]] | {{сцяг|СССР}} [[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]] | {{пачатак цытаты}} За значныя дасягненні як у сучаснай лірычнай паэзіі, так і ў галіне вялікай рускай эпічнай традыцыі {{oq|en|For his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1958">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1958/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1958 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1959]] | [[Выява:Salvatore Quasimodo 1959.jpg|90px|Сальваторэ Квазімада]] | {{сцяг|Італія}} [[Сальваторэ Квазімада]] | {{пачатак цытаты}} За лірычную паэзію, якая з класічнай жвавасцю выяўляе трагічны досвед нашага часу {{oq|en|For his lyrical poetry, which with classical fire expresses the tragic experience of life in our own times}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1959">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1959/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1959 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1960]] | [[Выява:Saint-John Perse 1960.jpg|90px|Сен-Жон Перс]] | {{сцяг|Францыя}} [[Сен-Жон Перс]] | {{пачатак цытаты}} За ўзвышанасць і вобразнасць, якія сродкамі паэзіі адлюстроўваюць акалічнасці нашага часу {{oq|en|For the soaring flight and the evocative imagery of his poetry which in a visionary fashion reflects the conditions of our time}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1960">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1960 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1961—1970 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1961]] | [[Выява:S. Kragujevic, Ivo Andric, 1961.jpg|90px|Іва Андрыч]] | {{сцяг|Югаславія}} [[Іва Андрыч]] | {{пачатак цытаты}} За сілу эпічнага таленту, што дазволіла ва ўсёй паўнаце раскрыць чалавечыя лёсы і праблемы, звязаныя з гісторыяй яго краіны {{oq|en|For the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1961">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1961/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1961 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1962]] | [[Выява:John Steinbeck 1962.jpg|90px|Джон Стэйнбек]] | {{сцяг|ЗША}} [[Джон Стэйнбек]] | {{пачатак цытаты}} За рэалістычны і паэтычны талент, што спалучаецца з мяккім гумарам і вострым сацыяльным бачаннем {{oq|en|For his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1962">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1962/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1962 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1963]] | [[Выява:Giorgos Seferis 1963.jpg|90px|Гіоргас Сеферыс]] | {{сцяг|Грэцыя}} [[Гіоргас Сеферыс]] | {{пачатак цытаты}} За выбітныя лірычныя творы, насычаныя пакланеннем перад светам старажытных элінаў {{oq|en|For his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1963">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1963/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1963 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1964]] | [[Выява:Jean Paul Sartre 1965.jpg|90px|Жан-Поль Сартр]] | {{сцяг|Францыя}} [[Жан-Поль Сартр]] | {{пачатак цытаты}} За багатую ідэямі, пранізаную духам волі і пошукамі праўды творчасць, што аказала велізарны ўплыў на наш час {{oq|en|For his work which, rich in ideas and filled with the spirit of freedom and the quest for truth, has exerted a far-reaching influence on our age}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1964">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1964/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1964 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1965]] | [[Выява:Mikhail Sholokhov 1960.jpg|90px|Міхаіл Шолахаў]] | {{сцяг|СССР}} [[Міхаіл Аляксандравіч Шолахаў|Міхаіл Шолахаў]] | {{пачатак цытаты}} За мастацкую сілу і цэласнасць эпасу пра данское казацтва ў пераломны для Расіі час {{oq|en|For the artistic power and integrity with which, in his epic of the Don, he has given expression to a historic phase in the life of the Russian people}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1965">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1965/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1965 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1966]] | [[Выява:פורטרט ש"י עגנון (cropped).jpg|90px|Шмуэль Агнон]] | {{сцяг|Ізраіль}} [[Шмуэль Іосеф Агнон|Шмуэль Агнон]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За глыбока арыгінальнае мастацтва аповеда, навеянае яўрэйскімі народнымі матывамі {{oq|en|For his profoundly characteristic narrative art with motifs from the life of the Jewish people}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Literature1966">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1966/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1966 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[Выява:Nelly Sachs 1966.jpg|90px|Нэлі Закс]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Нэлі Закс]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За выбітныя лірычныя і драматычныя творы, што даследуюць лёс яўрэйскага народа {{oq|en|For her outstanding lyrical and dramatic writing, which interprets Israel's destiny with touching strength}} {{канец цытаты}} |- | [[1967]] | [[Выява:Miguel Angel Asturias.jpg|90px|Мігель Астурыяс]] | {{сцяг|Гватэмала}} [[Мігель Анхель Астурыяс|Мігель Астурыяс]] | {{пачатак цытаты}} За яркае творчае дасягненне, у аснове якога ляжыць цікавасць да звычаяў і традыцый індзейцаў Лацінскай Амерыкі {{oq|en|For his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1967">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1967/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1967 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1968]] | [[Выява:Yasunari Kawabata 1968 cropped.jpg|90px|Кавабата Ясунары]] | {{сцяг|Японія}} [[Кавабата Ясунары]] | {{пачатак цытаты}} За пісьменніцкае майстэрства, якое перадае існасць японскай свядомасці {{oq|en|For his narrative mastery, which with great sensibility expresses the essence of the Japanese mind}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1968">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1968/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1968 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1969]] | [[Выява:Samuel Beckett, Pic, 1.jpg|90px|Сэмюэл Бекет]] | {{сцяг|Ірландыя}} [[Сэмюэл Бекет]] | {{пачатак цытаты}} За наватарскія творы ў прозе і драматургіі, у якіх трагізм сучаснага чалавека робіцца яго трыумфам {{oq|en|For his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1969">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1969/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1969 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1970]] | [[Выява:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|90px|Аляксандр Салжаніцын]] | {{сцяг|СССР}} [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандр Салжаніцын]] | {{пачатак цытаты}} За маральную сілу, з якой ён ішоў за неадменнымі традыцыямі рускай літаратуры {{oq|en|For the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1970">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1970/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1970 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1971—1980 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1971]] | [[Выява:Pablo Neruda 1963.jpg|90px|Пабла Нэруда]] | {{сцяг|Чылі}} [[Пабла Нэруда]] | {{пачатак цытаты}} За паэзію, якая са звышнатуральнай сілай увасобіла ў сабе лёс цэлага кантынента {{oq|en|For a poetry that with the action of an elemental force brings alive a continent's destiny and dreams}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1971">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1971/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1971 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1972]] | [[Выява:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|90px|Генрых Бёль]] | {{сцяг|Германія}} [[Генрых Бёль]] | {{пачатак цытаты}} За творчасць, у якой спалучаецца шырокі ахоп рэчаіснасці з высокім мастацтвам стварэння характараў і якая стала важкім унёскам у адраджэнне нямецкай літаратуры {{oq|en|For his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1972">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1972/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1972 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1973]] | [[Выява:Patrick White 1973.jpg|90px|Патрык Уайт]] | {{сцяг|Аўстралія}} [[Патрык Уайт]] | {{пачатак цытаты}} За эпічнае і псіхалагічнае майстэрства, дзякуючы якому быў адкрыты новы літаратурны мацярык {{oq|en|For an epic and psychological narrative art which has introduced a new continent into literature}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1973">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1973/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1973 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1974]] | [[Выява:Eyvind.JPG|90px|Эйвінд Юнсан]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Эйвінд Юнсан]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За апавядальнае мастацтва, якое прадбачыць прастору і час і служыць волі {{oq|en|For a narrative art, far-seeing in lands and ages, in the service of freedom}} {{канец цытаты}} |rowspan="2"|<ref name="Literature1974">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1974/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1974 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[Выява:Harry Martinson 001.tiff|90px|Хары Марцінсан]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Хары Эдмунд Марцінсан|Хары Марцінсан]]<br /><small>(1/2 прэміі)</small> | {{пачатак цытаты}} За творчасць, у якой ёсць усё — ад кроплі расы да космасу {{oq|en|For writings that catch the dewdrop and reflect the cosmos}} {{канец цытаты}} |- | [[1975]] | [[Выява:Eugenio Montale.jpg|90px|Эўджэніа Мантале]] | {{сцяг|Італія}} [[Эўджэніа Мантале]] | {{пачатак цытаты}} За выбітныя дасягненні ў паэзіі, вызначаныя велізарнай пранікнёнасцю і асвятленнем праўдзівага, без ілюзій, погляду на жыццё {{oq|en|For his distinctive poetry which, with great artistic sensitivity, has interpreted human values under the sign of an outlook on life with no illusions}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1975">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1975/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1975 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1976]] | [[Выява:Saul Bellow (Herzog portrait).jpg|90px|Сол Белау]] | {{сцяг|ЗША}} [[Сол Белау]] | {{пачатак цытаты}} За гуманізм і тонкі аналіз сучаснай культуры, якія спалучаюцца ў яго творчасці {{oq|en|For the human understanding and subtle analysis of contemporary culture that are combined in his work}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1976">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1976/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1976 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1977]] | [[Выява:Vicentealeixandre.jpg|90px|Вісентэ Алейксандрэ]] | {{сцяг|Іспанія}} [[Вісентэ Алейксандрэ]] | {{пачатак цытаты}} За выбітную паэтычную творчасць, якая адлюстроўвае становішча чалавека ў космасе і сучасным грамадстве і ў той жа час уяўляе сабой велічнае сведчанне адраджэння традыцый іспанскай паэзіі ў перыяд паміж сусветнымі войнамі {{oq|en|For a creative poetic writing which illuminates man's condition in the cosmos and in present-day society, at the same time representing the great renewal of the traditions of Spanish poetry between the wars}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1977">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1977/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1977 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1978]] | [[Выява:Dan Hadani collection (990044399930205171).jpg|90px|Ісаак Башэвіс Зінгер]] | {{сцяг|ЗША}} {{сцяг|Польшча}} [[Ісаак Башэвіс Зінгер]] | {{пачатак цытаты}} За эмацыйнае мастацтва аповеда, якое, ідучы сваімі каранямі ў польска-яўрэйскія культурныя традыцыі, уздымае вечныя пытанні {{oq|en|For his impassioned narrative art which, with roots in a Polish-Jewish cultural tradition, brings universal human conditions to life}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1978">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1978/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1978 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1979]] | [[Выява:Odysseas Elytis 1974.jpg|90px|Адысеяс Элітыс]] | {{сцяг|Грэцыя}} [[Адысеяс Элітыс]] | {{пачатак цытаты}} За паэтычную творчасць, якая ў рэчышчы грэчаскай традыцыі, з пачуццёвай сілай і інтэлектуальнай праніклівасцю малюе змаганне сучаснага чалавека за волю і незалежнасць {{oq|en|For his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1979">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1979/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1979 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1980]] | [[Выява:Czeslaw Milosz 3 ap.tif|90px|Чэслаў Мілаш]] | {{сцяг|Польшча}} {{сцяг|ЗША}} [[Чэслаў Мілаш]] | {{пачатак цытаты}} Хто з бескампраміснай дальнабачнасцю агучвае адкрыты стан чалавека ў свеце жорсткіх канфліктаў {{oq|en|Who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1980">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1980/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1980 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1981—1990 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1981]] | [[Выява:Elias Canetti 2.jpg|90px|Эліяс Канеці]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эліяс Канеці]] | {{пачатак цытаты}} За творы, адзначаныя шырокім даляглядам, багаццем ідэй і мастацкай сілай {{oq|en|For writings marked by a broad outlook, a wealth of ideas and artistic power}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1981">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1981/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1981 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1982]] | [[Выява:Gabriel Garcia Marquez.jpg|90px|Габрыэль Гарсія Маркес]] | {{сцяг|Калумбія}} [[Габрыэль Гарсія Маркес]] | {{пачатак цытаты}} За раманы і аповеды, у якіх фантазія і рэальнасць, злучаючыся, адлюстроўваюць жыццё і канфлікты цэлага кантынента {{oq|en|For his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1982">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1982/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1982 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1983]] | [[Выява:William Golding 1983.jpg|90px|Уільям Голдынг]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Уільям Голдынг]] | {{пачатак цытаты}} За яго раманы, якія з празорлівасцю рэалістычнага апавядання і разнастайнасцю і ўніверсальнасцю міфа асвятляюць становішча чалавека ў сучасным свеце {{oq|en|For his novels which, with the perspicuity of realistic narrative art and the diversity and universality of myth, illuminate the human condition in the world of today}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1983">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1983/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1983 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1984]] | [[Выява:Jaroslav Seifert 1981 foto Hana Hamplová.jpg|90px|Яраслаў Сейферт]] | {{сцяг|Чэхаславакія}} [[Яраслаў Сейферт]] | {{пачатак цытаты}} За паэзію, якая надзелена свежасцю, пачуццёвасцю і багатай вынаходлівасцю, што дае вызваленчы вобраз нязломнага духу і шматграннасці чалавека {{oq|en|For his poetry which endowed with freshness, sensuality and rich inventiveness provides a liberating image of the indomitable spirit and versatility of man}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1984">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1984/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1984 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1985]] | [[Выява:Claude Simon 1967.jpg|90px|Клод Сімон]] | {{сцяг|Францыя}} [[Клод Сімон]] | {{пачатак цытаты}} Хто ў сваім рамане спалучае творчасць паэта і мастака з паглыбленым усведамленнем часу ў адлюстраванні чалавечага стану {{oq|en|Who in his novel combines the poet's and the painter's creativeness with a deepened awareness of time in the depiction of the human condition}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1985">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1985/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1985 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1986]] | [[Выява:WoleSoyinka2015 (cropped).jpg|90px|Воле Шайінка]] | {{сцяг|Нігерыя}} [[Воле Шайінка]] | {{пачатак цытаты}} Хто ў шырокай культурнай перспектыве і з паэтычным адценнем фармуе драму існавання {{oq|en|Who in a wide cultural perspective and with poetic overtones fashions the drama of existence}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1986">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1986/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1986 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1987]] | [[Выява:Joseph Brodsky 1988.jpg|90px|Іосіф Бродскі]] | {{сцяг|ЗША}} [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] | {{пачатак цытаты}} За ўсёахопную творчасць, прасякнутую выразнасцю думкі і палкасцю паэзіі {{oq|en|For an all-embracing authorship, imbued with clarity of thought and poetic intensity}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1987">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1987/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1987 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1988]] | [[Выява:Naguib Mahfouz HR.jpg|90px|Нагіб Махфуз]] | {{сцяг|Егіпет}} [[Нагіб Махфуз]] | {{пачатак цытаты}} Які дзякуючы сваім творам, багатым на нюансы — то празорліва рэалістычным, то задзірліва неадназначным, — сфармаваў арабскае апавядальнае мастацтва, што ўжываецца да ўсяго чалавецтва {{oq|en|Who, through works rich in nuance - now clear-sightedly realistic, now evocatively ambiguous - has formed an Arabian narrative art that applies to all mankind}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1988">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1988/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1988 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1989]] | [[Выява:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|90px|Каміла Хасэ Села]] | {{сцяг|Іспанія}} [[Каміла Хасэ Села]] | {{пачатак цытаты}} За выразную і магутную прозу, якая спачувальна і чулліва апісвае чалавечыя слабасці {{oq|en|For a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1989">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1989/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1989 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1990]] | [[Выява:Paz0.jpg|90px|Актавіа Пас]] | {{сцяг|Мексіка}} [[Актавіа Пас]] | {{пачатак цытаты}} За палкія ўсёахопныя творы, адзначаныя пачуццёвым інтэлектам і гуманістычнай цэльнасцю {{oq|en|For impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1990">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1990/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1990 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 1991—2000 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[1991]] | [[Выява:Nadine Gordimer 01.JPG|90px|Надзін Гордымер]] | {{сцяг|ПАР|1928}} [[Надзін Гордымер]] | {{пачатак цытаты}} За тое, што сваім пышным эпасам прынесла велізарную карысць чалавецтву {{oq|en|Who through her magnificent epic writing has - in the words of Alfred Nobel - been of very great benefit to humanity}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1991">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1991/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1991 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1992]] | [[Выява:Derek Walcott.jpg|90px|Дэрэк Уолкат]] | {{сцяг|Сент-Люсія|1979}} [[Дэрэк Уолкат]] | {{пачатак цытаты}} За яркую паэтычную творчасць вялікай яркасці, падмацаванай гістарычным бачаннем у выніку мультыкультурнай прыхільнасці {{oq|en|For a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1992">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1992/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1992 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1993]] | [[Выява:Toni Morrison.jpg|90px|Тоні Морысан]] | {{сцяг|ЗША}} [[Тоні Морысан]] | {{пачатак цытаты}} Хто ў раманах, якія адрозніваюцца дальнабачнай сілай і паэтычным значэннем, дае жыццё істотнаму аспекту амерыканскай рэчаіснасці {{oq|en|Who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1993">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1993 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1994]] | [[Выява:Paris - Salon du livre 2012 - Kenzaburō Ōe - 003.jpg|90px|Кэндзабура Оэ]] | {{сцяг|Японія}} [[Кэндзабура Оэ]] | {{пачатак цытаты}} За тое, што ён з паэтычнай сілай стварыў выдуманы свет, у якім рэальнасць і міф, яднаючыся, уяўляюць трывожную карціну сённяшніх чалавечых нягод {{oq|en|Who with poetic force creates an imagined world, where life and myth condense to form a disconcerting picture of the human predicament today}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1994">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1994/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1994 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1995]] | [[Выява:Seamus Heaney (cropped).jpg|90px|Шэймас Хіні]] | {{сцяг|Ірландыя}} [[Шэймас Хіні]] | {{пачатак цытаты}} За лірычную прыгажосць і этычную глыбіню паэзіі, што адчыняе перад намі дзіўныя будні і якая ажыўляе мінулае {{oq|en|For works of lyrical beauty and ethical depth, which exalt everyday miracles and the living past}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1995">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1995/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1995 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1996]] | [[Выява:Wisława Szymborska 2009.10.23 (1).jpg|90px|Віслава Шымборска]] | {{сцяг|Польшча}} [[Віслава Шымборска]] | {{пачатак цытаты}} За паэзію, якая з іранічнай дакладнасцю дазваляе гістарычнаму і біялагічнаму кантэксту выявіцца ў фрагментах чалавечай рэальнасці {{oq|en|For poetry that with ironic precision allows the historical and biological context to come to light in fragments of human reality}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1996">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1996/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1996 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1997]] | [[Выява:Dario Fo portrait.jpg|90px|Дарыа Фо]] | {{сцяг|Італія}} [[Дарыа Фо]] | {{пачатак цытаты}} За тое, што ён, пераймаючы сярэднявечным блазнам, ганіць уладу і аўтарытэт і бароніць годнасць прыгнечаных {{oq|en|Who emulates the jesters of the Middle Ages in scourging authority and upholding the dignity of the downtrodden}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1997">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1997/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1997 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1998]] | [[Выява:JSJoseSaramago.jpg|90px|Жазэ Сарамагу]] | {{сцяг|Партугалія}} [[Жазэ Сарамагу]] | {{пачатак цытаты}} Хто з прыпавесцямі, падмацаванымі ўяўленнем, спачуваннем і іроніяй, пастаянна дазваляе нам яшчэ раз спасцігнуць няўлоўную рэальнасць {{oq|en|Who with parables sustained by imagination, compassion and irony continually enables us once again to apprehend an elusory reality}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1998">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1998/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1998 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[1999]] | [[Выява:Günter Grass, 2004.jpg|90px|Гюнтэр Грас]] | {{сцяг|Германія}} [[Гюнтэр Грас]] | {{пачатак цытаты}} Чые вясёлыя чорныя байкі адлюстроўваюць забыты твар гісторыі {{oq|en|Whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature1999">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1999/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 1999 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2000]] | [[Выява:Gao Xingjian (2012, cropped).jpg|90px|Гаа Сінцянь]] | {{сцяг|Францыя}} [[Гаа Сінцянь]] | {{пачатак цытаты}} За твор усеагульнай абгрунтаванасці, горкага разумення і моўнай вынаходлівасці, які адкрыў новыя шляхі для кітайскага рамана і драматургіі {{oq|en|For an œuvre of universal validity, bitter insights and linguistic ingenuity, which has opened new paths for the Chinese novel and drama}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2000">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2000/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2000 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 2001—2010 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[2001]] | [[Выява:VS Naipaul 2016 Dhaka (cropped).jpg|90px|Відзьядхар Найпал]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал|Відзьядхар Найпал]] | {{пачатак цытаты}} За непахісную сумленнасць, што прымушае нас задумацца над фактамі, якія абмяркоўваць звычайна не прынята {{oq|en|For having united perceptive narrative and incorruptible scrutiny in works that compel us to see the presence of suppressed histories}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2001">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2001/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2001 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2002]] | [[Выява:Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg|90px|Імрэ Кертэс]] | {{сцяг|Венгрыя}} [[Імрэ Кертэс]] | {{пачатак цытаты}} За тое, што ў сваёй творчасці Кертэс дае адказ на пытанне пра тое, як індывід можа працягваць жыць і думаць у эпоху, калі грамадства ўсё актыўней падначальвае сабе асобу {{oq|en|For writing that upholds the fragile experience of the individual against the barbaric arbitrariness of history}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2002">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2002/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2002 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2003]] | [[Выява:J.M. Coetzee.JPG|90px|Джон Кутзее]] | {{сцяг|ПАР}} [[Джон Максвел Кутзее|Джон Кутзее]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне незлічонай колькасці абліччаў дзіўных сітуацый з удзелам чужых {{oq|en|Who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2003">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2003/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2003 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2004]] | [[Выява:Elfriede jelinek 2004 small.jpg|90px|Эльфрыдэ Елінек]] | {{сцяг|Аўстрыя}} [[Эльфрыдэ Елінек]] | {{пачатак цытаты}} За яе музычную плынь галасоў і водгаласкаў у раманах і п’есах, якія з незвычайным моўным запалам раскрываюць абсурднасць сацыяльных клішэ і іх падпарадкавальную сілу {{oq|en|For her musical flow of voices and counter-voices in novels and plays that with extraordinary linguistic zeal reveal the absurdity of society's clichés and their subjugating power}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2004">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2004/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2004 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2005]] | [[Выява:Pinterfoto cropped2.jpg|90px|Гаральд Пінтэр]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Гаральд Пінтэр]] | {{пачатак цытаты}} За тое, што ў сваіх п’есах прыадчыняе прорву, што ляжыць пад мітуснёй штодзённасці, і ўрываецца ў катавальні прыгнёту {{oq|en|Who in his plays uncovers the precipice under everyday prattle and forces entry into oppression's closed rooms}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2005">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2005/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2005 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2006]] | [[Выява:Orhan Pamuk 2009 Shankbone.jpg|90px|Архан Памук]] | {{сцяг|Турцыя}} [[Архан Памук]] | {{пачатак цытаты}} За тое, што ў пошуках меланхалічнай душы роднага горада знайшоў новыя знакі для сутыкнення і перапляцення культур {{oq|en|Who in the quest for the melancholic soul of his native city has discovered new symbols for the clash and interlacing of cultures}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2006">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2006/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2006 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2007]] | [[Выява:Doris Lessing 3.jpg|90px|Дорыс Лесінг]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Дорыс Лесінг]] | {{пачатак цытаты}} Тая эпістка жаночага досведу, якая са скептыцызмам, агнём і далягляднай сілай падвяргае ўважліваму агляду падзеленую цывілізацыю {{oq|en|That epicist of the female experience, who with scepticism, fire and visionary power has subjected a divided civilisation to scrutiny}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2007">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2007/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2007 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2008]] | [[Выява:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|90px|Гюстаў ле Клезіё]] | {{сцяг|Францыя}} {{сцяг|Маўрыкій}} [[Жан-Мары Гюстаў ле Клезіё|Гюстаў ле Клезіё]] | {{пачатак цытаты}} Аўтар новых адыходаў, паэтычных прыгод і пачуццёвага экстазу, даследчык чалавецтва, якое знаходзіцца за межамі і ніжэй пануючай цывілізацыі {{oq|en|Author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2008">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2008/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2008 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2009]] | [[Выява:Herta Müller (2019).jpg|90px|Герта Мюлер]] | {{сцяг|Германія}} [[Герта Мюлер]] | {{пачатак цытаты}} Хто з засяроджанасцю ў паэзіі і шчырасцю ў прозе апісвае жыццё бяздольных {{oq|en|Who, with the concentration of poetry and the frankness of prose, depicts the landscape of the dispossessed}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2009">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2009/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2009 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2010]] | [[Выява:Mario Vargas Llosa.jpg|90px|Марыа Варгас Льёса]] | {{сцяг|Перу}} [[Марыа Варгас Льёса]] | {{пачатак цытаты}} За картаграфію структуры ўлады і яркія выявы супраціву, паўстанні і паразы індывіда {{oq|en|For his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2010">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2010/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2010 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 2011—2020 === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[2011]] | [[Выява:Tomas Tranströmer 2014.jpg|90px|Тумас Транстромер]] | {{сцяг|Швецыя}} [[Тумас Транстромер]] | {{пачатак цытаты}} За дакладныя і багатыя выявы, якія далі чытачам па-новаму зірнуць на рэальны мір {{oq|en|Because, through his condensed, translucent images, he gives us fresh access to reality}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2011">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2011/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2011 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2012]] | [[Выява:MoYan Hamburg 2008.jpg|90px|Мо Янь]] | {{сцяг|КНР}} [[Мо Янь]] | {{пачатак цытаты}} За яго агаламшальны рэалізм, які яднае народныя казкі з сучаснасцю {{oq|en|Who with hallucinatory realism merges folk tales, history and the contemporary}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2012">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2012/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2012 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2013]] | [[Выява:Alice Munro.jpg|90px|Эліс Манро]] | {{сцяг|Канада}} [[Эліс Манро]] | {{пачатак цытаты}} Майстру сучаснага кароткага аповеда {{oq|en|Мaster of the contemporary short story}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2013">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2013/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2013 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2014]] | [[Выява:Patrick Modiano 6 dec 2014 - 22.jpg|90px|Патрык Мадыяно]] | {{сцяг|Францыя}} [[Патрык Мадыяно]] | {{пачатак цытаты}} За мастацтва памяці, з дапамогай якога ён расказаў пра самыя неспасціжныя чалавечыя лёсы і жыццёвы свет акупацыі {{oq|en|for the art of memory with which he has evoked the most ungraspable human destinies and uncovered the life-world of the occupation}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2014">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2014/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2014 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2015]] | [[Выява:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|90px|Святлана Алексіевіч]] | {{сцяг|Беларусь}} [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] | {{пачатак цытаты}} За яе шматгалосую творчасць — помнік пакуце і мужнасці нашага часу {{oq|en|for her polyphonic writings, a monument to suffering and courage in our time}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2015">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2015/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2015 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2016]] | [[Выява:Bob Dylan - Azkena Rock Festival 2010 2.jpg|90px|Боб Дылан]] | {{сцяг|ЗША}} [[Боб Дылан]] | {{пачатак цытаты}} За стварэнне новых паэтычных выразаў у вялікай амерыканскай песеннай традыцыі {{oq|en|for having created new poetic expressions within the great American song tradition}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2016">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2016/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2016 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2017]] | [[Выява:Kazuo Ishiguro by Kubik.JPG|90px|Кадзуа Ісігура]] | {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Кадзуа Ісігура]] | {{пачатак цытаты}} Які ў раманах вялікай эмацыйнай сілы адкрыў прорву пад нашым ілюзорным пачуццём сувязі са светам {{oq|en|who, in novels of great emotional force, has uncovered the abyss beneath our illusory sense of connection with the world}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2017">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2017/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2017 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2018]] | [[Выява:Olga Tokarczuk-9739.jpg|90px|Вольга Такарчук]] | {{сцяг|Польшча}} [[Вольга Такарчук]]<ref group="заўв" name="год">Прэмія была ўручана ў 2019 годзе.</ref>'''<br /> | {{пачатак цытаты}} За апавядальнае ўяўленне, якое з энцыклапедычным запалам уяўляе скрыжаванне меж як форму жыцця {{oq|en|for a narrative imagination that with encyclopedic passion represents the crossing of boundaries as a form of life}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2018">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2018/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2018 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2019]] | [[Выява:Peter-handke.jpg|90px|Петэр Гандке]] | {{сцяг|Аўстрыя}} [[Петэр Гандке]] | {{пачатак цытаты}} За ўплывовую працу, якая з дапамогай моўнай вынаходлівасці даследавала перыферыю і спецыфіку чалавечага досведу {{oq|en|for an influential work that with linguistic ingenuity has explored the periphery and the specificity of human experience}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2019">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2019 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2020]] | [[Выява:Louise Glück circa 1977.jpg|90px|Луіза Глюк]] | {{сцяг|ЗША}} [[Луіза Глюк]] | {{пачатак цытаты}} За беспамылковы паэтычны голас, які сваёй строгай прыгажосцю робіць індывідуальнае існаванне ўніверсальным {{oq|en|for her unmistakable poetic voice that with austere beauty makes individual existence universal}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2020">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2020 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} === 2021—… === {| class="wide" !Год !Партрэт !Краіна, лаўрэат !Абгрунтаванне ўзнагароды !# |- | [[2021]] | [[Файл:Abdulrazak Gurnah 2022 (cropped2).jpg|90px|Абдулразак Гурна]] | {{сцяг|Танзанія}} [[Абдулразак Гурна]] | {{пачатак цытаты}} За яго бескампраміснае і спачувальнае даследаванне наступстваў каланіялізму і лёсу бежанца ў прорве паміж культурамі і кантынентамі {{oq|en|For his uncompromising and compassionate penetration of the effects of colonialism and the fate of the refugee in the gulf between cultures and continents}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2021">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2021 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2022]] | [[Файл:Annie Ernaux al Salone del Libro.jpg|90px|Анні Эрно]] | {{сцяг|Францыя}} [[Анні Эрно]] | {{пачатак цытаты}} За мужнасць і клінічную вастрыню, з якімі яна раскрывае карані, адчужанасць і калектыўныя абмежаванні асабістай памяці {{oq|en|For the courage and clinical acuity with which she uncovers the roots, estrangements and collective restraints of personal memory}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2022">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2022 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2023]] | [[Файл:Jon Fosse (cropped).jpg|90px|Юн Фосэ]] | {{сцяг|Нарвегія}} [[Юн Фосэ]] | {{пачатак цытаты}} За наватарскія п’есы і прозу, у якіх ён "даваў голас невыказнаму {{oq|en|For his innovative plays and prose which give voice to the unsayable}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2023">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2023/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2023 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2024]] | [[Файл:HanKang.jpg|90px|Хан Ган]] | {{сцяг|Паўднёвая Карэя}} [[Хан Ган]] | {{пачатак цытаты}} За яе насычаную паэтычную кампазіцыю, якая супрацьстаіць гістарычным траўмам і раскрывае далікатнасць чалавечага жыцця {{oq|en|For her intense poetic prose that confronts historical traumas and exposes the fragility of human life}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2024">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2024 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |- | [[2025]] | [[Файл:Krasznahorkai_László_portrait.jpg|90px|Ласла Краснагаркаі]] | {{сцяг|Венгрыя}} [[Ласла Краснагаркаі]] | {{пачатак цытаты}} За яго пераканаўчую і празорлівую творчасць, якая ва ўмовах апакаліптычнага жаху зноў пацвярджае сілу мастацтва {{oq|en|For his compelling and visionary oeuvre that, in the midst of apocalyptic terror, reaffirms the power of art}} {{канец цытаты}} |<ref name="Literature2024">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/|title=Нобелеўская прэмія па літаратуры 2024 года |author= |website=nobleprize.org |publisher=The Official Web Site of the Nobel Prize}}</ref> |} == Цікавыя факты == * Два чалавекі адмовіліся ад Нобелеўскай прэміі па літаратуры: у 1958 годзе — Барыс Пастэрнак, «Спачатку прыняў, а потым па прычыне пераследу ўладаў сваёй краіны (Савецкага Саюза) адмовіўся ад прэміі»; у 1964 годзе — Жан-Поль Сартр, адмовіўся ад прэміі, таму што ён паслядоўна адмаўляўся ад усіх афіцыйных узнагарод<ref name="facts" />. * На сённяшні дзень самым маладым лаўрэатам прэміі з’яўляецца Рэдзьярд Кіплінг, найбольш вядомы па «Кнізе джунгляў», якому ў 1907 годзе быў 41 год, калі яму была прысуджана літаратурная прэмія. Найстарэйшым лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па літаратуры на сённяшні дзень з’яўляецца Дорыс Лесінг, якой у 2007 годзе было 88 гадоў<ref name="facts" />. * У 1931 годзе Нобелеўская прэмія па літаратуры была прысуджана Эрыку Карлфельту пасмяротна. З 1974 года Статут Нобелеўскага фонду прадугледжвае, што Нобелеўская прэмія не можа прысуджацца пасмяротна, калі толькі смерць не наступіла пасля абвяшчэння Нобелеўскай прэміі<ref name="facts">{{cite web|title=Facts on the Nobel Prize in Literature|url=https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-literature/|publisher=[[Нобелеўскі фонд]]|accessdate=2021-12-23}}</ref>. * Пры ўручэнні прэміі вядомы толькі імёны лаўрэатаў. Усе іншыя намінацыі і меркаванні чальцоў Нобелеўскага камітэта па літаратуры трымаюцца ў сакрэце цягам {{num|50|гадоў}}<ref name="facts" />. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} {{зноскі|4}} == Спасылкі == {{commonscat|Nobel laureates in Literature}} * [http://www.kva.se/en/ Афіцыйны сайт Шведскай каралеўскай акадэміі навук] * [http://nobelprize.org/ Афіцыйны сайт Фонду Нобеля] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html Нобелеўскія лаўрэаты] на сайце Nobelprize.org {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нобелеўская прэмія}} {{Нобелеўская прэмія па літаратуры}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Спісы лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Літаратура]] jsl53bigkjzsyup7q81958vhaxenyxp 100 658977 5180610 5177868 2026-08-13T15:51:34Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5180610 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|2026-08-13T04:55:31Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні|2026-08-09T13:52:52Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудзі Бонд|2026-08-04T05:22:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Глен Хансард|2026-08-03T13:00:14Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Амаль што ўдалы план|2026-08-03T06:50:47Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маргарэта Хааген|2026-08-02T05:20:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Адысея (фільм, 2026)|2026-07-30T21:27:07Z|Цімур}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e7gfjbtc80dp6vh6oy20wijyhnkhrb8 0 666274 5180459 3767855 2026-08-13T12:52:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180459 wikitext text/x-wiki '''Прызыў студэнтаў ва Узброеныя Сілы СССР (1980-я гады)''' — пазбаўленне значнай часткі студэнтаў дзённых аддзяленняў ВНУ СССР традыцыйна прадастаўляемай адтэрміноўкі<ref>[https://zakonbase.ru/content/base/35903 Закон СССР от 12 октября 1967 года «О всеобщей воинской обязанности»]</ref> ад прызыву ва Узброеныя сілы СССР да завяршэння навучання і накіраванне гэтай катэгорыі грамадзян на ваенную службу на агульных падставах радавымі ў [[Савецкая Армія|Савецкую армію]], памежныя, [[унутраныя войскі]] або матросамі ў [[Ваенна-марскі флот СССР|Ваенна-марскі флот]]. == Гісторыя == [[Файл:11 ОЭ. в.ч. 10422. Весна 1989. Профсоюзы.jpg|thumb|left|210px|Матросы вясновага прызыву 1986 года ў адным з падраздзяленняў [[Воінская часць|в/ч]] 10422 [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР|КЧФ]]: з 11 чалавек сямёра — студэнты з [[Масква|Масквы]], а таксама з [[Мінск]]а, [[Тула|Тулы]] і іншых гарадоў]] Прававой базай мерапрыемстваў сталі уведзеныя ў канцы 1980 года<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_10562.htm |title=Указ Президиума Верховного Совета СССР от 17 декабря 1980 года № 3535-X «О внесении изменений и дополнений в Закон СССР „О всеобщей воинской обязанности“» |access-date=25 снежня 2020 |archive-date=11 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311203009/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_10562.htm |url-status=dead }}</ref> змены ў Закон СССР аб усеагульным воiнскiм абавязку, якія дзейнічалі па 1989 год<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_15552.htm |title=Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10 апреля 1989 года № 10290-XI «О внесении изменений в закон СССР „О всеобщей воинской обязанности“» |access-date=25 снежня 2020 |archive-date=12 студзеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112155953/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_15552.htm |url-status=dead }}</ref>. Змены прадугледжвалі захаванне адтэрміноўкі толькі ў ВНУ з «пераліку, што зацвярджаецца Саветам Мiнiстраў СССР па прадстаўленні Дзяржплана СССР і Міністэрства абароны СССР», што хаатызавала сітуацыю і перавяло найважнейшае пытанне аб прызыўніках-студэнтах з нормы закона ў плоскасць узгаднення з боку міністэрстваў. Мерапрыемствы дазволілі вырашыць праблему камплектавання Узброеных Сіл ва ўмовах дэмаграфічнай ямы прызыўнога кантынгента, а таксама [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]]. Пры гэтым яны сур’ёзна падарвалі кадравы патэнцыял краіны (знізілася кваліфікацыя выпускнікоў, у інстытуты не вярнулася 15-20 % адслужыўшых), а для многіх салдат-студэнтаў гэта прывяло да цяжка ўзнаўляльных прафесійных і асабістых страт. На практыцы, да восені 1982 года студэнты ня прызываліся; далей, па 1984 год, адтэрміноўкі паступова адмяняліся ва ўсё большай частцы ВНУ, у тым ліку нават у ты, дзе былі ваенныя кафедры, а затым, па вясну 1988 года, адбыліся масавыя прызывы студэнтаў-мужчын амаль з усіх вышэйшых навучальных устаноў СССР. Маштаб ахопу змяняўся ад асобных выпадкаў ў 1982 і 1989 гадах да 80-85 % (а калі выключыць тых, якія мелі адтэрміноўку па не звязаных са статусам студэнта прычынах, то амаль 100 %) у максімуме прызыву (1987 год). З 1985 года вызваленымі ад прызыву заставаліся адзінкавыя ВНУ і факультэты, спіс якіх вар’іраваўся і не публікаваўся. Часцей за ўсё навучэнцы адпраўляліся служыць пасля першага або другога курсу. Тэрмін складаў 2 гады ў сухапутных войсках або 3 гады на флоце, але да пачатку восені 1989 года ўсіх студэнтаў звольнілі ў запас<ref>[http://www.balagurov.com/misc/politeh/artefacts/postanovlenie_vs_sssr_1989_07_11.php Постановление Верховного Совета СССР от 11 июля 1989 года № 211-1 «Об увольнении с действительной военной службы отдельных категорий военнослужащих срочной службы»]</ref>. == Некаторыя асобы, якія трапілі пад прызыў == Сярод былых студэнтаў, якія адслужылі ў 1980-я гады і пасля якія сталі бачнымі публічнымі фігурамі, — расійскі прадпрымальнік і палітычны дзеяч [[Міхаіл Дзмітрыевіч Прохараў|Міхаіл Прохараў]] (студэнт Маскоўскага фінансавага інстытута), буйны бізнесмен [[Раман Абрамовіч]] (студэнт Ухцінскага індустрыяльнага інстытута, пасля арміі інстытут не скончыў), [[Прэзідэнт Украіны]] ў 2014—2019 гадах [[Пётр Парашэнка]] (студэнт [[Кіеўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]), беларускі палітык і дыпламат [[Валерый Цапкала]] (студэнт [[Беларускі тэхналагічны інстытут|Беларускага тэхналагічнага інстытута]]) і іншыя. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Ваеннае права]] [[Катэгорыя:Вышэйшая адукацыя ў СССР]] [[Катэгорыя:Воінскі абавязак]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Студэнцтва]] [[Катэгорыя:1980-я ў СССР]] oogui2hqjwd8s1ggnbvu3avf3hv47m7 0 668491 5180424 5168307 2026-08-13T12:08:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180424 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021) | частка = | выява = [[File:Protests against the arrest of opposition politician Alexei Navalny. Saint Petersburg, 23 January 2021.jpg|320px]] | апісанне = <center>Пратэстоўцы на Марсавым поле ([[Санкт-Пецярбург]]), 23 студзеня 2021 года</center> | дата = с [[23 студзеня]] [[2021|2021 года]] па [[21 красавіка]] [[2021|2021 года]] | месца = {{Сцягафікацыя|Расія}} (і іншыя краіны){{efn|Уключаючы [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Германія|Германію]], [[Ізраіль]], [[Японія|Японію]], [[Малдова|Малдову]], [[Нідэрланды]], [[Велікабрытанія|Вялікабрытанію]] і іншыя.}} | прычыны = • Арышт Аляксея Навальнага • Публікацыя фільма «[[Палац для Пуціна. Гісторыя найбуйнейшага хабару|Палац для Пуціна]]» | мэты = Вызваленне [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Алексея Навальнага]] і [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]] з СІЗА ** Адстаўка [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] | метады = [[Мітынг|дэманстрацыі]], шэсці, [[мітынг]]і, адзіночныя пікеты, інтэрнэт-актывізм, флэшмоб | вынік = 20 красавіка Аляксея Навальнага абследавалі ў бальніцы<ref>https://openmedia.io/news/n1/eto-uzhe-shag-vperyod-navalnogo-obsledovali-v-grazhdanskoj-bolnice/</ref> | статус = прыпыненыя | саступкі = | бок1 = {{Сцяг|Расія}} '''Ліберальная апазіцыя:'''<br/>[[File:Логотип Фонда борьбы с коррупцией красная кнопка.svg|21px]] Фонд барацьбы з карупцыяй<br/>[[File:Russia of the Future logo.svg|18px]] Расія будучага<br/>[[File:PARNAS logo.svg|23px]] [[Партыя народнай свабоды|ПАРНАС]]<br/>[[File:Yabloko logo 2018.svg|23px]] Яблака<br/>[[File:Open Russia Flag.png|23px]] Адкрытая Расія<br/> Лібертарыянская партыя ---- [[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|23px]] '''Сацыялістычная апазіцыя:'''<br/> [[File:Ejército Zapatista de Liberación Nacional, Flag.svg|23px]] Левы блок<br/>[[File:Flag of the Russian Socialist Movement.svg|23px]] РСР<br/>[[File:Эмблема Марксистской Тенденции (Россия).jpg|23px]] РРП<br/>[[File:Flag of the Left Front.svg|23px]] Левы фронт<br/>[[File:Flag of the United Communist Party.svg|23px]] АКП<br/>[[File:Логотип ЛКСМ.png|23px]] ЛКСМ РФ<br/>{{flagicon image|Flag of Communists of Russia.svg}} КПКР<br/>[[File:Flag of the Russian Communist Workers' Party of the Communist Party of the Soviet Union.svg|23px]] [[Расійская камуністычная рабочая партыя — Расійская партыя камуністаў|РКРП-РПК]] | бок2 = {{Сцяг|Расія}} '''[[Урад Расійскай Федэрацыі|Урад]]'''<br/>{{flagicon image|Flag of the Ministry for Internal Affairs of the Russian Federation (MVD of Russia).svg}} [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]]<br/>{{flagicon image|Flag of the Ministry of Internal Affairs of the Russian Federation.svg}} [[Паліцыя Расіі|Паліцыя]]<br/>{{flagicon image|Flag of National Guard of the Russian Federation.svg}} [[Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі|Расгвардыя]]<br/>[[File:Patch of the OMON.svg|18px]] [[АМАП (Расія)|АМАП]] ---- '''Падтрымка:'''<br/> [[File:ЕдРо (лог).svg|23px]] [[Адзіная Расія]]<br/>[[File:Logotip ONF.svg|23px]] АНФ<br/>[[File:Flag of the Liberal Democratic Party of Russia.svg|23px]] [[ЛДПР]]<br/>[[File:A Just Russia.svg|18px]] [[Справядлівая Расія]]<br/>[[File:Logo of the For Truth (Political party, Russia).svg|18px]] За праўду<br/>[[File:Partia logo new.svg|23px]] [[Радзіма (партыя, Расія)|Радзіма]]<br/>[[File:Флаг партии.jpg|23px]] [[Патрыёты Расіі]] | бок3 = | ключавыяфігуры1 = [[File:Логотип Фонда борьбы с коррупцией красная кнопка.svg|21px]] [[Файл:Russia of the Future logo.svg|18px]] '''[[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]]'''<br/> [[File:Логотип Фонда борьбы с коррупцией красная кнопка.svg|21px]] [[Файл:Russia of the Future logo.svg|18px]] Леанід Волкаў<br/>[[File:Логотип Фонда борьбы с коррупцией красная кнопка.svg|21px]] [[Файл:Russia of the Future logo.svg|18px]] Любоў Собаль<br/>[[File:Yabloko logo 2018.svg|23px]] Мікалай Рыбакоў<br/>[[File:PARNAS logo.svg|23px]] [[Міхаіл Міхайлавіч Касьянаў|Міхаіл Касьянаў]]<br/>[[File:Open Russia Flag.png|23px]] [[Міхаіл Барысавіч Хадаркоўскі|Міхаіл Хадаркоўскі]] | ключавыяфігуры2 = {{flagicon image|Standard of the President of the Russian Federation.svg}} '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]'''<br/>{{сцяг|Расія}} [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіл Мішусцін]]<br/>{{сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]<br/>{{flagicon image|Flag of the Ministry of Internal Affairs of the Russian Federation.svg}} [[Уладзімір Аляксандравіч Калакольцаў|Уладзімір Калакольцаў]]<br/>{{flagicon image|Flag of National Guard of the Russian Federation.svg}} [[Віктар Васільевіч Золатаў|Віктар Золатаў]]<br/>{{сцяг|Расія}} [[Мікалай Платонавіч Патрушаў|Мікалай Патрушаў]]<br />{{flagicon image|Flag_of_Federal_security_service.svg}} [[Аляксандр Васілевіч Бортнікаў|Аляксандр Бортнікаў]] | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = '''23 студзеня:'''<br>110 — 160 тыс. чал.<ref name="mbh_chislo">[https://mbk-news.appspot.com/news/100k-vishli-na-ulici/ В акциях «Свободу Навальному» по всей России приняли участие минимум 110 тысяч человек]. [[МБХ медиа]], 23.01.2021</ref> ** 250 — 300 тыс. чал.<ref>{{Cite news|accessdate=2021-01-24|date=2021-01-24|website=Открытые Медиа|title=На митинги за Навального 23 января вышли больше 250 тысяч человек — глава сети штабов Леонид Волков|url=https://openmedia.io/news/n2/na-mitingi-za-navalnogo-23-yanvarya-vyshli-bolshe-250-tysyach-chelovek-glava-seti-shtabov-leonid-volkov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210130061858/https://openmedia.io/news/n2/na-mitingi-za-navalnogo-23-yanvarya-vyshli-bolshe-250-tysyach-chelovek-glava-seti-shtabov-leonid-volkov/|archivedate=30 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> '''31 студзеня:'''<br> ** 200 — 300 тыс. чал.<ref name = "openmedia3101">{{cite web|author=Роман Варум|url=https://openmedia.io/news/n3/akcii-31-yanvarya-okazalis-sravnimymi-s-pervoj-volnoj-mitingov-v-nekotoryx-gorodax-vyshlo-eshhe-bolshe-lyudej/|title=Акции 31 января оказались сравнимыми с первой волной митингов. В некоторых городах вышло еще больше людей|lang=ru|date=2021-01-31|accessdate=2021-02-03|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201074622/https://openmedia.io/news/n3/akcii-31-yanvarya-okazalis-sravnimymi-s-pervoj-volnoj-mitingov-v-nekotoryx-gorodax-vyshlo-eshhe-bolshe-lyudej/|archivedate=2021-02-01}}</ref> | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = '''23 студзеня:'''<br>4033 чалавек<ref name="ovd_spisok">[https://ovdinfo.org/news/2021/01/23/spisok-zaderzhannyh-na-akciyah-v-podderzhku-alekseya-navalnogo-23-yanvarya-2021-goda Список задержанных на акциях в поддержку Алексея Навального 23 января 2021 года]</ref>, у тым ліку як мінімум 49 журналістаў<br> '''31 студзеня:'''<br>5754 чалавек<ref name="ovd_spisok3101">{{cite web|url=https://ovdinfo.org/news/2021/01/31/spisok-zaderzhannyh-na-akcii-v-podderzhku-alekseya-navalnogo-31-yanvarya-2021-goda|title=Список задержанных на акции в поддержку Алексея Навального 31 января 2021 года|lang=ru|website=[[ОВД-Инфо]]|date=2021-01-31|accessdate=2021-01-31|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210131131803/https://ovdinfo.org/news/2021/01/31/spisok-zaderzhannyh-na-akcii-v-podderzhku-alekseya-navalnogo-31-yanvarya-2021-goda|archivedate=2021-01-31}}</ref>, у тым ліку як мінімум 93 журналіста<ref name="ovd_itogi3101" /><br> '''2 лютага:'''<br>1463 чалавек, у тым ліку як мінімум 19 журналістаў, і больш за 350 чалавек ля будынка Масгарсуда<ref name="ovd_spisok0202">{{cite web|url=https://ovdinfo.org/news/2021/02/02/spisok-zaderzhannyh-v-svyazi-s-sudom-nad-alekseem-navalnym-2-fevralya-2021-goda|title=Список задержанных в связи с судом над Алексеем Навальным 2 февраля 2021 года|lang=ru|website=[[ОВД-Инфо]]|date=2021-02-02|accessdate=2021-02-04|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203235716/https://ovdinfo.org/news/2021/02/02/spisok-zaderzhannyh-v-svyazi-s-sudom-nad-alekseem-navalnym-2-fevralya-2021-goda|archivedate=2021-02-03}}</ref><br> '''14 лютага:''' 19 чалавек<ref name="dw-5022">{{cite web|author=Екатерина Венкина, Павел Мыльников|url=https://www.dw.com/ru/ljubov-silnee-straha-po-rossii-proshli-akcii-v-podderzhku-navalnogo/a-56563472|title=«Любовь сильнее страха»: по России прошли акции в поддержку Навального|lang=ru|website=[[Deutsche Welle]]|date=2021-02-14|accessdate=2021-03-07|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215203841/https://www.dw.com/ru/ljubov-silnee-straha-po-rossii-proshli-akcii-v-podderzhku-navalnogo/a-56563472|archivedate=2021-02-15}}</ref> | страты2 = '''23 студзеня:'''<br> ** Дзясяткі пратэстоўцаў<ref name="postrad">[https://zona.media/article/2021/01/24/moskva-izbitaya «В приемном отделении была атмосфера, как после футбольного матча: все с перевязанными головами». Свидетельства пострадавших 23 января] // [[Медиазона]]</ref> ** Пацярпела 42 супрацоўніка праваахоўных органаў (Масква)<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/10531437 Источник: на акции в центре Москвы пострадали 42 сотрудника правоохранительных органов]</ref> ** 50 журналістаў<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4661089 Протесты 23 января. Главное] // [[Коммерсант]]</ref> '''31 студзеня:'''<br> ** мінімум 51 пратэстуючы<ref name = "ovd_itogi3101" /> | страты3 = | параненыя = | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты ў падтрымку [[Расія|расійскага]] апазіцыйнага лідара [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксея Навальнага]]'''<ref>Таксама вядомыя пад эпітэтамі «Студзеньскія пратэсты», «Мітынгі супраць Пуціна», «Мітынгі за вызваленне Навальнага», «Маршы свабоднай Расіі» і інш.</ref> пачаліся ў студзені [[2021|2021 года]] пасля яго затрымання і размяшчэння ў інтэрнэце дакументальнага фільма-расследавання Фонду барацьбы з карупцыяй «[[Палац для Пуціна. Гісторыя найбуйнейшага хабару]]» з абвінавачваннямі ў [[Карупцыя|карупцыі]] ў адрас расійскага прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. 23 студзеня пратэстныя акцыі прайшлі ў 198 гарадах [[Расія|Расіі]] і 95 гарадах за мяжой<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vk.com/wall-17842936_479208|title=Продолжаем собирать города, где 23 января прошли протестные акции {{!}} BBC News Russian - Русская служба Би-би-си {{!}} ВКонтакте|website=vk.com|accessdate=2021-02-15}}</ref>. Самая масавая акцыя адбылася ў [[Масква|Маскве]]. У ёй, па розных падліках, прынялі ўдзел да 50 тыс. чалавек<ref name=":4">{{Cite news|accessdate=2021-01-29|website=Дождь|title=В ФБК оценили число участников митинга в Москве в 50 тысяч человек|url=https://tvrain.ru/news/v_fbk_otsenili_chislo_uchastnikov_mitinga_v_moskve_v_50_tysjach_chelovek-523193/|author=|date=2021-01-23}}</ref>. Другая хваля пратэстаў прайшла 31 студзеня — 121 акцыя ў Расіі і 65 за мяжой<ref name="bbc55893117">[https://www.bbc.com/russian/features-55893117 «Спичка в сухой траве». Почему протестуют российские регионы и что будет дальше]. [[Русская служба Би-би-си]], 1.02.2021</ref>. 2 лютага былі праведзены акцыі пратэсту перад будынкам Маскоўскага гарадскога суда, дзе праходзіла пасяджэнне па справе Аляксея Навальнага, падчас якога ўмоўнае пакаранне па справе «Іў Рашэ» было заменена на рэальны тэрмін. Пасля заканчэння судовага паседжання стыхійныя масавыя акцыі мелі месца ў Маскве, [[Санкт-Пецярбург]]у і ў многіх іншых гарадах Расіі<ref name="newsru0202" />. У ходзе пратэстаў было затрымана некалькі тысяч чалавек і заведзена некалькі крымінальных спраў супраць удзельнікаў акцый<ref name=":4" />. Колькасць затрыманых стала рэкордным за апошнія гады<ref name="rbc_record3101">[https://www.rbc.ru/politics/31/01/2021/6016e2289a79478685afa46f Правозащитники сообщили о рекордном числе задержанных на акциях в России]. [[РБК]], 31.01.2021</ref>. Па дадзеных «АУС-Інфа», колькасць затрыманых 23 студзеня склала 4 тыс., а 31 студзеня — 5,7 тыс. 4 лютага кіраўнік штабоў Навальнага Леанід Волкаў заявіў аб спыненні мітынгаў зімой у сувязі з арыштамі арганізатараў і аднаўленні іх вясной і летам<ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/news/mitinga_v_blizhajshie_vyhodnye_ne_budet_v_komande_navalnogo_rasskazali_o_dalnejshih_planah-524042/|title=«Митинга в ближайшие выходные не будет». В команде Навального рассказали о дальнейших планах|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-02-04|accessdate=2021-02-04}}</ref>. Аднак ўжо 9 лютага ФБК заявіў аб намерах працягнуць барацьбу з уладамі метадам флэшмобаў, першы з якіх быў запланаваны на 14 лютага. Увечары 14 лютага па закліку Волкава прайшоў флэшмоб «Каханне мацней страху». Акрамя таго, нешматлікія акцыі салідарнасці былі арганізаваны ўдзень у Маскве і Санкт-Пецярбургу. == Перадумовы == {{external media | float = left | width = 20em | video1 = {{YouTube|link=no|id=oRRnj835SdI|title=«Не бойтесь, выходите на улицы»: обращение Навального|logo=1}} {{nobr|(2 хвілін 55 сек)}} }} Са жніўня 2020 года Аляксей Навальны знаходзіўся ў Германіі, дзе праходзіў лячэнне ад наступстваў атручвання. 14 снежня 2020 года выйшла сумеснае расследаванне The Insider, Bellingcat і CNN, у якім сцвярджалася, што замах на Навальнага здзейсніла аператыўная група, якая дзейнічала пад прыкрыццём Інстытута крыміналістыкі ФСБ. Па сцвярджэнні самога Навальнага, дзеянні групы (уключаючы атручванне) курыраваў расійскі прэзідэнт [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]<ref>[https://meduza.io/news/2020/12/15/net-ni-maleyshih-somneniy-chto-putin-upravlyaet-etoy-situatsiey-navalnyy-o-pokushenii-na-nego «Нет ни малейших сомнений, что Путин управляет этой ситуацией». Навальный — о покушении на него] // [[Meduza]]</ref>. 17 студзеня 2021 года Навальны вярнуўся ў Расію і быў адразу ж затрыманы па абвінавачванні ў парушэнні выпрабавальнага тэрміну па справе «Іў Рашэ». 18 студзеня адбылося выязное пасяджэнне суда, паводле рашэння якога Навальны быў арыштаваны на 30 дзён. У той жа дзень ён выпусціў відэазварот, у якім заклікаў сваіх прыхільнікаў выйсці на пратэсты 23 студзеня<ref>[https://meduza.io/news/2021/01/18/navalnyy-prizval-storonnikov-vyhodit-na-ulitsu-ego-shtaby-gotovyat-mitingi-23-yanvarya Навальный призвал сторонников выходить на улицу. Его штабы готовят митинги 23 января] // [[Meduza]]</ref>. На наступны дзень, 19 студзеня, Фонд барацьбы з карупцыяй апублікаваў дакументальны фільм-расследаванне «[[Палац для Пуціна. Гісторыя найбуйнейшага хабару]]», які распавядае пра рэзідэнцыі на мысе Ідакапас, якую ў фільме называюць «Палацам Пуціна». Па сцвярджэнні аўтараў фільма, рэзідэнцыю пабудавалі за кошт складанай карупцыйнай сістэмы, а фактычна яна кантралюецца Уладзімірам Пуціным праз давераных асоб. У фільме сапраўды гэтак жа прысутнічаў заклік Аляксея Навальнага да арганізацыі пратэстных акцый пачынаючы з 23 студзеня: выйсці на цэнтральныя вуліцы расійскіх гарадоў і патрабаваць яго вызвалення. == Перад пратэстамі == '''21 студзеня''' 2021 года ўлады затрымалі некалькі супрацоўнікаў Фонду барацьбы з карупцыяй, а да іншых дадому прыходзілі паліцэйскія<ref name="DW">[https://www.dw.com/ru/kak-vlasti-rf-pytajutsja-ne-dopustit-akcij-v-podderzhku-navalnogo/a-56306691 Как власти РФ пытаются не допустить акций в поддержку Навального] // [[Deutsche Welle]]</ref>. Генеральная пракуратура запатрабавала, каб [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляд]] заблакаваў сайты з заклікамі да ўдзелу ў мітынгу 23 студзеня 2021 года. Раскамнагляд заявіў, што за прыцягненне непаўналетніх на мітынгі могуць быць накладзеныя штрафы на сацыяльныя сеткі<ref name="DW" />. Кіраўніцтва некалькіх расійскіх ВНУ заявіла, што за ўдзел у несанкцыянаваных пратэстах студэнты могуць быць адлічаны або ўнесены ў «чорны спіс дзяржустаноў»<ref name="DW" />. '''22 студзеня''' былі арыштаваныя прэс-сакратар Навальнага Кіра Ярмыш, супрацоўнік аддзела расследаванняў ФБК Георгій Албураў, юрыст ФБК Уладлен Лось. Любоў Собаль была аштрафаваная на 250 тыс. рублёў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/238685|title=Георгия Албурова арестовали на 10 суток|website=The Insider|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Некалькі дзясяткаў чалавек былі затрыманыя і частка з іх арыштаваныя па ўсёй Расіі<ref>{{Cite web|lang=|url=https://meduza.io/feature/2021/01/22/kak-vlast-gotovitsya-k-aktsiyam-v-podderzhku-navalnogo-spisok-zaderzhaniy-i-arestov|title=Как власть готовится к акциям в поддержку Навального. (Очень длинный) список задержаний и арестов Материал обновляется|author=|website=meduza.io|date=22.01.21|publisher=|accessdate=2021-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/01/22/88830-ustranit-do-dnya-iks-karta-zaderzhaniy|title=Устранить до дня икс. Карта задержаний|website=Новая газета - Novayagazeta.ru|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Сетка [[VK]] заблакавала па патрабаванні Генпракуратуры старонкі сустрэч, якія тычацца мітынгаў, запланаваных на 23 студзеня<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-01-22/vkontakte_nachal_blokirovat_informaciyu_o_23_yanvarya|title=«ВКонтакте» начал блокировать информацию о 23 января|website=www.znak.com|accessdate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124102132/https://www.znak.com/2021-01-22/vkontakte_nachal_blokirovat_informaciyu_o_23_yanvarya|archivedate=24 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Паводле паведамлення Раскамнагляда, на падставе патрабаванні Генеральнай пракуратуры [[TikTok]], [[VK]], [[YouTube]] і [[Instagram]] выдалілі ад 17 % да 50 % «інфармацыі, якія ўцягваюць непаўналетніх у небяспечныя для іх жыцця і здароўя супрацьпраўныя дзеянні»<ref>{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/news/rsoc/news73310.htm|title=Социальные сети удаляют призывы к детям участвовать в незаконных массовых акциях|website=Роскомнадзор|accessdate=2021-01-22|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122142500/https://rkn.gov.ru/news/rsoc/news73310.htm|url-status=dead}}</ref>. Следчы камітэт пачаў крымінальную справу аб прыцягненні непаўналетніх да ўдзелу ў няўзгодненых акцыях, тлумачачы свядомую небяспека іх жыцця ў выпадку наведвання гэтых акцый каранавірусам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/22/sk|title=СК возбудил уголовное дело о привлечении несовершеннолетних к участию в несогласованных акциях|website=Медиазона|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Міністэрства асветы заклікала бацькоў засцерагчы дзяцей ад удзелу ў акцыях 23 студзеня<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2021/01/22/855072-minprosvescheniya-prizvalo-roditelei-ogradit-detei-ot-uchastiya-v-aktsiyah-23-yanvarya?utm_source=vk.com&utm_medium=social&utm_campaign=ministerstvo-prosvescheniya-prizvalo-rodite|title=Минпросвещения призвало родителей оградить детей от участия в акциях 23 января|website=Ведомости|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Масавыя рассыланні аб наступствах мітынгаў атрымалі ў шэрагу гарадоў студэнты, бацькі школьнікаў і дашкольнікаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2021/01/21/69714966/|title=Родительские чаты Петербурга гудят от рассылки о последствиях митингов. Интерес к протесту заподозрен у детсадовцев (фото)|website=www.fontanka.ru|date=2021-01-21|accessdate=2021-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-01-22/v_detskih_sadah_chelyabinska_roditelyam_grozyat_otvetstvennostyu_za_uchastie_detey_v_mitingah|title=В детских садах Челябинска родителям грозят ответственностью за участие детей в митингах|website=www.znak.com|accessdate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122170044/https://www.znak.com/2021-01-22/v_detskih_sadah_chelyabinska_roditelyam_grozyat_otvetstvennostyu_za_uchastie_detey_v_mitingah|archivedate=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://orenburg.media/?p=66654|title=В Оренбурге родителям дошкольников пришли предупреждения не пускать детей на митинги|website=Оренбург Медиа - новости Оренбурга и Оренбургской области|accessdate=2021-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.vtomske.ru/news/181927-vuzy-ssuzy-i-detskie-sady-rassylayut-tomicham-preduprejdeniya-iz-za-akcii-navalnogo|title=Вузы, ссузы и детские сады рассылают томичам предупреждения из-за акции Навального|website=vtomske.ru|date=2021-01-22|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Прэс-сакратар прэзідэнта Пуціна Дзмітрый Пяскоў заявіў, што Крэмль лічыць недапушчальнай арганізацыю такіх мерапрыемстваў і «правакаванне ўдзелу ў гэтых акцыях маладых людзей»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4660351|title=Кремль назвал недопустимыми несанкционированные акции 23 января|website=www.kommersant.ru|date=2021-01-22|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Мэр Масквы [[Сяргей Сямёнавіч Сабянін|Сяргей Сабянін]] заклікаў масквічоў не выходзіць на акцыю 23 студзеня з-за распаўсюджвання каранавіруса<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mbk-news.appspot.com/news/sobyanin-prizval/|title=Собянин призвал не выходить на акции в Москве из-за коронавируса – МБХ медиа|website=МБХ медиа|date=2021-01-22|accessdate=2021-01-22}}</ref>. Праз настаўнікаў да вучняў і іх бацькам было перададзена патрабаванне аб недапушчальнасці ўдзелу ў мітынгах непаўналетніх, у суботу навучальныя ўстановы вырашылі праводзіць заняткі нават нягледзячы на ўведзеныя рэжымы аддаленага навучання<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/01/23/88842-mam-chto-takoe-avtozak|title=СЮЖЕТЫ «Мам, что такое автозак?»}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20210122/aktsii-1594183837.html|title=Власти Башкирии призвали родителей не отпускать детей на акции 23 января}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ural56.ru/news/658627/|title=«Это точка невозврата»: глава Бугуруслана записал видеообращение с призывом не отпускать детей на субботний митинг|access-date=25 студзеня 2021|archive-date=30 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130043332/https://www.ural56.ru/news/658627/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://45.ru/text/politics/2021/01/22/69716556/|title=Власти Зауралья просят родителей не отпускать детей на незаконные акции протеста}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4660900|title=Детский омбудсмен Москвы считает недопустимым вовлекать детей в несанкционированные митинги}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/22/01/2021/600ae1cf9a7947854212ca8e|title=Собянин призвал «не подвергать детей риску» на акции 23 января}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2021/01/22/reg-cfo/detskij-ombudsmen-moskvy-vyskazalas-o-manipuliaciiah-soznaniem-detej.html|title=Детский омбудсмен Москвы высказалась о манипуляциях сознанием детей}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/1549554-shkoly-bashkirii-reshili-vozrodit-tematicheskie-subboty-s-23-yanvarya-/|title=Школы Башкирии решили возродить тематические субботы с 23 января}}</ref>.<!-- 23 января в социальных сетях появились фото и видео принудительного удержания учащихся в некоторых учебных заведениях{{значимость факта}}<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/wall-114750_2346404|title=в 32 школе не выпускают учащихся без родителей,в связи с митингом на Азатлык}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tiktok.com/@annaaaaaannaaaaaann/video/6920956318413098242|title=#23 #митинг #краснодар}}</ref>. --> Перад мітынгамі ў інтэрнэт-блогераў з’явілася серыя паведамленняў падобнага ўтрымання з крытыкай Навального і мітынгаў<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-55739486|title=Ставки повысились". Власти России устроили беспрецедентную кампанию против митингов в поддержку Навального|quote=Пользователи соцсетей также обнаружили, что похожие друг на друга видео с критикой Навального за последние дни опубликовали популярные в "Инстаграме" блогеры.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tjournal.ru/internet/325612-instagram-blogerov-zapodozrili-v-kritike-vozvrashcheniya-navalnogo-po-metodichke-tezisy-u-nekotoryh-i-pravda-sovpadayut|title=Инстаграм-блогеров заподозрили в критике возвращения Навального по «методичке». Тезисы у некоторых и правда совпадают}}</ref>. [[Amnesty International]] накіравала пасланне кіраўніку МУС Расіі [[Уладзімір Аляксандравіч Калакольцаў|Уладзіміру Калакольцева]], начальніку ГУ МУС па Маскве Алегу Баранаву, дырэктару Расгвардыі [[Віктар Васільевіч Золатаў|Віктару Золатава]] і начальніку ГУ Росгвардии па Маскве Міхаілу Вераб’ёву, у якім заклікала не перашкаджаць правядзенню мірных акцый 23 студзеня адмовіцца ад неабгрунтаванага прымянення спецсродкаў супраць дэманстрантаў і не перашкаджаць журналістам асвятляць тое, што адбываецца<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/amnesty-prizvala-ne-meshat-akcijam-v-podderzhku-navalnogo/a-56322069|title=Amnesty призвала не препятствовать акциям в поддержку Навального {{!}} DW {{!}} 23.01.2021|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|accessdate=2021-01-23}}</ref>. === Апавяшчэнне уладаў === Пратэсты 23 студзеня 2021 года не былі ўзгодненыя з мясцовымі ўладамі<ref name="soglas">[https://meduza.io/slides/vse-ob-aktsiyah-23-yanvarya Все об акциях 23 января. Как к ним готовятся власти и оппозиция, чего опасаться участникам — и что там с масочным режимом] // [[Meduza]]</ref>. Згодна з федэральнай закона «Аб сходах, мітынгах, дэманстрацыях, шэсцях і пікетаваньня» перад правядзеннем масавых акцый належыць паведаміць мясцовыя ўлады (што нефармальна называецца «узгадненнем»). У дадзеным выпадку выканаць дадзенае патрабаванне было фізічна немагчыма, паколькі апавяшчэнне патрабуецца вырабляць не пазней за 10 дзён да пачатку акцый<ref name="soglas" />. Арганізатары большасці праводзяцца акцый не падавалі заяўку на ўзгадненне пратэстаў 23 студзеня. Акрамя таго, маскоўскія ўлады загадзя паведамілі, што не ўзгодняць правядзенне масавых акцый, са спасылкай на абмежаванне на правядзенне публічных мерапрыемстваў да заканчэння эпідэміі<ref name="opensoglas">[https://openmedia.io/news/n3/moskovskie-vlasti-ne-razreshat-akcii-v-podderzhku-navalnogo-ego-storonniki-namereny-vyxodit-bez-soglasovaniya/ Московские власти не разрешат акции в поддержку Навального. Его сторонники намерены выходить без согласования] // [[Открытые медиа]]</ref>. Кіраўнік маскоўскага штаба Навальнага Алег Сцяпанаў сказаў, што не будзе падаваць заяўку, паколькі «лёс [заяўкі на мітынг] вядомая загадзя»<ref name="opensoglas" />. Для правядзення невялікіх пікетаў па законе патрабуецца паведаміць улады за 3 дні. У тых выпадках, дзе арганізатары гэта зрабілі (напрыклад, у [[Іркуцк]]у), мясцовыя ўлады адмовілі ў правядзенні акцый са спасылкай на [[Распаўсюджванне COVID-19 у Расіі|пандэмію COVID-19]]<ref name="soglas" />. Улады Ейскага раёна спачатку ўзгаднілі правядзенне пікету 31 студзеня, але затым адмовілі, спасылаючыся на эпідэміялагічную абстаноўку<ref>[https://www.yuga.ru/news/455587-vlasti-ejska-soglasovali-miting-v-podderzhku-navalnogo-no-zatem-peredumali/ Власти Ейска согласовали митинг в поддержку Навального, но затем передумали]. 28.01.2021</ref>. == Пратэсты 23 студзеня 2021 года == === Лік пратэстуючых і затрыманых === Па падліках «МБХ медыя», агульная колькасць пратэстуючых ў Расіі склала як мінімум 110 тыс. чалавек, верагодна больш 160 тыс. чалавек. Згодна з заявай кіраўнік сеткі штабоў Навальнага Леаніда Волкава, агульная колькасць пратэстуючых склала 250—300 тыс. чалавек. Найбольш буйныя акцыі пратэсту прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і Екацярынбургу. Паводле ацэнак выданні Reuters у Маскве удзельнічала 40 тыс. пратэстуючых. Па заяве Івана Жданава, дырэктара ФБК, на пратэсты ў Маскве выйшлі 50 тыс. Чалавек, па заяве Міністэрства ўнутраных спраў — 4 тыс. чалавек<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-politics-navalny/police-arrest-over-1000-at-russia-protests-backing-jailed-kremlin-foe-navalny-idUSKBN29R10S|title=Police arrest over 1,000 at Russia protests backing jailed Kremlin foe Navalny|website=[[Рейтер]]|date=2021-01-23|lang=en}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу па розных ацэнках пратэставала 10-20 тыс. чалавек. Дырэктар «Левада-Цэнтра» Леў Гудкоў назваў пратэсты аднымі з самых буйных з часоў [[Пратэсты супраць фальсіфікацыі выбараў у Расіі (2011)|«балотных пратэстаў» 2011—2012 гадоў]], а таксама найбуйнейшымі несанкцыянаванымі пратэстамі за многія годы<ref name="bbcnepug">{{cite web|author=Владимир Дергачев, Ольга Шамина, Анна Рында, Пётр Козлов, Илья Барабанов, Елизавета Фохт|url=https://www.bbc.com/russian/features-55802391|title=«Выросло непуганое поколение»: ответы на главные вопросы о новой волне протестов в России|lang=ru|website=[[BBC]]|date=2021-01-25|accessdate=2021-02-22|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207120554/https://www.bbc.com/russian/features-55802391|archivedate=2021-02-07}}</ref>. На акцыях пратэсту адбываліся масавыя затрыманні ўдзельнікаў. Па дадзеных «АУС-Інфа» за ўсё ў сувязі з пратэстамі было затрымана 4033 чалавека, па дадзеных «[[Meduza|Медузы]]» — 3952 чалавека. Па заяве дзіцячага обмудсмена Ганны Кузнецовай, з іх каля 300 — непаўналетнія (70 у Маскве і каля 30 у Санкт-Пецярбургу)<ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2021/01/23/n_15527432.shtml Около 300 подростков задержаны на незаконных акциях в России]</ref>. Колькасць затрыманых на пратэстах стала найбуйнейшым у гісторыі сучаснай Расіі, да гэтага рэкорд належаў антыкарупцыйным пратэсту 12 чэрвеня 2017 года, калі па Расіі было затрымана 1769 чалавек<ref>[https://meduza.io/news/2021/01/23/na-aktsiyah-protesta-po-vsey-rossii-zaderzhali-bolee-treh-tysyach-chelovek На акциях протеста по всей России задержали более трех тысяч человек] // [[Meduza]]</ref>. У ходзе мітынгаў былі затрыманыя жонка Аляксея Навальнага Юлія Навальнага і яго таварыш Любоў Собаль<ref name="news.ru_zaderzh">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.ru/society/siloviki-zaderzhali-zhenu-alekseya-navalnogo/|title=Силовики задержали жену Алексея Навального|date=2021-01-23}}</ref>. Праз некалькі гадзін Юлію Навальнага адпусцілі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4661077|title=Юлию Навальную отпустили после задержания|date=2021-01-23}}</ref>. === Склад пратэстуючых на акцыі ў Маскве === Апытаныя выданнем The Bell сацыёлагі адзначылі, спасылаючыся на апытанне, праведзены на мітынгу ў Маскве, і на ўласныя назіранні, што асноўная група пратэстуючых знаходзілася ва ўзроставым дыяпазоне 30—35 гадоў, доля асоб, маладзейшых за 18 гадоў была менш за 10 %, доля мужчын — 55 % , доля жанчын — 45 %. Сацыёлагі адзначаюць высокую долю «пачаткоўцаў»: каля траціны пратэстуючых выйшлі на пратэсты ўпершыню<ref name="bbcnepug" /><ref name="thebell-2137">{{cite web|author=Лада Шамардина|url=https://thebell.io/malo-detej-mnogo-zhenshhin-sotsiologi-o-sostave-uchastnikov-aktsii-protesta-23-yanvarya|title=Мало детей, много женщин: социологи о составе участников акции протеста 23 января|lang=ru|website=[[The Bell]]|date=2021-01-25|accessdate=2021-02-22|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210219120455/https://thebell.io/malo-detej-mnogo-zhenshhin-sotsiologi-o-sostave-uchastnikov-aktsii-protesta-23-yanvarya|archivedate=2021-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/news/2021/01/25/167379-issledovanie-bolee-treti-prishedshih-na-pushkinskuyu-ploschad-vpervye-uchastvovali-v-protestnoy-aktsii|title=Исследование: более трети пришедших на Пушкинскую площадь впервые участвовали в протестной акции|website=Новая газета - Novayagazeta.ru|accessdate=2021-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216035932/https://novayagazeta.ru/news/2021/01/25/167379-issledovanie-bolee-treti-prishedshih-na-pushkinskuyu-ploschad-vpervye-uchastvovali-v-protestnoy-aktsii|archivedate=16 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. === Ход пратэстаў === У Маскве АМАП пачаў разгон акцый пратэсту і затрыманні ўдзельнікаў яшчэ да пачатку акцыі. Вечарам невялікі лік пратэстуючых прыйшлі да СІЗА «Матроская цішыня», дзе знаходзіцца Аляксей Навальны, і пачалі скандаваць: «Лёха, выходзь!». Сілавікі сталі іх жорстка затрымліваць і зьбіваць дубінкамі<ref>[https://www.znak.com/2021-01-23/protestuyuchie_sobralis_u_matrosskoy_tishiny_oni_krichat_leha_vyhodi Протестующие собрались у «Матросской тишины». Они кричат: «Лёха, выходи!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124102947/https://www.znak.com/2021-01-23/protestuyuchie_sobralis_u_matrosskoy_tishiny_oni_krichat_leha_vyhodi |date=24 студзеня 2021 }} // Znak.com, 23.01.2021</ref>. У некаторых гарадах Расіі былі адключаныя інтэрнэт і мабільная сувязь. Паведамлялася аб праблемах з сувяззю ў такіх гарадах, як Масква, Санкт-Пецярбург, Краснадар, Цюмень, Чэлябінск, Екацерынбург, Воронеж, Растоў-на-Доне, Казань і Саратаў. Карыстальнікі Twitter у Расіі таксама паведамілі пра праблемы з доступам да сеткі. У Казані 23 студзеня былі зачыненыя станцыі метро «Кремлёвская» і «Плошча Тукая» з-за акцыі пратэсту<ref>[https://www.business-gazeta.ru/news/496599 Первые задержания и закрытые станции метро: в Казани началась акция в поддержку Навального]</ref>. У Чэлябінску з-за вялікай колькасці запытаў перасталі працаваць вулічныя камеры ў цэнтры горада<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-01-23/v_chelyabinske_v_den_akcii_za_navalnogo_vyshli_iz_stroya_ulichnye_kamery_nablyudeniya|title=В Челябинске в день акции за Навального вышли из строя уличные камеры наблюдения|website=www.znak.com|accessdate=2021-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124102337/https://www.znak.com/2021-01-23/v_chelyabinske_v_den_akcii_za_navalnogo_vyshli_iz_stroya_ulichnye_kamery_nablyudeniya|archivedate=24 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. ==== Фатаграфіі і відэа 23 студзеня ==== <gallery class="center" mode="packed" heights="150"> Файл:Pushka 20210123 131658.jpg|Пушкінская плошчу ў Маскве ў 13:17 Файл:Тверской б-р, Пушкинская площадь 20210123 135707.jpg|На Цвярскім бульвары ў 13:57 Файл:Challenge вызов 20210123 140225.jpg|АМАП на Пушкінскай плошчы ў Маскве ў 14:02 Файл:Protesters at the stairs of the Circus.jpg|Пратэстоўцы каля галоўнага ўваходу ў Цырк на Каляровым бульвары ў 18:34 Файл:Шествие в поддержку Алексея Навального, Санкт-Петербург, 2021.01.24 (2).jpg|Шэсце па Неўскаму пр. ў Пецярбургу Файл:2021-01-23 Peter's Square, Lipetsk 01.jpg|Плошчу Пятра Вялікага ў [[Ліпецк]]у Файл:Pro-Navalny Rallies in Kazan (2021-01-23) (11).jpg|Задержания на улице Баумана, Казань|Затрымання на вуліцы Баумана, [[Казань]] Файл:March on Strastnoy boulevard, Moscow, at the protest on the 2021, 23rd of January.webm|Відэа стыхійнага шэсця па Страстным бульвары </gallery> === Сутыкненні з паліцыяй і здарэнні === Па дадзеных «Апалогіі пратэсту», падчас пратэстаў 23 студзеня сілавікі збівалі пратэстуючых у [[Хабараўск]]у, [[Краснаярск]]у, [[Новасібірск]]у, [[Арэнбург|Арэнбурзе]], [[Ульянаўск]]у, [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург]]у. Па дадзеных Медіазоны, ад паліцэйскага гвалту пацярпелі дзясяткі чалавек. Па дадзеных ТАСС, у Маскве пасля акцый пратэсту па медыцынскую дапамогу звярнуліся больш за 40 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-01-25/v_moskve_posle_akcii_v_podderzhku_navalnogo_v_bolnicy_obratilis_bolee_40_chelovek|title=В Москве после акции в поддержку Навального в больницы обратились более 40 человек|website=www.znak.com|accessdate=2021-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126074124/https://www.znak.com/2021-01-25/v_moskve_posle_akcii_v_podderzhku_navalnogo_v_bolnicy_obratilis_bolee_40_chelovek|archivedate=26 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Па паведамленнях выданні Znak.com, у Чыце частка паліцэйскіх адмовілася разганяць мітынг і затрымліваць пратэстоўцаў. Мітынгоўцы крычалі паліцыянтам «Малайцы!». У Маскве адбываліся сутыкненні паміж паліцыяй і дэманстрантамі. Некаторыя ўдзельнікі акцый кідалі ў паліцыянтаў снежкі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.e1.ru/news/spool/news_id-69720151.html|title=По всей стране задержали больше тысячи человек: как идут акции протеста в Москве и Петербурге|date=2021-01-23}}</ref>. Паліцыя ўжыла супраць пратэстоўцаў дубінкі<ref>[https://meduza.io/news/2021/01/23/na-pushkinskoy-ploschadi-v-politseyskih-stali-kidat-snezhki-i-plastikovye-butylki На Пушкинской площади в полицейских стали кидать снежки и пластиковые бутылки], Meduza, 23 января 2021.</ref>. Паводле звестак СМІ, у паліцэйскіх таксама ляцелі бутэлькі, фальшфейеры і дымавыя шашкі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/600c66469a79477000716688|title=Как на протестах в Москве кидали файеры, дымовые шашки и снежки. Видео|website=РБК|accessdate=2021-01-23}}</ref>. Мітынгоўцы, выйшлі на падарожную частку, атачылі падарожны чорны аўтамабіль з сінім пробліскавым маячком, кідаючы ў яго снежкі (пазней высветлілася, што гэта быў аўтамабіль ФСБ). Далей, падышоўшы бліжэй, пратэстоўцы пачалі наносіць па аўтамабілі ўдары нагамі, пагнулі крыло, разбілі шкло і нанеслі цялесныя пашкоджанні кіроўцу<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/600c44dd9a7947650e7e3ae7 Водителю машины с номерами АМР травмировали глаз во время акции протеста]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2021/01/23/eye/ Митингующие выбили глаз водителю автомобиля ФСБ в центре Москвы]. [[Lenta.ru]], 23.01.2021</ref>. Усяго па выніках сутыкненняў пацярпелі трое росгвардейцев, Следчы камітэт пачаў чатыры справы аб нападзе на паліцэйскіх у Маскве<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/01/24/cops/|title=СК возбудил четыре дела о нападении на полицейских в Москве|website=lenta.ru|accessdate=2021-01-24}}</ref><ref>[https://tass.ru/obschestvo/10531415 На Трубной площади в Москве в ОМОН бросили дымовую шашку и распылили газ]</ref>. На мітынгу ў Пецярбургу пацярпеў томскі журналіст Сяргей Колотовкін, пры затрыманні АМАП зламаў яму руку<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-55792750 Удар в живот и драка с ОМОНом. Что известно о резонансных событиях акции Навального] // Русская служба Би-би-си, 25.01.2021</ref><ref>[https://tv2.today/Istorii/Sergey-kolotovkin-zaglyadyvat-v-glaza-omonovcu-bespolezno Сергей Колотовкин: Заглядывать в глаза ОМОНовцу бесполезно]</ref>. Таксама ў Пецярбургу на відэа трапіў эпізод, на якім пратэстуючы наносіць удар у твар самотна стаяў супрацоўніку ДІБДР, збіваючы яго з ног. Які напаў на супрацоўніка ДІБДР ў Пецярбургу гэтым жа днём быў затрыманы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.5-tv.ru/news/328732/napavsij-nasotrudnika-gibdd-vpeterburge-zaderzan/|title=Напавший на сотрудника ГИБДД в Петербурге задержан|author=Нюра Незванова|website=Пятый канал|accessdate=2021-01-24}}</ref>. ==== Інцыдэнт з Маргарытай Юдзіной ==== У Пецярбургу на відэа трапіў эпізод, калі супрацоўнік аператыўнага палка ГУ МУС па Санкт-Пецярбургу і Ленінградскай вобласці ударыў 54-гадовую жанчыну, Маргарыту Юдзіну, нагой у жывот у адказ на яе рэпліку, у выніку чаго тая ўпала і ўдарылася галавой. Пацярпелая была шпіталізавана з страсеннем мозгу ў цяжкім стане, паліцыя пачала службовую праверку<ref>[https://www.znak.com/2021-01-24/peterburzhenka_kotoruyu_pnul_silovik_chuvstvuet_sebya_velikolepno_zayavili_v_skoroy Петербурженка, которую пнул силовик, «чувствует себя великолепно», заявили в скорой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124071343/https://www.znak.com/2021-01-24/peterburzhenka_kotoruyu_pnul_silovik_chuvstvuet_sebya_velikolepno_zayavili_v_skoroy |date=24 студзеня 2021 }}</ref>. Сілавікі адрэагавалі выбачэннем Музыкі Сяргея Барысавіча, начальніка ўпраўлення арганізацыі аховы грамадскага парадку ГУ МУС Санкт-Пецярбурга. Таксама імі было выказана намер звольніць іншага кантрактніка Расгвардыі, які адазваўся аб нанесены ўдар з насмешкай і захапленнем, пракаментаваўшы ўдар словамі «Н**** стаяць у нас на шляху»<ref>[https://lenta.ru/news/2021/01/24/uvolit/ Росгвардейца уволят после насмешки над ударенной силовиком женщиной]. [[Lenta.Ru]], 24.01.2021</ref><ref name="vedomosti855545">[https://www.vedomosti.ru/society/articles/2021/01/26/855545-deputat-hinshtein Депутат Александр Хинштейн проявил нестойкость позиции]. [[Ведомости]], 26.01.2021</ref>. Пазней які ўдарыў Юдзін сілавік папрасіў прабачэння перад Юдзіну, патлумачыўшы, што ў яго «запацела забрала» і ён не бачыў, што адбываецца. Аднак на відэа інцыдэнту відаць, што забрала каскі паднята<ref>[https://www.severreal.org/a/31066512.html «Забрало запотело». Получила ногой в живот, а потом извинения] // Север. Реалии, 24.01.2021</ref>. Юдзіна спачатку сказала, што прабачыла вінаватага, аднак пазней заявіла, што была ашукана і будзе дамагацца прыцягнення сілавіка да адказнасці. 26 студзеня Юдзіна зноў была шпіталізавана ў сувязі з пагаршэннем стану. Каменціруючы гэты эпізод, тэлевядучы [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзімір Салаўёў]] заявіў, што жанчыну «адштурхваюць нагой, упіраючыся ў жывот», назваў гэты выпадак «добра падрыхтаванай правакацыяй» і заявіў пра неабходнасць «узнагародзіць ўсіх супрацоўнікаў праваахоўных органаў, уключаючы гэтага хлопца ў Піцеры»<ref>[https://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/ottalkivajut_nogoj_upirajas_v_zhivot-523359/ «Отталкивают ногой, упираясь в живот». Соловьев назвал «подготовленной провокацией» случай с женщиной, которую ударил омоновец]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 26.01.2021</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2021/01/26/n_15538046.shtml Соловьев счел провокацией ситуацию с избиением петербурженки силовиком]. [[Газета.Ru]], 26.01.2021</ref>. Пры паказе па тэлеканале «[[Расія 1]]» сюжэту «Весткі тыдня» з [[Дзмітрый Канстанцінавіч Кісялёў|Дзмітрыем Кісялёвым]] ад 24.01.2021 з відэа інцыдэнту быў выразаны момант удару. Сам ўдар пры гэтым быў названы «штуршком», а пратэстоўцы былі абвінавачаныя ў тым, што ім патрэбна была «сакральная ахвяра», але «задача не была выкананая»<ref>[https://tvrain.ru/news/iz_sjuzheta_rossii_1_o_pinke_politsejskogo_v_peterburge_vyrezali_moment_udara-523368/ Из сюжета «России 1» о пинке полицейского в Петербурге вырезали момент удара]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 26.01.2021</ref>. Тэлевядучы Аляксандр Мяснікоў таксама апраўдаў сілавіка, заявіўшы, што пацярпелая магла брызнуть балончыкам або «шылам парнуць»<ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2021/01/25/n_15535610.shtml Доктор Мясников оправдал силовика, пнувшего женщину в живот на акции в Петербурге] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126023813/https://www.gazeta.ru/social/news/2021/01/25/n_15535610.shtml|date=26 студзеня 2021}}. [[Газета.Ru]], 25.01.2021</ref>. 25 студзеня дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думы]], [[Адзіная Расія|адзінарос]] [[Аляксандр Яўсеевіч Хінштэйн|Аляксандр Хінштэйн]] накіраваў дэпутацкі запыт у Генпракуратуру і Следчы камітэт з патрабаваннем прыцягнуць байца да крымінальнай адказнасці, аднак на наступны дзень, 26 студзеня, адклікаў свой запыт, а таксама заклікаў не звальняць згаданага вышэй кантрактніка, які падтрымаў байца, які здзейсніў гвалт. Заяву аб узбуджэньні крымінальнай справы падаў таксама праваабаронца Дынар Ідрысаў. 26 лютага стала вядома, што ва ўзбуджэнні крымінальнай справы супраць сілавіка, які ўдарыў Юдзіну, было адмоўлена<ref>Анна Титова. [https://theins.ru/news/239729 Против полицейского, который пнул Маргариту Юдину в живот, не будут возбуждать уголовное дело]. [[The Insider]], 26.02.2021</ref><ref>[https://www.newsru.com/russia/26feb2021/casemyudina.html Уголовное дело против силовика, который ударил Маргариту Юдину, возбуждать не будут]. [[NEWSru.com]], 26.02.2021</ref>. 22 сакавіка, праз два месяцы пасля таго як нейкі сілавік прасіў прабачэння перад Юдзіной за нанесеную ім удар, паліцыя заявіла, што асоба сілавіка, нанёсшего ўдар, не ўсталяваная, а прабачэнні перад Юдзіной рушаць услед толькі ў тым выпадку, калі віна сілавіка будзе даказаная па выніках праверкі або рашэннем суда<ref>{{Cite news|title=Юрист: Полиция затягивает розыск силовика, пнувшего женщину на митинге|url=https://www.rosbalt.ru/piter/2021/03/22/1893215.html|website=[[Росбалт]]|date=22.03.2021|access-date=26 сакавіка 2021|archive-date=22 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322174311/https://www.rosbalt.ru/piter/2021/03/22/1893215.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/03/22/v-mvd-ne-smogli-ustanovit-lichnost-silovika-pnuvshego-peterburzhenku-iudinu-na-aktsii-23-ianvaria В МВД не смогли установить личность силовика, пнувшего петербурженку Юдину на акции 23 января]. [[Новая газета (Расія)|Новая газета]], 22.03.2021Б</ref>. === За мяжой === У [[Гаага|Гаазе]], [[Лондан]]е<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-55779010|title=День всероссийского протеста: как проходят акции в поддержку Навального - Новости на русском языке|website=BBC News Русская служба|date=2020-01-23|accessdate=2021-01-23}}</ref>, [[Берлін]]е, [[Токіа]], [[Мілан]]е, [[Мюнхен]]е, [[Прага|Празе]], [[Нью-Ёрк]]у, [[Лос-Анджэлес]]е<ref>{{Cite news|title=Лос-Анджелес (США), Свободу Навальному! (rusnews)|author=|url=https://www.youtube.com/watch?v=m1feWDnpQJs|website=rusnews|date=23.01.2021}}</ref>, [[Барселона|Барселоне]] і [[Мадрыд]]зе і іншых гарадах таксама прайшлі дэманстрацыі ля расійскіх амбасадаў у знак салідарнасці з пратэстамі ў [[Расія|Расіі]]<ref>[https://www.newsru.com/world/23Jan2021/abroad_navalny.html За рубежом прошли акции солидарности с Навальным (ФОТО, ВИДЕО)]</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://meduza.io/feature/2021/01/23/mitingi-za-navalnogo-proshli-vo-mnogih-stranah-mira-tam-nikogo-ne-zaderzhivali-i-ne-bili|title=Митинги за Навального прошли во многих странах мира. Там (почти) никого не задерживали и не били|author=|website=meduza.io|date=|publisher=|accessdate=2021-01-23}}</ref>. У Берліне мітынг сабраў не менш за 3 000 чалавек, стаўшы адным з самых масавых палітычных рускамоўных мерапрыемстваў у найноўшай гісторыі горада<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/akvadiskoteka-veka-tysjachi-berlincev-podderzhali-navalnogo/a-56326266|title="Аквадискотека века": Тысячи берлинцев поддержали Навального|date=2021-01-23|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|publisher=[[Deutsche Welle]]|accessdate=2021-01-23}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|year=2021|title=Large demonstration “Freedom for Alexey Navalny”|url=https://ishr.org/large-demonstration-freedom-for-alexey-navalny/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205055642/https://ishr.org/large-demonstration-freedom-for-alexey-navalny/|archivedate=2021-02-05|accessdate=2021-02-05|website=|publisher=[[Міжнароднае таварыства правоў чалавека]]|language=en}}</ref>. У [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], па словах аднаго з відавочцаў, на мітынг выйшла каля 1000 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-01-23/my_sebya_ne_na_sklade_gryazi_nashli_kak_izrail_mitingoval_za_navalnogo_fotoreportazh|title=«Мы себя не на складе грязи нашли». Как Израиль митинговал за Навального. Фоторепортаж|website=www.znak.com|accessdate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124101636/https://www.znak.com/2021-01-23/my_sebya_ne_na_sklade_gryazi_nashli_kak_izrail_mitingoval_za_navalnogo_fotoreportazh|archivedate=24 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Акцыі на знак салідарнасьці з пратэстамі ў Расіі таксама прайшлі ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. У [[Кіеў|Кіеве]] ля Амбасады РФ сабралася 30 прыхільнікаў Аляксея Навальнага<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://runews24.ru/incidents/23/01/2021/acb261s3e3997352fc1abf0eee6a3ce8|title=В Киеве у посольства России выстроились сторонники Навального|website=RuNews24.ru|accessdate=2021-01-23}}</ref>. У [[Тбілісі]] акцыя «За свабоду» адбылася ў секцыі інтарэсаў Расіі пры пасольстве Швейцарыі. Пікет у [[Стамбул]]е каля консульства Расіі быў разагнаны турэцкімі сілавікамі<ref>[https://grani-ru-org.appspot.com/Politics/World/Europe/m.280873.html Изгнание и послание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123204937/https://grani-ru-org.appspot.com/Politics/World/Europe/m.280873.html |date=23 студзеня 2021 }} // Грани.ру, 23.01.2021</ref>. У [[Хельсінкі]] з-за абмежаванняў, звязаных з пандэміяй каранавіруса, мітынгі ў падтрымку Навальнага праходзілі невялікімі групамі не больш за 10 чалавек з захаваннем сацыяльнай дыстанцыі (усяго 16 мітынгаў). Такі парадак быў узгоднены з паліцыяй. Акцыі праходзілі каля амбасады РФ і на Сенацкім плошчы<ref>[https://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/v_khelsinki_proshlo_srazu_neskolko_demonstratsii_v_podderzhku_navalnogo/11752721 В Хельсинки проходят сразу несколько демонстраций в поддержку Навального] // Новости Yle, 23.1.2021</ref>. <gallery mode="packed" widths="300" heights="150"> Файл:Репортаж перед консульством России в Монреале.jpg|Рэпартаж перад консульствам Расіі ў [[Манрэаль|Манрэалі]] (Канада) 23 студзеня 2021 Файл:Pro-Navalny Rally in Munich (2021-01-23) 33.png|Пратэстная акцыя ў падтрымку Навальнага ў Мюнхене (Германія) - 23.01.2021 Файл:Pro-Navalny Rally in Munich (2021-01-23) 28.jpg|Пратэстная акцыя ў падтрымку Навальнага ў Мюнхене (Германія) - 23.01.2021 Файл:Pro-Navalny Rally in Munich (2021-01-23) 20.jpg|Пратэстная акцыя ў падтрымку Навальнага ў Мюнхене (Германія) - 23.01.2021 Файл:Pro-Navalny Rally in Munich (2021-01-23) 22.jpg|Пратэстная акцыя ў падтрымку Навальнага ў Мюнхене (Германія) - 23.01.2021 Файл:Pro-Navalny Rally in Munich (2021-01-23) 02.jpg|Пратэстная акцыя ў падтрымку Навальнага ў Мюнхене (Германія) - 23.01.2021 Файл:Meeleavaldus Navalnõi toetuseks.IMG 20210123 120743(1).jpg|Плошчу волі ў [[Талін]]е ([[Эстонія]]) </gallery> === Ілжывыя паведамленні аб пратэстах === Інфармацыя аб ілжывых фактах збіраецца як прадстаўнікамі ўлады, так і ўдзельнікамі пратэстаў. Камітэт Дзярждумы па інфармацыйнай палітыцы, інфармацыйных тэхналогіях і сувязі вывучыў сітуацыю вакол Фейк па тэме мітынгаў у падтрымку Аляксея Навальнага, якія прайшлі 23 студзеня ў многіх гарадах Расіі. Па выніках вывучэння падрыхтаваны экспрэс-аналіз, паводле дадзеных якога, выяўлена 53 «тэмы Фейк», найбольш распаўсюджанымі з якіх былі паведамленні пра «падпале Крамля», пра тое, што «паліцыі дазволілі страляць у мітынгуючых», «аб адключэнні інтэрнэту па ўсёй краіне», «выкарыстанні вайскоўцаў для падаўлення пратэсту», «гібелі пратэстуючых», «мільёнах пратэстантаў па ўсёй краіне». Пры гэтым найбольшая канцэнтрацыя фэйкавых паведамленняў, па дадзеных аўтараў дакладу, была выяўлена на платформе TikTok<ref name="Ком_27012021">[https://www.kommersant.ru/doc/4662659 Фейки — вещь упрямая. Депутаты и оппозиционеры подсчитывают недостоверные новости о протестах 23 января] // Коммерсант, 29 января 2021</ref><ref name="ОП_29012021">[https://www.interfax.ru/russia/746860 Депутаты собрали фейки по 53 темам вокруг митингов 23 января] // Интерфакс, 26 января 2021</ref>. Рабочая група Грамадскай палаты РФ па супрацьдзеянні распаўсюджванню недакладнай інфармацыі, грамадскаму кантролю і бяспекі інтэрнэту паведаміла аб выяўленні ў сацыяльных сетках каля 100 ілжывых паведамленняў, звязаных з несанкцыянаванымі акцыямі 23 студзеня<ref name="ТАСС_29012021">[https://tass.ru/obschestvo/10530503 ОП РФ обнаружила около 100 фейков о несогласованных акциях 23 января] // ТАСС, 23 января 2021</ref>. У сваю чаргу, прадстаўнікі апазіцыі таксама заяўляюць пра факты распаўсюджвання недакладнай інфармацыі аб пратэстах. На іх думку, галоўны фейк — гэта масавасць удзелу ў мітынгах непаўналетніх. Актывісты «Белага лічыльніка» Аляксандра Архіпава, Ганна Чарнобыльская і Вольга Карташова правялі апытанне ўдзельнікаў акцыі пратэстаў у Маскве каля Пушкінскай плошчы і на Цвярской вуліцы, і паведамілі, што сярод 365 апытаных асоб апынулася толькі 4 % непаўналетніх (дзеці да 16 гадоў). == Пратэсты 31 студзеня 2021 года == === Да пачатку акцыі === 23 студзеня Леанід Волкаў анансаваў новыя мітынгі, прызначаныя на выходны дзень, без удакладнення даты<ref name="anonsvolkov">[https://meduza.io/news/2021/01/23/leonid-volkov-anonsiroval-novye-aktsii-protesta-cherez-nedelyu Леонид Волков анонсировал новые акции протеста через неделю] // [[Meduza]]</ref>. 25 студзеня Леанід Волкаў апублікаваў пост у сваім Telegram канале, пра заклік 31 студзеня 2021 года ў 12:00 выйсці на пратэсты ва ўсіх гарадах Расіі, даты ён патлумачыў жаданнем правесці акцыі да 2 лютага, на якое прызначаны суд над Аляксеем Навальным па замене ўмоўнага тэрміну на рэальны, а выбар часу — кароткім светлавым днём<ref>{{cite web|title=Штаб Навального анонсировал новые протесты 31 января|url=https://tjournal.ru/news/329381-shtab-navalnogo-anonsiroval-novye-protesty-31-yanvarya|website=tjournal.ru|date=2021-01-25|accessdate=2021-01-25}}{{не АК}}</ref>. 28 студзеня Пракуратура Масквы перасцерагла арганізатараў і [[Сацыяльная сетка|сацыяльныя сеткі]] аб незаконнасці маючых адбыцца акцый 31 студзеня<ref name="ПМ">[https://tass.ru/obschestvo/10566985 Прокуратура Москвы предостерегла организаторов и соцсети о незаконности акций 31 января]. [[ТАСС]], 28.01.2021</ref><ref name="DW_28012021">[https://www.dw.com/ru/akcii-31-janvarja-prokuratura-moskvy-vynesla-predosterezhenija/a-56370680 Акции 31 января: прокуратура Москвы вынесла предостережения] // [[Deutsche Welle]], 28 января 2021</ref>. Галоўнымі ўпраўленнямі МУС Масквы і Маскоўскай вобласці размешчаны папярэджання пра адказнасць за ўдзел у несанкцыянаванай акцыі 31 студзеня, у тым ліку непаўналетніх. 29 студзеня Генеральная пракуратура РФ паведаміла, што правакацыйныя дзеянні 30 і 31 студзеня будзе разглядаць па артыкуле 212 КК РФ аб масавых беспарадках, а «ўцягванне непаўналетніх у супрацьпраўную дзейнасць можа ўтварыць склад злачынства, прадугледжанага артыкулам 150 КК РФ»<ref name="ГПРФ_29012021">[https://www.interfax.ru/russia/748526 Генпрокуратура РФ будет считать провокации на акции 31 января массовыми беспорядками] // Интерфакс, 29 января 2021</ref>. 31 студзеня [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляд]] паведаміў у телеграм-канале ведамства, што будзе складаць пратаколы за публікацыі з «завышанымі паказчыкамі аб колькасці ўдзельнікаў незаконных мітынгаў» і за паведамленні пра «нібыта мелі месца факты гвалту і сутыкненняў»<ref name="МЗона_31012021">[https://zona.media/news/2021/01/31/rkn/ Роскомнадзор пригрозил штрафами за публикации с «завышенными» цифрами об участниках митингов] // Медиазона, 31 января 2021</ref><ref name="Ins_31012021">[https://theins.ru/news/238988 Роскомнадзор грозит блокировками и штрафами за публикации с «завышенными показателями о количестве участников незаконных митингов»] // The Insider, 31 января 2021</ref>. Напярэдадні ў розных рэгіёнах прадстаўнікі ўлады затрымлівалі журналістаў і уручалі ім папярэджаньне аб недапушчальнасці ўдзелу ў акцыі. Паводле інфармацыі АУС Інфа, такі ціск аказваўся з мэтай перашкодзіць журналістам выконваць сваю працу<ref name="ovd_itogi3101">[https://ovdinfo.org/articles/2021/01/31/vtoraya-vserossiyskaya-akciya-protesta-svobodu-navalnomu-itogi-31-yanvarya Вторая всероссийская акция протеста «Свободу Навальному». Итоги 31 января]. [[ОВД Инфо]], 31.01.2021</ref>. Таксама паведамляецца пра ціск на праваабаронцаў. === Лік пратэстуючых і затрыманых === Па колькасці ўдзельнікаў акцыя 31 студзеня апынулася параўнальнай з 23 студзеня. Па ацэнцы паплечнікаў Навального, у агульнай складанасці ў акцыі ўдзельнічала 200—300 тысяч чалавек у 140 гарадах. Па падліках «Адкрытых медыя», толькі ў 42 гарадах, дзе акцыі былі найбольш буйнымі, у іх прынялі ўдзел ад 65 да 100 тысяч чалавек<ref name="openmedia3101" />. У некаторых гарадах (напрыклад, у [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург|Екацярынбурзе]], [[Новасібірск]]у, [[Краснадар]]ы, [[Чэлябінск]]у) на вуліцу выйшла яшчэ больш людзей, чым 23 студзеня. Аднак у некаторых гарадах (напрыклад, у [[Хабараўск]]у, [[Уладзівасток]]у і [[Краснаярск]]у) лік удзельнікаў, наадварот, знізілася, у некаторых гарадах — у некалькі разоў<ref name="openmedia3101" />. Лік пратэстуючых 31 студзеня ў Маскве складана паддаецца ацэнцы, паколькі ўдзельнікі пастаянна перамяшчаліся невялікімі калонамі па розных вуліцах. Па ацэнкамі «Адкрытых медыя», падчас першага збору на плошчы трох вакзалаў толькі на гэтым месцы прысутнічала каля 15 тысяч чалавек<ref name="openmedia3101" />. Па дадзеных АУС-Інфа на 2 лютага затрыманыя 5754 чалавек; па дадзеных «Медузы» — 5657 чалавек. Такі лік затрыманых зноў стала рэкордным па ўсіх акцыях, якія праводзіліся ў Расіі за апошнія гады, прыкметна перавысіўшы, у тым ліку, і пратэсты 23 студзеня. Сярод затрыманых 205 з’яўляліся непаўналетнімі. Сярод затрыманых былі Юлія Навальная (вечарам яе адпусцілі з пратаколам па «мітынгоўшчыны» артыкуле 20.2 КаАП), кіраўнік «Адкрытай Расеі» Андрэй Півавараў<ref name="mbh3101">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mbk-news.appspot.com/news/aktsii-v-podderzhku-alekseya-navalnogo-31-yanvarya-hronika/|title=Акции протеста 31 января. Хроника – МБХ медиа|website=МБХ медиа — новости, тексты, видео|date=2021-01-31|accessdate=2021-01-31}}</ref>, а таксама мінімум 93 журналіста. === Склад пратэстуючых === У Маскве, па дадзеных сацыяльнага антраполага Аляксандры Архіпавай, у акцыі прынялі ўдзел 1,7 % непаўналетніх, 24 % — ад 18 да 24 гадоў, 42 % — ад 25 да 35 гадоў, 15 % — ад 36 да 46 гадоў, 10,9 % — ад 47 да 57 гадоў і 6,1 % — старэйшыя за 58 гадоў. Сярод удзельнікаў акцыі 13,6 % упершыню прынялі ўдзел у мітынгу. Дадзеныя атрыманыя па выніках апытання 350 чалавек у месцах збору пратэстуючых<ref>[https://www.rbc.ru/politics/31/01/2021/6013f2a99a79474815347780 Новая акция в поддержку Навального. Главное]. [[РБК]], 31.01.2021</ref>. === Ход пратэстаў === У Маскве ў 8:00 да 16:30 па [[Маскоўскі час|мясцовым часе]] былі зачыненыя 7 станцый метро («[[Лубянка (станцыя метро)|Лубянка]]», «[[Ахотны рад (станцыя метро)|Ахотны рад]]», «[[Тэатральная (станцыя метро, Масква)|Тэатральная]]», «[[Плошча Рэвалюцыі (станцыя метро, Масква)|Плошча Рэвалюцыі]]», «[[Кузнецкі Мост (станцыя метро)|Кузнецкі Мост]]» і абодва залы станцыі «[[Кітай-горад (станцыя метро)|Кітай-горад]]»), ​​а таксама былі перакрытыя для руху пешаходаў некалькі цэнтральных вуліц, у тым ліку [[Лубянская плошча]], на якой першапачаткова планавалася пачаць акцыю<ref>[https://www.rbc.ru/politics/29/01/2021/601452b99a79476fce1a4d9f В центре Москвы закроют вестибюли 7 станций метро из-за акции 31 января]. [[РБК]], 31.01.2021</ref>. У сувязі з гэтым, кропка збору была перанесена<ref>[https://tvrain.ru/news/komanda_navalnogo_objavila_ob_izmenenii_tochki_sbora_protestujuschih_v_moskve_i_peterburge-523667/ Команда Навального объявила об изменении точки сбора протестующих в Москве и Петербурге]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 31.01.2021</ref>. Аднак пасля гэтага былі заблакаваныя яшчэ некалькі вуліц і плошчаў, у тым ліку Пушкінская плошча і падыходы да СІЗА «Матроская цішыня», у якім на той момант знаходзіўся Аляксей Навальны<ref name="mbh3101_msk_spb">[https://mbk-news.appspot.com/suzhet/31-yanvarya-v-moskve-i-peterburge/ «Электрошок». Как прошли акции 31 января в поддержку Навального в Москве и Петербурге]. [[МБХ медиа]], 31.01.2021</ref>, а таксама закрыты яшчэ дзве станцыі метро. Новым пунктам збору стала [[Камсамольская плошча (Масква)|Камсамольская плошчу]] (плошча трох вакзалаў). Тут у [[Ленінградскі вакзал|Ленінградскага вакзала]] адбылося падабенства мітынгу з удзелам 3-5 тысяч чалавек. Затым удзельнікі акцыі рушылі ў бок Русаковской вуліцы (дзе былі вялікія затрымання) і вуліцы Стромынка. Пратэстоўцы дайшлі да СІЗА «Матроская Цішыня», а затым вярнуліся да Камсамольскай плошчы, пасля чаго штаб Навальнага абвясціў аб завяршэнні акцыі<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-55881528 «Наша страна в тисках у меркантильного президента». Вторая неделя протестов в Москве] [[Русская служба Би-би-си]], 31.01.2021</ref><ref>[https://graniru.org/Politics/Russia/activism/m.280965.html Акции протеста по всей стране: более 5 тысяч задержанных, десятки пострадавших] [[Грани.ру]], 31.01.2021</ref><ref name="grani3101">[https://www.svoboda.org/a/31078416.htmlВ Москве и Петербурге задерживают участников акций протеста]{{Недаступная спасылка}} [[Радио Свобода]], 31.01.2021</ref>. Падобным чынам, быў перакрыты і цэнтр Санкт-Пецярбурга. У выніку мітынг, які першапачаткова плянаваўся на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] каля [[Палацавая плошча (Санкт-Пецярбург)|Палацавай плошчы]], быў перанесены на Піянерскую плошчу. У [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] Расгвардыя і паліцыя перакрылі плошчу Мініна і Пажарскага<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nn.ru/text/gorod/2021/01/31/69739838/|title=Площадь Минина и Пожарского частично перекрыта из-за митингов|website=www.nn.ru|date=2021-01-31|accessdate=2021-01-31}}</ref>, таксама была закрытая станцыя метро Горкаўская<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vestinn.ru/news/society/168691/|title=В Нижнем Новгороде 31 января станция метро &quot;Горьковская&quot; будет закрыта до 16:00|website=ГТРК «Нижний Новгород»|date=2021-01-31|accessdate=2021-01-31|archive-date=11 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511002925/https://vestinn.ru/news/society/168691/|url-status=dead}}</ref>. Затрымання пратэстуючых пачаліся а 12:00 дня на Вялікай Пакроўскай вуліцы каля былога кінатэатра «Октябрь»<ref>{{Cite web|url=https://opennov.ru/news/society/2021-01-31/42247|title=В нижегородских соцсетях появились видео задержания на акции протеста 31 января {{!}} Открытый Нижний|website=opennov.ru|accessdate=2021-01-31}}</ref>. Пратэстоўцы сышлі з вуліцы і сталі збірацца на плошчы Мініна і Пажарскага каля помніка Кузьме Мініну. [[АМАП]] і паліцыя выціснулі пратэстоўцаў з плошчы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vgoroden.ru/novosti/protestuyushhiy-vytesnili-s-ploshhadi-minina-i-pozharskogo-id331488|title=Силовики вытеснили митингующих с площади Минина и Пожарского|website=В городе N|date=2021-01-31|accessdate=2021-01-31}}</ref>. У Екацярынбурзе і Уладзівастоку байцы АМАПу выціснулі пратэстоўцаў на лёд. Ва Уладзівастоку пратэстоўцы на лёдзе пачалі вадзіць карагоды. У агульнай складанасці было зачынена 31 студзеня ў Маскве 12 станцый метро, у Санкт-Пецярбургу — 5, у Екацярынбургу — 6, у Самары — 3, у Казані і Ніжнім Ноўгарадзе — па адной. У Маскве закрыццё станцый патлумачылі патрабаваннямі паліцыі, у Самары — правядзеннем пратэстаў, у Санкт-Пецярбургу, Ніжнім Ноўгарадзе і Екацярынбургу частка зачыненняў патлумачылі тэхнічнымі прычынамі, у Казані прычыны не патлумачылі<ref>[https://zona.media/article/2021/02/01/metro-31 Остановка по требованию. Как объясняли закрытие метро по всей России 31 января]</ref>. ==== Фатаграфіі і відэа 31 студзеня ==== <gallery class="center" mode="packed" heights="160"> Файл:Demonstration in Nizhny Novgorod in support of Alexei Navalny 31.01.2021 01.jpg|АМАП на плошчы Мініна і Пажарскага ў Ніжнім Ноўгарадзе 31.01.2021 Файл:Police and OMON on Rusakovskaya street.jpg|Паліцыя, АМАП і атрад спецыяльнага рэагавання фармуюць ачапленне на Русаковской вуліцы, у раёне Міцькоўскага пуцеправода Файл:Police on Komsomolskaya square Moscow 31 01 2021.jpg|Паліцэйскае ачапленне [[Камсамольская плошча (Масква)|Камсамольскай плошчы]] </gallery> === Сутыкненні з паліцыяй і здарэнні === Па дадзеных АУС Інфа, мінімум 51 удзельнік акцый быў зьбіты пры затрыманьні супрацоўнікамі сілавых ведамстваў. Некалькі чалавек былі шпіталізаваны з разбітымі галовамі і пераломамі (у тым ліку, зламаная рука у 65-гадовай жанчыны ў Чэлябінску). У [[Санкт-Пецярбург]]у супраць пратэстоўцаў, якія спрабавалі адбіць затрыманых ў АМАПа, паліцыя ўжыла слезацечны газ і электрошокеры, а таксама зьбівала пратэстуючых гумовымі дубінкамі і кулакамі<ref name="mbh3101_msk_spb" /><ref>[https://meduza.io/news/2021/01/31/fontanka-v-sankt-peterburge-dlya-razgona-protestuyuschih-politsiya-primenila-elektroshokery-i-slezotochivyy-gaz «Фонтанка»: в Санкт-Петербурге для разгона протестующих полиция применила слезоточивый газ]. [[Meduza]], 31.01.2021</ref><ref>[https://echo.msk.ru/news/2782900-echo.html Полиция применила газ на Сенной площади в Петербурге]. [[Эхо Москвы]], 31.01.2021</ref>. Адзін з якіх затрымліваюць пры падзенні страціў стварэнне, аднак супрацоўнікі паліцыі, думаючы, што той прыкідваецца, працягвалі зьбіваць яго, а затым таксама ў несвядомым стане адцягнулі ў аўтазак<ref>[https://newprospect.ru/news/aktualno-segodnya/odnogo-iz-protestuyushchikh-izbili-i-pogruzili-v-avtozak-v-bessoznatelnom-sostoyanii/ Одного из протестующих избили и погрузили в автозак в бессознательном состоянии]. Новый проспект, 31.01.2021</ref><ref>[https://www.dp.ru/a/2021/01/31/Odin_iz_zaderzhannih_vozle Один из задержанных возле ТЮЗа потерял сознание]. DP.ru, 31.01.2021</ref>. На [[Сянная плошча|Сянной плошчы]] супрацоўнік паліцыі дастаў табельны пісталет і накіраваў яго на пратэстуючых<ref>[https://meduza.io/news/2021/01/31/v-tsentre-sankt-peterburga-politseyskiy-napravil-tabelnyy-pistolet-na-protestuyuschih В центре Санкт-Петербурга полицейский направил табельный пистолет на протестующих]. [[Meduza]], 31.01.2021</ref>. У Маскве пасля ўдару электрошокером і збіванняў адзін пратэстуючы страціў прытомнасць, а другому спатрэбілася шпіталізацыя. Ва Уладзівастоку паліцэйскі страляў у нагу затрыманаму ўдзельніку акцыі з траўматычнага пісталета, у выніку чаго мужчына атрымаў раненне. У Кастраме адзін з затрыманых удзельнікаў акцыі заявіў пра катаванні<ref name="ovd_itogi3101" />. За «скандаванне лозунгаў» на мітынгу 31 студзеня быў аштрафаваны глуханямы пецярбуржац<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/601ef2f39a794774ad3e9291 Омбудсмен пообещал разобраться со штрафом немому за участие в митинге]</ref>. === За мяжой === За мяжой 31 студзеня адбылося 56 акцый у падтрымку Навальнага. У цэнтры [[Хельсінкі]], на [[Сенацкая плошча Хельсінкі|Сенацкім плошчы]], сабраліся невялікімі групамі каля 60 чалавек. Яны трымалі плакаты з патрабаваннем вызваліць Навального і спыніць Пуціна<ref>[https://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/v_khelsinki_proshla_demonstratsiya_v_podderzhku_rossiiskogo_oppozitsionera_aleksyeya_navalnogo/11765273 В Хельсинки прошла демонстрация в поддержку российского оппозиционера Алексея Навального] [[Yle]], 31.01.2021</ref>. У [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ў мітынгу з аналагічнымі патрабаваннямі удзельнічала каля ста чалавек. == Пратэсты 2 лютага 2021 года == 25 студзеня дырэктар 2021 года «Фонду барацьбы з карупцыяй» Іван Жданаў ў эфіры «Дажджу» анансаваў наступную акцыю пратэсту 2 лютага — у дзень судовага паседжання, на якім будзе разглядацца справа Навальнага<ref>{{Cite web |url=https://tvrain.ru/news/direktor_fbk_anonsiroval_aktsiju_protesta_v_den_suda_po_delu_navalnogo-523284 |title=Директор ФБК анонсировал акцию протеста в день суда по делу Навального |website= телеканал «Дождя» |date=2021-01-25}}</ref>. Слуханне справы Сіманаўскім раённым судом было перанесена ў будынак Масгарсуда. МУС перакрыў рух па некалькіх вуліцах каля будынка Масгарсуда, дзе разглядаецца хадайніцтва ФСВП аб замене ўмоўнага тэрміну па справе «Іў Рашэ» Навальнаму на рэальны<ref>{{Cite web|lang=|url=https://meduza.io/news/2021/02/02/politsiya-perekroet-dvizhenie-po-ulitsam-vblizi-mosgorsuda-v-den-zasedaniya-po-delu-navalnogo|title=Полиция перекроет движение по улицам вблизи Мосгорсуда в день заседания по делу Навального|author=|website=[[Meduza]]|date=2021-02-02|publisher=|accessdate=2021-2-2}}</ref>. Да моманту абвяшчэння прысуду (20.00 МСК) каля будынка суда і на выхадзе з станцыі метро [[Праабражэнская плошча (станцыя метро)|Праабражэнская плошчу]] было затрымана больш за 350 чалавек. Тэрыторыю суда абнеслі агароджамі, вакол дзяжурылі вялікая колькасць сілавікоў, непадалёк стаялі аўтазакі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/02/02/2021/60187b089a794768d5f6ed3b|title=Суд по делу Навального. Главное|website=РБК|accessdate=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/02/02/2021/601890699a79476abd4dcb58|title=Суд назначил Навальному реальный срок по делу «Ив Роше»|website=РБК|accessdate=2021-02-02}}</ref>. Таксама перад абвяшчэннем прысуду ў Маскве зачынілі доступ на [[Красная плошча (Масква)|Красную]] і [[Манежная плошча (Масква)|Манежную плошчы]], а ў Санкт-Пецярбургу — на [[Палацавая плошча (Санкт-Пецярбург)|Палацавую плошчу]]<ref name="kommersant4672658">[https://www.kommersant.ru/doc/4672658 Штаб Навального объявил акцию в центре Москвы]. [[Коммерсантъ]], 02.02.2021</ref>. Пасьля абвяшчэньня прысуду, якім умоўны тэрмін замяняўся Навальнаму на рэальны, штаб Навальнага ў Маскве абвясціў аб правядзенні акцыі пратэсту на Манежнай плошчы. Адразу пасля гэтага туды пачалі сцягвацца сілавікі, а таксама былі зачыненыя 4 станцыі метро<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/601a0e8a9a79475efbf0e6eb Центральные станции метро Москвы заработали после закрытия]. [[РБК]], 03.02.2021</ref>. Стыхійныя акцыі ў знак пратэсту супраць прысуду, вынесенага Навальнаму, прайшлі таксама ў Санкт-Пецярбургу і ў многіх іншых гарадах Расіі<ref name="newsru0202">[https://www.newsru.com/russia/02feb2021/tuesdayevening.html После суда над Навальным: центр оцепили, четыре станции метро закрыли, задержаны более 1000 человек]. [[NEWSru.com]], 02.02.2021</ref>. Акцыі суправаджаліся затрыманнямі і збіццём пратэстуючых, журналістаў у камізэльках «Прэса», а таксама старонніх людзей. На думку асобных крыніц, сілавікі дзейнічалі жорстка<ref>[https://meduza.io/feature/2021/02/03/kak-lyudi-protestovali-v-moskve-posle-prigovora-navalnomu-i-kak-ih-zhestko-zaderzhivali Как люди протестовали в Москве после приговора Навальному — и как полиция их избивала и задерживала. Самые показательные видео]. [[Meduza]], 03.02.2021</ref>. Па стане на 3 лютага (07:18 МСК), на пратэстных акцыях было затрымана 1463 чалавек, з іх 1188 у Маскве і 260 у Санкт-Пецярбургу. 6 лютага несанкцыянаваныя акцыі пратэсту ў Санкт-Пецярбургу ўжо не праходзілі. Тэлеканал «Санкт-Пецярбург» правёў прамую трансляцыю, у выніку чаго пецябруржцы змаглі ўбачыць спакойныя вуліцы, на якіх не было нават адзіночных пікетаў. {| class="wikitable mw-datatable sortable collapsible collapsed" style="width:100%;" |- ! colspan="4" | Колькасць удзельнікаў і затрыманых па асноўных гарадах правядзення акцыю 2 лютага |- ! Горад правядзення !! Колькасць удзельнікаў !! Колькасць затрыманых !! Месцы правядзення |- | [[Іжэўск]] || - || 4 || |- | [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраў]] || - || 1 || |- | [[Краснадар]] || - || 2 || |- | [[Масква]] || - || 1188 || |- | [[Набярэжныя Чаўны]] || - || 1 || |- | [[Омск]] || - || 3 || |- | [[Санкт-Пецярбург]] || - || 260 || |- | [[Уладзікаўказ]] || - || 1 || |- | [[Чэбаксары]] || - || 1 || |- | [[Чалябінск]] || - || 2 || |} === Сутыкненні з паліцыяй і здарэнні === Па дадзеных «АУС-Інфа», у Маскве і ў Пецярбургу супраць удзельнікаў акцыі ўжываліся дубінкі і электрошокеры<ref name="newsru0202" /><ref name="ovdinfo_itogi0202">[https://ovdinfo.org/articles/2021/02/03/sud-otpravil-alekseya-navalnogo-v-koloniyu-itogi-akciy-protesta-2-fevralya Суд отправил Алексея Навального в колонию. Итоги акций протеста 2 февраля]. [[ОВД-Инфо]], 03.02.2021</ref> . У Дзмітраўскім завулку пратэстоўцы стаялі з паднятымі рукамі і крычалі, што яны без зброі, у адказ супрацоўнікі АМАПу пачалі зьбіваць пратэстуючых<ref name="newsru0202" /><ref name="ovdinfo_itogi0202" /><ref>[https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/bez_oruziya-523899/ «Мы без оружия!» Протестующие в центре Москвы подняли руки, а омоновцы начали их избивать]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 02.02.2021</ref><ref>[https://mockva.ru/2021/02/02/247471.html ОМОН избил протестующих дубинками в Дмитровском переулке в Москве]. Москва.ру, 02.02.2021</ref>. Недалёка ад Кузнецкага моста адзін з супрацоўнікаў праваахоўных органаў двойчы ўдарыў дубінкай па галаве аператара YouTube-канала «Real View» Фёдара Худокормова, апранутага ў спецжилет з надпісам «Прэса» і з абсталяваннем у руках, ад чаго той упаў<ref>[https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/omon-523900/ «Сказал матом, что ударит меня». Омоновец ударил журналиста дубинкой по голове]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 03.02.2021</ref>. Пасля пацярпелы заявіў, што ў яго былі зафіксаваныя чэрапна-мазгавая траўма і страсенне мозгу<ref>[https://theins.ru/news/239088 У журналиста, которого омоновец ударил дубинкой по голове, зафиксировали черепно-мозговую травму и сотрясение мозга]. [[The Insider]], 03.02.2021</ref>. Пасля дадзенага выпадку кіраўнік Саюза журналістаў Расіі Уладзімір Салаўёў нагадаў пра адказнасць паліцэйскіх за напад на журналістаў<ref name="rbc417c">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/601a47e99a79476f372d417c Росгвардия проведет проверку сотрудника, ударившего оператора на митинге]. [[РБК]], 03.02.2021</ref>. МУС заявіла, што будзе праведзена службовая праверка<ref name="rbc417c" /><ref>{{cite web |title = В отношении росгвардейца, ударившего оператора на акции в Москве, проведут проверку |url = https://tass.ru/obschestvo/10609477 |date=2021-02-02 |website = tass.ru }}</ref><ref>[https://openmedia.io/news/n1/rosgvardiya-nachala-proverku-omonovca-udarivshego-zhurnalista-dubinkoj-po-golove-na-akcii-v-moskve/ Росгвардия начала проверку омоновца, ударившего журналиста дубинкой по голове на акции в Москве]. Открытые Медиа, 03.02.2021</ref>. Аднак 17 сакавіка Следчы камітэт кошт дзеянні росгвардейца правамернымі і адмовіўся ўзбуджаць крымінальную справу па заяве Худакармова<ref>[https://www.newsru.com/russia/17mar2021/hudokormov.html СК признал правомерным избиение дубинкой журналиста во время акций протеста 2 февраля]. [[NEWSru.com]], 17.03.2021</ref><ref>[https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/mozhno_delat_chto_ugodno-526481/ «СК заявил, что силовикам можно делать что угодно»: избитый на акции журналист о решении властей не возбуждать дело]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 17.03.2021</ref>. === Далейшыя падзеі === 5 лютага ў Маскве былі затрыманыя 25 удзельнікаў фотасесіі ў форме «амапаўцаў», якія ахоўвалі напісанае на снезе слова «Свабода»<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/601d4abf9a79470bffcc6008 В Москве задержали 25 участников фотосессии в форме ОМОНа]</ref>. Нягледзячы на адмову штаба Навальнага ад паўтарэння акцый да вясны, 6 лютага ў Пецярбургу<ref>[https://www.rbc.ru/politics/06/02/2021/601e63079a794756a0b7d5e6В Петербурге перекрыли центр города и закрыли несколько станций метр]{{Недаступная спасылка}}</ref> і 7 лютага ў Маскве<ref>[https://www.interfax.ru/moscow/749790 В Москве оцепляли Манежную и Театральную площади]</ref> паліцыя перакрывала цэнтральныя вуліцы пры адсутнасці мітынгоўцаў. 7 лютага стала вядома, што паліцыя стала прыходзіць дадому да тым удзельнікам пратэстаў, якія не былі затрыманыя на саміх акцыях, але былі вылічаныя па камерах назірання<ref>[https://tvrain.ru/news/politsija_nachala_prihodit_k_uchastnikam_protestov_v_moskve_ih_mogut_vychisljat_po_kameram_videonabljudenija-524174/ Полиция начала приходить к участникам протестов в Москве. Их могут вычислять по камерам видеонаблюдения]</ref>. 8 лютага прайшла відэаканферэнцыя Леаніда Волкава і выканаўчага дырэктара ФБК Уладзіміра Ашуркова з прадстаўнікамі Еўрапейскага саюза, ЗША, Вялікабрытаніі, Канады і Украіны<ref>[https://www.svoboda.org/a/31092689.html Соратники Навального провели переговоры с политиками ЕС и США // Радио Свобода, 08.02.2021]</ref>. == Акцыя 14 лютага 2021 года == === Акцыя «Каханне мацней страху» === 9 лютага кіраўнік сеткі штабоў Навальнага Леанід Волкаў анансаваў новую акцыю пратэсту «Каханне мацней страху» на 14 лютага. Палітык заклікаў расейцаў у [[Дзень Святога Валянціна|Дзень святога Валянціна]] выйсці ў свае двары, ўключыць ліхтарыкі ў мабільных тэлефонах роўна ў 20:00, падняць яго высока ўверх і пастаяць так некалькі хвілін. Часовая змена фармату звязана з тым, што падобная акцыя не патрабуе прамога ўзаемадзеяння з паліцыяй<ref name="kommersant_4682570">[https://www.kommersant.ru/doc/4682570 Соратники Навального анонсировали акцию 14 февраля]</ref><ref name="tvrain_524290">[https://tvrain.ru/news/kuplju_svetjaschijsja_ershik_sotsseti_o_novom_formate_aktsii_za_navalnogo-524290 «Куплю светящийся ершик»: Соцсети — о новом формате акции за Навального]</ref>. Ўвечары 14 лютага людзі ў многіх гарадах Расіі і за мяжой<ref name="BBC_14022021">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-56064688|title=Акция с фонариками. Как в российских дворах поддерживали Навального|lang=ru|website=[[BBC]]|date=2021-02-14|accessdate=2021-02-15|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214184022/https://www.bbc.com/russian/features-56064688|archivedate=2021-02-14|quote=14 февраля, в День всех влюбленных, во многих городах России и за рубежом прошел флешмоб в поддержку Алексея Навального.}}</ref> выйшлі на двор і ўключылі ліхтарыкі сваіх мабільных прылад у знак салідарнасці пратэстаў і падтрымкі Аляксея Навальнага<ref>{{Cite web|lang=|url=https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/lubov-524621/|title=Как прошла акция «Любовь сильнее страха» в регионах|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-02-14|publisher=|accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/online/2021/02/14/love-fear|title=Акции за Навального 14 февраля|website=Медиазона|accessdate=2021-02-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/slides/dazhe-dart-veyder-vystupil-v-podderzhku-navalnogo|title=Даже Дарт Вейдер выступил в поддержку Навального Как проходили акции с фонариками 14 февраля — в фото и видео|author=|website=meduza.io|date=14.02.2021|publisher=|accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rosbalt.ru/piter/2021/02/14/1887478.html|title=В Петербурге участники флешмоба «Любовь сильнее страха» зажгли фонарики|website=Росбалт|accessdate=2021-02-14|archive-date=14 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214182511/https://www.rosbalt.ru/piter/2021/02/14/1887478.html|url-status=dead}}</ref>. Удзельнікі выкладвалі фатаграфіі ў соцсеть з хештегом «#любовьсильнеестраха». Усяго было апублікавана як мінімум 20 тысяч фатаграфій у [[Twitter]] і 8 тысяч — у [[Instagram]]<ref name="lubovsilneemeduza">{{cite web|author=Петр Лохов|url=https://meduza.io/feature/2021/02/14/po-vsey-rossii-proshla-aktsiya-v-podderzhku-navalnogo-lyubov-silnee-straha-vpervye-s-nachala-protestov-2021-goda-oboshlos-bez-massovyh-zaderzhaniy|title=По всей России прошла акция в поддержку Навального «Любовь сильнее страха». Впервые с начала протестов 2021 года обошлось без массовых задержаний|lang=en|website=[[Meduza]]|date=2021-02-14|accessdate=2021-02-17|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214231406/https://meduza.io/feature/2021/02/14/po-vsey-rossii-proshla-aktsiya-v-podderzhku-navalnogo-lyubov-silnee-straha-vpervye-s-nachala-protestov-2021-goda-oboshlos-bez-massovyh-zaderzhaniy|archivedate=2021-02-14}}</ref>. У Сімферопалі затрымалі 5 чалавек з запаленымі ліхтарыкамі<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4692098 «ОВД-Инфо»: в Симферополе задержали пять человек с зажженными фонариками] // [[Коммерсантъ]]</ref>. Усяго 14 лютага на акцыях супраць палітычных рэпрэсій было затрымана 19 чалавек, што значна менш, чым на пратэстах 23 і 31 студзеня<ref>[https://www.dw.com/ru/ljubov-silnee-straha-po-rossii-proshli-akcii-v-podderzhku-navalnogo/a-56563472 «Любовь сильнее страха»: по России прошли акции в поддержку Навального] // [[Deutsche Welle]]</ref>. ==== Рэакцыя ==== Прэс-сакратар прэзідэнта Расіі Дзмітрый Пяскоў не змог адказаць, ці можна гэта расцэньваць як заклік да несанкцыянаванай акцыі. «У кошкі-мышкі ні з кім гуляць не будзем, але, безумоўна, усе нашы праваахоўнікі ў выпадку парушэння закона вінаватых будуць прыцягваць да адказнасьці», — заявіў Пяскоў<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4682668 Кремль об акции сторонников Навального 14 февраля: в кошки-мышки играть не будем]</ref>. Дэпутат Дзярждумы ад «Адзінай Расіі» Юры Швыткін прапанаваў увесці заканадаўчыя змены з нагоды выкарыстання ліхтарыкаў у дварах жылых дамоў<ref>[https://www.svoboda.org/a/31095984.html Единоросс предложил запретить светить фонариками после анонса акции Навального] [[Радио Свобода]], 10.02.2021</ref>. 10 лютага афіцыйны прадстаўнік [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|расійскага МЗС]] Марыя Захарава заявіла, што акцыя «Каханне мацней страху» была арганізавана пад уплывам захаду<ref name="BBC_14022021" /><ref name="Интерфакс_10022021">[https://www.interfax.ru/russia/750206 МИД РФ счел, что акция ФБК с фонариками придумана под влиянием Запада] // [[Интерфакс]], 10 февраля 2021</ref><ref name="Дождь_10022021">[https://tvrain.ru/news/mid_rossii_zajavil_o_vlijanii_zapada_na_organizatsiju_aktsii_soratnikov_navalnogo_s_fonarikami-524353/ МИД России увидел влияние Запада в акции соратников Навального с фонариками] // Дождь, 10 февраля 2021</ref><ref name="DW_10022021">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60238ebd9a794738ab41b5d4 В МИДе увидели влияние Запада в подготовке акции ФБК с фонариками] // РБК, 10 февраля</ref><ref name="DW_13022021">[https://www.dw.com/ru/pered-akciej-protesta-s-fonarikami-proshli-obyski-v-shtabah-navalnogo/a-56561430 Перед акцией протеста с фонариками прошли обыски в штабах Навального] // DW, 13 февраля</ref>. На наступны дзень Генеральная пракуратура РФ, Следчы камітэт і МУС<ref name="DW_10022021_1">[https://www.dw.com/ru/sk-genprokuratura-i-mvd-rf-prizvali-vozderzhatsja-ot-novyh-akcij-protesta/a-56535324 СК, Генпрокуратура и МВД РФ призвали воздержаться от новых акций протеста] // DW, 11 февраля 2021</ref> папярэдзілі аб недапушчальнасці заклікаў да масавых беспарадкаў перад акцыяй, падчас якой людзям прапанавалі выйсці ў двары і запаліць ліхтарыкі<ref name="Ins_15022021">''Князев Юрий.'' [https://theins.ru/news/239312 Генпрокуратура заявила, что может приравнять включение фонарика на телефоне во дворе дома к массовым беспорядкам] // The Insider, 11 февраля 2021</ref>. Таксама 11 лютага віцэ-спікер Дзярждумы Пётр Талстой параўнаў якая рыхтуецца акцыю з ліхтарыкамі з дзеяннямі «перабежчыкаў-калабарацыяністаў» у блакадным Ленінградзе, якія нібыта падсвечвалі мэты для фашысцкай авіяцыі. Пазней гісторык Леў Лурье заявіў, што гэты аповяд пра Ленінград ўсяго толькі гарадская легенда, а галоўны рэдактар «Эха Масквы» Аляксей Венедыктаў заклікаў прыцягнуць Талстога да адказнасці за паклёп на жыхароў блакаднага Ленінграда<ref>[https://itsmycity.ru/2021-02-12/glavred-eha-moskvy-prizval-nakazat-petra-tolstogo-zaklevetu-nablokadniko Главред «Эха Москвы» призвал наказать Петра Толстого за клевету на блокадников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210212081735/https://itsmycity.ru/2021-02-12/glavred-eha-moskvy-prizval-nakazat-petra-tolstogo-zaklevetu-nablokadniko |date=12 лютага 2021 }} It’s My City, 12.02.2021</ref>. Пачынаючы з 12 лютага Раскамнагляд стаў рассылаць у журналісцкія выдавецтва патрабаванні выдаліць інфармацыю пра акцыю. Некаторыя СМІ, напрыклад томская тэлекампанія ТВ2, сеткавыя выданні «Адкрытыя медыя» і Meduza, падпарадкаваліся<ref>[https://www.svoboda.org/a/31099589.html Роскомнадзор потребовал от СМИ удалить статьи об акции в поддержку Навального] [[Радио Свобода]], 12.02.2021</ref><ref>[https://graniru.org/Society/Media/m.281051.html РКН заставляет СМИ удалять новости о флешмобе 14 февраля] [[Грани.ру]], 12.02.2021</ref>. Зарэгістраванае ў Латвіі інтэрнэт-выданне «Спектр» было Раскамнаглядом заблакавана<ref name="svoboda-spektr">[https://www.svoboda.org/a/31102089.html Роскомнадзор заблокировал сайт издания «Спектр»] [[Радио Свобода]], 14.02.2021</ref>. Актывісты ў Томску<ref>[https://www.newsru.com/russia/12feb2021/portableligts.html Прокуроры посетили томский штаб Навального, предупредив о недопустимости массовой акции в День святого Валентина][[NEWSru.com]], 12.02.2021</ref> і Краснаярску<ref name="svoboda-spektr" /> атрымалі папярэджанні аб недапушчальнасці акцыі. 13 лютага адміністрацыя інтэрната Бранскага дзяржаўнага ўніверсітэта забараніла студэнтам карыстацца ліхтарыкамі 14 лютага і рэкамендавала ім не пакідаць будынак вечарам гэтага дня, каб «не шкадаваць потым»<ref>[https://meduza.io/news/2021/02/13/baza-v-obschezhitii-bryanskogo-gosudarstvennogo-universiteta-14-fevralya-zapretili-polzovatsya-fonarikami Baza: в общежитии Брянского государственного университета 14 февраля запретили пользоваться фонариками] // [[Meduza]]</ref>. === Акцыя «Ланцуг салідарнасьці ў падтрымку жанчын, якія падвергліся рэпрэсіям» === 14 лютага ў Маскве і іншых гарадах краіны прайшла акцыя «ланцуг салідарнасьці ў падтрымку жанчын, якія падвергліся рэпрэсіям». Таксама акцыя прайшла ў падтрымку Юліі Навальнага<ref>{{Cite news|title=«Цепь солидарности» на Арбате|author=|url=https://meduza.io/short/2021/02/14/tsep-solidarnosti-na-arbate-fotografiya?utm_source=t.co&utm_medium=share_twitter&utm_campaign=share|website=meduza.io|date=14.02.2021}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2021/02/14/strashno-no-chto-podelat|title=Страшно, но что поделать На Арбате выстроилась «Цепь солидарности» в поддержку Юлии Навальной и женщин-политзаключенных — туда же пришли провокаторы.|author=Кристина Сафонова|website=meduza.io|date=14.02.2021|publisher=|accessdate=}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу акцыя называлася «Фемінісцкая ланцуг салідарнасці»<ref name="lubovsilneemeduza"/>. Лік удзельніц у Маскве, дзе акцыя адбылася на [[Арбат|Арбаце]], склала, па розных ацэнках, каля 200—300, а ў Санкт-Пецярбургу, дзе мерапрыемства прайшло ля помніка ахвярам палітычных рэпрэсій, — больш за 70<ref>[https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/421161-zhenshchiny-vystroilis-v-cepi-solidarnosti-v-moskve-i-peterburge Женщины выстроились в «цепи солидарности» в Москве и Петербурге]. [[Forbes]], 14.02.2021</ref><ref>{{Cite news|title=В Москве и Санкт-Петербурге активистки выстроились в «цепь солидарности» в поддержку Юлии Навальной и политзаключенных|author=|url=https://novayagazeta.ru/news/2021/02/14/167844-v-moskve-i-sankt-peterburge-aktivistki-vystroilis-v-tsep-solidarnosti-v-podderzhku-yulii-navalnoy-i-politzaklyuchennyh|website=novayagazeta.ru|date=15.02.2021 |accessdate=18 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214192125/https://novayagazeta.ru/news/2021/02/14/167844-v-moskve-i-sankt-peterburge-aktivistki-vystroilis-v-tsep-solidarnosti-v-podderzhku-yulii-navalnoy-i-politzaklyuchennyh |archivedate=14 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref>. На акцыі ў Маскве з’явіліся правакатары<ref name="lubovsilneemeduza"/>. Асабістыя дадзеныя адной з арганізатараў «ланцугоў салідарнасці» — Дар’і Серенко — былі апублікаваныя ў Telegram-канале «Мужчынскае дзяржава», удзельнікі якога сталі дасылаць Дар’і Серенко пагрозы<ref>[https://www.svoboda.org/a/31105434.html Инициатор женской «Цепи солидарности» сотнями получает угрозы] // [[Радио Свобода]]</ref>. Па яе словах, Дар’я атрымала 600 пагроз у свой адрас<ref>[https://meduza.io/feature/2021/02/16/posle-zhenskoy-tsepi-solidarnosti-feministka-darya-serenko-sotnyami-poluchaet-ugrozy После женской «цепи солидарности» феминистка Дарья Серенко сотнями получает угрозы] // [[Meduza]]</ref>. === Ўзгоднены мітынг у Казані === На 14 лютага ў Казані, пасля доўгага часу адмоваў, нарэшце ўзгаднілі мітынг «супраць затрыманьняў і рэпрэсій і змены выбарчага заканадаўства ў Дзярждуму»<ref>{{Cite news|title=Оппозицию позвали к Казанскому кремлю. В РФ впервые за долгое время согласовали акцию «против задержаний и репрессий»|author=|url=https://www.kommersant.ru/doc/4674088|website=kommersant.ru|date=05.02.2021}}</ref>. На адзіны ўзгоднены мітынг прыйшло больш людзей, чым было заяўлена. Мітынг быў узгоднены на 200 чалавек, пасля 150 перасталі пускаць, астатнія прыйшлі засталіся за рамкамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvrain.ru/news/na_edinstvennyj_soglasovannyj_v_pandemiju_miting_prishlo_bolshe_ljudej_chem_bylo_zajavleno_ih_ne_pustili_na_aktsiju-524603/|title=На единственный согласованный в пандемию митинг пришло больше людей, чем было заявлено. Их не пустили на акцию|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-02-14|publisher=|accessdate=}}</ref>. Заяўку на правядзенне падавалі кіраўнік рэгіянальнага аддзялення «Яблака» Руслан Зінатуллін, былы кіраўнік аддзялення ПАРНАС Марсэль Шамсутдінаў і каардынатар «Левага фронту» ў РТ Уладзімір Калодцеў<ref>https://spektr.press/news/2021/02/14/v-kazani-posle-soglasovannogo-mitinga-zaderzhali-ne-menee-9-chelovek/</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/02/14/pushing-limits|title=В Казани полицейские перестали пускать на согласованный митинг против репрессий, когда число участников достигло заявленных 200|author=|website=Медиазона|date=14.02.2021|publisher=|accessdate=}}</ref>. На акцыі затрымалі 9 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rosbalt.ru/russia/2021/02/14/1887450.html|title=В Казани на митинге «против задержаний и репрессий» задержали 9 человек|website=Росбалт|accessdate=2021-02-14|archive-date=14 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214123312/https://www.rosbalt.ru/russia/2021/02/14/1887450.html|url-status=dead}}</ref>. Вахітовскы раённы суд Казані арыштаваў на сем сутак актывіста «Сацыялістычнай альтэрнатывы» Джавіда Мамедава, затрыманага пасля ўзгодненага мітынгу супраць рэпрэсій<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/02/15/kazan|title=Задержанного после согласованного митинга против репрессий в Казани арестовали на семь суток|author=|website=Медиазона|date=15.02.2021|publisher=|accessdate=}}</ref>. == Пратэсты 21 красавіка == 23 сакавіка штаб Навальнага абвясціў аб запуску «вялікай палітычнай кампаніі» у падтрымку палітыка. Адна з задач гэтай кампаніі — правядзенне вялікага мітынгу ўвесну, аднак форма яго правядзення, па словах арганізатараў, будзе «прынцыпова іншы». Дакладная дата мітынгу будзе вызначана тады, калі на адмысловым сайце free.navalny.com зарэгіструецца за 500 000 чалавек, якія жадаюць прыняць удзел у гэтым мітынгу<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/shtab-navalnogo-anonsiroval-bolshoj-miting-v-ego-podderzhku/a-56959894|title=Штаб Навального анонсировал большой митинг в поддержку политика {{!}} DW {{!}} 23.03.2021|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2021-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/03/23/soratniki-navalnogo-zapustili-kampaniyu-za-ego-osvobozhdenie-oni-hotyat-nayti-500-tysyach-chelovek-gotovyh-vyyti-na-miting|title=Соратники Навального запустили кампанию за его освобождение. Они хотят найти 500 тысяч человек, готовых выйти на митинг|website=meduza.io|access-date=2021-03-24}}</ref>. За першыя суткі на сайце зарэгістраваліся больш 150 000 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://echo.msk.ru/news/2809936-echo.html|title=Более 150 тысяч человек оставили на сайте «Свободу Навальному» свои заявки на участие в акциях протеста|website=Эхо Москвы|access-date=2021-03-24}}</ref>. За 2 дні лік карыстальнікаў дасягнула 250 000 — за палову ад мэты, пастаўленай арганізатарамі<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2021/03/25/250-tysyach-chelovek-soglasilis-vyyti-na-miting-svobodu-navalnomu-organizatory-hotyat-sobrat-500-tysyach-uchastnikov|title=На участие в митинге «Свободу Навальному!» собрали 250 тысяч заявок. Организаторы хотят вывести на улицы 500 тысяч участников|website=meduza.io|access-date=2021-03-25}}</ref>. Да 7 красавіка на сайце зарэгістраваліся больш за 400 000 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/miting-za-navalnogo-gotovy-podderzhat/a-57118431|title=Митинг за Навального готовы поддержать 400 тысяч человек|website=[[Deutsche Welle]]|access-date=2021-04-08}}</ref>. Леанід Волкаў заявіў, што паплечнікі палітыка пасля збору 500 тысяч заявак пададуць паведамлення аб правядзенні акцый<ref>{{Cite news|title=Соратники Навального рассказали о плане действий после сбора 500 тысяч заявок для митинга|url=https://tvrain.ru/news/soratniki_navalnogo_rasskazali_o_plane_dejstvij_posle_sbora_500_tysjach_zajavok_dlja_mitinga-528083/|website=[[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]]|date=13.04.2021}}</ref>. 16 красавіка стала вядома аб уцечцы ў сетку базы зарэгістраваліся на сайце кампаніі. Іван Жданаў пацвердзіў яе сапраўднасць, пры гэтым адзначыўшы, што ніякіх іншых асабістых дадзеных, акрамя адрасоў электроннай пошты, база не ўтрымлівае. На момант уцечкі ў базе было больш 430 000 зарэгістраваліся. На адрасы электронных пошт, зарэгістраваныя ў базе, сталі прыходзіць лісты з пагрозамі деанонимизации і продажу кантактаў рэкламным кампаніям<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-04-16/neizvestnye_slili_elektronnuyu_bazu_zaregistrirovavshihsya_na_sayte_svobodu_navalnomu|title=Неизвестные слили электронную базу зарегистрировавшихся на сайте «Свободу Навальному!»|website=[[Znak.com]]|access-date=2021-04-16|accessdate=29 красавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416024318/https://www.znak.com/2021-04-16/neizvestnye_slili_elektronnuyu_bazu_zaregistrirovavshihsya_na_sayte_svobodu_navalnomu|archivedate=16 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/16/04/2021/60792b8e9a79472674b65b7c|title=Данные собиравшихся на митинг в поддержку Навального утекли в Сеть|website=[[РБК]]|access-date=2021-04-16}}</ref>. 19 красавіка стала вядома, што ўцечка адбылася па віне былога супрацоўніка ФБК, завербавалі ФСБ і які меў доступ да логам паштовага сервера<ref>{{cite web|author=Навальный Live|title=Леонид Волков: базу данных сторонников Навального украл бывший сотрудник ФБК, завербованный ФСБ|url=https://meduza.io/news/2021/04/19/leonid-volkov-bazu-dannyh-storonnikov-navalnogo-ukral-sotrudnik-fbk-zaverbovannyy-fsb|website=[[Meduza]]|date=2021-04-19|accessdate=2021-04-19}}</ref>. 20 красавіка ЗМІ паведамілі, што зламыснікі дапоўнілі частка базы імёнамі, кантактнымі дадзенымі і звесткамі аб працы зарэгістраваліся ў ёй людзей<ref>[https://www.svoboda.org/a/31212683.html Базу с сайта «Свободу Навальному» дополнили адресами и именами зарегистрировавшихся москвичей]. [[Радио Свобода]], 20.04.2021</ref>. 20 красавіка ў мэрыі дзясяткаў гарадоў былі адпраўленыя заяўкі на ўзгадненне акцыі. У заяўках ўтрымліваецца просьба ўзгадніць дадзенае мерапрыемства, якое з’яўляецца «спантаннай рэакцыяй на падзеі, што адбываюцца»<ref>{{cite web |author= |url= https://www.bbc.com/russian/features-56821273|title= «Мрачные времена». Почему накануне протестов штабы Навального перешли на «осадное положение»|lang= |website= bbc.com|publisher= |date= 2021-04-20|access-date=2021-04-20}}</ref>. У Хабараўску мэрыя адмовілася ўзгадніць мерапрыемства, спаслаўшыся на парушэнне тэрмінаў і парадку падачы паведамлення. На 21 красавіка на сайце акцыі паведамлялася, што пра жаданне выйсці на мітынг заявілі каля 466 тысяч чалавек<ref name="znak21042021">[https://www.znak.com/2021-04-21/kak_v_rossii_prohodyat_novye_akcii_protesta_komandy_alekseya_navalnogo_translyaciya Как в России проходят новые акции протеста команды Алексея Навального. Трансляция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421213406/https://www.znak.com/2021-04-21/kak_v_rossii_prohodyat_novye_akcii_protesta_komandy_alekseya_navalnogo_translyaciya|date=21 красавіка 2021}}. [[Znak.com]], 21.04.2021</ref>, а правядзенне акцыі планавалася ў 203 гарадах<ref name="free21042021">[https://free.navalny.com/ Сайт акции] по состоянию на вечер 21 апреля 2021 года (после начала акций по всем часовым поясам)</ref>. === Ход пратэстаў === Максімальны лік затрыманняў было ў Санкт-Пецярбургу, яно склала амаль палову ад усіх затрыманняў па краіне. Пасля таго як скончыліся месцы ў аўтазаках, паліцыя перавозіла затрыманых у звычайных аўтобусах. У шэрагу гарадоў паліцыя не аказвала фізічных перашкод у правядзенні акцый і не затрымлівала пратэстоўцаў. Кіраўнік аналітычнага аддзела выдання «Тайга-інфо» Аляксей Мазур таксама паведаміў, што паліцыя ў Сібіры дзейнічала больш мякка у параўнанні з студзеньскімі пратэстамі: людзей не «шруба» і не арыштоўвалі з плакатамі, мітынг прайшоў спакойна. === Фатаграфіі і відэа 21 красавіка === <gallery class="center" mode="nolines" heights="150" widths="300"> Файл:Митинг 21.04.21 Краснодар. У администрации края by morozov viktor.jpg|21.04.21 Краснадар. Ля адміністрацыі краю Файл:Митинг 21.04.21 Краснодар. Сквер Жукова by morozov viktor.jpg|Краснадар. Сквер Жукава </gallery> === За мяжой === У той жа дзень пратэсты прайшлі ў [[Парыж]]ы і [[Лондан]]е. У Парыжы на плошчы перад мэрыяй сабралася каля 500 чалавек, а ў Лондане каля расійскай амбасады — каля 150 чалавек, у тым ліку прадпрымальнік [[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|Яўген Чычваркін]]. Акцыі таксама прайшлі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У [[Окленд]]зе ў ёй удзельнічалі каля 35 рускамоўных чалавек (пры гэтым, як адзначаецца, многія не змаглі ўдзельнічаць з-за працы), а ў [[Мельбурн]]е — каля 50 чалавек. На акцыю ў [[Хельсінкі]] выйшла больш за 100 чалавек. Прысутныя, разбіўшыся на групы па 6 чалавек (патрабаванне ўладаў у сувязі з коронавирусом), трымалі плакаты і скандавалі лозунгі ў падтрымку расійскай апазіцыі. Адна дзяўчына прыйшла на мітынг з бел-чырвоным беларускім сцягам<ref>[https://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/v_khelsinki_bolyee_sta_chelovek_vyshli_v_podderzhku_navalnogo/11895591 В Хельсинки более ста человек вышли в поддержку Навального] [[Новости Yle]], 21.4.2021</ref>. == Не адбыліся акцыі == 9 лютага Лібертарыянская партыя Расіі падала ў мэрыю Масквы заяўку на правядзенне 23 лютага мітынгу ў падтрымку Навальнага. У заяўцы ў якасці магчымых месцаў правядзеньня мітынгу было паказана 9 цэнтральных плошчаў Масквы<ref>[https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/lpr-524268/ Без риска попасть под дубинки": зачем либертарианцы подали заявку на митинг за Навального после отказа ФБК от акций]</ref>. 10 лютага маскоўскія ўлады не ўзгаднілі гэты мітынг. Прэс-сакратар Либертарианской партыі паведаміў, што яны не збіраюцца праводзіць мітынг і падзяляюць пазіцыю ФБК, што несанкцыянаваныя акцыі пакуль праводзіць не варта<ref>[https://tvrain.ru/news/libertariantsy_ne_budut_provodit_miting_za_navalnogo_posle_otkaza_merii_moskvy-524389/ Либертарианцы не будут проводить митинг за Навального после отказа мэрии Москвы]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 10.02.2021</ref>. 15 лютага 2021 года прадстаўнікі партыі «[[Партыя народнай свабоды|Парнас]]» падалі ў мэрыю Масквы апавяшчэнне аб правядзенні маршу памяці [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыса Нямцова]] 27 лютага. Заяўленымі мэтамі маршу, названымі ў заяўцы, акрамя патрабавання прыцягнуць да суду арганізатараў і заказчыкаў забойства Нямцова, былі выказванне падтрымкі Аляксею Навальнаму і патрабаванне вызвалення Навальнага і іншых палітвязняў<ref>{{Cite news |title=«Парнас» вписал требование освободить Навального в заявку на марш Немцова |author= |url=https://tvrain.ru/news/parnas_vpisal_trebovanie_osvobodit_navalnogo_v_zajavku_na_marsh_nemtsova-524682/ |website=[[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]] |date=15.02.2021}}</ref>. 17 лютага ўрад Масквы не ўзгадніла правядзенне Марша памяці Барыса Нямцова, матывуючы гэта бягучай санітарна-эпідэміялагічнай сітуацыяй<ref>[https://parnasparty.ru/news/577 Мэрия Москвы отказала в согласовании марша памяти Немцова из-за коронавируса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210218082520/https://parnasparty.ru/news/577 |date=18 лютага 2021 }}. Сайт Партии народной свободы, 17.02.2021</ref>. Пасля звароту ўдзельнікаў аргкамітэта маршу<ref>[https://libertarian-party.ru/posts/1f2641e5-5669-4642-979c-94474e438755 Оргкомитет «Марша Немцова» обратился к мэрии с просьбой не препятствовать акции памяти у места гибели политика]. Сайт Либертарианской партии</ref> улады Масквы ўхвалілі толькі правядзенне штогадовага сходу каля мемарыяла «Нямцоў мост», і мерапрыемства памяці Барыса Нямцова прайшло на [[Вялікі Маскварэцкі мост|Маскварэцкой мосце]] ў звычайным фармаце (ўскладанне кветак і хвіліна маўчання)<ref>[https://www.svoboda.org/a/31125151.html К мемориалу Бориса Немцова в Москве пришли более 10 тысяч человек] [[Радио Свобода]], 27.02.2021</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-56222946 Шестая годовщина убийства Немцова. В России и по всему миру прошли акции в его память] [[Русская служба Би-би-си]], 27.02.2021</ref>. == Формы пратэсту, не звязаныя з правядзеннем вулічных мерапрыемстваў == === Адкрытыя лісты, звароты === Пасля таго як Аляксей Навальны, адбываючы пакаранне ў калоніі ВК-2 ў Пакрове, абвясціў галадоўку, прафсаюз «Альянс настаўнікаў», які ўваходзіць у прафсаюз Навального, аб’явіў збор подпісаў у яго падтрымку. У адкрытым лісце настаўніка запатрабавалі неадкладна забяспечыць доступ лекараў для аказання Навальнаму медыцынскай дапамогі, а таксама адмовіцца ад «катаванняў бессанню» у дачыненні да яго<ref>{{Cite news|title=«Альянс учителей» попросил российских педагогов поддержать Алексея Навального|url=https://openmedia.io/news/n2/alyans-uchitelej-poprosil-rossijskix-pedagogov-podderzhat-alekseya-navalnogo/|website=[[Открытые медиа]]|date=14.04.2021}}</ref>. Больш за 100 вядомых людзей пісьменнікаў, мастакоў, музыкаў і навукоўцаў, уключаючы [[Джуд Лоу]], [[Джаан Роўлінг]] і [[Бенедыкта Камбербэтч]]а, падпісалі адкрыты ліст прэзідэнту Расіі Уладзіміру Пуціну з просьбай забяспечыць адбывае тэрмін і які аб’явіў галадоўку Навальнага кампетэнтнай медыцынскай дапамогай<ref>{{Cite news|title=Более 70 деятелей культуры со всего мира призвали Путина допустить к Навальному врачей|url=https://tvrain.ru/news/bolee_70_dejatelej_kultury_so_vsego_mira_prizvali_putina_dopustit_k_navalnomu_vrachej-528357/|website=[[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]]|date=16.04.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Камбербэтч и Роулинг попросили Путина пустить врачей к Навальному|url=https://www.rbc.ru/politics/16/04/2021/6079ee3c9a7947733baa7b98|website=[[РБК]]|date=16.04.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Более 100 деятелей культуры подписали письмо в поддержку Навального|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/04/19/bolee-100-deiatelei-kultury-podpisali-pismo-v-podderzhku-navalnogo|website=Новая газета|date=10.04.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=В поддержку Навального выступили более 100 артистов, музыкантов и литераторов. Среди них — шесть нобелевских лауреатов|url=https://meduza.io/news/2021/04/19/v-podderzhku-navalnogo-vystupili-bolee-100-artistov-muzykantov-i-literatorov-sredi-nih-shest-nobelevskih-laureatov|website=[[Meduza]]|date=19.04.2021}}</ref>. === «Галадоўка салідарнасці» з Навальным === Больш за 50 чалавек падтрымалі галадоўку салідарнасці з Аляксеем Навальным з патрабаваннем аб прадастаўленні Навальнаму вызначанага па законе медыцынскай дапамогі. Ініцыятарам галадоўкі 10 красавіка быў вучоны-біёлаг з Масквы, былы прафесар ВШЭ і МДУ Мікалай Формозаў<ref>{{Cite news|title=Московский ученый объявил "голодовку солидарности" с Навальным. К ней присоединились десятки человек|url=https://www.currenttime.tv/a/moskovskiy-uchenyy-obyavil-golodovku-solidarnosti-s-navalnym-k-ney-prisoedinilis-desyatki-chelovek/31210984.html|website=[[Настоящее Время]]|date=19.04.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Десятки человек объявили «голодовку солидарности» с Навальным. Её начал московский учёный|url=https://openmedia.io/news/n1/desyatki-chelovek-obyavili-golodovku-solidarnosti-s-navalnym-eyo-nachal-moskovskij-uchyonyj|website=[[Открытые Медиа]]|date=19.04.2021}}</ref>. Акрамя таго, у знак салідарнасці з Навальным абвясцілі галадоўку сустаршыня грамадскага камітэта «Голас Беслана» Эла Кесаева і яшчэ чацвёра ўдзельнікаў руху, пацярпелых у выніку тэракту ў Беслане<ref>{{Cite news|title=Жертвы теракта в Беслане объявили голодовку солидарности с Навальным|url=https://www.svoboda.org/a/31211677.html|website=Радио Свобода|date=19.04.2021}}</ref>. == Ацэнкі і меркаванні == === У Расіі === Кіраўнік Савета па правах чалавека Валеры Фадзееў заявіў, што не бачыць парушэнняў у жорсткіх затрыманнях на акцыях пратэсту<ref>{{Cite web|lang=|url=https://meduza.io/news/2021/01/23/ya-absolyutno-ne-vizhu-narusheniya-eto-chto-pervye-zaderzhaniya-u-nas-glava-spch-o-razgone-aktsiy-protesta|title=«Я абсолютно не вижу нарушения. Это что, первые задержания у нас?» Глава СПЧ — о разгоне акций протеста|author=|website=meduza.io|date=|publisher=|accessdate=2021-01-24}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]] абвінаваціў амбасаду ЗША ў падтрымцы і падбухторванні да няўзгодненыя пратэстным акцыяў у Расеі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2021/01/23/middd/|title=МИД России обвинил дипломатов США в подстрекательстве к протестам|website=[[Lenta.ru]]|date=2021-01-23|publisher=|accessdate=2021-01-24}}</ref>. Марыя Захарава паведаміла, што пасольства ЗША ў Маскве «апублікавала маршруты пратэстаў у гарадах Расіі і ўкінулі інфармацыю аб паходзе на Крэмль»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2021/01/23/objasnitsa/|title=МИД потребовал объяснений от американских дипломатов|website=[[Lenta.ru]]|date=2021-01-23|publisher=|accessdate=2021-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4661052#id2004826|title=Захарова: дипломатам США придется объяснить публикацию маршрутов протестов в России|website=[[Коммерсантъ]]|date=2021-01-23|publisher=|accessdate=2021-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4661052#id2004826|title=Захарова: Москва ответит на комментарии дипломатов США относительно незаконных акций|website=[[ТАСС]]|date=2021-01-24|publisher=|accessdate=2021-01-24}}</ref>. Расійскі палітолаг Армэн Гаспаран, запрошаны ў праграму «Клуб рэдактараў» [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], падрабязна адказаў на пытанне вядучага [[Іван Міхайлавіч Эйсмант|Івана Эйсманта]] пра наяўнае, на яго думку, падабенства тэхналогіі правядзення пратэстных акцый у Расіі і Беларусі і двайныя стандарты ЗША пры ацэнцы пратэстаў у сваёй краіне і за мяжой<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.tvr.by/videogallery/informatsionno-analiticheskie/klub-redaktorov/kak-belarus-perezhila-protesty-inauguratsiya-baydena-dvoynye-standarty-v-politike/|title=Как Беларусь пережила протесты?/ Инаугурация Байдена / Двойные стандарты в политике|website=[[Белтелерадиокомпания]]|date=2021-01-23|publisher=|accessdate=2021-01-26}}</ref>. Кіраўнік камісіі Савета федэрацыі па абароне суверэнітэту Андрэй Клімаў заявіў аб наяўнасці ў камісіі «заслугоўваюць даверу дадзеных» аб датычнасьці замежных спецслужбаў да правядзення суботніх акцый<ref name="К2021">{{Cite news |title=Ох, нелегкая эта суббота |url=https://www.kommersant.ru/doc/4661394 |website=Газета "Коммерсантъ" №11/П, стр. 1 |date=2021-01-25}}</ref>. Сакратар генсавета «Адзінай Расеі» Андрэй Турчак у сваім Instagram абвінаваціў «глабальную машыну Захаду» ў спробе «падарваць Расею», заявіўшы аб наступнай неабходнасці: «Як ніколі важна згуртавацца вакол нашага прэзідэнта, які выратаваў краіну і які сёння вядзе Расею ва ўмовах сусветнага шторму». Выступаючы ў які адбыўся ў дзень пратэстаў прысвечаным інфармацыйна-прапагандысцкай рабоце XIII пленуме ЦК КПРФ лідар партыі [[Генадзь Андрэевіч Зюганаў|Генадзь Зюганаў]] раскрытыкаваў «ўцягванне ў разборкі юнакоў» і выказаў упэўненасць, што «ні адзін камуніст не падтрымае гэтыя правакацыі»<ref>{{Cite news|title=КПРФ заняла оборонительную позицию|url=https://www.kommersant.ru/doc/4661409|website=Газета "Коммерсантъ", стр. 3|date=2021-01-25}}</ref>. 6 лютага 2021 года адзін з заснавальнікаў і лідараў партыі «Яблака» Рыгор Яўлінскі апублікаваў на сваім сайце<ref>{{cite web |author= Григорий Явлинский|url= https://www.yavlinsky.ru/article/bez-putinizma-i-populizma/|title= Без путинизма и популизма|lang= |website= www.yavlinsky.ru|publisher= |date= 06.02.2021 |access-date=2021-02-07}}</ref> артыкул «Без пуцінізму і папулізму». У ёй ён скептычна ацаніў пратэсты, выступіў супраць Навальнага (якога са спасылкай на выказванне [[Валерыя Ільінічна Навадворская|Валерыі Навадворскай]] 10-гадовай даўніны ахарактарызаваў як папуліста і нацыяналіста і абвінаваціў у злачыннай выкарыстанні непаўналетніх у палітычных мэтах), яго паплечнікаў (абвінаваціўшы іх у правадырства, няздольнасці да кампрамісаў і вузкай палітычнай праграме) і расследаванняў ФБК. Матэрыял выклікаў сур’ёзную дыскусію ў рунэце<ref>{{Cite news|title=Явлинский обвинил сидящего в СИЗО Навального в популизме|url=https://www.svoboda.org/a/31090217.html|website=Радио Свобода|date=2021-02-07}}</ref>, а таксама ўнутрыпартыйную дыскусію і адмежаваньне ад Яўлінскага асобных яго ранейшых прыхільнікаў накшталт Яўгена Ройзмана<ref>[https://www.znak.com/2021-02-07/chleny_yabloka_v_novosibirske_i_nizhnem_novgorode_ne_odobrili_statyu_yavlinskogo_o_navalnom Члены «Яблока» в Новосибирске и Нижнем Новгороде не одобрили статью Явлинского о Навальном] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210207111928/https://www.znak.com/2021-02-07/chleny_yabloka_v_novosibirske_i_nizhnem_novgorode_ne_odobrili_statyu_yavlinskogo_o_navalnom |date=7 лютага 2021 }}</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/07/02/2021/601fcbff9a7947a05c88c8d6 Ройзман исключил выдвижение от «Яблока» после слов Явлинского о Навальном]</ref><ref>{{Cite news|title=Шлосберг не согласился с критикой Явлинского в адрес Навального|url=https://www.svoboda.org/a/31091961.html|website=Радио Свобода|date=2021-02-08}}</ref><ref>{{Cite news|title="Ждем разъяснений". Молодёжное "Яблоко" из Новосибирска назвало слова Явлинского о Навальном ложью|url=https://www.sibreal.org/a/31092517.html|website=Сибирь. Реалии|date=2021-02-08}}</ref>. Сацыёлаг Уладзіслаў Іназемцаў лічыць, што ўлада будзе і далей прытрымлівацца тактыкі жорсткага падаўлення пратэстаў, паколькі ніякай іншай альтэрнатывы яна не мае: усе спосабы легітымізацыі рэжыму (такія як эканамічны рост або внешнеполитичесие дзеянні) ужо вычарпаны. Ён лічыць, што галоўная прычына пратэсту звязаная з разуменнем людзьмі таго, што галоўнымі выгаданабытчыку цяперашняй сістэмы сталі не алігархі, а чыноўнікі. У сувязі з гэтым пратэстныя настроі будуць толькі нарастаць. На яго думку, людзі выходзяць не за Навальнага, а з-за свайго расчаравання ва ўладзе і разумення маштабаў карупцыі<ref name="inozemcev">[https://mbk-news.appspot.com/suzhet/oligarhi-segodnya/ Группа прикрытия для обогащения чиновников. Владислав Иноземцев — об олигархах и хозяевах дворца в Геленджике]. [[МБХ медиа]], 31.01.2021</ref>. На думку намесніка дырэктара «Левада-цэнтра», сацыёлага Дзяніса Волкава<ref name="reasons1">{{cite web|url= https://www.forbes.ru/obshchestvo/419351-obnovlenie-protesta-pochemu-lyudi-snova-vyshli-na-ulicy |title= Обновление протеста: почему люди снова вышли на улицы |publisher= [[Forbes (Россия)]] |author= Д. Волков |date= 2021-01-25 |accessdate=2021-01-31 |language= |quote= люди выходили на улицу не только чтобы выразить поддержку Навальному или добиться его освобождения… На фоне общего снижения уровня жизни, нарастания экономических проблем, повышения пенсионного возраста в российском обществе… нарастала неприязнь в адрес бюрократии и все чаще в адрес президента}}</ref>, хоць падставай для выступаў стаў арышт апазіцыянера, матывацыя ўдзельнікаў насіла шматаспектны характар. Пратэстны патэнцыял збіраўся ў расейцаў з лета 2018 года, калі было абвешчана аб ўздыме пенсіённага ўзросту<ref name="pensrub">{{cite web|url= https://www.pravda.ru/society/1459040-vedrussov/ |title= Пенсионная реформа – рубикон в отношениях власти и народа |publisher= [[Правда.ру]] |author= Л. Степушова |date= 2019-12-16 |accessdate=2021-01-31 |language= |quote= }}</ref>. Як самі змены, так і паводзіны ўладаў: доўгі ўтойванне планаў, раптоўнасць рэформы, неучёт меркавання народа, жангліраванне дэмаграфічнымі дадзенымі, шэраг дзіўных пунктаў пенсійнага закона (уключаючы заахвочванне ўхілення ад службы ў войску) — падарвалі давер вялікай часткі грамадзян. Пагаршэнне эканамічных праблем, рост коштаў, плюс эпідэмія таксама не спрыялі змякчэнні абстаноўкі<ref name="reasons1"/><ref name="reasons2">{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/4670663 |title= Далеко не школота. Социологи о портрете и мотивации вышедших на протестные акции россиян |publisher= [[Коммерсантъ]] |author= Е. Рожкова |date= 2021-01-30 |accessdate=2021-01-31 |language= |quote= раздражение от… пандемии и общего упадка экономики… безработица, падение доходов, отсутствие возможности отдыха — все это подтолкнуло людей высказать недовольство}}</ref>. 4 лютага аб’яднання тэатральных і музычных крытыкаў звярнуліся з патрабаваннем спыніць паліцэйскае гвалт і адмяніць фактычную забарону мітынгаў і сходаў<ref>{{Cite web|url=http://teacrit.ru/index.php?section=323|title=Ассоциация театральных критиков - Ассоциации театральных и музыкальных критиков — против полицейского насилия|website=teacrit.ru|accessdate=2021-02-04|archive-date=4 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204104038/http://teacrit.ru/index.php?section=323|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://moscow.musiccritics.ru/?section=180&fbclid=IwAR3yGeIBrkqTuEvGNonsKwYF7b6dHn5xDWTtWmQ0tzkh2pipswAOWB2Ibqg|title=Ассоциации театральных и музыкальных критиков — против полицейского насилия|website=moscow.musiccritics.ru|accessdate=2021-02-04|archive-date=13 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413220112/http://moscow.musiccritics.ru/?section=180&fbclid=IwAR3yGeIBrkqTuEvGNonsKwYF7b6dHn5xDWTtWmQ0tzkh2pipswAOWB2Ibqg|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-02-04/associacii_teatralnyh_i_muzykalnyh_kritikov_vystupili_protiv_policeyskogo_nasiliya|title=Ассоциации театральных и музыкальных критиков выступили против полицейского насилия|website=www.znak.com|accessdate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204043829/https://www.znak.com/2021-02-04/associacii_teatralnyh_i_muzykalnyh_kritikov_vystupili_protiv_policeyskogo_nasiliya|archivedate=4 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Аналагічны зварот, апублікаванае ў «Траецкім варыянце», падпісалі больш за 500 навукоўцаў (з іх 10 — акадэмікі [[Расійская акадэмія навук|РАН]])<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://trv-science.ru/2021/02/ostanovit-narastayushhuyu-konfrontaciyu-i-obratitsya-k-sotrudnichestvu-i-dialogu/|title=Остановить нарастающую конфронтацию и обратиться к сотрудничеству и диалогу — Троицкий вариант — Наука|accessdate=2021-02-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/04/02/2021/6017cb259a7947c30e8e77da|title=Почти 500 ученых выступили против применения силы на акциях протеста|website=РБК|accessdate=2021-02-04}}</ref>. 5 лютага МЗС Расіі абвясціў [[Персона нон грата|персонамі нон грата]] дыпламатаў з [[Швецыя|Швецыі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Германія|Германіі]], якія ўдзельнічалі ў акцыях у падтрымку Аляксея Навальнага 23 студзеня ў Пецярбургу і Маскве, і паведаміў пра іх высылцы з краіны<ref name="Byn_05022021">[https://www.interfax.ru/russia/749632 Дипломатов из Швеции, Польши и ФРГ вышлют из РФ после акций за Навального] // [[Интерфакс]], 5 февраля 2021</ref>. 8 лютага ў Новай газеце быў апублікаваны адкрыты ліст з «выразам пратэсту супраць практыкі палітычных пераследаў, паліцэйскага і судовага самавольства, бесчалавечных збіцця мірных грамадзян з боку паліцыі». У лісце заяўлялася аб неабходнасці тэрмінова прывесці заканадаўства аб правядзенні мітынгаў і сходаў у адпаведнасць з Канстытуцыяй Расійскай Федэрацыі, вызваліць палітвязняў, а таксама спыніць, асудзіць і пакараць «антыгуманнай і нічым не справакаванае паводзіны паліцыі ў дачыненні да мірных грамадзян». На момант публікацыі зварот падпісалі больш за 180 навукоўцаў, акцёраў, рэжысёраў, пісьменнікаў і грамадскіх дзеячаў<ref>{{cite web|title=Немедленно прекратить насилие и вернуться в правовое поле|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/02/08/89110-esli-v-strane-provodyatsya-golosovaniya-to-v-ney-ne-mogut-byt-odnovremenno-zaprescheny-mitingi-zvyagintsev-kryzhovnikov-pal-i-esche-180-akterov-rezhisserov-uchenyh-i-pisateley-protiv-politseyskogo-i-sudebnogo-proizvola-publikuem-otkrytoe-pismo|website=Новая газета|date=2020-02-08|lang=ru}}</ref>. Таксама 8 лютага з адкрытым лістом у падтрымку арыштаваных выступілі былыя савецкія палітвязні. Яго падпісалі 10 чалавек<ref>[https://www.rfi.fr/ru/россия/20210208-мемориал-бывшие-советские-политзаключенные-солидарность-с-задержанными-на-акциях-протеста «Мемориал» и бывшие советские политзаключенные заявили о солидарности с задержанными на акциях протеста] [[Міжнароднае французскае радыё]], 8.02.2021</ref>. 10 лютага было апублікавана адкрыты ліст, які падпісалі больш за 400 акадэмічных музыкаў, з заклікам вызваліць Навального і іншых палітвязняў, а таксама «спыніць тэрор» і «пачаць дыялог з несістэмны палітыкамі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/420851-chudovishchnaya-realnost-bolshe-400-muzykantov-potrebovali-osvobodit|title=«Чудовищная реальность»: больше 400 музыкантов потребовали освободить Навального|website=Forbes.ru|accessdate=2021-02-10}}</ref>. Па дадзеных «Левада-Цэнтра» ад 15 лютага, пратэсты 23 і 31 студзеня стала самым запамінальным падзеяй студзеня 2021, такое меркаванне выказала 45 % апытаных расейцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2021-02-12/opros_45_rossiyan_schitayut_protesty_v_podderzhku_navalnogo_glavnym_sobytiem_mesyaca|title=Опрос: 45% россиян считают протесты в поддержку Навального главным событием месяца|website=www.znak.com|accessdate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210213005244/https://www.znak.com/2021-02-12/opros_45_rossiyan_schitayut_protesty_v_podderzhku_navalnogo_glavnym_sobytiem_mesyaca|archivedate=13 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. 18 лютага прапраўнук пісьменніка [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]], намеснік старшыні Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы Пётр Талстой падрабязна выказаўся пра акцыі апазіцыі ў кантэксце актуальных праблем<ref>{{Cite web|datepublished=2021-02-18|url=https://life.ru/v/13690|title=Пётр Толстой — об акциях оппозиции, судьбе Европы, перспективах Clubhouse и манифесте Богомолова|website=[[Life (интернет-издание)|Life]]|accessdate=2021-02-22}}</ref>. 3 сакавіка 2021 года Уладзімір Пуцін на Пашыраным пасяджэнні калегіі МУС Расіі заявіў, што вельмі важна не дапусціць уцягвання моладзі, і асабліва непаўналетніх, у няўзгодненыя масавыя акцыі пратэсту і агарадзіць іх ад розных правакацый<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/65090|title=Расширенное заседание коллегии МВД России|website=Президент России|access-date=2021-03-11}}</ref>. === За мяжой === [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэп ЗША]], кіраўнік дыпламатыі Еўрасаюза [[Жазэп Барэль]], [[Міністр замежных спраў Вялікабрытаніі|кіраўнік МЗС Вялікабрытаніі]] Дамінік Рааб, кіраўнік МЗС ФРГ [[Гайка Маас]], спецдакладчык ААН па свабодзе аб’яднанняў і мірных сходаў Клеман Вуль і [[Савет Еўрапейскага саюза|Савет ЕС]] асудзілі прымяненне сілы да дэманстрантаў і заклікалі вызваліць усіх затрыманых. Дзярждэп і Савет ЕС таксама заклікалі вызваліць Навальнага<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/600c8f3f9a79477a4e7664a7|title=Госдеп США осудил действия силовиков на акциях протеста в России|website=[[РБК]]|date=2021-01-24|accessdate=2021-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/ес-и-сша-осудили-задержания-на-митингах-23-января-в-россии/a-56327433|title=ЕС и США осудили задержания на митингах 23 января в России|author=Илья Коваль |website=[[Deutsche Welle]]|date=2021-01-24|accessdate=2021-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/news/mid_germanii_potreboval_nemedlenno_osvobodit_zaderzhannyh_na_aktsii_v_podderzhku_navalnogo-523268/|title=МИД Германии потребовал немедленно освободить задержанных на акции в поддержку Навального|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-01-25|accessdate=2021-01-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/sankcij-ne-budet-borrel-letit-v-moskvu-reakcija-es-na-protesty-v-rossii/a-56339778|title=Санкций не будет, Боррель летит в Москву? Реакция ЕС на протесты в России {{!}} DW {{!}} 25.01.2021|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|accessdate=2021-01-25}}</ref>. 24 студзеня 2021 года [[:en:Þórhildur Sunna Ævarsdóttir|Сунна Эварсдоцір]] ([[Ісландыя]]), дакладчык ПАСЕ па [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязням]] у Расіі, заявіла: «Дзеянні расійскіх уладаў несумяшчальныя з павагай дэмакратычнага плюралізму і асноўных палітычных свабодаў. Большасць, калі не ўсё, арыштаваныя ў суботу могуць лічыцца палітычнымі зняволенымі [[:en:prima facie|prima facie]]»<ref>[https://pace.coe.int/en/news/8164/des-rapporteurs-de-l-assemblee-reagissent-aux-arrestations-de-partisans-d-alexei-navalny Assembly Rapporteurs react to the arrests of supporters of Alexei Navalny]</ref>. [[Вялікая сямёрка]] выказала занепакоенасць затрыманнем тысяч мірных дэманстрантаў і журналістаў падчас суботніх мітынгаў і запатрабавала вызваліць Навальнага<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/g7-trebuet-nemedlennogo-osvobozhdenija-navalnogo/a-56355325|title=G7 требует немедленного освобождения Навального {{!}} DW {{!}} 26.01.2021|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|accessdate=2021-01-27}}</ref>. === У культуры === Музыка {{нп3|Вася Абломаў||be-x-old|Васіль Ганчароў}} напісаў сатырычную песню «[https://www.youtube.com/watch?v=x70ljt-QGQc Запацела маё забрала]» на сюжэт здарэння з Маргарытай Юдзіной, якую росгвардеец ўдарыў ботам у жывот<ref>[https://www.fontanka.ru/2021/01/25/69723706/ «Я клянусь тебе, тетка протестная…» Извинения полицейского, пнувшего петербурженку, стали песней] // «Фонтанка», 25.01.2021</ref><ref>[https://mr-7.ru/articles/229562/ Песня Васи Обломова «Запотело мое забрало» ворвалась в тренды YouTube] // MR7.ru, 25.01.2021</ref>. Шоўмэн і аўтар-выканаўца песень Сямён Слепакоў 25 студзеня апублікаваў верш «Выпадак на Мальдывах», а затым яшчэ два «вершаў пра дабро» з крытыкай пратэстаў<ref name="Слепаков">[https://news.ru/society/yuliya-navalnaya-i-leonid-volkov-otvetili-na-stihotvorenie-slepakova/ Юлия Навальная и Леонид Волков ответили на стихотворение Слепакова] // [[NEWSru.com]], 28 января 2021</ref><ref name="Откр_29012021">[https://openmedia.io/news/n1/na-doroge-suka-u-dobra-ne-stoj-semyon-slepakov-napisal-stixotvorenie-s-kritikoj-protestov/ «На дороге, сука, у добра не стой!» Семён Слепаков написал стихотворение с критикой протестов]// Открытые медиа, 29 января</ref><ref name="Слепаков+">{{cite web |datepublished=2021-01-29 |url=https://www.bfm.ru/news/463784 |title=Слепаков написал новое критическое стихотворение о протестах|publisher=[[BFM.ru]]|accessdate=2021-02-03}}</ref>. Пасля гэтага акаўнт Слепакова быў заблякаваны тэрмінам на 30 дзён. == Наступствы == Камэнтуючы затрыманьні журналістаў у Казані на акцыі 23 студзеня прэс-сакратар прэзідэнта Татарстана Лілія Галімава прапанавала сфармаваць адмысловы пул журналістаў, які працаваў бы на несанкцыянаваных акцыях. Паводле яе слоў, у той дзень паліцыя дзейнічала зыходзячы з «няштатнай сітуацыі» і каб пазбегнуць такіх затрыманняў, «кіраўнікам рэдакцый варта было б загадзя прагаварыць з МУС»<ref>{{Cite news|title=Лилия Галимова: В Татарстане можно создать пул журналистов для работы на несанкционированных акциях|url=https://www.idelreal.org/a/31074344.html|website=Idel.Реалии|date=2021-01-28}}</ref>. === Адміністрацыйныя справы === Грамадзянам, затрыманым на пратэстных акцыях, абвінавачваюць у парушэнні правілаў удзелу ў акцыі (ч. 5 арт. 20.2 КаАП), стварэнне перашкод гарадской інфраструктуры (ч. 6.1 арт. 20.2 КаАП) і паўторнае парушэнне правілаў удзелу ў акцыі. Па розных частках адміністрацыйных артыкулаў затрыманым пагражаюць штрафы ад 10 да 300 тысяч рублёў і арышт ад 15 да 30 сутак<ref>{{Cite web|lang=|url=https://ovdinfo.org/articles/2021/01/23/svobodu-navalnomu-itogi-vserossiyskoy-akcii-protesta-23-yanvarya|title=«Свободу Навальному»! Итоги всероссийской акции протеста 23 января|author=|website=ОВД-Инфо|date=23 января 2021|publisher=}}</ref>. Асобным ўдзельнікам абавязваюць непадпарадкаванне законнаму распараджэнню супрацоўніка паліцыі (арт. 19.3 КаАП). У Маскве на 5 лютага ў суды паступіла 4908 спраў аб адміністрацыйных правапарушэннях, звязаных з акцыямі з 23 студзеня па 2 лютага, з іх 54 справы па артыкуле 19.3 КаАП і 4854 справы па артыкуле 20.2 КаАП<ref name="kommersant4681025">[https://www.kommersant.ru/doc/4681025 В московские суды поступило почти 5 тыс. дел против участников акций]. [[Коммерсантъ]], 05.02.2021</ref>. Па звестках ТАСС са спасылкай на прэс-службу Масгарсуда, з іх на 5 лютага разгледжаны ўжо 2204 справы, па іх 972 чалавекі арыштаваныя і 1232 чалавека аштрафаваныя (не вынесена ніводнага апраўдальнага рашэння)<ref>[https://tass.ru/obschestvo/10636717 Суды Москвы арестовали 972 участника незаконных акций; оштрафованы 1 232 человека]. [[ТАСС]], 05.02.2021</ref>. У Санкт-Пецярбургу на 5 лютага ў суды паступіла каля 1400 спраў, звязаных з акцыямі з 23 студзеня па 2 лютага. Па дадзеных аб’яднанай прэс-службы судоў Санкт-Пецярбурга, з разгледжаных 1113 спраў па 353 справах быў накладзены адміністрацыйны арышт, па 624 — штраф, па 2 — абавязковыя працы (па 134 рашэнне не паведамляецца)<ref>[https://topspb.tv/news/2021/02/5/bolee-350-chelovek-arestovali-v-peterburge-za-uchastie-v-nesoglasovannyh-akciyah/ Более 350 человек арестовали в Петербурге за участие в несогласованных акциях]. topspb.tv, 05.02.2021</ref>. Праваабарончы праект АУС-Інфа паведамляе, што па ўсёй Беларусі 3 лютага яму вядома пра 750 адміністрацыйных арыштах, а таксама пра 500 штрафах на агульную суму больш за 6 млн рублёў<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4673497 «ОВД-Инфо»: почти 750 человек получили административные аресты из-за акций с 23 января]. [[Коммерсантъ]], 04.02.2021</ref>. 31 студзеня быў затрыманы, а 1 лютага арыштаваны на 29 сутак кіраўнік «Адкрытай Расеі» Андрэй Півавараў за «парушэнне парадку правядзення акцыі, а таксама за непадпарадкаванне патрабаванню супрацоўніка паліцыі»<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6018099e9a7947dee251a2d2 Исполнительного директора «Открытой России» арестовали на 29 суток]. [[РБК]], 01.02.2021</ref>. 3 лютага быў арыштаваны на 25 сутак галоўны рэдактар выдання «Медіазона» Сяргей Смірноў за ретвит жарты аб самім сабе, на думку суда, які змяшчаў заклікі да няўзгодненай акцыі пратэсту<ref name="tvrain_smirnov_1">[https://tvrain.ru/teleshow/notes/kakie_smi_vystupili_v_podderzhku_arestovannogo_glavreda_mediazony_sergeja_smirnova-523972/ Какие СМИ выступили в поддержку арестованного главреда «Медиазоны» Сергея Смирнова]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 03.02.2021</ref>. Смірноў быў затрыманы па іншым артыкуле 30 студзеня падчас прагулкі з сынам<ref name="tvrain_smirnov_2">[https://tvrain.ru/teleshow/notes/perehod_repressij_na_novyj_uroven_zajavlenija_nezavisimyh_smi_o_zaderzhanii_glavreda_mediazony_sergeja_smirnova-523637/ «Переход репрессий на новый уровень»: редакции СМИ выступили в поддержку главреда «Медиазоны» Сергея Смирнова]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 31.01.2021</ref>. Пасля гэтых падзей каля 20 СМІ выступілі з патрабаваннем аб вызваленні Смірнова і заявілі, што арышт Смірнова з’яўляецца помстай за яго журналісцкую дзейнасць і ціскам на незалежныя СМІ, у тым ліку ў сувязі з асвятленнем імі акцый пратэсту<ref name="tvrain_smirnov_1" /><ref name="tvrain_smirnov_2" />. 8 лютага была затрыманы дэпутат Саратаўскай облдумы ад партыі КПРФ Мікалай Бандарэнка, на яго складзены адміністрацыйны пратакол па часткі 5 артыкулы 20.2 КаАП. Пры гэтым Бандарэнка заявіў, што «знаходзіўся там як дэпутат з мэтай не дапусціць перагібаў і правакацый»<ref>[https://tass.ru/obschestvo/10646907 В отношении депутата от КПРФ в Саратове составили протокол о нарушении проведения митинга]. [[ТАСС]], 08.02.2021</ref>. 9 сакавіка протаіерэй Андрэй Вінарскі быў затрыманы, калі выходзіў з дому, а 10 сакавіка Цэнтральны раённы суд Хабараўска арыштаваў яго на 20 сутак, яму ставіцца паўторнае парушэнне правілаў мітынгу (частка 8 артыкула 20.2 КаАП)<ref>{{Cite news|title=Суд в Хабаровске арестовал на 20 суток протоиерея, вышедшего поддержать Навального|url=https://zona.media/news/2021/03/10/vinarskii|website=Медиазона|date=10.03.2021}}</ref>. 13 сакавіка затрымалі дэпутата Масгардумы Кацярыну Енгалычеву предявив ёй паўторны ўдзел у пратэстах, сама яна заявіла, што была на акцыі як журналіст, і ў яе была прескарта. Гэтак жа падобнае парушэнне спрабавалі абавязаць дэпутату Масгардумы Сяргею Мітрохіну<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/03/13/engalycheva|title=Депутата Мосгордумы от КПРФ Екатерину Енгалычеву задержали из‑за митинга 23 января|website=Медиазона|access-date=2021-03-15}}</ref>. '''Удзельнікі пратэстаў, якім удалося адмяніць адміністрацыйную справу''' Адзін з удзельнікаў акцыі ў падтрымку Навальнага ў Санкт-Пецярбургу, Вадзім Забалоцкага здолеў выйграць справу ў судзе — таму што трапіў у аб’ектыў камеры здымачнай групы Сапраўднага Часу<ref>{{Cite news|title=Сторонник Навального добился отмены дела о митинге с помощью кадров Настоящего Времени|url=https://www.currenttime.tv/a/31136243.html|website=currenttime.tv|date=5.03.2021}}</ref>. === Крымінальныя справы === Па стане на 4 лютага ў Расіі ў сувязі з акцыямі пратэсту была ўзбуджаная 50 крымінальных спраў<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/601c49849a79473984132859 Правозащитник сообщил о 50 уголовных делах после протестов в России]. [[РБК]], 04.02.2021</ref>. З іх 20 крымінальных справаў было ўзбуджана па выніках акцыі 23 студзеня, у асноўным — па артыкуле аб прымяненні гвалту супраць прадстаўніка ўлады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/01/2021/60104b169a794711c5bb41cd|title=Следователи доложили Бастрыкину о 20 уголовных делах по акциям 23 января|website=РБК|accessdate=2021-01-26}}</ref>. 21 студзеня ў Татарстане<ref>{{Cite web|lang=|url=https://tatarstan.sledcom.ru/news/item/1532032/|title=В Республике Татарстан возбуждено уголовное дело по факту призывов к массовым беспорядкам|author=СУ СК по Республике Татарстан|website=|date=|publisher=}}</ref>, 23 студзеня ў Растове-на-Доне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4661043|title=В Ростове возбудили уголовное дело о призыве к участию в акции 23 января|website=www.kommersant.ru|date=2021-01-23|accessdate=2021-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/23/rostov-212|title=На 17‑летнего подростка из Ростова‑на‑Дону завели дело о призывах к массовым беспорядкам|website=Медиазона|accessdate=2021-01-24}}</ref> і ў Новасібірску<ref>{{Cite web|lang=|url=https://nsk.sledcom.ru/news/item/1532710/|title=В Новосибирской области возбуждено уголовное дело по факту призывов к массовым беспорядкам|author=СУ СК по Новосибирской области|website=|date=|publisher=}}</ref> распачатыя крымінальныя справы па ч. 3 арт. 212 КК РФ (заклікі да масавых беспарадкаў). 23 студзеня ў Санкт-Пецярбургу была ўзбуджаная крымінальная справа па ч. 1 арт. 318 КК РФ з-за нападу на двух супрацоўнікаў ДЗІБДР<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/23/spb-318|title=В Петербурге возбудили дело о нападении на сотрудников ГИБДД во время митинга|website=Медиазона|accessdate=2021-01-24}}</ref>. Таксама дзве справы па гэтым артыкуле былі распачатыя ва Уладзівастоку<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/23/vldvstk-318|title=Во Владивостоке завели два дела о нападении на силовиков на митинге в поддержку Навального|website=Медиазона|accessdate=2021-01-24}}</ref>. Ва Уладзівастоку ўзбуджана крымінальная справа па арт. 267.1 КК РФ (пагроза эксплуатацыі транспарту)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/23/vlad|title=Во Владивостоке после митинга возбудили уголовное дело об «угрозе эксплуатации транспорта»|website=Медиазона|accessdate=2021-01-24}}</ref>. У Маскве распачатыя крымінальныя справы па арт. 318 КК РФ (ужыванне гвалту да сілавікоў), арт. 213 КК РФ (хуліганства) і арт. 167 КК РФ (пашкоджанне маёмасці)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/23/dela|title=СК возбудил уголовные дела по трем статьям после московской акции в поддержку Навального|website=Медиазона|accessdate=2021-01-24}}</ref>. У Краснадары паліцыя распачала крымінальную справу па п. «Б» ч. 1 арт. 213 аб хуліганстве па матывах нянавісці супраць мясцовага жыхара Уладзіміра Ягорава, які зняў штаны падчас акцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/01/25/ass|title=Полиция возбудила дело против краснодарца, который залез на памятник и снял штаны во время акции в поддержку Навального|website=Медиазона|accessdate=2021-01-25}}</ref>. 28 студзеня Галоўным следчым упраўленнем Следчага камітэта РФ супраць кіраўніка сеткі рэгіянальных штабоў Навальнага Леаніда Волкава ўзбуджаная крымінальная справа па прыкметах злачынства, прадугледжанага часткай 2 артыкула 151.2 КК РФ («скланенне ў інфармацыйна-тэлекамунікацыйных сетках непаўналетніх да здзяйснення супрацьпраўных дзеянняў»)<ref name="TASS_28012021">[https://tass.ru/proisshestviya/10566953 СК возбудил дело против Леонида Волков за призыв детей к участию в незаконных акциях] // ТАСС, 28 января 2021</ref><ref name="НГ_28012021">[https://novayagazeta.ru/news/2021/01/28/167455-protiv-leonida-volkova-vozbudili-ugolovnoe-delo-o-prizyvah-podrostkov-k-uchastiyu-v-protestnyh-aktsiyah Против Леонида Волкова возбудили уголовное дело из-за «призывов» к подросткам участвовать в протестных акциях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128081611/https://novayagazeta.ru/news/2021/01/28/167455-protiv-leonida-volkova-vozbudili-ugolovnoe-delo-o-prizyvah-podrostkov-k-uchastiyu-v-protestnyh-aktsiyah|date=28 студзеня 2021}} // [[Новая газета (Расія)|Новая газета]], 28 января 2021</ref><ref name="СКРФ">[https://sledcom.ru/news/item/1534471/ Возбуждено уголовное дело в отношении Леонида Волкова, склонявшего подростков к противоправным действиям]. Официальный сайт Следственного комитета Российской Федерации, 28 января 2021 года</ref><ref name="Med_28012021">[https://meduza.io/news/2021/01/28/protiv-leonida-volkova-vozbudili-delo-o-vovlechenii-podrostkov-v-aktsii-protesta Против Леонида Волкова возбудили дело о вовлечении подростков в акции протеста] // [[Meduza]], 28 января 2021</ref>. Куйбышаўскі раённы суд Пецярбурга прызначыў два гады ўмоўна ўдзельніку акцыі 23 студзеня ў Пецярбургу Андрэю Ломаву<ref>{{Cite news|title=Геодезист Ломов. Условный срок за акцию протеста в Петербурге 23 января|url=https://zona.media/online/2021/03/23/lomov23|website=[[Медиазона]]|date=23.03.2021}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Ломаў з’яўляецца бацькам семярых дзяцей, прысуду ён чакаў у СІЗА на працягу двух месяцаў<ref>[https://zona.media/article/2021/03/26/lomov Дух толпы. Как сидел в СИЗО и как вышел на свободу Андрей Ломов — отец семерых детей и фигурант «январского дела»]. [[Медиазона]], 26.03.2021</ref>. ==== «Санітарны справа» ==== 27 студзеня ў Маскве паліцыя і супрацоўнікі Следчага камітэта правялі амаль дваццаць ператрусаў у блізкіх і прыхільнікаў Аляксея Навальнага. Сярод затрыманых брат Навальнага Алег, Любоў Собаль, Марыя Алёхіна. Ва ўсіх выпадках канфіскоўвалася аргтэхніка і электронныя прылады. Большасць ператрусаў праводзіліся ў межах крымінальнай справы аб парушэнні санітарна-эпідэміялагічных правілаў<ref>[https://www.dw.com/ru/zaderzhany-oleg-navalnyj-i-ljubov-sobol/a-56365765 В Москве задержаны Олег Навальный и Любовь Соболь] // Немецкая волна, 27.01.2021</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/31072900.html За день полиция провела как минимум 15 обысков у сторонников Навального] // Радио Свобода, 27.01.2021</ref>. 29 студзеня ў Цвярскім раённым судзе Масквы прайшлі пасяджэнні без прэсы, і ўсе пяцёра абвінавачаных былі адпраўленыя на два месяцы пад хатні арышт без права на прагулкі і выкарыстанне інтэрнэту. Ім прад’яўленыя абвінавачванні ў арганізацыі пратэстаў, якія, як сцвярджаецца, парушалі санітарна-эпідэміялагічных абмежаванні, уведзеныя з-за пандэміі коронавируса (частка 1 артыкула 236 КК)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/россия/20210129-санитарное-дело-суд-отправил-под-домашний-арест-пятерых-обвиняемых-в-призывах-на-митинг «Санитарное дело»: суд отправил под домашний арест пятерых обвиняемых в призывах на митинг] // RFI, 29.01.2021</ref><ref>[https://zona.media/online/2021/01/29/coronacase «Санитарное дело». Суды без прессы] // [[Медиазона]]</ref>. Таксама абвінавачанымі па санітарным справе праходзяць прэс-сакратар Навальнага Кіра Ярмыш, актывіст Мікалай Ляскін, муніцыпальныя дэпутаты Люся Штэйн, Канстанцін Янкаўскас і Дзмітрый Бараноўскі. Усіх іх праваабарончы цэнтр «Мемарыял» абвясціў палітвязнямі<ref>[https://zona.media/news/2021/02/08/memo-236 «Мемориал» признал политическими заключенными обвиняемых по «санитарному делу» оппозиционеров] [[Медиазона]], 8.02.2021</ref>. 3 лютага праваабарончы фонд «[[Грамадскі вердыкт]]» запатрабаваў ад Следчага камітэта распачаць крымінальную справу супраць праваахоўнікаў па арт. 236 КК РФ (парушэнне санітарна-эпідэміялагічных правілаў) за тое, як доўга трымалі затрыманых у аўтазаках. У заяве фонду гаворыцца, што ўмовы ўтрымання ў аўтазаках груба парушалі ўсе загады і стварылі рэальную пагрозу масавага захворвання каранавірусам<ref>[https://www.bbc.com/russian/live/news-53826393 На полицию требуют завести «санитарное дело» за скопление людей в автозаках] [[Русская служба Би-би-си]], 4.02.2021</ref>. === Звальненне === 22 студзеня маёр паліцыі з Курска Руслан Агібалаў размясціў у Інтэрнэце ролік у падтрымку Аляксея Навальнага і іншых вядомых вязняў — Аляксандра Шэстуна і Сяргея Фургала. У той жа дзень паліцэйскі быў звольнены «па адмоўным падставах за ўчынак, што ганьбуе гонар супрацоўніка органаў унутраных спраў»<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-55801413 «Рад, что закончилось увольнением». Зачем полицейский из Курска Руслан Агибалов поддержал Навального] // BBC, 25.01.2021</ref>. Інстытут тэатральнага мастацтва ім. Кабзона звольніў 25 студзеня з фармулёўкай «за амаральны ўчынак» старэйшага выкладчыка Арцёма Назарава, які ўдзельнічаў у акцыі ў падтрымку Навальнага<ref>[https://www.svoboda.org/a/31070132.html Уволен за митинг] // Радио Свобода, 27.01.2021</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/31072663.html «Аморально было бы не прийти». Актера уволили за митинг] // Радио Свобода, 28.01.2021</ref>. Таксама былі звольненыя два супрацоўнікі ФСО, якія наведалі акцыю 23 студзеня пры гэтым звальненне аднаго з іх было выраблена «заднім чыслом», каб на момант акцыі супрацоўнік лічыўся беспрацоўным<ref>[https://www.newsru.com/russia/25jan2021/fso_posmotreli.html Двух сотрудников охраны Администрации президента, посетивших 23 января акцию протеста в Москве, уволили в тот же день]. [[NEWSru.com]], 25.01.2021</ref>. 2 лютага старшы лейтэнант паліцыі Сяргей Рымскі з [[Іванава (Расія)|Іванова]] звольніўся з-за пераследу Навального і жорсткіх разгонаў пратэстаў. Паліцэйскі актыўна каментаваў падзеі ў «Instagram» і адчуваў ціск з боку кіраўніцтва<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-55844204 «Не все в полиции негодяи». Поддержавший Навального полицейский из Иваново рассказал о своем увольнении] [[Русская служба Би-би-си]], 03.02.2021</ref>. 31 студзеня мастак па святле Маскоўскай філармоніі Станіслаў Семянюк вывеў на сцяну канцэртнай залы імя Чайкоўскага надпіс «Свабоду палітвязням». У той жа дзень ён быў адхілены ад пульта і 3 лютага быў вымушаны звольніцца<ref>[https://www.svoboda.org/a/31085577.html «Такой крик души». Светооператор филармонии уволился из-за лозунга] [[Радио Свобода]], 04.03.2021</ref>. Акрамя таго, у канцы студзеня — пачатку лютага за ўдзел у мітынгах былі звольненыя супрацоўніца аддзела па рэалізацыі творчых праектаў ансамбля «Бярозка» Дар’я Кустава, школьны настаўнік з Растова-на-Доне Аляксандр Рябчук і сакратар Пяцігорскага тэхнікума гандлю, тэхналогій і сэрвісу Феона Варданян (пры гэтым яна страціла і службовае жыллё)<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-55939984 «Аморальный поступок». Участников протестных акций в России увольняют или принуждают уйти с работы] [[Русская служба Би-би-си]], 05.02.2021</ref> і выкладчык фізікі новасібірскага прамыслова-энергетычнага каледжа Аляксей Аляксееў<ref>[https://www.sibreal.org/a/31107445.html «По одному нас легко заткнуть». Как педагоги, участвующие в акциях протеста, теряют работу] [[Радио Свобода]], 23.03.2021</ref>. У пачатку лютага з падмаскоўнай паліцыі звольніўся старшы інспектар кіналагічнай службы Мікалай Каралёў, які адмовіўся біць мітынгоўцаў. Пасля гэтага яму сталі паступаць пагрозы: па яго словах, ён атрымаў дзясяткі паведамленняў з пагрозамі ў Instagram<ref>{{Cite news|title=Полицейский отказался бить митингующих — выкинул форму и уволился|author=|url=https://www.youtube.com/watch?v=ISeldrj-9oE|website=youtube.com|date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/news/my_prevraschaemsja_v_dekoratsiju_podmoskovnyj_politsejskij_otkazalsja_razgonjat_miting_i_uvolilsja-524449/|title=«Мы превращаемся в декорацию». Подмосковный полицейский рассказал об отказе разгонять митинг|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-02-11|accessdate=2021-02-13}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Тебя найдут и закопают». Полицейский, который отказался разгонять протесты и уволился, пожаловался на угрозы|url=https://openmedia.io/news/n1/tebya-najdut-i-zakopayut-policejskij-kotoryj-otkazalsya-razgonyat-protesty-i-uvolilsya-pozhalovalsya-na-ugrozy/|date=12.02.2021|accessdate=15 лютага 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210212154348/https://openmedia.io/news/n1/tebya-najdut-i-zakopayut-policejskij-kotoryj-otkazalsya-razgonyat-protesty-i-uvolilsya-pozhalovalsya-na-ugrozy/|archivedate=12 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Санітара Саіданвара Сулаймонова, які працаваў у маскоўскім ковидном шпіталі ў Крылатском, звольнілі пасля ўдзелу ў акцыі з ліхтарыкамі ў падтрымку Аляксея Навальнага<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mbk-news.appspot.com/news/sanitara-uvolili/|title=Санитара из ковидного госпиталя в Москве уволили после участия в акции с фонариками – МБХ медиа|author=|website=МБХ медиа — новости, тексты, видео|date=|publisher=|accessdate=2021-02-15}}</ref>. 25 сакавіка быў звольнены школьны настаўнік Мікіта Тушканоў з пасёлка [[Мікунь]] Рэспублікі Комі за «здзяйсненне амаральнага правіны». 23 студзеня ён выйшаў на адзіночны пікет за свабоду слова. Пасля гэтага Тушканова дапытвала паліцыя, а ў школе ён атрымаў вымову. Па словах Тушканова, пад амаральным учынкам разумеецца яго крытыка школы ў сацсетках<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/03/25/v-komi-uvolili-uchitelia-istorii-vyshedshego-na-odinochnyi-piket-pro-kotorogo-rasskazyvala-novaia В Коми за одиночный пикет уволили учителя истории, о котором рассказывала «Новая»] [[Новая газета (Расія)|Новая газета]], 25.03.2021</ref>. === Рэакцыя адукацыйных устаноў і адлічэнне студэнтаў === Рэктар Астраханскага дзяржаўнага універсітэта Канстанцін Маркелаў адлічыў траіх студэнтаў, якія ўдзельнічалі ў акцыях 23 студзеня і якія атрымалі за гэта адміністрацыйныя штрафы<ref>[https://www.svoboda.org/a/31077848.html Ректор университета в Астрахани «с болью в сердце» исключил студентов] [[Радио Свобода]], 31.01.2021</ref>. У сваю чаргу адзін з заснавальнікаў «Свабоднага ўніверсітэта» Кірыл Мартынаў абвясціў, што ўстанова прыме студэнтаў, адлічаных з расійскіх ВНУ «за грамадзянскую пазіцыю» і таксама будуць іх кансультаваць аб працягу адукацыі ў Еўропе<ref>[https://www.svoboda.org/a/31078852.html «Свободный университет» поможет отчисленным за протесты студентам], [[Радио Свобода]], 31.01.2021</ref>. 27 студзеня 2021 года міністр асветы Сяргей Краўцоў заявіў, што міністэрства запланавала штомесяц праводзіць ўсерасійскіх бацькоўскія сходы, каб пазбегнуць уцягвання школьнікаў у мітынгі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/748073|title=Минпросвещения запланировало собрания родителей для борьбы с вовлечением детей в акции|author=|website=Interfax.ru|date=|publisher=|accessdate=2021-01-27}}</ref>. Пасля акцый пратэсту міністр асветы Сяргея Краўцоў паведаміў, што ў школах з’явяцца дарадцы па выхаванню, мэтай якіх будзе правядзенне гутарак са школьнікамі пра палітыку і мітынгах. Ужо ў 2021 годзе ў дзесяці пілотных рэгіёнах Расіі правядуць конкурс на новую пасаду, а з 2022 года дарадцы з’явяцца ў школах усіх рэгіёнаў<ref>{{Cite news|title=В российских школах появятся советники по воспитанию. Они будут говорить с детьми о политике|url=https://tvrain.ru/news/v_rossijskih_shkolah_pojavjatsja_sovetniki_po_vospitaniju_oni_budut_govorit_s_detmi_o_politike-523824/|website=Дождь|date=2021-02-02}}</ref><ref>{{Cite news|title=В российских школах появятся советники-воспитатели|url=https://www.kommersant.ru/doc/4672073/|website=Коммерсант|date=2021-02-02}}</ref>. === Дэпартацыя замежных студэнтаў з Расіі === Студэнта медыцынскага універсітэта ў Казані Андрэя Лагуніна, навучэнца па абмене з [[Узбекістан]]а, выдвараюць з Расіі пасля затрымання на акцыі 23 студзеня. Пры гэтым Лагунін сказаў, што выпадкова апынуўся на той вуліцы, дзе быў затрыманы<ref>{{Cite news|title=Иностранного студента в Казани хотят выдворить из России после акции за Навального|url=https://openmedia.io/news/n1/inostrannogo-studenta-v-kazani-xotyat-vydvorit-iz-rossii-posle-akcii-za-navalnogo/|website=openmedia.io|date=07.03.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Иностранный студент казанского вуза рассказал о выдворении из страны из‑за задержания на митинге за Навального|url=https://tvrain.ru/news/inostrannyj_student_kazanskogo_vuza_rasskazal_o_vydvorenii_iz_strany_izza_zaderzhanija_na_mitinge_za_navalnogo-525860/|website=Дождь|date=7.03.2021}}</ref>. === Петыцыі === Грамадская арганізацыя АУС-Інфа стварыла петыцыю супраць плана «Крэпасць», які ўводзяць у паліцэйскіх участках з мэтай забароны наведванняў аддзяленняў паліцыі «староннімі асобамі», што, у сваю чаргу, перашкаджае прамой сустрэчы адвакатаў з іх затрыманымі кліентамі<ref>{{Cite news|title=Опубликована петиция "Вернём задержанным право на защиту"|url=https://www.svoboda.org/a/31087887.html|website=svoboda.org|date=5.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=«ОВД-Инфо» потребовал от главы МВД «немедленно остановить насилие» в отношении задержанных на протестах|url=https://snob.ru/news/ovd-info-potreboval-ot-glavy-mvd-nemedlenno-ostanovit-nasilie-v-otnoshenii-zaderzhannyh-na-protestah/|website=snob.ru|date=5.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Петиция дня: Остановить насилие по отношению к задержанным на протестных акциях — от «ОВД-Инфо»|url=https://www.the-village.ru/shorts/peticia-ovd-info|website=the-village.ru|date=5.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=«ОВД-Инфо» запустил петицию против плана «Крепость» в отделах полиции. Он позволяет не пускать адвокатов и пытать задержанных|url=https://meduza.io/news/2021/02/05/ovd-info-zapustil-petitsiyu-protiv-plana-krepost-v-otdelah-politsii-on-pozvolyaet-ne-puskat-advokatov-i-pytat-zaderzhannyh|website=meduza.io|date=05.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Десятки известных людей поддержали петицию ОВД-Инфо против полицейского беспредела|author=|url=https://ovdinfo.org/articles/2021/02/11/krepost|website=[[ОВД-Инфо]]|date=11.02.2021}}</ref>. «Новая газета» стварыла петыцыю, якая заклікае неадкладна прывесці заканадаўства аб мітынгах і дэманстрацыях у адпаведнасць з [[Канстытуцыя Расіі|Канстытуцыяй Расіі]] і гарантаваць грамадзянам права мірных сходаў<ref>{{Cite news|title=Российские знаменитости потребовали изменить закон о митингах на фоне акций в поддержку Навального|author=|url=https://www.rosbalt.ru/russia/2021/02/08/1886476.html|website=[[Росбалт]]|date=08.02.2021|access-date=16 лютага 2021|archive-date=12 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212213755/https://www.rosbalt.ru/russia/2021/02/08/1886476.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Кремль ожидает, что петиция «Новой» с призывом привести закон о митингах в соответствие с Конституцией РФ привлечет внимание законодателей|author=|url=https://novayagazeta.ru/news/2021/02/09/167722-peskov|website=[[Новая газета (Расія)|Новая газета]]|date=9.02.2021|accessdate=16 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209190927/https://novayagazeta.ru/news/2021/02/09/167722-peskov |archivedate=9 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref> Таксама быў створаны шэраг петыцый у падтрымку Маргарыты Юдзіной, з патрабаваннем пакараць амапаўца, які ўдарыў яе нагой у жывот, прыцягнуць яго да крымінальнай адказнасці<ref>{{Cite news|title=Привлечь к ответственности полицейского, ударившего Маргариту Юдину ногой в живот|url=https://www.change.org/p/следственный-комитет-рф-требуем-привлечь-к-ответственности-сотрудника-омон-ударившего-маргариту-юдину-ногой|website=change.org}}</ref>. Падобную петыцыю стварылі і іншыя людзі<ref>{{Cite news|title=Полицейский напал на женщину. Требуем возбуждения уголовного дела|url=https://www.change.org/p/полицейский-напал-на-женщину-требуем-возбуждения-уголовного-дела|website=change.org}}</ref>, у тым ліку і Лібертарыянская партыя Расіі<ref>{{Cite news|title=Привлечь к ответственности полицейского, который ударил Маргариту Юдину|author=Либертарианская партия России|url=https://www.change.org/p/кампания-против-полицейского-насилия-привлечь-к-ответственности-полицейского-который-ударил-маргариту-юдину|website=change.org}}</ref>. «[[Amnesty International]]» апублікавала просьбу аб калектыўнай дапамогі ў напісанні зваротаў з мэтай дамагчыся справядлівасці ў справе Маргарыты Юдзіной, збітай падчас акцыі пратэсту<ref>{{Cite news|title=Россия: Маргарите Юдиной, избитой в ходе акции протеста, отказывают в правосудии. Помогите нам добиться справедливости!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/02/15/rossiya-margarite-yudinoj-izbitoj-v-hode-akczii-protesta-otkazyvayut-v-pravosudii-pomogite-nam-dobitsya-spravedlivosti/|website=eurasia.amnesty.org|date=15.02.2021|accessdate=2 сакавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227073933/https://eurasia.amnesty.org/2021/02/15/rossiya-margarite-yudinoj-izbitoj-v-hode-akczii-protesta-otkazyvayut-v-pravosudii-pomogite-nam-dobitsya-spravedlivosti/|archivedate=27 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Таксама быў створаны шэраг петыцый з патрабаваннем вызвалення Аляксея Навальнага. Такія петыцыі стварылі «Новая газета»<ref>{{Cite news|title=Немедленно освободить Алексея Навального|author=Новая газета|url=https://www.change.org/p/налогоплательщики-рф-немедленно-прекратить-уголовное-преследование-навального-тех-кто-его-отравил-наказать|website=change.org}}</ref><ref>{{Cite news|title=Петиция «Новой газеты» в поддержку Навального набрала больше 116 тысяч подписей|author=|url=https://novayagazeta.ru/news/2021/01/22/167290-petitsiya-novoy-gazety-v-podderzhku-navalnogo-nabrala-bolshe-115-tysyach-podpisey|website=[[Новая газета (Расія)|Новая газета]]|date=22.01.2021 |accessdate=16 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123212849/https://novayagazeta.ru/news/2021/01/22/167290-petitsiya-novoy-gazety-v-podderzhku-navalnogo-nabrala-bolshe-115-tysyach-podpisey |archivedate=23 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>, «Amnesty International»<ref>{{Cite news|title=Потребуйте освободить Алексея Навального|url=https://eurasia.amnesty.org/potrebujte-osvobodit-alekseya-navalnogo/|website=[[Amnesty International]]|accessdate=1 сакавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414112104/https://eurasia.amnesty.org/potrebujte-osvobodit-alekseya-navalnogo/|archivedate=14 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref> (па ёй у Крэмль перадалі амаль 200 тысяч подпісаў<ref>{{Cite news|title=Amnesty International передала России петицию с требованием освободить Навального: её подписали почти 200 тыс. человек|url=https://www.rosbalt.ru/world/2021/02/19/1888532.html|website=[[Росбалт]]|date=19.02.2021|access-date=1 сакавіка 2021|archive-date=20 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220121452/https://www.rosbalt.ru/world/2021/02/19/1888532.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=В Кремль переданы почти 200 тыс. подписей под требованием освободить Навального|url=https://www.znak.com/2021-02-20/v_kreml_peredany_pochti_200_tys_podpisey_pod_trebovaniem_osvobodit_navalnogo|website=[[Znak.com]]|date=20.02.2021|accessdate=1 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227164958/https://www.znak.com/2021-02-20/v_kreml_peredany_pochti_200_tys_podpisey_pod_trebovaniem_osvobodit_navalnogo |archivedate=27 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|title=Amnesty International передала в Кремль требование освободить Навального. Его подписали 200 тысяч человек|url=https://www.currenttime.tv/a/amnesty-international-navalny/31112625.html|website=[[Настоящее Время]]|date=20.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Amnesty International передала в Кремль почти 200 тысяч подписей под требованием освобождения Алексея Навального|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/02/19/amnesty-international-peredala-v-kreml-pochti-200-tysyach-podpisej-pod-trebovaniem-osvobozhdeniya-alekseya-navalnogo/|website=[[Amnesty International]]|date=19.02.2021|access-date=1 сакавіка 2021|archive-date=1 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301071156/https://eurasia.amnesty.org/2021/02/19/amnesty-international-peredala-v-kreml-pochti-200-tysyach-podpisej-pod-trebovaniem-osvobozhdeniya-alekseya-navalnogo/|url-status=dead}}</ref>), а таксама іншыя актывісты<ref>{{Cite news|title=Свободу Алексею Навальному! Release Alexey Navalniy|url=https://www.change.org/p/московский-городской-суд-свободу-алексею-навальному-release-alexey-navalniy?source_location=topic_page|website=change.org}}</ref><ref>{{Cite news|title=Требуем освободить Алексея Навального!|url=https://www.change.org/p/требуем-освободить-алексея-навального|website=change.org}}</ref>. Была створана петыцыя, якая заклікае вызваліць людзей, арыштаваных па санітарным справе<ref>{{Cite news|title=Demand Freedom for Kremlin Political Prisoners|url=https://www.change.org/p/the-russian-federation-authorities-demand-freedom-for-kremlin-political-prisoners|website=change.org}}</ref>. Акрамя таго, было створана некалькі петыцый за свабоду чачэнца Джумаева Саіда-Мухамада, пабіўся з сілавікамі на акцыі ў Маскве 23 студзеня<ref>{{Cite news|title=«Он защищал наше право не быть избитым»: россияне вступились за чеченца, подравшегося с силовиками на митинге|url=https://www.rosbalt.ru/russia/2021/01/31/1884942.html|website=rosbalt.ru|date=31.01.2021|access-date=13 сакавіка 2021|archive-date=28 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228155009/https://www.rosbalt.ru/russia/2021/01/31/1884942.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Ему стали посвящать стихи, тысячи людей подписывают петицию в его поддержку»|url=https://charter97.org/ru/news/2021/2/8/410629/|website=charter97.org|date=8.02.2021}}</ref>. Марына Літвіненка жонка Аляксандра Літвіненка, стварыла петыцыю, у якой прапанавала даць Нобелеўскую прэмію міру Аляксею Навальнаму<ref>{{Cite news|title=Вдова Литвиненко за присуждение премии мира Навальному и Пономарёву|url=https://www.svoboda.org/a/31047338.html|website=svoboda.org|date=15.01.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Петиция дня: Дать Нобелевскую премию мира Алексею Навальному и Льву Пономарёву|url=https://www.ru/shorts/navalnomu-nobelevku|website=the-village.ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite news|title=Петиция Марины Литвиненко: Присудить Навальному и Пономареву Нобелевскую премию мира|url=https://echo.msk.ru/blog/a_goldfarb/2774138-echo/|website=Эхо Москвы|date=15.01.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию мира Алексею Навальному|url=https://www.znak.com/2021-01-19/na_change_org_sobirayut_podpisi_za_prisuzhdenie_navalnomu_nobelevskoy_premii_mira|website=znak.com|date=19.01.2021 |accessdate=15 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302153632/https://www.znak.com/2021-01-19/na_change_org_sobirayut_podpisi_za_prisuzhdenie_navalnomu_nobelevskoy_premii_mira |archivedate=2 сакавіка 2021 |url-status=dead }}</ref>. === Флэшмобы ў падтрымку Пуціна === У канцы студзеня — пачатку лютага адміністрацыі некалькіх ВНУ арганізавалі флэшмобы студэнтаў у падтрымку Пуціна. Студэнты [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай акадэміі]], Маскоўскага дзяржаўнага юрыдычнага універсітэта і Белгарадскага дзяржаўнага інстытута мастацтваў і культуры затым заявілі, што былі ашуканы — ім сказалі, што акцыі будуць прысвечаныя, адпаведна, [[Сцяг Расіі|расійскаму сцягу]], барацьбе з [[COVID-19]] і [[Дзень абаронцы Айчыны|Дню абаронцы Айчыны]]<ref>[https://www.svoboda.org/a/31090254.html Студенты утверждают, что их обманом завлекли на флешмобы за Путина] [[Радио Свобода]], 7.02.2021</ref>. Пасля гэтага прарэктар БГИИК Наталля Бараниченко заявіла, што выконвала «соцзаказа», выбачылася перад удзельнікамі відэа і звольнілася<ref>[https://tvrain.ru/news/v_belgorode_uvolilas_prorektor_vuza_gde_studentov_obmanom_snjali_v_rolike_v_podderzhku_putina-524432/ В Белгороде уволилась проректор вуза, где студентов обманом сняли в ролике в поддержку Путина]. [[Дождь (телеканал)|Телеканал «Дождь»]], 11.02.2021</ref>. Да флэшмобаў у падтрымку Пуціна прыцягваліся бюджэтнікі і работнікі некаторых кампаній. Адной з першых акцый стаў флэшмоб работнікаў кампаніі «Сіма-ленд» у Екацярынбургу 29 студзеня, а затым 5 лютага. Адзін з работнікаў кампаніі на ўмовах ананімнасці распавёў, што супрацоўнікаў абавязалі выйсці на акцыю, хоць ня ўсе ведалі, пра што ідзе гаворка. Падобная акцыя праходзіла і на Барнаульскі заводзе автоформованных тэрмаўстойлівых вырабаў<ref name="bbc9221">[https://www.bbc.com/russian/news-55984580 В России проводят флешмобы за Путина. Участники часто не знают, куда идут] [[Расейская служба BBC]], 9.02.2021</ref>. У Валгаградзе некалькі сотняў бюджэтнікаў 4 лютага сабралі на [[Мамаеў курган|Мамаевым кургане]] здымацца ў кліпе гурта «Любэ». Мерапрыемства арганізавалі мясцовы камітэт па маладзёжнай палітыцы і дэпартамент адукацыі. Толькі пасля высветлілася, што бюджэтнікі зняліся для роліка ў падтрымку Пуціна. 8 лютага супрацоўнікі бюджэтных арганізацый Пецярбурга здымалі падобны ролік на Маскоўскай плошчы<ref name="bbc9221" />. У сацсетках можна знайсці ролікі з падобных флэшмобаў у дзесятцы расійскіх гарадоў, на іх калона людзей ідзе з сцяжкамі Расіі ці лампадкі, некаторыя проста махаюць рукамі. На большасць з іх накладзеная песня «Любэ» «За цябе, Радзіма-маці!», А ў адным з ролікаў пры дапамозе 3D-апрацоўкі была створана сімуляцыя натоўпу, якая нібыта ўтварыла сабой фразу «Пуцін — наш прэзыдэнт»<ref name="bbc9221" />. У адказ на флэш-моб з ліхтарыкамі ФБК 14 лютага, улады абвясцілі ў той жа дзень 14 лютага пра моладзевай акцыі «Расія — краіна кахання» ў дзень флэш-мобу ФБК з ліхтарыкамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://openmedia.io/news/n1/vlasti-obyavili-o-molodyozhnoj-akcii-rossiya-strana-lyubvi-v-den-fleshmoba-fbk-s-fonarikami/|title=Власти объявили о молодёжной акции «Россия — страна любви» в день флешмоба ФБК с фонариками|author=|website=Открытые Медиа|date=2021-02-12|publisher=|accessdate=2021-02-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/news/2021/02/12/rosmolodezh|title=После анонса акции команды Навального с фонариками власти решила провести флешмоб «Россия — страна любви»|website=Медиазона|accessdate=2021-02-13}}</ref>. Урад Прыморскага краю анансавала ў инстаграме акцыю «Каханне мацней страху» з запускам ліхтарыкаў 14 лютага. Потым рэзка памяняла назву, з-за супадзення з назвай акцыі якую збіраюцца правесці прыхільнікі Аляксея Навальнага<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvrain.ru/news/vlasti_primorja_anonsirovali_aktsiju_s_fonarikami_ljubov_silnee_straha_i_potom_pomenjali_nazvanie-524614/|title=Власти Приморья анонсировали акцию с фонариками «Любовь сильнее страха». И потом поменяли название|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-02-14|publisher=|accessdate=}}</ref>. === Феномен TikTok === [[Deutsche Welle]] адзначае, што падчас акцый пратэсту здарыўся феномен [[TikTok]] — кітайскай соцсеть кароткіх відэа. У гэтай сеткі апынуліся зарэгістраваныя 60 мільёнаў расейцаў. BBC піша, што пасля затрымання Аляксея Навальнага расійскі сегмент TikTok «імкліва палітызаваных»<ref name="BBC_TikTok">[https://www.bbc.com/russian/features-55757215 "Каждое третье видео — про «дворец Путина». Как «ТикТок» захлестнула протестная волна]</ref>. DW піша пра сотні мільёнаў праглядаў відэа па хэштэгу, звязаным з Навальным і надыходзячымі пратэстамі<ref name="DW_TikTok"/>, BBC адзначае, што ў «хештега» 23 студзеня «(дата няўзгодненай акцыі, объвленной прыхільнікамі Навальнага) — 70 млн праглядаў, і яшчэ 29 мільёнаў — у падобнага: „23 студзеня 2021“. Хештег „палац пуціна“, дзе пераказваюць апошняе расследаванне Навального і жартуюць на тэму раскошы палаца ў Геленджыку, паглядзелі 21 млн разоў»<ref name="DW_TikTok">[https://www.dw.com/ru/kommentarij-rossijskij-protest-vyhodit-iz-interneta-na-ulicu/a-56334388 Комментарий: Российский протест выходит из интернета на улицу] // [[DW]], 25.01.2021</ref>. Раскамнагляд 20 студзеня запатрабаваў ад сеткі TikTok «спыніць клікаць дзяцей на пратэстныя акцыі»<ref name="Интеракс_TikTok">[https://www.interfax.ru/russia/746090 РКН потребовал от TikTok прекратить звать детей на протестные акции] // [[Интерфакс]], 20 января 2021</ref> і выдаліць такія заклікі<ref name="ТАСС_TikTok">[https://tass.ru/obschestvo/10508603 Роскомнадзор потребовал от TikTok удалить призывы к участию несовершеннолетних в протестах] // [[ТАСС]] 20.01.2021</ref>. 24 студзеня замеcтитель камерцыйнага дырэктара кампаніі-пасрэдніка паміж блогерамі і рэкламадаўцамі «Аўтарскія медыя» Барыс Кантаравіч паведаміў аб замове на публікацыю ролікаў у [[TikTok]] супраць акцый у падтрымку Аляксея Навальнага, размясціўшы ў сацыяльных сетках скрыншоты з замовай. Да канца гэтага дня за плату ад 500 да двух тысяч рублёў блогер з аўдыторыяй ад 10 тысяч падпісчыкаў па замове неназванай «грамадзкай арганізацыі па справах моладзі» павінен быў «перасцерагчы дзяцей ад удзелу ў няўзгодненых акцыях», апублікаваўшы відэа па адным з сямі прапанаваных сцэнарыяў («у цэлым всë гэта надакучыла, вельмі стаміліся ад гэтага шуму з Навальным», «дзяцей выцягнулі і за імі хаваліся», «правакавалі паліцыю, гэта было відавочна не мірнае шэсьце», «сабралася мала людзей», ролік з «выкрыццём» смерцяў пратэстуючых ці пра тое, як «надакучыла палітыка за гэты час»). Заказчык просіць выкарыстоўваць у роліку толькі адзін тэзіс, не паўтараць яго слова ў слова і не паказваць хештеги пад відэа. Упершыню аб’яву заўважылі на біржы рэкламы TikTok, аднак таксама заказчыкі пісалі блогерам і менеджэрам ў Telegram. TJournal апублікаваў прыклады такіх ролікаў у TikTok, дзе паўтараюцца тэзісы з тэхнічнага задання, апублікаваныя па хештегам #нетреволюции або #нехочуреволюцию<ref>{{Cite news|title=Тиктокерам заказали ролики об «усталости от этого шума с Навальным»|url=https://zona.media/news/2021/01/24/tiktok|website=Медиазона|date=2021-01-24}}</ref><ref>{{Cite news|title=Блогеров-тиктокеров попросили за тысячу рублей записать видео об усталости от митингов. Некоторые согласились|url=https://openmedia.io/news/n1/blogerov-tiktokerov-poprosili-za-tysyachu-rublej-zapisat-video-ob-ustalosti-ot-mitingov-nekotorye-soglasilis/|website=Открытые медиа|date=2021-01-25}}</ref>. === Заканадаўчыя ініцыятывы, звязаныя з акцыямі пратэсту === Дэпутат ад «Адзінай Расіі» Андрэй Барышеў ўнёс у Дзярждуму законапраект аб адмене адміністрацыйнага пакарання (выключэнне з КоАП артыкула 20.2.2 і частак 5 і 6 артыкула 20.2) за арганізацыю «прагулак» і ўдзел у іх, калі такое мерапрыемства фармальна не падпадае пад вызначэнне масавай акцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mbk-news.appspot.com/news/gosduma-smyagchit/|title=В Госдуму внесли законопроект о смягчении КоАП в части массовых акций – МБХ медиа|author=|website=МБХ медиа — новости, тексты, видео|date=2021-02-15|publisher=|accessdate=2021-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sozd.duma.gov.ru/bill/1111745-7|title=Законопроект №1111745-7 О внесении изменений в Кодекс об административных правонарушениях|author=[[Барышев, Андрей Викторович|А.В.Барышев]]|website=sozd.duma.gov.ru|date=15.02.2021|accessdate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215120658/https://sozd.duma.gov.ru/bill/1111745-7|archivedate=15 лютага 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Единая Россия» не согласовала проект о либерализации КоАП о митингах|author=|url=https://www.rbc.ru/politics/15/02/2021/602a76ef9a7947c665e58c39|website=rbc.ru|date=15.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Депутат «Единой России» внес законопроект о смягчении положений КоАП в части свободы собраний|author=|url=https://ovdinfo.org/express-news/2021/02/15/deputat-edinoy-rossii-vnes-zakonoproekt-o-smyagchenii-polozheniy-koap-v|website=ovdinfo.org|date=15.02.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Когда бьют палками — это не совсем цивилизовано»: почему единоросс предложил отменить наказание за митинги|author=|url=https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/pochemu_edinoross_predlozhil_otmenit_nakazanie_za_mitingi-524689/|website=канал "Дождь"|date=15.02.2016}}</ref><ref>{{Cite news|title=Депутат от ЕР раскритиковал наказание людей за участие в митингах. Он внес проект об отмене части статей КоАП|author=|url=https://openmedia.io/news/n3/deputat-ot-er-raskritikoval-nakazanie-lyudej-za-uchastie-v-mitingax-on-vnes-proekt-ob-otmene-chasti-statej-koap/|website=openmedia.io|date=15.02.2021}}</ref>. === Ад’езды з Расіі === Некаторыя людзі з’ехалі з краіны, патлумачыўшы гэта пагрозай крымінальных спраў і праходзілымі палітычнымі пераследамі: з каманды Навальнага гэта Леанід Волкаў, Іван Жданаў, Уладзімір Мілаў<ref>{{Cite news|title=Соратник Навального Владимир Милов уехал из России|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/04/18/soratnik-navalnogo-vladimir-milov-uekhal-iz-rossii|website=[[Новая газета (Расія)|Новая газета]]|date=18.04.2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Соратник Навального Владимир Милов покинул Россию|url=https://www.rosbalt.ru/moscow/2021/04/19/1897957.html|website=[[Росбалт]]|date=19.04.2021|access-date=21 красавіка 2021|archive-date=20 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420050638/https://www.rosbalt.ru/moscow/2021/04/19/1897957.html|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://meduza.io/slides/vse-ob-aktsiyah-23-yanvarya Все об акциях 23 января. Как к ним готовятся власти и оппозиция, чего опасаться участникам — и что там с масочным режимом] // [[Meduza]] * [https://www.bfm.ru/news/463345 Протесты и задержания: что происходит в городах России 23 января] // [[BFM.ru]] * [https://zona.media/online/2021/01/23/navalny-russia Акции за Навального. Протесты по всей России] // [[Медиазона]] * [https://ovdinfo.org/news/2021/01/23/akcii-svobodu-navalnomu-23-yanvarya-2021-goda-onlayn Акции «Свободу Навальному!» 23 января 2021 года. Онлайн] // [[ОВД-Инфо]] * [https://www.youtube.com/watch?v=oRRnj835SdI&ab_channel=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9LIVE «Не бойтесь, выходите на улицы»: обращение Навального] // [[YouTube]], Навальный LIVE * [https://www.bbc.com/news/world-europe-55827509 Russian anti-Putin anger spreads: 'We have to protest'] — аглядная артыкул [[BBC]] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пратэсты 2021 года]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у Расіі]] mnf4as9dcvp5xd4x7u2f31m3ty64w4k 0 668669 5180694 4823417 2026-08-13T21:58:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180694 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Разня́'''» ({{lang-en|Carnage}}) — камедыйна-драматычны фільм [[2011 год у гісторыі кіно|2011]] года рэжысёра і сцэнарыста [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]]<ref name="IMDb" />, пастаўлены па п’есе [[Ясміна Рэза|Ясміны Рэза]] «''Бог разні''». Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Кейт Уінслет]], [[Крыстаф Вальц]], [[Джодзі Фостэр]] і [[Джон Крыстафер Райлі]]. Прэм’ера фільма адбылася [[1 верасня]] [[2011]] года на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]<ref name="IMDb, Release Info" />. == Сюжэт == Нэнсі і Алан Коўэны прыходзяць у дом Пенелопы і Майкла Лонгстрытаў пасля таго, як іх дзеці пабіліся ў парку. Сын першых, Захары, ударыў Ітана палкай па твары. Сустрэча праходзіць спакойна, абедзве пары хочуць скончыць справу мірам. Калі Коўэны ўжо збіраюцца сысці, Майкл расказвае ім гісторыю, як выкінуў хамяка на вуліцу. Гэта вельмі здзіўляе Нэнсі, і пара вырашае застацца на кубак кавы. Майкл прыносіць пірог, прыгатаваны яго жонкай, а тая, у сваю чаргу, не хавае гонару за свае кулінарныя вынаходніцтвы і не забывае ўставіць пару слоў пра тое, як пацярпеў яе бедны сын. Алан паводзіць сябе вельмі непаважліва, пастаянна ведучы дзелавыя перамовы па тэлефоне. У рэшце рэшт, гутарка пра выхаванне заходзіць у тупік, пары не могуць прыйсці да кампрамісу. Спакойны тон змяняецца на больш рэзкі. Коўэны зноў вырашаюць сысці, але Лонгстрыты прапануюць яшчэ адну сустрэчу, на гэты раз разам з дзецьмі. Зноў усчынаецца спрэчка, цяпер ужо Алан выказвае моцнае раздражненне і пагаджаецца застацца яшчэ на кубак кавы. Падчас далейшай размовы высвятляецца, што ў Ітана ёсць банда, аднак гэта не асабліва хвалюе Лонгстрытаў. Яны перакананыя ў сваёй праваце. Тым часам Нэнсі становіцца кепска, і яе ванітуе прама на каштоўныя часопісы Пенелопы. Нэнсі і яе мужу прыходзіцца прыводзіць сябе ў парадак, а Майкл з Пенелопай спрабуюць уратаваць часопісы. Пасля навядзення парадку спрэчкі двух семейных пар працягваюцца, і зноў цывілізаванай размовы не атрымоўваецца. Коўэны ў трэці раз збіраюцца сысці, але Лонгстрыты на развітанне абвінавачваюць іх у бескультур’і і няўменні выхоўваць дзяцей. Нэнсі ўспыхвае: яна прыгадвае Майклу, як той выкінуў хамяка, і называе яго жывадзёрам. Новы віток канфлікту прымушае пару чарговы раз вярнуцца. Толькі цяпер размова працягваецца за бутэлькай віскі. Тон размовы становіцца ўсё больш агрэсіўным, пары пачынаюць спрачацца не толькі адна з адной, але канфлікты пачынаюць узнікаць унутры параў. Пытанні аб выхаванні дзяцей перацякаюць у абмеркаванне кожнай асобы. П’яная Пенелопа пачынае плакаць і кідаецца з кулакамі на Майкла, а Нэнсі прапускае келіх за келіхам і, канчаткова захмялеўшы, кідае тэлефон свайго мужа ў збан з вадой. У рэўце рэшт, чацьвёра чалавек канчаткова губляюць прыкметы цывізіраваных людзей і ўзаемна абражаюць адзін аднаго. У заключнай сцэне мы бачым хамяка, якога выкінуў Майкл — ён жыве на волі. Захары і Ітан гуляюць разам, яны памірыліся без дапамогі бацькоў. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Кейт Уінслет]] | ''Нэнсі Коўэн'' | [[Крыстаф Вальц]] | ''Алан Коўэн'' | [[Джодзі Фостэр]] | ''Пенелопа Лонгстрыт'' | [[Джон Крыстафер Райлі]] | ''Майкл Лонгстрыт'' }} == Узнагароды == Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 7 кінаўзнагародамі і яшчэ 20 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 80px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 300px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 300px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|Спасылкі |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Венецыянскі кінафестываль]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2011-09-10"|[[Венецыянскі кінафестываль 2011|31.08—10.09.2011]] |{{Залаты леў}} |data-sort-value="Разня"|«''Разня''» |{{nom}} |rowspan="2"| |- |«''Малы залаты леў''» |data-sort-value="Разня"|«''Разня''» |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}} |align="center" data-sort-value="2011-12-11"|{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана|11.12.2011|en|Boston Society of Film Critics Awards 2011}} |{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана за найлепшы акцёрскі ансамбль|Найлепшы акцёрскі ансамбль|en|Boston Society of Film Critics Award for Best Cast}} |data-sort-value="Разня"|«''Разня''» |{{won}} |<ref name="BSFC 2011" /><ref name="IndieWire, BSFC 2011" /><ref name="Reuters, BSFC 2011" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2011-12-18"|{{нп5|Спадарожнік (прэмія, 2011)|18.12.2011|en|16th Satellite Awards}} |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Satellite Award for Best Supporting Actor – Motion Picture}} |data-sort-value="Вальц Крыстаф"|[[Крыстаф Вальц]] |{{nom}} |rowspan="2"| |- |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|Satellite Award for Best Supporting Actress – Motion Picture}} |data-sort-value="Уінслет Кейт"|[[Кейт Уінслет]] |{{nom}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2012-01-15"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 2012)|15.01.2012|en|69th Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшай актрысе — Камедыя ці мюзікл|Найлепшая актрыса — Камедыя ці мюзікл|en|Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Comedy or Musical}} |data-sort-value="Фостэр Джодзі"|[[Джодзі Фостэр]] |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Golden Globes 2012" /> |- |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшай актрысе — Камедыя ці мюзікл|Найлепшая актрыса — Камедыя ці мюзікл|en|Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Comedy or Musical}} |data-sort-value="Уінслет Кейт"|Кейт Уінслет |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў||en|Círculo de Escritores Cinematográficos}} |align="center" data-sort-value="2012-02-13"|{{нп5|Медалі Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў 2012|13.02.2012|ca|Medalles del Cercle d'Escriptors Cinematogràfics de 2011}} |{{нп5|Медаль Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў за найлепшы адаптаваны сцэнарый|Найлепшы адаптаваны сцэнарый|es|Anexo:Medalla del CEC al mejor guion adaptado}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|[[Раман Паланскі]], [[Ясміна Рэза]] |{{won}} |<ref name="CEC 2012" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2012-02-19"|{{нп5|Гоя (прэмія, 2012)|19.02.2012|en|26th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Разня"|«''Разня''» |{{nom}} |<ref name="Goya 2012" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |align="center" data-sort-value="2012-02-24"|[[Сезар (прэмія, 2012)|24.02.2012]] |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую адаптацыю|Найлепшая адаптацыя|en|César Award for Best Adaptation}} |data-sort-value="Рэза Ясміна"|Ясміна Рэза, Раман Паланскі |{{won}} |<ref name="Cesar 2012" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Давід дзі Данатэла]] |align="center" data-sort-value="2012-05-04"|{{нп5|Давід дзі Данатэла (прэмія, 2012)|04.05.2012|it|David di Donatello 2012}} |{{нп5|Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы фільм Еўрапейскага Саюза|Найлепшы фільм Еўрапейскага Саюза|en|David di Donatello for Best European Film}} |data-sort-value="Разня"|«''Разня''» |{{nom}} | |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] |align="center" data-sort-value="2012-10-20"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2012|20.10.2012]] |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў кінакампазітару года|Кінакампазітар года]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|[[Аляксандр Дэспла]] |{{nom}} |<ref name="WSA 2012, Nominations" /><ref name="WSA 2012, Winners" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2012-12-01"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2012|01.12.2012]] |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |data-sort-value="Уінслет Кейт"|Кейт Уінслет |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="EFA 2012, Nominations" /><ref name="EFA 2012, Winners" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі, Ясміна Рэза |{{nom}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Польская кінапрэмія «Арлы»]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2013-03-04"|{{нп5|Арлы (прэмія, 2013)|04.03.2013|pl|15. ceremonia wręczenia Orłów}} |{{нп5|Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура|pl|Orzeł za najlepszą reżyserię}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="Orły 2013, Laureaci" /> |- |{{нп5|Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|pl|Orzeł za najlepszy scenariusz}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі, Ясміна Рэза |{{nom}} |- |{{нп5|Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка|pl|Orzeł za najlepszą muzykę filmową}} |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="BSFC 2011">{{cite web|url=https://bostonfilmcritics.org/past-winners-2010s/|title=BSFC Winners 2010s|author=|date=|publisher=Сайт {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}}|lang=en|accessdate=2021-10-02}}</ref> <ref name="CEC 2012>{{cite web|url=http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/2011.htm|title=Medallas del CEC a la producción española de 2011|publisher=Сайт {{нп5|Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў||en|Círculo de Escritores Cinematográficos}}|lang=es|accessdate=2021-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506185816/http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/2011.htm|archivedate=6 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Cesar 2012">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/evenements/ceremonie-des-cesar-2012/|title=La Cérémonie des César 2012|author=|date=|publisher=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|lang=fr|accessdate=2021-05-17}}</ref> <ref name="EFA 2012, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2012.328.0.html|title=26th EUROPEAN FILM AWARDS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-05-17|archive-date=27 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227034410/https://www.europeanfilmacademy.org/2012.328.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA 2012, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2012.329.0.html|title=European Film Awards Winners 2012|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-05-17|archive-date=9 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209170720/https://www.europeanfilmacademy.org/2012.329.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Golden Globes 2012">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2012|title=Winners & Nominees 2012|publisher=Сайт прэміі «''[[Залаты глобус]]''»|lang=en|accessdate=2021-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119102921/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2012|archivedate=19 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="Goya 2012">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/26-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2012|author=|date=|publisher=Сайт прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''»|lang=es|accessdate=2021-05-17}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1692486/|title=Carnage (2011) — IMDb|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-05-17}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1692486/awards|title=Carnage — Awards|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-05-17}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1692486/releaseinfo|title=Carnage — Release Info|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-05-17}}</ref> <ref name="IndieWire, BSFC 2011">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2011/12/the-artist-tops-boston-critics-awards-margaret-gets-multiple-runner-up-prizes-50630/|title=‘The Artist’ Tops Boston Critics Awards; ‘Margaret’ Gets Multiple Runner-Up Prizes|author=Peter Knegt.|date=2011-12-11|publisher=Сайт «''{{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}''»|lang=en|accessdate=2021-10-02}}</ref> <ref name="Orły 2013, Laureaci">{{cite web|url=http://pnf.pl/laureates/2013/|title=Laureaci wg roku – 2013|author=|date=|publisher=Сайт прэміі «''[[Польская кінапрэмія «Арлы»|Арлы]]''»|lang=pl|accessdate=2021-05-17}}</ref> <ref name="Reuters, BSFC 2011">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUS201794256320111211|title='The Artist' Named Best Picture by Boston Film Critics|author=Steve Pond.|date=2011-12-11|publisher=Сайт «''[[Reuters]]''»|lang=en|accessdate=2021-10-02}}</ref> <ref name="WSA 2012, Nominations">{{cite web|url=https://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/world-soundtrack-awards-announces-2012-nominees/22-08-2012/1602|title=World Soundtrack Academy Announces 2012 Nominees|date=2012-08-22|publisher=Сайт «''[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў|Сусветнай прэміі саўндтрэкаў]]''»|lang=en|accessdate=2021-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210517145516/https://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/world-soundtrack-awards-announces-2012-nominees/22-08-2012/1602|archivedate=17 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="WSA 2012, Winners">{{cite web|url=https://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/alberto-iglesias-is-film-composer-of-the-year-at-12th-world-soundtrack-awards/20-10-2012/1803|title=Alberto Iglesias is 'Film Composer of the Year' at 12th World Soundtrack Awards|date=2012-10-20|publisher=Сайт «''[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў|Сусветнай прэміі саўндтрэкаў]]''»|lang=en|accessdate=2021-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121140442/https://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/alberto-iglesias-is-film-composer-of-the-year-at-12th-world-soundtrack-awards/20-10-2012/1803|archivedate=21 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Imdb title|1692486|Разня}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Рамана Паланскага}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2011 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2011 года]] [[Катэгорыя:Камедыйна-драматычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2011 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2011 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Іспаніі 2011 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Польшчы 2011 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Францыі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Германіі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Фільмы Рамана Паланскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Рамана Паланскага]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Аляксандр Дэспла]] bg5uxc9cdsjk3f0vc3q5bt0t1upz9kq 0 674247 5180690 5165314 2026-08-13T21:41:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180690 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік }} '''Разалі Ульрыка Алівекрона,''' народжаная '''Рус''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Rosalie Ulrika Olivecrona''; [[9 снежня]] [[1823]] — [[4 чэрвеня]] [[1898]]) — [[Шведы|шведская]] [[Фемінізм|феміністка]] і пісьменніца. Яна з’яўляецца адным з трох вялікіх піянераў арганізаванага руху за правы жанчын у Швецыі, разам з [[Фрэдрыка Брэмер|Фрэдрыкай Брэмер]] і [[Сафі Адлерспарэ]] . == Біяграфія == Разалі Ульрыка Рус нарадзілася ў багатай сям’і. Яна вырасла ў [[Стакгольм]]е і была адной з першых вучаніц Валінскай школы ў Стакгольме, адной з найстарэйшых жаночых школ Швецыі з 1831 года. Сям’я пераехала ў 1839 годзе ў Сёгерыс ля падножжа горнага плато Месберг ў [[Вестэргётланд]]зе.<ref>[https://runeberg.org/nfck/0275.html ''Wallinska flickskolan'' (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 31. Ural — Vertex)]</ref> Адна з яе сябровак, Хулда Гар, была настаўніцай жаночай школы ў Лаймстоўне, горадзе недалёка ад [[Чарлстан (Паўднёвая Караліна)|Чарльстана, штат Паўднёвая Караліна]], ЗША, і прапанавала ёй пасаду ў школе. У 1851 годзе яна паехала ў ЗША і прабыла там чатыры гады. Спачатку Рус была настаўніцай французскай мовы ў школе ў Лаймстоўна, потым яна стала гувернанткай на плантацыі двух сваіх вучняў — Элізы і Эні Перона. Пазней яна напісала апісанне свайго знаходжання і культуры амерыканскага Поўдня. Сама яна не заўважыла злоўжыванняў з рабамі, але палічыла [[рабства]] ненатуральным і «эмацыянальна агідным» і была перакананая, што яго адмена непазбежна, хаця гэта сустрэне вялікі супраціў. У Швецыю яна вярнулася ў 1855 годзе. У 1859 годзе яна заснавала газету ''Tidskrift för hemmet'' («Часопіс для дома») у таварыстве са сваёй сяброўкай Сафі Адлерспарэ пры фінансавай падтрымцы Фрэдрыкі Лімнэл. Газета была фемінісцкім выданнем, якое адстойвала правы жанчын, у прыватнасці, права на вышэйшую адукацыю і прафесію. Шмат артыкулаў яны напісалі самі. Выдавалася ў Стакгольме з 1859 па 1885 год.<ref>{{Cite web |url=http://www.ub.gu.se/kvinn/digtid/02/ |title=''Tidskrift för hemmet'' (Göteborgs universitet) |access-date=25 сакавіка 2021 |archive-date=15 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315010736/http://www.ub.gu.se/kvinn/digtid/02/ |url-status=dead }}</ref> У 1861 годзе Рус і Адлерспарэ здзейснілі падарожжа па Германіі, Францыі, Англіі, Шатландыі і Ірландыі, каб параўнаць розніцу ў фемінісцкіх рухах, і паведамілі, што гэты рух у Германіі і Францыі мала вядомы ў параўнанні з Вялікабрытаніяй. У 1864 годзе разам з Адлерспарэ, генерал-маёрам Рудэбекам і доктарам Лемхенам прыняла ўдзел у заснаванні ''Svenska Röda Korset (Шведскі Чырвоны Крыж).'' <ref>[http://www.redcross.se/om-oss/historik/ ''Svenska Röda Korsets historia'' (Svenska Röda Korset)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127011145/http://www.redcross.se/om-oss/historik/|date=November 27, 2010}}</ref> == Асабістае жыццё == У 1857 годзе яна выйшла замуж за ўдаўца, шведскага юрыста, дзяржаўнага дзеяча і прафесара Кнута Алівекрона (1817—1905). Алівекрона быў прафесарам права [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскага ўніверсітэта]] (1852—1867) і рэктарам Упсальскага ўніверсітэта (1861—1862). Ён быў суддзёй Вярхоўнага суда (1868—1889), і членам [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда]] ў [[Гаага|Гаазе]] з 1902 года. Рус пераехала ва [[Упсала|Упсалу]] і стала мачахай сына мужа і трох дачок. У шлюбе яна нарадзіла дачку і сына.<ref>[http://www.igrin.co.nz/~hotchoc/SRKolive.htm ''Samuel Rudolf Detlof Knut Olivecrcrona'' (The Olivecrona Family)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504025034/http://www.igrin.co.nz/~hotchoc/SRKolive.htm |date=4 мая 2013 }}</ref> == Працы == * ''Resa till Amerika'' («Падарожжа ў Амерыку»), падарожная кніга, 1851-55 * ''Mary Carpenter'' 1887 * ''Верш Spridda blad'' («Раскіданае лісце»), 1889 год == Зноскі == {{Reflist}} == Іншыя крыніцы == * Ульф Бейбом (на шведскай): ''Utvandrarkvinnor.'' ''Svenska kvinnoöden i Amerika'' (Жанчыны-эмігранты. Лёсы шведскіх жанчын у Амерыцы) (2006) * Österberg, Carin, Lewenhaupt, Inga & Wahlberg, Anna Greta, Svenska kvinnor: föregångare nyskapare, Signum, Lund, 1990 (1990) == Спасылкі == * [http://www.ub.gu.se/kvinn/digtid/03/1898/dagny1898_11.pdf Дагні № 11 1898] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121153009/http://www2.ub.gu.se/kvinn/digtid/03/1898/dagny1898_11.pdf |date=21 студзеня 2022 }} * [http://www.ub.gu.se/kvinn/digtid/02/1861/04/tfh1861_4_325_333.pdf Tidskrift för hemmet nr 4 1861] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121151211/http://www2.ub.gu.se/kvinn/digtid/02/1861/04/tfh1861_4_325_333.pdf |date=21 студзеня 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Журналісты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Швецыі]] [[Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі]] cic7fxyz60frb1eg0qm7li6ah0svo28 0 676063 5180820 3999555 2026-08-14T06:52:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180820 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Рыу-Бранку (значэнні)}} {{Рака |Назва = Рыу-Бранку |Арыгінальная назва = pt/Rio Branco |Выява = Rio Branco Caracarai.jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 775 |Плошча басейна = каля 195 000 |Басейн = Рыу-Негру/Амазонка/Атлантычны акіян |Басейн рэк = |Расход вады = 5400 |Месца вымярэння = у нізоўі |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 3.0226|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = W|s_lon_deg = 60.4887|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = [[Рыу-Негру]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = S|m_lat_deg = 1.3938|m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = W|m_lon_deg = 61.8462|m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = |Краіна = Бразілія |Рэгіён = |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ры́у-Бра́нку'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{lang-pt|Rio Branco}} — «белая рака») — [[рака]] ў [[Бразілія|Бразіліі]], левы [[прыток]] ракі [[Рыу-Негру]] (басейн [[Амазонка|Амазонкі]]). Даўжыня ракі 775<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ|Риу-Бранку}}</ref> км (ад вытоку ракі Урарыкуэра — 1300 км{{sfn|БелЭн|2001}}). Плошча [[вадазбор]]у каля 195&nbsp;000{{sfn|БелЭн|2001}} км². Сярэдні расход вады каля 5400 м³/с. Аб’ём гадавога сцёку 170 км³. Вытокі Рыу-Бранку знаходзяцца на схілах гор Сера-Парыма і Сера-Пакарайма<ref name="ВРЭ" />. Утвараецца зліццём рэк Урарыкуэра і Такуту. Працякае па [[Гвіянскае нагор’е|Гвіянскаму нагор’ю]] і [[Амазонская нізіна|Амазонскай нізіне]]. [[Паводкі]] адбываюцца ў летні перыяд. Асноўныя прытокі: Кат­рыма­ні, Шэрыўй­ны (пра­выя); Ана­уа, Та­пе­ра (левыя)<ref name="ВРЭ" />. Рака [[Водны транспарт|суднаходная]] да горада [[Каракараі]], у час высокай вады — да [[Боа-Віста]]{{sfn|БелЭн|2001}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рыу-Бранку||523}} * {{ВСЭ3|Риу-Бранку}} == Спасылкі == * [http://www.fao.org/3/ad770b/AD770B05.htm Sistema del Río Amazonas // Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://www.wdl.org/en/item/816/ Map of the Branco or Parimé River and of the Caratirimani Uararicapará Majari, Tacutú and Mahú Rivers // World Digital Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210326061502/https://www.wdl.org/en/item/816/ |date=26 сакавіка 2021 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Бразіліі]] [[Катэгорыя:Басейн Амазонкі]] oycja2ztqxz7l8kr3m7gxbmvpsn7rjf 0 676192 5180823 3999556 2026-08-14T06:53:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180823 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Рыу-Досі |Арыгінальная назва = pt/Rio Doce |Выява = Rio Doce.jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 853 |Плошча басейна = 83 400 |Басейн = Атлантычны акіян |Басейн рэк = |Расход вады = каля 1000 |Месца вымярэння = на гідралагічным пасту Ліньярыс |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = S|s_lat_deg = 20|s_lat_min = 16|s_lat_sec = 30 |s_lon_dir = W|s_lon_deg = 45|s_lon_min = 54|s_lon_sec = 58 |Вусце = [[Атлантычны акіян]] |Месцазнаходжанне вусця = каля горада Рэжэнсія |Вышыня вусця = |m_lat_dir = S|m_lat_deg = 19|m_lat_min = 39|m_lat_sec = 21 |m_lon_dir = W|m_lon_deg = 39|m_lon_min = 48|m_lon_sec = 53 |Ухіл ракі = |Краіна = Бразілія |Рэгіён = Мінас-Жэрайс/Эспірыту-Санту |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ры́у-До́сі'''{{sfn|БелЭн|2001}}, '''Досі'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{lang-pt|Rio Doce}}) — [[рака]] ў [[Бразілія|Бразіліі]], на тэрыторыі штатаў [[Мінас-Жэрайс]] і [[Эспірыту-Санту]]. Даўжыня ракі каля 600{{sfn|БелЭн|2001}} км (580 км, ад вытоку ракі Піранга — 853 км<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ|Риу-Доси}}</ref>), плошча [[вадазбор]]у 87&nbsp;000{{sfn|БелЭн|2001}} км² (83&nbsp;400<ref name="ВРЭ" /> км²). Сярэдні расход вады на гідралагічным пасту Ліньярыс каля 1000<ref name="ВРЭ" /> м³/с. Аб’ём гадавога сцёку 31,5<ref name="ВРЭ" /> км³. Вытокі ракі знаходзяцца на паўднёвай частцы хрыбта [[Сера-ду-Эспіньясу]]{{sfn|БелЭн|2001}}. Працякае па [[Бразільскае нагор’е|Бразільскім пласкагор’і]]. У сярэднім цячэнні ўтварае [[Парог ракі|парогі]] Багуары<ref name="ВРЭ" />. Ніжняе цячэнне па прыморскай нізіне. Упадае ў [[Атлантычны акіян]] каля горада [[Рэжэнсія]], утвараючы балоцістую [[Дэльта (рака)|дэльту]]. Асноўныя прытокі: Кас­ка, Ма­ціпа, Куй­тэ, Мань­юа­су, Гу­ан­ду (пра­выя), Сан­ту-Ан­то­ніу, Карэнці-Гран­дзі, Тран­кей­рас, Суа­суі-Гран­ддзі (левыя)<ref name="ВРЭ" />. Жыўленне ракі пераважна [[Дождж|дажджавое]]. Суднаходная ад горада Айморэс{{sfn|БелЭн|2001}}. == Катастрофа на шахце Samarco == 5 лістапада 2015 года на шахце аўстралійска-бразільскай горназдабываючай кампаніі Samarco адбыўся прарыў [[Плаціна (архітэктура)|плаціны]], які прывёў да гібелі не менш за 11 чалавек і ўцечцы вялікага аб’ёму таксічных адходаў у Рыу-Досі, якія пераадолелі па ёй больш за 500 кіламетраў<ref>[https://www.interfax.ru/world/480791 Токсичные отходы из рухнувшей в Бразилии плотины достигли Атлантики // Интерфакс] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рыу-Досі, Досі||523}} * {{З ВСЭ||Доси}} == Спасылкі == * [http://www.fao.org/3/ad770b/AD770B07.htm Area del Este de Brasil // Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://www.wdl.org/ru/item/945/ Карта рек Доси и Жекитиньонья // Mировая цифровая библиотека (WDL)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210413211525/https://www.wdl.org/ru/item/945/ |date=13 красавіка 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Рэкі Бразіліі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Мінас-Жэрайса]] [[Катэгорыя:Геаграфія Эспірыту-Санту]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян]] 4z5g1cd6hhd64mwyn1ti3r15zf9dlr6 0 676430 5180766 5126450 2026-08-14T06:02:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180766 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Рыгор Пятровіч Рычаго́ў'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{ВДП}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Хірургія|хірургіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1989), [[прафесар]] (1993). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Давыд-Гарадок]]. Скончыў сярэднюю школу № 1 Давыд-Гарадка ў 1963 годзе. У 1969 годзе скончыў [[1-ы Ленінградскі медыцынскі інстытут]] і па 1971 год клінічны ардынатар на кафедры шпітальнай хірургіі ў ім. Потым па размеркаванню працаваў у сістэме 3-га Галоўнага Упраўлення [[Міністэрства аховы здароўя СССР]]. У 1973—1981 гадах займаў пасаду загадчыка хірургічнага аддзялення медсанчасткі № 4 МСА-16 у горадзе [[Бустон (горад)|Чкалаўск]] ([[Таджыкская ССР]]) і адначасова вучыўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры Навукова-даследчым інстытуце гастраэнтэралогіі Акадэміі навук Таджыкскай ССР<ref name="БДМУ">[https://www.bsmu.by/page/3/1183/ Рычагов Григорий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417162142/https://www.bsmu.by/page/3/1183/ |date=17 красавіка 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт БДМУ</ref>. У 1979 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Значение комплексной эзофагогастродуоденоскопии в диагностике хирургических заболеваний верхнего отдела пищеварительного тракта в условиях общелечебного учреждения»<ref name="БДМУ" />. У 1981—1982 гадах Р. П. Рычагоў на пасадах галоўнага хірурга, намесніка начальніка медыка-санітарнага аб’яднання па хірургічнай службе<ref name="БДМУ" />. У 1982 годзе абраны загадчыкам страўнікава-кішачным з абдамінальнай хірургіяй Навукова-даследчага інстытута гастраэнтэралогіі Акадэміі навук Таджыкскай ССР<ref name="БДМУ" />. З 1989 года — старэйшы навуковы супрацоўнік. У 1989 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Прогнозирование и профилактика некоторых послеоперационных осложнений в хирургии язвенной болезни»<ref name="БДМУ1">[https://www.bsmu.by/page/11/1489/ Рычагов Григорий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417162200/https://www.bsmu.by/page/11/1489/ |date=17 красавіка 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт БДМУ</ref>. З 1990 па верасень 2009 года Р. П. Рычагоў у [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным медыцынскім універсітэце]] на пасадзе загадчыка кафедры агульнай хірургіі<ref name="БДМУ1" />, з 1993 года ў званні прафесара. З 1996 года — галоўны хірург-кансультант Рэспубліканскай бальніцы Упраўлення справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="БДМУ" />. Памёр 28 сакавіка 2023 года пасля працяглай хваробы<ref name="БДМУ2">{{Cite web|url=https://www.bsmu.by/novosti/novosti-kafedry-obshchey-khirurgii/pamyati-professora-g-p-rychagova/|title=Памяти профессора Г.П. Рычагова|website=www.bsmu.by|access-date=2026-04-14|archive-date=17 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260517022644/https://www.bsmu.by/novosti/novosti-kafedry-obshchey-khirurgii/pamyati-professora-g-p-rychagova/|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Аўтар навуковых прац па агульнай хірургіі, хірургічнай [[Гастраэнтэралогія|гастраэнтэралогіі]], малаінвазіўных і лазерных тэхналогіях. Аўтар і сааўтар больш за 400 навуковых публікацый, 13 вынаходстваў, 6 рацыяналізатарскіх прапаноў<ref name="БДМУ1" />. Член вучонага савета [[БелМАПА|Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі]] па абароне дысертацый па спецыяльнасцям хірургія, уралогія і анестэзіялогія. Намеснік старшыні навуковага таварыства хірургаў Беларусі, член Міжнароднага таварыства хірургаў і гастраэнтэролагаў, Еўрапейскай асацыяцыі хірургаў, Расійскага таварыства эндаскапічных хірургаў. Прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні шэрагу з’ездаў і пленумаў навуковага таварыства хірургаў Рэспублікі Беларусь, тэматычных навуковых канферэнцый. Неаднаразова выступаў з дакладамі на Міжнародных канферэнцыях у [[Афіны|Афінах]], [[Рым]]е, [[Гановер]]ы, [[Кракаў|Кракаве]], [[Варшава|Варшаве]], [[Прага|Празе]], [[Брусель|Бруселі]], [[Дубай (горад)|Дубаі]]. Галоўны рэдактар часопіса «Хирургия. Восточная Европа»<ref name="БДМУ1" />. Сярод апублікаванага: * Прогнозирование и профилактика послеоперационных осложнений в хирургии язвенной болезни. — Душанбе: Ирфон, 1991. — 157,[2] с.: ил.; 20 см; ISBN 5-667-00420-8; * Ошибки, опасности и осложнения в желудочной хирургии. — Мн., 1993; * Хирургические болезни: учебник для студентов учреждений высшего образования по специальностям «Медико-профилактическое дело», «Стоматология»: в 2 ч. / Г. П. Рычагов, А. Н. Нехаев. — Мн.: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 2012; * Практические навыки в общей хирургии. Учебное пособие. — Мн.: Вышэйшая школа, 2012. == Узнагароды == Узнагароджаны знакам «[[Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]» (1995), Ганаровымі граматамі Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь (2009) і Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў, Ганаровай граматай і нагрудным знакам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь (2008). У 2000 годзе атрымаў спецыяльную стыпендыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за індывідуальныя паказчыкі ў працы<ref name="БДМУ1" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рычагоў Рыгор Пятровіч||528}} == Спасылкі == * [https://www.bsmu.by/page/3/1183/ Рычагов Григорий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417162142/https://www.bsmu.by/page/3/1183/ |date=17 красавіка 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]] * [https://www.bsmu.by/page/11/1489/ Рычагов Григорий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417162200/https://www.bsmu.by/page/11/1489/ |date=17 красавіка 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт БДМУ * [http://med.by/content/znamdate/znamdate2009.pdf Здравоохранение Беларуси: Знаменательные и юбилейные даты. 2009 год. / Сост. Н. Ф. Змачинская, Л. В. Хлус. Музей истории медицины Беларуси ГУ «Республиканская научная медицинская библиотека». — Мн., 2009. — С. 64.] {{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/rychagov-grigorijj-petrovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417162133/https://bypatents.com/patents/rychagov-grigorijj-petrovich |date=17 красавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рычагоў Рыгор Пятровіч}} [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] ieishlm54yevq1ou3hpco1jwsekes4p 0 677784 5180583 5138327 2026-08-13T14:47:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180583 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі |назва = Прэмія імя Ханса Крысціяна Андэрсена |арыгінальная назва = {{lang-en|Hans Christian Andersen Award}} |лога = |шырыня_лога = 250px |выява = Hans Christian Andersen Medal.png |апісанне_фота = Залаты медаль прэміі [[Ханс Крысціян Андэрсен|Х. К. Андэрсена]] |тып = |краіна = |месца = |статус = |узнагарода за = выбітны і шматгадовы ўклад у [[дзіцячая літаратура|дзіцячую літаратуру]] |заснавальнік = |заснаванне = [[1956]] |першае ўзнагароджанне = |апошняе ўзнагароджанне = |першы ўладальнік = |апошні ўладальнік = |колькасць = |сайт = }} '''Прэмія імя Ханса Крысціяна Андэрсена''' — літаратурная прэмія, якую ўручае [[Міжнародны савет па кнігах для моладзі]] (IBBY) раз у два гады аўтару і ілюстратару, творы якіх зрабілі важны і працяглы ўклад у [[Дзіцячая літаратура|дзіцячую літаратуру]].<ref name=about> [http://www.ibby.org/index.php?id=273 «Hans Christian Andersen Awards»]. International Board on Books for Young People ('''IBBY'''). Retrieved 2012-08-20.</ref> Узнагарода за пісьменніцкую працу была ўпершыню прысуджана ў [[1956]] годзе, прэмія за ілюстрацыю — у [[1966]] годзе. == Гісторыя == Заснавана ў [[1956]] годзе Міжнародным саветам па дзіцячай і юнацкай літаратуры ЮНЕСКА<ref name="Украинский">{{Cite web |url=http://www.chl.kiev.ua/bibliograf/andersen/03.htm |title=Премії-нагороди Г. К. Андерсена |access-date=9 мая 2021 |archive-date=10 снежня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210091109/http://chl.kiev.ua/bibliograf/andersen/03.htm |url-status=dead }}</ref> ({{lang-en|International Board on Books for Young People}} — [[Міжнародны савет па кнігах для моладзі|IBBY]]). Прэмія ўручаецца [[2 красавіка]] — у дзень нараджэння [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]]<ref name="Медведева">[http://www.iv-obdu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=287&Itemid=70 Ивановская областная библиотека для детей и юношества — Мир библиографии: Премии имени Х. К. Андерсена — 45 лет!]</ref><ref name="Владбиблиотека">[https://web.archive.org/web/20100401181954/http://vladbiblioteka.narod.ru/Pisatel.html Андерсену посвящается]</ref><ref name="РИАН">[http://www.rian.ru/history/20070402/62917907.html Лента новостей «РИА Новости» — День в истории — 2 апреля]</ref><ref name="Премии">{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/worldslit/detail.php?ID=1416 |title=Национальная литературная премия «Большая книга»: Литературные премии мира / Международная премия имени Г.-Х. Андерсена |access-date=9 мая 2021 |archive-date=21 лістапада 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121175738/http://www.bigbook.ru/worldslit/detail.php?ID=1416 |url-status=dead }}</ref>. Па ініцыятыве і рашэннем Міжнароднага савета ў знак глыбокай павагі і любові да Х. К. Андэрсена, у [[1967]] годзе дзень [[2 красавіка]] быў абвешчаны [[Міжнародны дзень дзіцячай кнігі|Міжнародным днём дзіцячай кнігі]]. Штогод адна з нацыянальных секцый IBBY з’яўляецца арганізатарам гэтага свята.<ref name="Украинский" />.<br /> Для «дзіцячых» аўтараў гэтая прэмія — найбольш прэстыжная міжнародная ўзнагарода, яе часта называюць «Малой [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміяй]]».<ref name="Украинский" /><ref name="ХК">[http://fairyfantasy.narod.ru/Awards/andersen.htm Премия имени Х. К. Андерсена]</ref> Узнагарода прысуджаецца толькі пісьменнікам і мастакам, якія жывуць.<ref name="ХК" /> Ідэя заснаваць прэмію належыць Еле Лепман ([[1891]]—[[1970]])<ref name="Украинский" /><ref name="Медведева" /><ref name="ХК" /> — культурнаму дзеячу ў галіне сусветнай дзіцячай літаратуры. Вядомая фраза Е. Лепман: «Дайце нашым дзецям кнігі, і вы дасцё ім крылы».<ref name="Медведева" /> Кандыдаты на атрыманне прэміі вылучаюцца нацыянальнымі секцыямі Міжнароднга савета па кнігах для моладзі (IBBY).<ref name="Медведева" /> Лаўрэаты — пісьменнік і мастак — узнагароджваюцца залатымі медалямі з профілем Ханса Крысціяна Андэрсена падчас кангрэса IBBY.<ref name="Медведева" /> Акрамя таго, IBBY прысуджае Ганаровыя дыпломы лепшым дзіцячым і юнацкім кнігам з ліку нядаўна выдадзеных у краінах, якія з’яўляюцца членамі Міжнароднага савета.<ref name="Медведева" /> == Спіс лаўрэатаў == === Спіс пісьменнікаў — лаўрэатаў прэміі<ref name="Владбиблиотека" /><ref name="ХК" /><ref name="ibby_1956_2008">{{cite web|url=http://www.ibby.org/index.php?id=308|title=Winners 1956-2008|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=28.03.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/665e6fuA9?url=http://www.ibby.org/index.php?id=308|archivedate=2012-03-11|url-status=live}}</ref> === * [[1956]] — [[Элінар Фарджон]] ({{lang-en|Eleanor Farjeon}}, [[Вялікабрытанія]]) * [[1958]] — [[Астрыд Ліндгрэн]] ({{lang-sv|Astrid Lindgren}}, [[Швецыя]]) * [[1960]] — [[Эрых Кестнер]] ({{lang-de|Erich Kästner}}, [[Германія]]) * [[1962]] — [[Мейндэрт Дэ Ёнг]] ({{lang-en|Meindert DeJong}}, [[ЗША]]) * [[1964]] — [[Рэнэ Гіё]] ({{lang-fr|René Guillot}}, [[Францыя]]) * [[1966]] — [[Тувэ Янсан]] ({{lang-fi|Tove Jansson}}, [[Фінляндыя]]) * [[1968]] — [[Джэймс Крус]] ({{lang-de|James Krüss}}, [[Германія]]), [[Хасэ-Марыя Санчас-Сільва]] ([[Іспанія]]) * [[1970]] — [[Джані Радары]] ({{lang-it|Gianni Rodari}}, [[Італія]]) * [[1972]] — [[Скот О'Дэл]] ({{lang-en|Scott O'Dell}}, [[ЗША]]) * [[1974]] — [[Марыя Грыпэ]] ({{lang-sv|Maria Gripe}}, [[Швецыя]]) * [[1976]] — [[Сесіль Бёдкер]] ({{lang-da|Cecil Bødker}}, [[Данія]]) * [[1978]] — [[Пола Фокс]] ({{lang-en|Paula Fox}}, [[ЗША]]) * [[1980]] — [[Богуміл Ржыха]] ({{lang-cz|Bohumil Říha}}, [[Чэхаславакія]]) * [[1982]] — [[Ліжыя Бажунга]] ({{lang-pt|Lygia Bojunga}}, [[Бразілія]]) * [[1984]] — [[Крысцінэ Нёстлінгер]] ({{lang-de|Christine Nöstlinger}}, [[Аўстрыя]]) * [[1986]] — [[Патрысія Райтсэн]] ({{lang-en|Patricia Wrightson}}, [[Аўстралія]]) * [[1988]] — [[Ані Шміт]] ({{lang-nl|Annie Schmidt}}, [[Нідэрланды]]) * [[1990]] — [[Турмуд Хаўген]] ({{lang-no|Tormod Haugen}}, [[Нарвегія]]) * [[1992]] — [[Вірджынія Гамільтан]] ({{lang-en|Virginia Hamilton}}, [[ЗША]]) * [[1994]] — [[Міціо Мадо]] ({{lang-ja|ま ど · み ち お}}, [[Японія]]) * [[1996]] — [[Уры Орлеў]] ({{lang-he|אורי אורלב}}, [[Ізраіль]]) * [[1998]] — [[Кэтрын Патэрсэн]] ({{lang-la|Katherine Paterson}}, [[ЗША]]) * [[2000]] — [[Ана Марыя Машаду]] ({{lang-pt|Ana Maria Machado}}, [[Бразілія]]) * [[2002]] — [[Эйдэн Чэмберс]] ({{lang-en|Aidan Chambers}}, [[Вялікабрытанія]])<ref name="ibby_2002">{{cite web|url=http://www.ibby.org/index.php?id=395|title=Hans Christian Andersen Awards 2002|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=28.03.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/665e7NPnP?url=http://www.ibby.org/index.php?id=395|archivedate=2012-03-11|url-status=live}}</ref> * [[2004]] — [[Марцін Уодэл]] ({{lang-en|Martin Waddell}}, [[Ірландыя]])<ref name="ibby_2004">{{cite web|url=http://www.ibby.org/index.php?id=287|title=Hans Christian Andersen Awards 2004|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=28.03.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/665e84uOJ?url=http://www.ibby.org/index.php?id=287|archivedate=2012-03-11|url-status=live}}</ref> * [[2006]] — [[Маргарэт Махі]] ({{lang-en|Margaret Mahy}}, [[Новая Зеландыя]])<ref name="ibby_2006">{{cite web|author=Jeffrey Garrett|datepublished=27.03.2006|url=http://www.ibby.org/index.php?id=545|title=IBBY Announces the Winners of the Hans Christian Andersen Awards 2006|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=28.03.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/665e8mUhj?url=http://www.ibby.org/index.php?id=545|archivedate=2012-03-11|url-status=live}}</ref> * [[2008]] — [[Юрг Шубігер]] ({{lang-de|Jürg Schubiger}}, [[Швейцарыя]])<ref name="ibby_2008">{{cite web|author=Zohreh Ghaeni|datepublished=31.03.2008|url=http://www.ibby.org/index.php?id=845|title=IBBY Announces Winners of 2008 Hans Christian Andersen Awards|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=31.03.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/665e5Brwr?url=http://www.ibby.org/index.php?id=845|archivedate=2012-03-11|url-status=live}}</ref> * [[2010]] — [[Дэвід Алманд]] ({{lang-en|David Almond}}, [[Вялікабрытанія]])<ref name="ibby_2010">{{cite web|datepublished=23.03.2010|url=http://www.ibby.org/index.php?id=1019|title=2010 HCA Winners and Finalists|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=19.04.2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/665e5yLPL?url=http://www.ibby.org/index.php?id=1019|archivedate=2012-03-11|url-status=live}}</ref> * [[2012]] — [[Марыя Тэрэса Андруэта]] ({{lang-es|María Teresa Andruetto}}, [[Аргенціна]])<ref name="ibby_2012">{{cite web|datepublished=12.03.2012|url=http://www.ibby.org/fileadmin/user_upload/HCA_winners_PR_2012.doc|title=IBBY Announces the Winners of the 2012 Hans Christian Andersen Award|publisher=[http://www.ibby.org/ IBBY]|accessdate=2.10.2012|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWU7d4PN?url=http://www.ibby.org/fileadmin/user_upload/HCA_winners_PR_2012.doc|archivedate=2012-10-19|url-status=live}}</ref> * [[2014]] — [[Нахоко Уэхасі]] ({{lang-ja|上 橋 菜 穂 子}}, [[Японія]])<ref name=autogenerated1>[http://www.ibby.org/index.php?id=1368 HCAA 2014 Winners<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * [[2016]] — [[Цао Вэньсюань]] (кіт. 曹文轩, [[КНР]])<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://www.ibby.org/1568.0.html |title=HCAA 2016 Winners |accessdate=2016-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022044619/http://www.ibby.org/1568.0.html |archivedate=2016-10-22 |url-status=dead }}</ref> * [[2018]] — [[Эйко Кадоно]] ({{lang-ja|角 野 栄 子}}, [[Японія]])<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=http://www.ibby.org/news-calendar/media-releases/2018-hcaa-winners/?L=0 |title=2018 HCAA Winners: IBBY official website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=9 мая 2021 |archive-date=27 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327023906/http://www.ibby.org/news-calendar/media-releases/2018-hcaa-winners/?L=0 |url-status=dead }}</ref> * [[2020]] — [[Жаклін Вудсэн]] ({{lang-en|Jacqueline Woodson}}, [[ЗША]]).<ref name="автоссылка2">https://www.ibby.org/awards-activities/awards/hans-christian-andersen-awards/hans-christian-andersen-award-2020 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920161125/https://www.ibby.org/awards-activities/awards/hans-christian-andersen-awards/hans-christian-andersen-award-2020 |date=20 верасня 2020 }}</ref> * [[2022]] — [[Мары-Од Мюрай]] ({{lang-fr|Marie-Aude Murail}}, [[Францыя]]).<ref>{{Cite web |date=2022-03-22 |title=Murail, Lee win 2022 Hans Christian Andersen Award |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2022/03/22/211828/murail-lee-win-2022-hans-christian-andersen-award/ |access-date=2022-03-24 |website=Books+Publishing |language=en|archive-date=2022-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323161909/https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2022/03/22/211828/murail-lee-win-2022-hans-christian-andersen-award/ |url-status=live }}</ref> === Спіс мастакоў-ілюстратараў — лаўрэатаў прэміі<ref name="ХК" /><ref name="ibby_1956_2008"/> === * [[1966]] — [[Алоіс Карыджат]] ([[Швейцарыя]]) * [[1968]] — [[Іржы Трнка]] ([[Чэхаславакія]]) * [[1970]] — [[Морыс Сендак]] ([[ЗША]]) * [[1972]] — [[Іб Спанг Ольсен]] ([[Данія]]) * [[1974]] — [[Фаршыд Месгалі]] ([[Іран]]) * [[1976]] — [[Таццяна Маўрына]] ([[СССР]]) * [[1978]] — [[Свенд Ота С.]] ([[Данія]]) * [[1980]] — [[Суэкіці Акаба]] ([[Японія]]) * [[1982]] — [[Збігнеў Рыхліцкі]] ([[Польшча]]) * [[1984]] — [[Міцумаса Ано]] ([[Японія]]) * [[1986]] — [[Роберт Інгпен]] ([[Аўстралія]]) * [[1988]] — [[Душан Калаі]] ([[Чэхаславакія]]) * [[1990]] — [[Лісбет Цвергер]] ([[Аўстрыя]]) * [[1992]] — [[Квета Пацовска]] ([[Чэхія]]) * [[1994]] — [[Ёрг Мюлер]] ([[Швейцарыя]]) * [[1996]] — [[Клаус Энсікат]] ([[Германія]]) * [[1998]] — [[Томі Унжэрэр]] ([[Францыя]]) * [[2000]] — [[Энтані Браун]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[2002]] — [[Квенцін Блэйк]] ([[Вялікабрытанія]])<ref name="ibby_2002"/> * [[2004]] — [[Макс Велцёйс]] ([[Нідэрланды]])<ref name="ibby_2004"/> * [[2006]] — [[Вольф Эрльбрух]] ([[Германія]])<ref name="ibby_2006"/> * [[2008]] — [[Раберта Іначэнці]] ([[Італія]])<ref name="ibby_2008"/> * [[2010]] — [[Юта Баўэр]] ([[Германія]])<ref name="ibby_2010"/> * [[2012]] — [[Пётр Сіс]] ([[Чэхія]])<ref name="ibby_2012"/> * [[2014]] — [[Ражар Мело]] ([[Бразілія]])<ref name=autogenerated1 /> * [[2016]] — [[Сусана Бернер]] ([[Германія]])<ref name=autogenerated2 /> * [[2018]] — [[Ігар Алейнікаў]] ([[Расія]])<ref name="автоссылка1" /> * [[2020]] — [[Альберціна]] ([[Швейцарыя]])<ref name="автоссылка2" />. * [[2022]] — [[Сьюзі Лі]] ([[Паўднёвая Карэя]])<ref>{{Cite web |last=Ga-young |first=Park |date=2022-03-22 |title=Korean illustrator Suzy Lee wins prestigious Andersen Award |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20220322000695 |access-date=2022-03-28 |website=The Korea Herald |language=en |archive-date=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327163626/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20220322000695 |url-status=live }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ibby.org/awards-activities/awards/hans-christian-andersen-awards/?L=0 Вэб-сайт прэміі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210509195843/https://www.ibby.org/awards-activities/awards/hans-christian-andersen-awards/?L=0 |date=9 мая 2021 }}{{ref-en}} {{Прэмія імя Ханса Крысціяна Андэрсена}} [[Катэгорыя:Ханс Крысціян Андэрсен]] [[Катэгорыя:Прэміі дзіцячай літаратуры|Андэрсен Ханс Крысціян]] [[Катэгорыя:Узнагароды і прэміі ЮНЕСКА|Андэрсен Ханс Крысціян]] [[Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Спісы лаўрэатаў прэмій]] rw6s2zf51jltdx4y44yc9gww2gqaqs9 0 688549 5180431 5180368 2026-08-13T12:18:54Z Дамінік 95653 /* Заўвагі */ 5180431 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ракіцкі}} {{шляхціц}} '''Людвік Міхалавіч Ракіцкі''' ({{ДН|5|08|1774}} — 21 кастрычніка 1830{{efn-ua|У кліравай ведамасці Брагінскай Свята-Траецкай царквы за 1829 год засведчана жыццё ў Гарадзішчы графа маршалка Людвіка Міхалавага сына Ракіцкага, а ў Брагіне — яго пляменніка графа маршалка Міхала Рафалавага сына Ракіцкага<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40604. А. 11, 13адв.</ref>. Паводле іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля [[Сялец (Брагінскі раён)|Сялецкай]] Праабражэнскай царквы, кліравыя складаліся ў самым канцы бягучага і ўтрымлівалі інфармацыю на 1 студзеня наступнага (тут: 1830) года. Больш позніх звестак пра Л. Ракіцкага не было да 13. 08. 2026. Дакладная дата спачыну стала вядомай, ізноў жа дзякуючы названаму а. Расьціславу.}}) — грамадскі дзеяч, буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і Беларусі, [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1811—1814). == Паходжанне і сям’я == Людвік Міхалавіч Ракіцкі належаў да шляхецкага роду герба [[Равіч (герб)|«Равіч» («Урсын»)]], унесенага 16.07.1826 у 5-ю частку дваранскай радаводнай кнігі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і названага «графскім», але не зацверджанага [[Сенат Расійскай імперыі|Сенатам]] у графскай годнасці. На працягу жыцця карыстаўся [[граф]]скім тытулам. Нарадзіўся ў сям’і [[Адам Міхал Ракіцкі|Адама Міхала]] і Марыі Юзэфы з роду [[Аскеркі|Аскеркаў]] Ракіцкіх. 5 жніўня 1774 г. ахрышчаны «толькі з вады» (ex aqua solum) грэка-уніяцкім святаром Пракопіем Шумскім, парохам [[Ручаёўка|Ручаёўскай]] царквы, а 11 ліпеня 1775 года з усімі ўжо касцёльнымі цырымоніямі — айцом Эгідыюшам Піятроўскім, вікарыем [[Астрагляды|Астраглядавіцкага]] парафіяльнага касцёла<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 160</ref>. У першым шлюбе з графіняй Ганнай роду [[Броэль-Плятэры|Броэль-Плятэраў]] (каля 1780 — 26.01.1799), дачкой графа [[Ян Броэль-Плятэр|Яна Янавіча-Людвікавіча Броэль-Плятэра]] (1759 — 01.03.1789<!--, пахаваны 10.03.1789 у маёнтку Дусяты Віленскага ваяводства-->), уладальніка спадчынных маёнткаў [[Дусяты]] і [[Вялікія Галоты]] Віленскага ваяводства. Памерла ад пасляродавай [[гангрэна|гангрэны]], пахавана на могілках пры базыльянскім кляштары ў [[Сялец (Брагінскі раён)|Сяльцы]] Рэчыцкага павета. Дачка ад першага шлюбу — «адзінае дзіця і адзінае суцяшэнне бацькі»: * графіня Тэкля Людвікаўна Ракіцкая (03.01.1799, маёнтак [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] — 06.01.1860, маёнтак [[Хойнікі]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]). Муж: [[Уладзіслаў Карлавіч Прозар]] (13. VI. 1793, Хойнікі — студзень 1862, Хойнікі), рэчыцкі павятовы падкаморы (1826—1829), уладальнік маёнтка [[Хойнікі]]. Шлюб 20 жніўня 1818 г. У другім шлюбе з Карнеліяй з роду [[Прозары|Прозараў]], дачкой [[Ігнат Прозар|Ігната Прозара]], генерал-маёра войскаў ВКЛ. <gallery perrow="5"> File:Запіс хросту Людвіка Ракіцкага.png|thumb|Запіс хросту Людвіка Ракіцкага ручаёўскім уніяцкім і астраглядавіцкім рыма-каталіцкім святарамі. File:Ludvik Rakicki. Людвік Ракіцкі (1805).jpg|thumb|Патэнт Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу на пацверджанне шляхецкага паходжання Людвіка Ракіцкага. 7 жніўня 1805 г. File:Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.png|thumb|left|Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у метрычнай кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 198</ref> File:Запіс аб хросьце Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай.png|thumb|Запіс хросту Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай у кнізе царквы Сялецкага кляштара базыльянаў. 5 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 3адв.</ref> </gallery> == Адукацыя == Выпускнік кадэцкага корпуса. == Службовая дзейнасць == [[Файл:List spraw marszalkow Minskiej guberni 1814.jpg|thumb|Старонка з журнала паседжанняў мінскага губернскага дваранскага схода на чале з графам Людвікам Ракіцкім, 1814 г.]] У 1793 г. пасланец польскага караля ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]], з 1797 г. дэпутат ад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для раскладкі земскіх павіннасцей, з 1799 па 01.09.1802 г. старшыня [[2-і дэпартамент Мінскага галоўнага суда|2-га дэпартамента Мінскага галоўнага суда]] (зацверджаны імператарам на пасадзе 27.10.1800), з 1 верасня 1802 па верасень 1811 г. [[рэчыцкі павятовы маршалак]] (выбіраўся на тры 3-годдзі запар), з верасня 1811 па 28 верасня 1814 г. [[мінскі губернскі маршалак]], [[стацкі саветнік]] (03.06.1812), на 24.06.1816 г. пражываў у [[Тэльман (Брагінскі раён)|фальварку Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], на 1822—1824 гг. ганаровы наглядчык вучылішчаў Рэчыцкага павета. == Захапленне музыкай == Сам таленавіты скрыпач, вучань італьянскага музыканта і кампазітара Джавані Батысты Віёці, Людвік Ракіцкі стварыў у двары Гарадзішча аркестр з 40 музыкантаў, дзе выконваў ролю першай скрыпкі. Пад кіраўніцтвам запрошанага ў 1814 г. кампазітара, дырыжора і педагога [[Юзаф Дашчынскі|Юзафа Дашчынскага]] той аматарскі аркестр дасягнуў вельмі высокага ўзроўню, бліскуча выконваў сімфоніі [[Ёзэф Гайдн|Гайдна]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] і [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]. Канцэрты пад кіраўніцтвам Юзафа Дашчынскага, на якія з’язджаліся слухачы з розных куткоў Беларусі, праводзіліся не толькі ў маёнтку Людвіка Ракіцкага, але таксама ў Мінску і даволі часта з дабрачыннымі мэтамі. У гэтых канцэртах упершыню ў Беларусі прагучалі оперы [[Антоніа Сальеры|А. Сальеры]] «Аксур, цар Армуза» і Ф. Буальдзьё «Белая дама»<ref>А. Ахвердава. Юзаф Дашчынскі. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1988. № 2. С. 23; Святлена Немагай. Юзаф Дашчынскі і яго Вострабрамская літанія. // Наша вера. 2013. № 3(65).</ref>. == Масонства == Член масонскай ложы «[[Паўночнага шэсця пад паўночнай зоркай]]» у г. [[Мінск]]у, на 1820 г. быў членам ложы 1-й ст. == Маёнтак == На 25.10.1795 г. валодаў разам з братам Рафалам Алаізам добрамі [[Брагін]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]]; з 27.08.1799 г. стаў уласнікам [[Ёлча|Ялчанскага]] і [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішчаўскага]] ключоў, фальваркаў [[Пучын]], [[Крыўча]], [[Стары Макрэц|Макрэц]], [[Удалёўка]] і [[Вуглы (Брагінскі раён)|Вуглы]] Рэчыцкага павета (усяго на 1800 г. — 11220 душ прыгонных абодвух палоў; на 10.08.1815 г. — 2781 душа прыгонных мужчынскага полу). == Узнагароды == Камандор [[Ордэн Св. Іаана Іерусалімскага|Ордэна Св. Іаана Іерусалімскага]] (21.01.1810); кавалер [[Ордэн Св. Ганны|Ордэна Св. Ганны]] 2-й ст. == Заўвагі == [[Файл:Урывак з кліравой ведамасьці 1829 г.jpg|thumb|left|Урывак з кліравой ведамасці 1829 г.]][[Файл:Надмагільле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.jpg|значак|Надмагільле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.]]{{Notelist-ua}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мінскія губернатары|РОКИЦКИЙ Людвиг Михайлович}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863—1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі / А. Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. артыкулаў. — Мінск : Бел. навука, 2022. — Вып. 1. — С. 79—89. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракіцкі Людвік}} [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі рэчыцкія]] [[Катэгорыя:Скрыпачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скрыпачы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены масонскай ложы «Паўночная паходня»]] dc1vl76syge94qjh7jvcrv32wdhkk6n 5180432 5180431 2026-08-13T12:19:52Z Дамінік 95653 /* Заўвагі */ 5180432 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ракіцкі}} {{шляхціц}} '''Людвік Міхалавіч Ракіцкі''' ({{ДН|5|08|1774}} — 21 кастрычніка 1830{{efn-ua|У кліравай ведамасці Брагінскай Свята-Траецкай царквы за 1829 год засведчана жыццё ў Гарадзішчы графа маршалка Людвіка Міхалавага сына Ракіцкага, а ў Брагіне — яго пляменніка графа маршалка Міхала Рафалавага сына Ракіцкага<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40604. А. 11, 13адв.</ref>. Паводле іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля [[Сялец (Брагінскі раён)|Сялецкай]] Праабражэнскай царквы, кліравыя складаліся ў самым канцы бягучага і ўтрымлівалі інфармацыю на 1 студзеня наступнага (тут: 1830) года. Больш позніх звестак пра Л. Ракіцкага не было да 13. 08. 2026. Дакладная дата спачыну стала вядомай, ізноў жа дзякуючы названаму а. Расьціславу.}}) — грамадскі дзеяч, буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і Беларусі, [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1811—1814). == Паходжанне і сям’я == Людвік Міхалавіч Ракіцкі належаў да шляхецкага роду герба [[Равіч (герб)|«Равіч» («Урсын»)]], унесенага 16.07.1826 у 5-ю частку дваранскай радаводнай кнігі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і названага «графскім», але не зацверджанага [[Сенат Расійскай імперыі|Сенатам]] у графскай годнасці. На працягу жыцця карыстаўся [[граф]]скім тытулам. Нарадзіўся ў сям’і [[Адам Міхал Ракіцкі|Адама Міхала]] і Марыі Юзэфы з роду [[Аскеркі|Аскеркаў]] Ракіцкіх. 5 жніўня 1774 г. ахрышчаны «толькі з вады» (ex aqua solum) грэка-уніяцкім святаром Пракопіем Шумскім, парохам [[Ручаёўка|Ручаёўскай]] царквы, а 11 ліпеня 1775 года з усімі ўжо касцёльнымі цырымоніямі — айцом Эгідыюшам Піятроўскім, вікарыем [[Астрагляды|Астраглядавіцкага]] парафіяльнага касцёла<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 160</ref>. У першым шлюбе з графіняй Ганнай роду [[Броэль-Плятэры|Броэль-Плятэраў]] (каля 1780 — 26.01.1799), дачкой графа [[Ян Броэль-Плятэр|Яна Янавіча-Людвікавіча Броэль-Плятэра]] (1759 — 01.03.1789<!--, пахаваны 10.03.1789 у маёнтку Дусяты Віленскага ваяводства-->), уладальніка спадчынных маёнткаў [[Дусяты]] і [[Вялікія Галоты]] Віленскага ваяводства. Памерла ад пасляродавай [[гангрэна|гангрэны]], пахавана на могілках пры базыльянскім кляштары ў [[Сялец (Брагінскі раён)|Сяльцы]] Рэчыцкага павета. Дачка ад першага шлюбу — «адзінае дзіця і адзінае суцяшэнне бацькі»: * графіня Тэкля Людвікаўна Ракіцкая (03.01.1799, маёнтак [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] — 06.01.1860, маёнтак [[Хойнікі]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]). Муж: [[Уладзіслаў Карлавіч Прозар]] (13. VI. 1793, Хойнікі — студзень 1862, Хойнікі), рэчыцкі павятовы падкаморы (1826—1829), уладальнік маёнтка [[Хойнікі]]. Шлюб 20 жніўня 1818 г. У другім шлюбе з Карнеліяй з роду [[Прозары|Прозараў]], дачкой [[Ігнат Прозар|Ігната Прозара]], генерал-маёра войскаў ВКЛ. <gallery perrow="5"> File:Запіс хросту Людвіка Ракіцкага.png|thumb|Запіс хросту Людвіка Ракіцкага ручаёўскім уніяцкім і астраглядавіцкім рыма-каталіцкім святарамі. File:Ludvik Rakicki. Людвік Ракіцкі (1805).jpg|thumb|Патэнт Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу на пацверджанне шляхецкага паходжання Людвіка Ракіцкага. 7 жніўня 1805 г. File:Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.png|thumb|left|Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у метрычнай кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 198</ref> File:Запіс аб хросьце Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай.png|thumb|Запіс хросту Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай у кнізе царквы Сялецкага кляштара базыльянаў. 5 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 3адв.</ref> </gallery> == Адукацыя == Выпускнік кадэцкага корпуса. == Службовая дзейнасць == [[Файл:List spraw marszalkow Minskiej guberni 1814.jpg|thumb|Старонка з журнала паседжанняў мінскага губернскага дваранскага схода на чале з графам Людвікам Ракіцкім, 1814 г.]] У 1793 г. пасланец польскага караля ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]], з 1797 г. дэпутат ад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для раскладкі земскіх павіннасцей, з 1799 па 01.09.1802 г. старшыня [[2-і дэпартамент Мінскага галоўнага суда|2-га дэпартамента Мінскага галоўнага суда]] (зацверджаны імператарам на пасадзе 27.10.1800), з 1 верасня 1802 па верасень 1811 г. [[рэчыцкі павятовы маршалак]] (выбіраўся на тры 3-годдзі запар), з верасня 1811 па 28 верасня 1814 г. [[мінскі губернскі маршалак]], [[стацкі саветнік]] (03.06.1812), на 24.06.1816 г. пражываў у [[Тэльман (Брагінскі раён)|фальварку Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], на 1822—1824 гг. ганаровы наглядчык вучылішчаў Рэчыцкага павета. == Захапленне музыкай == Сам таленавіты скрыпач, вучань італьянскага музыканта і кампазітара Джавані Батысты Віёці, Людвік Ракіцкі стварыў у двары Гарадзішча аркестр з 40 музыкантаў, дзе выконваў ролю першай скрыпкі. Пад кіраўніцтвам запрошанага ў 1814 г. кампазітара, дырыжора і педагога [[Юзаф Дашчынскі|Юзафа Дашчынскага]] той аматарскі аркестр дасягнуў вельмі высокага ўзроўню, бліскуча выконваў сімфоніі [[Ёзэф Гайдн|Гайдна]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] і [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]. Канцэрты пад кіраўніцтвам Юзафа Дашчынскага, на якія з’язджаліся слухачы з розных куткоў Беларусі, праводзіліся не толькі ў маёнтку Людвіка Ракіцкага, але таксама ў Мінску і даволі часта з дабрачыннымі мэтамі. У гэтых канцэртах упершыню ў Беларусі прагучалі оперы [[Антоніа Сальеры|А. Сальеры]] «Аксур, цар Армуза» і Ф. Буальдзьё «Белая дама»<ref>А. Ахвердава. Юзаф Дашчынскі. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1988. № 2. С. 23; Святлена Немагай. Юзаф Дашчынскі і яго Вострабрамская літанія. // Наша вера. 2013. № 3(65).</ref>. == Масонства == Член масонскай ложы «[[Паўночнага шэсця пад паўночнай зоркай]]» у г. [[Мінск]]у, на 1820 г. быў членам ложы 1-й ст. == Маёнтак == На 25.10.1795 г. валодаў разам з братам Рафалам Алаізам добрамі [[Брагін]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]]; з 27.08.1799 г. стаў уласнікам [[Ёлча|Ялчанскага]] і [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішчаўскага]] ключоў, фальваркаў [[Пучын]], [[Крыўча]], [[Стары Макрэц|Макрэц]], [[Удалёўка]] і [[Вуглы (Брагінскі раён)|Вуглы]] Рэчыцкага павета (усяго на 1800 г. — 11220 душ прыгонных абодвух палоў; на 10.08.1815 г. — 2781 душа прыгонных мужчынскага полу). == Узнагароды == Камандор [[Ордэн Св. Іаана Іерусалімскага|Ордэна Св. Іаана Іерусалімскага]] (21.01.1810); кавалер [[Ордэн Св. Ганны|Ордэна Св. Ганны]] 2-й ст. == Заўвагі == [[Файл:Урывак з кліравой ведамасьці 1829 г.jpg|thumb|left|Урывак з кліравой ведамасці 1829 г.]][[Файл:Надмагільле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.jpg|thumb|Надмагілле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.]]{{Notelist-ua}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мінскія губернатары|РОКИЦКИЙ Людвиг Михайлович}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863—1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі / А. Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. артыкулаў. — Мінск : Бел. навука, 2022. — Вып. 1. — С. 79—89. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракіцкі Людвік}} [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі рэчыцкія]] [[Катэгорыя:Скрыпачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скрыпачы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены масонскай ложы «Паўночная паходня»]] gkajx7wou6uypq4lsqxigr2nvklduqc 5180436 5180432 2026-08-13T12:23:29Z Дамінік 95653 5180436 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ракіцкі}} {{шляхціц}} '''Людвік Міхалавіч Ракіцкі''' ({{ДН|5|08|1774}} — 21 кастрычніка 1830{{efn-ua|У кліравай ведамасці Брагінскай Свята-Траецкай царквы за 1829 год засведчана жыццё ў Гарадзішчы графа маршалка Людвіка Міхалавага сына Ракіцкага, а ў Брагіне — яго пляменніка графа маршалка Міхала Рафалавага сына Ракіцкага<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40604. А. 11, 13адв.</ref>. Паводле іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля [[Сялец (Брагінскі раён)|Сялецкай]] Праабражэнскай царквы, кліравыя складаліся ў самым канцы бягучага і ўтрымлівалі інфармацыю на 1 студзеня наступнага (тут: 1830) года. Больш позніх звестак пра Л. Ракіцкага не было да 13. 08. 2026. Дакладная дата спачыну стала вядомай, ізноў жа дзякуючы названаму а. Расьціславу.}}) — грамадскі дзеяч, буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і Беларусі, [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1811—1814). == Паходжанне і сям’я == Людвік Міхалавіч Ракіцкі належаў да шляхецкага роду герба [[Равіч (герб)|«Равіч» («Урсын»)]], унесенага 16.07.1826 у 5-ю частку дваранскай радаводнай кнігі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і названага «графскім», але не зацверджанага [[Сенат Расійскай імперыі|Сенатам]] у графскай годнасці. На працягу жыцця карыстаўся [[граф]]скім тытулам. Нарадзіўся ў сям’і [[Адам Міхал Ракіцкі|Адама Міхала]] і Марыі Юзэфы з роду [[Аскеркі|Аскеркаў]] Ракіцкіх. 5 жніўня 1774 г. ахрышчаны «толькі з вады» (ex aqua solum) грэка-уніяцкім святаром Пракопіем Шумскім, парохам [[Ручаёўка|Ручаёўскай]] царквы, а 11 ліпеня 1775 года з усімі ўжо касцёльнымі цырымоніямі — айцом Эгідыюшам Піятроўскім, вікарыем [[Астрагляды|Астраглядавіцкага]] парафіяльнага касцёла<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 160</ref>. У першым шлюбе з графіняй Ганнай роду [[Броэль-Плятэры|Броэль-Плятэраў]] (каля 1780 — 26.01.1799), дачкой графа [[Ян Броэль-Плятэр|Яна Янавіча-Людвікавіча Броэль-Плятэра]] (1759 — 01.03.1789<!--, пахаваны 10.03.1789 у маёнтку Дусяты Віленскага ваяводства-->), уладальніка спадчынных маёнткаў [[Дусяты]] і [[Вялікія Галоты]] Віленскага ваяводства. Памерла ад пасляродавай [[гангрэна|гангрэны]], пахавана на могілках пры базыльянскім кляштары ў [[Сялец (Брагінскі раён)|Сяльцы]] Рэчыцкага павета. Дачка ад першага шлюбу — «адзінае дзіця і адзінае суцяшэнне бацькі»: * графіня Тэкля Людвікаўна Ракіцкая (03.01.1799, маёнтак [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] — 06.01.1860, маёнтак [[Хойнікі]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]). Муж: [[Уладзіслаў Карлавіч Прозар]] (13. VI. 1793, Хойнікі — студзень 1862, Хойнікі), рэчыцкі павятовы падкаморы (1826—1829), уладальнік маёнтка [[Хойнікі]]. Шлюб 20 жніўня 1818 г. У другім шлюбе з Карнеліяй з роду [[Прозары|Прозараў]], дачкой [[Ігнат Прозар|Ігната Прозара]], генерал-маёра войскаў ВКЛ. <gallery perrow="5"> File:Запіс хросту Людвіка Ракіцкага.png|thumb|Запіс хросту Людвіка Ракіцкага ручаёўскім уніяцкім і астраглядавіцкім рыма-каталіцкім святарамі. File:Ludvik Rakicki. Людвік Ракіцкі (1805).jpg|thumb|Патэнт Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу на пацверджанне шляхецкага паходжання Людвіка Ракіцкага. 7 жніўня 1805 г. File:Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.png|thumb|left|Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у метрычнай кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 198</ref> File:Запіс аб хросьце Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай.png|thumb|Запіс хросту Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай у кнізе царквы Сялецкага кляштара базыльянаў. 5 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 3адв.</ref> </gallery> == Адукацыя == Выпускнік кадэцкага корпуса. == Службовая дзейнасць == [[Файл:List spraw marszalkow Minskiej guberni 1814.jpg|thumb|150пкс|Старонка з журнала паседжанняў мінскага губернскага дваранскага схода на чале з графам Людвікам Ракіцкім, 1814 г.]] У 1793 г. пасланец польскага караля ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]], з 1797 г. дэпутат ад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для раскладкі земскіх павіннасцей, з 1799 па 01.09.1802 г. старшыня [[2-і дэпартамент Мінскага галоўнага суда|2-га дэпартамента Мінскага галоўнага суда]] (зацверджаны імператарам на пасадзе 27.10.1800), з 1 верасня 1802 па верасень 1811 г. [[рэчыцкі павятовы маршалак]] (выбіраўся на тры 3-годдзі запар), з верасня 1811 па 28 верасня 1814 г. [[мінскі губернскі маршалак]], [[стацкі саветнік]] (03.06.1812), на 24.06.1816 г. пражываў у [[Тэльман (Брагінскі раён)|фальварку Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], на 1822—1824 гг. ганаровы наглядчык вучылішчаў Рэчыцкага павета. == Захапленне музыкай == Сам таленавіты скрыпач, вучань італьянскага музыканта і кампазітара Джавані Батысты Віёці, Людвік Ракіцкі стварыў у двары Гарадзішча аркестр з 40 музыкантаў, дзе выконваў ролю першай скрыпкі. Пад кіраўніцтвам запрошанага ў 1814 г. кампазітара, дырыжора і педагога [[Юзаф Дашчынскі|Юзафа Дашчынскага]] той аматарскі аркестр дасягнуў вельмі высокага ўзроўню, бліскуча выконваў сімфоніі [[Ёзэф Гайдн|Гайдна]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] і [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]. Канцэрты пад кіраўніцтвам Юзафа Дашчынскага, на якія з’язджаліся слухачы з розных куткоў Беларусі, праводзіліся не толькі ў маёнтку Людвіка Ракіцкага, але таксама ў Мінску і даволі часта з дабрачыннымі мэтамі. У гэтых канцэртах упершыню ў Беларусі прагучалі оперы [[Антоніа Сальеры|А. Сальеры]] «Аксур, цар Армуза» і Ф. Буальдзьё «Белая дама»<ref>А. Ахвердава. Юзаф Дашчынскі. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1988. № 2. С. 23; Святлена Немагай. Юзаф Дашчынскі і яго Вострабрамская літанія. // Наша вера. 2013. № 3(65).</ref>. == Масонства == Член масонскай ложы «[[Паўночнага шэсця пад паўночнай зоркай]]» у г. [[Мінск]]у, на 1820 г. быў членам ложы 1-й ст. == Маёнтак == На 25.10.1795 г. валодаў разам з братам Рафалам Алаізам добрамі [[Брагін]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]]; з 27.08.1799 г. стаў уласнікам [[Ёлча|Ялчанскага]] і [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішчаўскага]] ключоў, фальваркаў [[Пучын]], [[Крыўча]], [[Стары Макрэц|Макрэц]], [[Удалёўка]] і [[Вуглы (Брагінскі раён)|Вуглы]] Рэчыцкага павета (усяго на 1800 г. — 11220 душ прыгонных абодвух палоў; на 10.08.1815 г. — 2781 душа прыгонных мужчынскага полу). == Узнагароды == Камандор [[Ордэн Св. Іаана Іерусалімскага|Ордэна Св. Іаана Іерусалімскага]] (21.01.1810); кавалер [[Ордэн Св. Ганны|Ордэна Св. Ганны]] 2-й ст. == Заўвагі == [[Файл:Урывак з кліравой ведамасьці 1829 г.jpg|thumb|left|150пкс|Урывак з кліравой ведамасці 1829 г.]][[Файл:Надмагільле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.jpg|thumb|150пкс|Надмагілле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.]]{{Notelist-ua}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мінскія губернатары|РОКИЦКИЙ Людвиг Михайлович}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863—1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі / А. Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. артыкулаў. — Мінск : Бел. навука, 2022. — Вып. 1. — С. 79—89. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракіцкі Людвік}} [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі рэчыцкія]] [[Катэгорыя:Скрыпачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скрыпачы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены масонскай ложы «Паўночная паходня»]] ps0hjxyr23i0c0v1x1kif9frnftm2tq 5180641 5180436 2026-08-13T17:17:23Z Дамінік 95653 /* Паходжанне і сям’я */ 5180641 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ракіцкі}} {{шляхціц}} '''Людвік Міхалавіч Ракіцкі''' ({{ДН|5|08|1774}} — 21 кастрычніка 1830{{efn-ua|У кліравай ведамасці Брагінскай Свята-Траецкай царквы за 1829 год засведчана жыццё ў Гарадзішчы графа маршалка Людвіка Міхалавага сына Ракіцкага, а ў Брагіне — яго пляменніка графа маршалка Міхала Рафалавага сына Ракіцкага<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40604. А. 11, 13адв.</ref>. Паводле іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля [[Сялец (Брагінскі раён)|Сялецкай]] Праабражэнскай царквы, кліравыя складаліся ў самым канцы бягучага і ўтрымлівалі інфармацыю на 1 студзеня наступнага (тут: 1830) года. Больш позніх звестак пра Л. Ракіцкага не было да 13. 08. 2026. Дакладная дата спачыну стала вядомай, ізноў жа дзякуючы названаму а. Расьціславу.}}) — грамадскі дзеяч, буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і Беларусі, [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1811—1814). == Паходжанне і сям’я == Людвік Міхалавіч Ракіцкі належаў да шляхецкага роду герба [[Равіч (герб)|«Равіч» («Урсын»)]], унесенага 16.07.1826 у 5-ю частку дваранскай радаводнай кнігі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і названага «графскім», але не зацверджанага [[Сенат Расійскай імперыі|Сенатам]] у графскай годнасці. На працягу жыцця карыстаўся [[граф]]скім тытулам. Нарадзіўся ў сям’і [[Адам Міхал Ракіцкі|Адама Міхала]] і Марыі Юзэфы з роду [[Аскеркі|Аскеркаў]] Ракіцкіх. 5 жніўня 1774 г. ахрышчаны «толькі з вады» (ex aqua solum) грэка-уніяцкім святаром Пракопіем Шумскім, парохам [[Ручаёўка|Ручаёўскай]] царквы, а 11 ліпеня 1775 года з усімі ўжо касцёльнымі цырымоніямі — айцом Эгідыюшам Піятроўскім, вікарыем [[Астрагляды|Астраглядавіцкага]] парафіяльнага касцёла<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 160</ref>. У першым шлюбе з графіняй Ганнай роду [[Броэль-Плятэры|Броэль-Плятэраў]] (каля 1780 — 13.01.1799), дачкой графа [[Ян Броэль-Плятэр|Яна Янавіча-Людвікавіча Броэль-Плятэра]] (1759 — 01.03.1789<!--, пахаваны 10.03.1789 у маёнтку Дусяты Віленскага ваяводства-->), уладальніка спадчынных маёнткаў [[Дусяты]] і [[Вялікія Галоты]] Віленскага ваяводства. Памерла ад пасляродавай [[гангрэна|гангрэны]], пахавана на могілках пры базыльянскім кляштары ў [[Сялец (Брагінскі раён)|Сяльцы]] Рэчыцкага павета. Дачка ад першага шлюбу — «адзінае дзіця і адзінае суцяшэнне бацькі»: * графіня Тэкля Людвікаўна Ракіцкая (03.01.1799, маёнтак [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] — 06.01.1860, маёнтак [[Хойнікі]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]). Муж: [[Уладзіслаў Карлавіч Прозар]] (13. VI. 1793, Хойнікі — студзень 1862, Хойнікі), рэчыцкі павятовы падкаморы (1826—1829), уладальнік маёнтка [[Хойнікі]]. Шлюб 20 жніўня 1818 г. У другім шлюбе з Карнеліяй з роду [[Прозары|Прозараў]], дачкой [[Ігнат Прозар|Ігната Прозара]], генерал-маёра войскаў ВКЛ. <gallery perrow="5"> File:Запіс хросту Людвіка Ракіцкага.png|thumb|Запіс хросту Людвіка Ракіцкага ручаёўскім уніяцкім і астраглядавіцкім рыма-каталіцкім святарамі. File:Ludvik Rakicki. Людвік Ракіцкі (1805).jpg|thumb|Патэнт Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу на пацверджанне шляхецкага паходжання Людвіка Ракіцкага. 7 жніўня 1805 г. File:Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.png|thumb|left|Запіс хросту Тэклі Ракіцкай у метрычнай кнізе Астраглядаўскага касцёла. 4 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 198</ref> File:Запіс аб хросьце Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай.png|thumb|Запіс хросту Тэклі Юзафаты Антаніны Ракіцкай у кнізе царквы Сялецкага кляштара базыльянаў. 5 студзеня 1799 г.<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 3адв.</ref> </gallery> == Адукацыя == Выпускнік кадэцкага корпуса. == Службовая дзейнасць == [[Файл:List spraw marszalkow Minskiej guberni 1814.jpg|thumb|150пкс|Старонка з журнала паседжанняў мінскага губернскага дваранскага схода на чале з графам Людвікам Ракіцкім, 1814 г.]] У 1793 г. пасланец польскага караля ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]], з 1797 г. дэпутат ад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для раскладкі земскіх павіннасцей, з 1799 па 01.09.1802 г. старшыня [[2-і дэпартамент Мінскага галоўнага суда|2-га дэпартамента Мінскага галоўнага суда]] (зацверджаны імператарам на пасадзе 27.10.1800), з 1 верасня 1802 па верасень 1811 г. [[рэчыцкі павятовы маршалак]] (выбіраўся на тры 3-годдзі запар), з верасня 1811 па 28 верасня 1814 г. [[мінскі губернскі маршалак]], [[стацкі саветнік]] (03.06.1812), на 24.06.1816 г. пражываў у [[Тэльман (Брагінскі раён)|фальварку Гарадзішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], на 1822—1824 гг. ганаровы наглядчык вучылішчаў Рэчыцкага павета. == Захапленне музыкай == Сам таленавіты скрыпач, вучань італьянскага музыканта і кампазітара Джавані Батысты Віёці, Людвік Ракіцкі стварыў у двары Гарадзішча аркестр з 40 музыкантаў, дзе выконваў ролю першай скрыпкі. Пад кіраўніцтвам запрошанага ў 1814 г. кампазітара, дырыжора і педагога [[Юзаф Дашчынскі|Юзафа Дашчынскага]] той аматарскі аркестр дасягнуў вельмі высокага ўзроўню, бліскуча выконваў сімфоніі [[Ёзэф Гайдн|Гайдна]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] і [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]. Канцэрты пад кіраўніцтвам Юзафа Дашчынскага, на якія з’язджаліся слухачы з розных куткоў Беларусі, праводзіліся не толькі ў маёнтку Людвіка Ракіцкага, але таксама ў Мінску і даволі часта з дабрачыннымі мэтамі. У гэтых канцэртах упершыню ў Беларусі прагучалі оперы [[Антоніа Сальеры|А. Сальеры]] «Аксур, цар Армуза» і Ф. Буальдзьё «Белая дама»<ref>А. Ахвердава. Юзаф Дашчынскі. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1988. № 2. С. 23; Святлена Немагай. Юзаф Дашчынскі і яго Вострабрамская літанія. // Наша вера. 2013. № 3(65).</ref>. == Масонства == Член масонскай ложы «[[Паўночнага шэсця пад паўночнай зоркай]]» у г. [[Мінск]]у, на 1820 г. быў членам ложы 1-й ст. == Маёнтак == На 25.10.1795 г. валодаў разам з братам Рафалам Алаізам добрамі [[Брагін]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]]; з 27.08.1799 г. стаў уласнікам [[Ёлча|Ялчанскага]] і [[Тэльман (Брагінскі раён)|Гарадзішчаўскага]] ключоў, фальваркаў [[Пучын]], [[Крыўча]], [[Стары Макрэц|Макрэц]], [[Удалёўка]] і [[Вуглы (Брагінскі раён)|Вуглы]] Рэчыцкага павета (усяго на 1800 г. — 11220 душ прыгонных абодвух палоў; на 10.08.1815 г. — 2781 душа прыгонных мужчынскага полу). == Узнагароды == Камандор [[Ордэн Св. Іаана Іерусалімскага|Ордэна Св. Іаана Іерусалімскага]] (21.01.1810); кавалер [[Ордэн Св. Ганны|Ордэна Св. Ганны]] 2-й ст. == Заўвагі == [[Файл:Урывак з кліравой ведамасьці 1829 г.jpg|thumb|left|150пкс|Урывак з кліравой ведамасці 1829 г.]][[Файл:Надмагільле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.jpg|thumb|150пкс|Надмагілле Ганны з Плятэраў і Людвіка Ракіцкіх.]]{{Notelist-ua}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мінскія губернатары|РОКИЦКИЙ Людвиг Михайлович}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863—1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі / А. Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. артыкулаў. — Мінск : Бел. навука, 2022. — Вып. 1. — С. 79—89. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63. * ''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракіцкі Людвік}} [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі рэчыцкія]] [[Катэгорыя:Скрыпачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скрыпачы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены масонскай ложы «Паўночная паходня»]] dv1kp921ryrmqtrl1l1s21vbt52fohh 0 690449 5180644 3946781 2026-08-13T17:28:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180644 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пётр Андрэевіч Палягошка'''<ref name=":0">{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/d26/f484.htm |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=24 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124221318/http://lists.memo.ru/d26/f484.htm |url-status=dead }}</ref> (9 ліпеня 1893, [[Малое Залужжа]]<ref name=":0" /> — 19 кастрычніка 1961, [[Саўт-Рывер]]) — аўтар успамінаў пра пачаткі функцыянавання [[ГУЛАГ]]. Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаў пачатковую адукацыі<ref name=":0" />, працаваў у лясной гаспадарцы, лічыўся калгаснікам «Зары Рэвалюцыі»<ref name=":0" />. На пачатку 1930-х гадоў арыштаваны за супраціў стварэнню калгаса, але праз некалькі дзён вызвалены. Зноў арыштаваны 18 красавіка 1932 года і 19 ліпеля 1932 года асуджаны [[Тройка НКУС|«тройкай»]] па абвінавачванні ў антысавецкай агітацы (арт. 72 КК БССР) да 5 гадоў ППЛ<ref name=":0" />. Тэрмін адбываў у лагеры на станцыі Сегежа Мурманскай вобласці, на пабудове [[Беламорска-Балтыйскі канал|Беламорска-Балтыйскага каналу]]. Пасля вызвалення пэўны час працаваў у Тульскай вобласці, у сакавіку 1938 года зноў арыштаваны, перапраўлены ў мінскую турму, падчас следства сядзеў у рэгіянальных турмах. Вызвалены 30 красавіка 1939 года. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у беларускай адміністрацыі ў Смалявічах і Рудзенску. Ад 1944 года ў Германіі. У 1950 годзе выехаў у ЗША. Спачатку жыў у [[Дэтройт|Дэтройце]], пасля выхаду на пенсію пераехаў у Саўт-Рывер (Нью-Джэрсі). Удзельнік беларускага жыцця, быў прыхаджанінам [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)|царквы Св. Еўфрасінні Полацкай]]. У 1968 годзе у Нью-Ёрку выйшлі яго «Успаміны з жыцьця пад савецкай уладай і з пабудовы Беламорскага каналу». Памёр у Саўт-Рыверы, пахаваны на [[Беларускія могілкі (Саўт-Рывер)|могілках царквы Св. Еўфрасінні Полацкай]]. Рэабілітаваны 28 снежня 1989 года Пракуратурай Мінскай вобласці<ref name=":0" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Палягошка Пётра''. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/037/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80%D0%B0._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B7_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B9_i_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%83.html Успаміны з жыцьця пад савецкай уладай i з пабудовы Беламорскага каналу] // Спадчына № 6, 1996. — С. 228—260. * ''Юрэвіч Лявон''. Пісьменнік без біяграфіі: Пятро Палягошка // [https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24960 Асоба і час, № 5]. — Мн.: Лімарыус, 2013. — 346 с. — ISSN 22182039 * Лісты Пятра Палягошкі да Юркі Віцьбіча // Эмігрант Францыск Скарына, ці Апалогія / Лявон Юрэвіч. — Мінск : Кнігазбор, 2015. — 624 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 25). — ISBN 978-985-7119-59-2 {{DEFAULTSORT:Палягошка Пётр}} 00vd1ttceal2tk6m3an0xmqoi1pnmoa 0 691210 5180562 4936930 2026-08-13T14:28:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180562 wikitext text/x-wiki '''Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм''' ({{Lang-en|Annie Award for Best Animated Feature}}) — гэта намінацыя [[Эні (прэмія)|прэміі «Эні»]], прадстаўленая ў 1992 годзе, якая штогод прысуджаецца найлепшаму анімацыйнаму поўнаметражнаму фільму. == Спіс пераможцаў і намінацый == ===1990-я=== {| class="wikitable" style="width:90%;" |- ! style="width:3%;"| Год ! style="width:20%;"| Мультфільм ! style="width:30%;"| Студыя |- ! rowspan="4" style="text-align:center;"| 1992 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/20th-annie-awards|title=20th Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Прыгажуня і пачвара (фільм, 1991)|Прыгажуня і пачвара]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Pictures]]''' |- |''[[Дзеці Бібі]]'' || [[Hyperion Pictures|Hyperion]], [[Paramount Pictures]] |- |''[[Даліна папараці: Апошні трапічны лес]]'' || [[20th Century Fox]], [[FAI Films]], [[Kroyer Films]] |- ! rowspan="4" style="text-align:center;"| 1993 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/21st-annie-awards|title=21st Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Аладзін (мультфільм, 1992)|Аладзін]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Pictures]]''' |- |''[[Немо]]'' || [[Tokyo Movie Shinsha]] |- |''[[Аднойчы ў лесе]]'' || [[20th Century Fox]] |- ! rowspan="4" style="text-align:center;"| 1994 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/22nd-annie-awards|title=22nd Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Кароль Леў]]''''' || style="background:#FAEB86;" |'''[[Walt Disney Pictures]]''' |- |''[[Бэтмен: Маска Фантазма]]'' || [[Warner Bros. Animation]] |- |''[[Кашмар перад Раством]]'' || [[Touchstone Pictures]], [[Skellington Productions]] |- ! rowspan="4" style="text-align:center;"| 1995 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/23rd-annie-awards|title=23rd Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021|archive-date=28 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128050031/https://annieawards.org/legacy/23rd-annie-awards|url-status=dead}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Пакахонтас (мультфільм, 1995)|Пакахонтас]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Feature Animation]]''' |- |''[[Фільм пра Гуффі]]'' || [[Disney Television Animation|Walt Disney Television Animation]] |- |''[[Прынцэса-лебедзь]]'' || [[Crest Animation Productions|Rich Entertainment]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 1996 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/24th-annie-awards|title=24th Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021|archive-date=13 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213034451/https://annieawards.org/legacy/24th-annie-awards|url-status=dead}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Гісторыя цацак]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Pictures]], [[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Прывід у панцыры]]'' || [[Shochiku]], [[Production I.G.]] |- |''[[Гарбун Нотр Дама (мультфільм, 1996)|Гарбун Нотр Дама]]'' || [[Walt Disney Pictures]] |- |''[[Джэймс і гіганцкі персік]]'' || [[Walt Disney Pictures]], [[Skellington Productions]], [[Allied Filmmakers]] |- |''[[Балта (мультфільм)|Балта]]'' || [[Universal Pictures]], [[Amblimation]] |- ! rowspan="4" style="text-align:center;"| 1997 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/25th-annie-awards|title=25th Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Кошкі не танцуюць]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Turner Entertainment|Turner Feature Animation]], David Kirschner Productions''' |- |''[[Геркулес (мультфільм, 1997)|Геркулес]]'' || [[Walt Disney Productions]] |- |''[[Касмічны джэм]]'' || Uli Meyer Features, Character Builders, Charles Gammage Animation, Rees/Leiva Productions, Spaff Animation, Stardust Pictures, [[Warner Bros.]], Courtside Seats Productions |- ! rowspan="5" style="text-align:center;"| 1998 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/26th-annie-awards|title=26th Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021|archive-date=10 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210154656/https://annieawards.org/legacy/|url-status=dead}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Мулан]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Feature Animation]]''' |- |''[[Анастасія (мультфільм, 1997|Анастасія]]'' || [[Fox Animation Studios]] |- |''[[У пошуках Камелота]]'' || [[Warner Bros. Animation|Warner Bros. Feature Animation]] |- |''[[Я выйшла замуж за странную асобу!]]'' || [[Bill Plympton]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 1999 <br /><ref>{{cite web|url=https://annieawards.org/legacy/27th-annie-awards|title=27th Annual Annie Awards|website=Annie Awards.org|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Стальны гігант]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Warner Bros. Animation|Warner Bros. Feature Animation]]''' |- |''[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]]'' || [[Walt Disney Pictures]], [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Прынц Егіпта]]'' || [[DreamWorks Pictures]] |- |''[[Паўднёвы Парк: Вялікі, доўгі, неабрэзаны]]'' || [[Paramount Pictures]] |- |''[[Тарзан]]'' || [[Walt Disney Pictures]] |- |} ===2000-я=== {| class="wikitable" style="width:90%;" cellpadding="5" |- ! style="width:3%;"| Год ! style="width:20%;"| Мультфільм ! style="width:30%;"| Студыя |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2000 <br /><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2000/film/news/toy-story-2-fantasia-top-annie-winners-1117789074/|title=‘Toy Story 2,’ ‘Fantasia’ top Annie winners|website=[[Variety]]|first=Greg|last=Reifsteck|date=November 12, 2000|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Гісторыя цацак 2]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Pictures]], [[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Курыныя ўцёкі]]'' || [[Aardman Animations]], [[DreamWorks Pictures|DreamWorks SKG]], [[Pathé]] |- |''[[Фантазія 2000]]'' || [[Walt Disney Pictures]] |- |''[[Дарога на Эльдарада]]'' || [[DreamWorks Pictures|DreamWorks SKG]] |- |''[[Тытан: Пасля гібелі Зямлі]]'' || [[20th Century Fox Animation]] |- ! rowspan="5" style="text-align:center;"| 2001 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/shrek-wins-big-2001-annie-awards|title=Shrek Wins Big At 2001 Annie Awards|website=[[Animation World Network]]|first=Heather|last=Kenyon|date=January 16, 2002|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Шрэк]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[DreamWorks Animation]], [[Pacific Data Images|PDI]]''' |- |''[[Blood: The Last Vampire]]'' || IG Plus, IPA, [[Sony Computer Entertainment]], [[SPE Visual Works]] |- |''[[Прыгоды імператара]]'' || [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Feature Animation]] |- |''[[Осмасіс Джонс]]'' || [[Warner Bros. Animation]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2002 <br /><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2003/film/awards/lilo-leads-annie-noms-with-10-1117878171/|title=‘Lilo’ leads Annie noms with 10|website=[[Variety]]|first=Denise|last=Martin|date=January 5, 2003|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Панесеныя прывідамі]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Studio Ghibli]]''' |- |''[[Ледавіковы перыяд (мультфільм)|Ледавіковы перыяд]]'' || [[20th Century Fox Animation]], [[Blue Sky Studios]] |- |''[[Ліло і Сціч]]'' || [[Walt Disney Pictures]] |- |''[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Спірыт: Душа прэрый]]'' || [[DreamWorks Animation|DreamWorks]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2003 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.today.com/popculture/finding-nemo-nets-top-animation-prize-wbna4217265|title='Finding Nemo' nets top animation prize|website=[[Today (American TV program)|Today]]|date=February 8, 2004|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[У пошуках Нема]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Братка медзведзяня]]'' || [[Walt Disney Pictures]] |- |''[[Луні Цюнз: Зноў у справе]]'' || [[Warner Bros. Animation]] |- |''[[Актрыса тысячагоддзя]]'' || [[Go Fish Pictures]] |- |''[[Трыо з Бельвіля]]'' || [[Les Armateurs]] |- ! rowspan="5" style="text-align:center;"| 2004 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/news/incredibles-brad-bird-soar-annie-awards|title=The Incredibles & Brad Bird Soar at Annie Awards|website=[[Animation World Network]]|first=Sarah|last=Balsley|date=January 30, 2005|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Суперсямейка]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Прывід у панцырцы 2: Нявіннасць]]'' || [[Go Fish Pictures]] |- |''[[Шрэк 2]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Губка Боб Квадратныя Штаны (мультфільм)|Губка Боб Квадратныя Штаны]]'' || [[Nickelodeon Movies]], [[United Plankton Pictures]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2005 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/news/wallace-gromit-leads-annie-nominations|title=Wallace & Gromit Leads Annie Nominations|website=[[Animation World Network]]|first=Rick|last=DeMott|date=December 5, 2005|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.animationmagazine.net/events/gromit-sweeps-annie-awards/|title=Gromit Sweeps Annie Awards|website=[[Animation Magazine]]|first=Ryan|last=Ball|date=February 5, 2006|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Уолес і Громіт: Праклён труса-пярэваратня]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Aardman Animations]], [[DreamWorks Animation]]''' |- |''[[Кураня Цыпа]]'' || [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Feature Animation]] |- |''[[Труп нявесты]]'' || [[Laika (company)|Laika Entertainment Production]], [[Warner Bros. Pictures]] |- |''[[Вандроўны замак Хаўла]]'' || [[Walt Disney Pictures]], [[Studio Ghibli]] |- |''[[Мадагаскар (мультфільм)|Мадагаскар]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2006 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/cars-best-film-at-annie-129938/|title=‘Cars’ best film at Annie Awards|website=[[The Hollywood Reporter]]|first=Gregg|last=Kilday|date=February 12, 2007|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Шчаслівыя ногі]]'' || [[Warner Bros. Pictures]], [[Animal Logic]], [[Kennedy Miller Mitchell]], [[Village Roadshow Pictures]] |- |''[[Дом-монстр]]'' || [[Amblin Entertainment]], [[Columbia Pictures]], [[ImageMovers]] |- |''[[Лясная братва]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Сезон палявання]]'' || [[Columbia Pictures]], [[Sony Pictures Animation]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2007 <br /><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2008/digital/news/ratatouille-nearly-sweeps-annies-1117980588/|title=‘Ratatouille’ nearly sweeps Annies|website=[[Variety]]|first=Peter|last=Debruge|date=February 8, 2008|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Бі Муві: Мядовая змова]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Персеполіс (мультфільм)|Персеполіс]]'' || [[Sony Pictures Classics]] |- |''[[Сімпсаны ў кіно]]'' || [[20th Century Fox]] |- |''[[Лаві хвалю!]]'' || [[Sony Pictures Animation]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2008 <br /> <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2009/film/awards/kung-fu-panda-rules-annie-awards-1117999390/|title=‘Kung Fu Panda’ rules Annie Awards|website=[[Variety]]|first=Peter|last=Debruge|date=January 30, 2009|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Кунг-фу панда]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[DreamWorks Animation]]''' |- |''[[$9.99]]'' || Sherman Pictures, Lama Films |- |''[[Вольт (мультфільм)|Вольт]]'' || [[Walt Disney Animation Studios]] |- |''[[ВАЛЛ-І]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Вальс з Башырам]]'' || Bridgit Folman, Les Films D'ici, Razor Films, [[Sony Pictures Classics]] |- ! rowspan="7" style="text-align:center;"| 2009 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.vulture.com/2010/02/up_wins_the_annie.html|title=Up Wins the Annie|website=[[New York (magazine)|Vulture]]|first=Adam K.|last=Raymond|date=February 7, 2010|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Воблачна, магчымы ападкі ў выглядзе фрыкадэлек]]'' || [[Sony Pictures Animation]] |- |''[[Караліна (мультфільм)|Караліна]]'' || [[Laika]] |- |''[[Неверагодны містар Фокс (фільм)|Неверагодны містар Фокс]]'' || [[20th Century Fox]] |- |''[[Прынцэса і Жаба]]'' || [[Walt Disney Animation Studios]] |- |''[[Таямніца Келза]]'' || [[Cartoon Saloon]] |- |} ===2010-я=== {| class="wikitable" style="width:90%;" cellpadding="5" |- ! style="width:3%;"| Год ! style="width:20%;"| Мультфільм ! style="width:30%;"| Студыя |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2010 <br /><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2011/02/38th-annual-annie-animation-awards-dwas-how-to-train-your-dragon-wins-after-disney-exits-103897/|title=38th Annual Annie Animation Awards: DWA's 'How To Train Your Dragon' Wins (After Disney Boycotts)|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first=Nikki|last=Finke|date=February 5, 2011|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Як прыручыць дракона]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[DreamWorks Animation]]''' |- |''[[Гадкі я]]'' || [[Illumination|Illumination Entertainment]], [[Universal Pictures]] |- |''[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]'' || [[Walt Disney Pictures]], [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Ілюзіяніст (мультфільм)|Ілюзіяніст]]'' || [[Django Films]] |- |''[[Рапунцэль: Заблытаная гісторыя]]'' || [[Walt Disney Pictures]] |- ! rowspan="11" style="text-align:center;"| 2011 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/annie-award-nominations-pixar-cars-rango-269563/|title=‘Kung Fu Panda 2’ Leads Annie Award Nominations|website=[[The Hollywood Reporter]]|first=Rebecca|last=Ford|date=December 5, 2011|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2012/02/annie-awards-rango-best-feature-the-simpsons-best-tv-series-225953/|title=Annie Awards: 'Rango' Best Feature, 'The Simpsons' Best TV Series|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|date=February 4, 2012|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Ранга]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Nickelodeon Movies]], [[Paramount Pictures]], [[Gore Verbinski|Blind Wink]], [[GK Films|GK Films Production]]''' |- |''[[Прыгоды Тынціна: Таямніца «Аднарога»]]'' || [[Amblin Entertainment]], [[The Kennedy/Marshall Company]], [[WingNut Films]] |- |''[[Сакрэтная служба Санта-Клауса]]'' || [[Aardman Animations]], [[Sony Pictures Animation]] |- |''[[Тачкі 2]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Кацінае жыццё]]'' || [[Folimage]] |- |''[[Чыка і Рыта]]'' || Chico & Rita Distribution Limited |- |''[[Кунг-фу панда 2]]'' || rowspan="2"|[[DreamWorks Animation]] |- |''[[Кот у ботах (мультфільм, 2011)|Кот у ботах]]'' |- |''[[Рыа (мультфільм)|Рыа]]'' || [[Blue Sky Studios]] |- |''[[Маршчынкі (мультфільм)|Маршчынкі]]'' || Perro Verde Films, S.L. |- ! rowspan="9" style="text-align:center;"| 2012 <br /><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2013/02/annie-awards-2013-winners-list-animated-movies-416950/|title=Annie Awards: ‘Wreck-It-Ralph’ Wins 5 Including Feature, Robot Chicken ‘DC Comics Special’ TV, ‘Paperman’ Best Short|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first=Dominic|last=Patten|date=February 2, 2013|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Ральф-разбуральнік]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Animation Studios]]''' |- |''[[Адважная]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Франкенвіні]]'' || [[Walt Disney Pictures|The Walt Disney Studios]] |- |''[[Гатэль Трансільванія]]'' || [[Sony Pictures Animation]] |- |''[[Паранарман, або Як прыручыць зомбі]]'' || [[Laika (company)|Laika]], [[Focus Features]] |- |''[[Піраты! Банда няўдачнікаў]]'' || [[Aardman Animations]], [[Sony Pictures Animation]] |- |''[[Кот рабіна]]'' || [[GKIDS]] |- |''[[Храніцелі сноў]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- ! rowspan="8" style="text-align:center;"| 2013 <br /><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2014/film/awards/frozen-takes-top-prize-at-annie-awards-1201081607/|title=‘Frozen’ Takes Top Prize at Annie Awards|website=[[Variety]]|first=Terry|last=Flores|date=February 1, 2014|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Халоднае сэрца]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Animation Studios]]''' |- |''[[Сямейка Крудс]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Гадкі я 2]]'' || [[Illumination|Illumination Entertainment]] |- |''[[Эрнэст і Селестына]]'' || [[Les Armateurs]] |- |''[[Ліст для Момо]]'' || [[Production I.G]] |- |''[[Універсітэт монстраў]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Падымаецца вецер]]'' || [[Studio Ghibli]], [[Touchstone Pictures]] |- !rowspan="9" style="text-align:center;"| 2014 <br /><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2015/01/how-to-train-your-dragon-2-annie-awards-winner-best-animated-feature-1201363894/|title=‘How To Train Your Dragon 2′ Wins Annie Awards’ Top Honor|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first=Erik|last=Pedersen|date=January 31, 2015|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Як прыручыць дракона 2]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[DreamWorks Animation|DreamWorks Animation Studios SKG]]''' |- |''[[Гісторыя прынцэсы Кагуя]]'' || [[Studio Ghibli]], [[GKIDS]] |- |''[[Горад герояў]]'' || [[Walt Disney Animation Studios]] |- |''[[Кніга жыцця (мультфільм)|Кніга жыцця]]'' || [[20th Century Fox]], [[Reel FX|Reel FX Animation Studios]] |- |''[[Сямейка монстраў]]'' || [[Laika (company)|Laika]], [[Focus Features]] |- |''[[Здрада (мультфільм)|Здрада]]'' || [[Bill Plympton|Plymptoons Studio]] |- |''[[Лега. Фільм]]'' || [[Warner Bros. Pictures]], [[Warner Animation Group]] |- |''[[Песня мора]]'' || [[Cartoon Saloon]], [[GKIDS]] |- !rowspan="6" style="text-align:center;" | 2015 <br /><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2015/12/annie-award-nominations-list-2015-1201647656/|title=Annie Awards Noms: ‘Inside Out’, ‘Anomalisa’, ‘Shaun The Sheep’, ‘Good Dinosaur’ & ‘Peanuts ‘ Up For Best Feature|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first=Anthony|last=D'Alessandro|date=December 1, 2015|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/2016/02/07/annie-awards-2016-winners-list/|title=Annie Awards 2016 winners list: Inside Out takes top prizes|website=[[Entertainment Weekly]]|first=Devan|last=Coggan|date=February 7, 2016|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Анамаліза]]'' || [[Paramount Pictures]] |- |''[[Добры дыназаўр]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Снупі і дробязь пузатая]]'' || [[20th Century Fox Animation]], [[Blue Sky Studios]] |- |''[[Баранчык Шон (мультфільм)|Баранчык Шон]]'' || [[Aardman Animations]] |- !rowspan="6" style="text-align:center;" | 2016 <br /><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2016/11/annie-awards-2016-nominations-zootopia-kubo-and-the-two-strings-1201860477/|title=‘Zootopia’ Leads Annie Awards Nominations|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first=Patrick|last=Hipes|date=November 28, 2016|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2017/02/annie-awards-2017-winners-list-livestream-zootopia-moana-kubo-1201897556/|title=Annie Awards: ‘Zootopia’ Takes Best Animated Feature & 5 Others: Complete Winners List|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first1=Dominic|last1=Patten|first2=Erik|last2=Pedersen|date=February 4, 2017|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Звераполіс]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Walt Disney Animation Studios]]''' |- |''[[У пошуках Доры]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Куба. Легенда пра самурая]]'' || [[Laika (company)|Laika]] |- |''[[Кунг-фу панда 3]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Моана (мультфільм)|Моана]]'' || [[Walt Disney Animation Studios]] |- !rowspan="6" style="text-align:center;" | 2017 <br /><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/film/news/coco-annie-awards-nominations-1202629349/|title=‘Coco’ Tops 2018 Annie Awards Nominations With 13|website=[[Variety]]|first=Terry|last=Flores|date=December 4, 2017|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thewrap.com/coco-takes-annie-award-best-animated-feature/|title=‘Coco’ Takes Annie Award for Best Animated Feature|website=[[TheWrap]]|first1=Matt|last1=Donnelly|first2=Steve|last2=Pond|date=February 3, 2018|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Таямніца Кока]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Бос-немаўля]]'' || rowspan="2"|[[DreamWorks Animation]] |- |''[[Капітан у трусах: Першы эпічны фільм]]'' |- |''[[Тачкі 3]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Гадкі я 3]]'' || [[Illumination]] |- !rowspan="6" style="text-align:center;" | 2018 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2019-annie-award-nominations-complete-list-1165091/|title=Annie Awards: ‘Incredibles 2,’ ‘Ralph’ Lead Feature Nominees; ‘Mary Poppins Returns’ Also Nominated|website=[[The Hollywood Reporter]]|first=Carolyn|last=Giardina|date=December 3, 2018|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thewrap.com/spider-verse-annie-awards/|title=‘Spider-Man: Into the Spider-Verse’ Sweeps With Seven Wins at Annie Awards|website=[[TheWrap]]|first1=Steve|last1=Pond|first2=Jeremy|last2=Fuster|date=February 2, 2019|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Sony Pictures Animation]]''' |- |''[[Дзікія продкі]]'' || [[Aardman Animations]] |- |''[[Суперсямейка 2]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Востраў сабак]]'' || [[Fox Searchlight Pictures]], [[Indian Paintbrush (production company)|Indian Paintbrush]], American Empirical Pictures |- |''[[Ральф ламае інтэрнэт]]'' || [[Walt Disney Animation Studios]] |- !rowspan="6" style="text-align:center;" | 2019 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2020-annie-award-nominations-complete-list-1258296/|title=Annie Awards: ‘Frozen 2,’ ‘Missing Link’ Lead Year of Surprises and Snubs|website=[[The Hollywood Reporter]]|first=Carolyn|last=Giardina|date=December 2, 2019|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thewrap.com/klaus-netflix-dominate-annie-awards/|title=‘Klaus’ and Netflix Dominate at the Annie Awards|website=[[TheWrap]]|first=Steve|last=Pond|date=January 25, 2020|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Клаус (мультфільм)|Клаус]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Netflix]], The Spa Studios, [[Atresmedia|Atresmedia Cine]]''' |- |''[[Халоднае сэрца 2]]'' || [[Walt Disney Animation Studios]] |- |''[[Як прыручыць дракона: Утоены свет]]'' || [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Страчанае звяно]]'' || [[Laika (company)|Laika]] |- |''[[Гісторыя цацак 4]]'' || [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |} ===2020-я=== {| class="wikitable" style="width:90%;" cellpadding="5" |- ! style="width:3%;"| Год ! style="width:20%;"| Мультфільм ! style="width:30%;"| Студыя |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2020 <br /><ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2021/03/soul-wolfwalkers-48th-annie-awards-nominations-1234620850/|title=‘Soul’ and ‘Wolfwalkers’ Lead 48th Annie Awards with 10 Nominations|website=[[IndieWire]]|first=Bill|last=Desowitz|date=March 3, 2021|accessdate=September 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2021/04/annie-awards-2021-winners-list-livestream-animation-1234734559/|title=‘Soul’ Edges ‘Wolfwalkers’ For Most Trophies At Annie Awards; Three For TV’s ‘Hilda’ Leads Field – Winners List|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|first=Erik|last=Pedersen|date=April 16, 2021|accessdate=September 11, 2021}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Душа (мультфільм)|Душа]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Pixar|Pixar Animation Studios]]''' |- |''[[Сямейка Крудс 2: Наваселле]]'' | rowspan="2"|[[DreamWorks Animation]] |- |''[[Тролі. Сусветны тур]]'' |- |''[[Наперад (мультфільм)|Наперад]]'' | [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Сям’я Уілабі]]'' | [[Netflix Animation]], [[Bron Studios|BRON Animation]], Creative Wealth Media |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2021 <br /><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2022/film/awards/mitchells-vs-the-machines-arcane-annie-awards-1235203048/|title=Netflix’s ‘Mitchells vs. the Machines’ and ‘Arcane’ Dominate the 49th Annie Awards|website=|first=|last=|date=March 12, 2022|accessdate=April 16, 2022}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Мітчэлы супраць машын]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Sony Pictures Animation]]''' |- |''[[Энканта]]'' | [[Walt Disney Animation Studios]] |- |''[[Лука (мультфільм)|Лука]]'' | [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Рая і апошні дракон]]'' | [[Walt Disney Animation Studios]] |- |''[[Спявай 2]]'' | [[Illumination]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2022 <br /><ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2023/01/annie-awards-nominations-2023-list-1235224045/|title=Annie Awards Nominations: 'Guillermo del Toro's Pinocchio' & 'Marcel The Shell' Lead Field|website=Deadline Hollywood|first=Erik|last=Pedersen|date=January 17, 2023|accessdate=January 17, 2023}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Пінокіа Гільерма дэль Тора]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Netflix]], Double Dare You!, [[ShadowMachine]], [[The Jim Henson Company]]''' |- |''[[Кот у ботах 2: Апошняе жаданне]]'' | [[DreamWorks Animation]] |- |''[[Марская пачвара (мультфільм)|Марская пачвара]]'' | [[Netflix]] |- |''[[Я чырванею]]'' | [[Pixar|Pixar Animation Studios]] |- |''[[Уэндэл і Уайлд]]'' | [[Netflix]], [[Monkeypaw Productions|Monkeypaw]], [[Gotham Group]] |- ! rowspan="6" style="text-align:center;"| 2023 <br /><ref>[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nimona-2024-annie-awards-animated-feature-nominations-1235785110/ 'Nimona' Leads Annie Awards Animated Feature Competition' 'Wish' Snubbed - The Hollywood Reporter]</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2024-annie-awards-winners-list-1235828921/|title=Annie Awards: 'Spider-Man: Across the ‘Spider Verse' Leads With 7 Wins, Including Best Feature|website=[[The Hollywood Reporter]]|first=Hilary|last=Lewis|date=February 17, 2024|access-date=February 18, 2024}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]''''' || style="background:#FAEB86;" | '''[[Sony Pictures Animation]]''' |- |''[[Хлопчык і чапля]]'' | [[Studio Ghibli]] |- |''[[Німона (мультфільм)|Німона]]'' | [[Annapurna Animation]], [[Netflix]] |- |''[[Судзумэ зачыняе дзверы]]'' | [[CoMix Wave Films]] |- |''[[Чарапашкі-ніндзя: Пагром мутантаў]]'' | [[Paramount Pictures]], [[Nickelodeon Movies]] |- ! rowspan="7" style="text-align:center;"| 2024 <br /><ref>{{Cite web|url=https://www.animationmagazine.net/2024/12/annie-awards-nominees-the-wild-robot-leads-with-9-nods/|title=Annie Awards Nominees: 'The Wild Robot' Leads with 10 Nods|lang=en-US|first=Mercedes|last=Milligan|website=[[Animation Magazine]]|date=2024-12-20|access-date=2025-02-09}}</ref><br><ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2025-annie-awards-winners-list-1236131218/|title=Annie Awards: ‘The Wild Robot’ Sweeps Its Categories With Nine Wins, Including Best Feature|lang=en-US|first=Hilary|last=Lewis|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=2025-02-08|access-date=2025-02-09}}</ref><br><ref>{{Cite web|url=https://annieawards.org/legacy/52nd-annie-awards|title=52nd Annual Annie Awards {{!}} 2025|lang=en|website=Annieawards.org|date=2025-02-08|access-date=2025-02-09}}</ref> |- | style="background:#FAEB86;" | '''''[[Дзікі робат]]''''' | style="background:#FAEB86;" | '''[[Dreamworks Animation]]''' |- | ''[[Вэрхал у галаве 2]]'' | [[Pixar Animation Studios]] |- | ''[[Кунг-фу панда 4]]'' | [[DreamWorks Animation]] |- | ''[[Тыя Каляды]]'' | [[Locksmith Animation]] / [[Netflix]] |- | ''[[Ультрамэн: Узыходжанне]]'' | [[Netflix]] / [[Tsuburaya Productions]] |- | ''[[Уолес і Громіт: Птушыная помста]]'' | [[Aardman]] / [[Netflix]] |} {{Зноскі}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} [[Катэгорыя:Намінацыі прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Прэміі за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Эні]] m8g0m32mcqexkhva4crkgz5fdd05dzk 0 695020 5180979 5057946 2026-08-14T09:02:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180979 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Назва=Рэха |Выдадзены=[[10 сакавіка]] [[2016|2016 года]] |Жанры=[[фолк-рок]], [[панк-рок]] |Працягласць=31:06 |Папярэдні альбом=[[Гарадзенскі гармідар]] |Наступны альбом=[[Радыё «Harodnia»]] |Мова=[[Беларуская мова|Беларуская]] |Краіна={{BLR}} |Тып=студыйны альбом}} '''Рэха''' — другі студыйны альбом беларускага фолк-панк-гурта Dzieciuki, выпушчаны 10 сакавіка 2016 года<ref>{{cite web|title=Dzieciuki. Як гукнеш, так і адгукнецца (прэм’ера альбому!)|дата доступу=2021-11-21|opublikowany=tuzinfm.by|url=http://tuzinfm.by/article/2903/dzieciuki-jak-huknies-tak-ji-adhukniecca-premjera-albomu.html|access-date=1 снежня 2021|archive-date=5 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605081759/http://tuzinfm.by/article/2903/dzieciuki-jak-huknies-tak-ji-adhukniecca-premjera-albomu.html|url-status=dead}}</ref>. У альбом увайшлі песні, якія распавядаюць аб важных беларускіх гістарычных дзеячах, такіх як [[Вялікі князь літоўскі]] [[Вітаўт]], Вялікі князь літоўскі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] і [[Тадэвуш Касцюшка]], а таксама аб значных падзеях у гісторыі Беларусі<ref>{{cite web|title=Dzieciuki выдалі канцэптуальны альбом "Рэха" (+слухаць/+спампаваць)|opublikowany=experty.by|title|url=http://www.experty.by/content/dzieciuki-vydali-kantseptualny-albom-rekha-slukhats-spampavats|мова=ru}}</ref>. У 2017 годзе альбом стаў пераможцам у Чэрвеньскім чарце партала [[Тузін Гітоў]]<ref>{{cite web|title=«Рэха» гурту Dzieciuki — альбом месяца на TuzinFM|дата доступу=2021-11-21|апублікавана=tuzinfm.by|url=http://tuzinfm.by/article/3907/recha-hurtu-dzieciuki---albom-miesiaca-na-tuzinfm.html|access-date=1 снежня 2021|archive-date=18 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118225243/http://tuzinfm.by/article/3907/recha-hurtu-dzieciuki---albom-miesiaca-na-tuzinfm.html|url-status=dead}}</ref>. == Змест == {{tracklist|writing_credits=no|title9=Эпілёг|title7=Тадэвуш Касьцюшка|note7=Песня-лаўдацыя, прысвечаная [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшке]] і [[Паўстанне 1794 года|яго паўстанню]]|writer7=|length7=2:52|title8=1937|note8=Песня пра [[Вялікі тэрор]], а канкрэтна пра [[Растрэл 1937 года ў Менску|растрэл у Менску ў 1937 годзе]] каля 100 прадстаўнікоў беларускай савецкай інтэлегенцыі|writer8=|length8=4:00|note9=Песня-эпілог на словы паэта Алеся Чобата, сканчваючая альбом (потым бонусныя трэкі)|writer6=|writer9=|length9=1:12|title10=Простыя людзі|note10=Бонусная песня-крытыка імперыялістычных дзяржаў|writer10=|length10=3:39|title11=[[Чорны хлеб і чорная кава|Чорны хлеб і гарбата]]|note11=Бонусная песня-кавэр на п’есу польскага студэнта Ежы Філаса ў 1974 годзе, распавядаючая пра тэму кратаў у сацыялістычным рэжыме|writer11=|length6=3:13|note6=Іранічная песня-крытыка Вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Панятоўскага]] на словы паэта Алеся Чобата|title1=Давыд Гарадзенскі|note3=Песня-лаўдацыя Вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]]|note1=Песня пра [[Гарадзенскае княства|гарадзенскага]] старосту і ваяводу Вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а|writer1=|length1=2:39|title2=Паходная|note2=Песня, прысвечаная нацыянальнаму самаасэнсаванню беларусаў, спасылаючысь на гістарычныя абставіны і пагрозы паланізацыі (напрыклад [[Крэсы ўсходнія]]) і русіфікацыі (напрыклад [[Паўночна-Заходні край]]) беларусаў.|writer2=|length2=3:10|title3=Вітаўт Вялікі|writer3=|title6=Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|length3=2:24|title4=Трымайся, браце! (Bella Ciao)|note4=Песня-кавер на вядомую песню, часоў [[Рух Супраціўлення|італьянскага Руху Супраціўлення]], пераробленая на тэму беларускай гісторыі|writer4=|length4=2:27|title5=Случчакі|note5=Песня, прысвечанная [[Слуцкае паўстанне|Слуцкаму паўстанню]]|writer5=|length5=2:44|length11=2:46}} == Удзельнікі == === Музыкі === * Дзяніс Жыгавец — [[Тэкст|тэксты]], [[Чалавечы голас|голас]] * Павел «Трабл» Трублін — вакал, [[Беларуская дуда|дуда]] * Алесь Дзянісаў — тэксты, вакал, [[акустычная гітара]] * Лёха Пудзін — гітара * Мікалай «Калямба» Палякоў — [[акардэон]], вакал, бэк-вакал * Андрэй «Пітон» Пятко — [[бас]], бэк-вакал * Саня «Сыр» Сыраежка — [[Бубен|бубны]], барабаны === Іншыя === * Дзяніс Жыхавец — тэксты * Стыў Крамер — запіс * Андрэй Баброўка — [[майстэрынг]] * Вера Стома — вокладка<ref>{{cite web|title=Dzieciuki "Рэха" (+аўдыё)|апублікаваны=experty.by|дата доступу=2021-12-01|url=http://www.experty.by/content/dzieciuki-recha-audye|język=ru}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.experty.by/content/dzieciuki-recha-audye Апісанне альбому і агляд на партале Experty.by] * [https://www.youtube.com/watch?v=wEFDq7dIptA Афіцыйны кліп да песні «Эпілёг»] [[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]] [[Катэгорыя:Альбомы гурта «Dzieciuki»]] o5732i88t2155s43qggxgyj3qo3a5iy 0 695179 5181019 4965574 2026-08-14T11:05:00Z Дэно 12897 5181019 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Людміла Дзмітрыеўна Сінькова''' (нар. {{ДН|2|12|1958}}, [[Мазыр]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[філолаг]], [[літаратуразнавец]], [[Доктар навук|доктар філалагічных навук]], [[прафесар]]. == Біяграфічныя звесткі == Дачка [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Дзмітрыя Бугаёва]], літаратуразнаўцы, кандыдата філалагічных навук, прафесара, лаўрэата [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]]. У 1981 годзе скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Беларуская і руская мовы і літаратуры». У 1999—2004 гадах — загадчыца кафедры беларускай літаратуры XX стагоддзя; з 2004 года — прафесар кафедры беларускай літаратуры і культуры філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, адначасова выкладае на кафедры літаратурна-мастацкай крытыкі [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэта журналістыкі БДУ]]. Валодае методыкай выкладання беларускай літаратуры, аўтар навучальных дапаможнікаў для студэнтаў і школьнікаў. == Навуковая дзейнасць == У 1985 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па спецыяльнасці «Беларуская літаратура» на тэму «Некаторыя асаблівасці псіхалагічнага аналізу ў беларускай ваеннай прозе 70-80-х гг. (на матэрыяле творчасці [[Васіль Быкаў|В. Быкава]], [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]], [[Віктар Казько|В. Казько]])», у 1996 годзе — доктарскую дысертацыю на тэму «Беларуская проза XX стагоддзя: дынаміка жанравых структур»; навуковы кансультант — член карэспандэнт НАН Беларусі прафесар [[Алег Антонавіч Лойка|А. А. Лойка]]. Сябар вучоных саветаў па абароне дысертацый у Беларускім дзяржаўным універсітэце ў сферы літаратуразнаўства і тэорыі і методыкі навучання і выхавання, рэдакцыйных калегій дзяржаўных і замежных навуковых выданняў. Старшыня рады па экспертызе навукова-даследчых праектаў па філалогіі пры [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве адукацыі]] (1999—2000 гады). Эксперт па гісторыі беларускай літаратуры ХХ-XXI стст., тэорыі літаратуры, кампаратывістыкі. Падрыхтавала 1 доктара філалагічных навук (Зою Іванаўну Траццяк, тэма: Беларуская і амерыканская проза пра Першую сусветную вайну: структурныя ўзроўні і дамінантныя матывы, 2021) і 11 кандыдатаў філалагічных навук: # Вольгу Уладзіміраўну Барысенка, тэма: Творчасць В.Ластоўскага ў ідэйна-мастацкім кантэксце беларускай літаратуры пачатку ХХ стагоддзя, год абароны — 2000. # Вольгу Уладзіміраўну Праскаловіч, тэма: Развіццё літаратурна-творчых здольнасцей вучняў у працэсе вывучэння фальклору, 2000. # [[Лада Віктараўна Алейнік|Ладу Віктараўну Алейнік]], тэма: Творчая індывідуальнасць [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]: праблема стылю, 2002. # [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль|Віктара Вячаслававіча Жыбуля]], тэма: Ідэйна-мастацкія пошукі ў беларускай паэзіі 20-х-пачатку 30-х гадоў XX стагоддзя, 2003. # [[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|Аксану Пятроўну Бязлепкіну]], тэма: Ідэйна-мастацкая пераемнасць у беларускім літаратурным працэсе канца ХХ ст., 2006. # Фёдара Валянцінавіча Драбеню, тэма: Беларуская драматургія канца ХХ — пачатку ХХІ стагоддзяў: жанрава-стылёвыя тэндэнцыі", 2007. # [[Марына Міхайлаўна Казлоўская|Марыну Міхайлаўну Казлоўскую]], тэма: Рэцэпцыя «новай драмы» ў беларускай драматургіі першай чвэрці ХХ стагоддзя, 2008. # Вольгу Уладзіміраўну Губскую, тэма: Раман [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]] «Віленскія камунары» ў кантэксце беларускай прозы 1920 −1930-х гадоў: жанравае наватарства, 2012 (кіраўнік — праф. [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Д. Я. Бугаёў]], кансультант — Л. Д. Сінькова). # Таццяну Аляксандраўну Дубоўскую, тэма: Традыцыя паэзіі [[Максім Танк|Максіма Танка]] з акцэнтаванай нацыянальна-культурнай канцэптуальнасцю ў беларускім верлібры ХХ — пачатку ХХІ ст., 2015. # Ірыну Чаславаўну Часнок, тэма: Наратыўныя стратэгіі ў творах Максіма Гарэцкага і [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]], 2018. # Любоў Якаўлеўну Глазман, тэма: Самаідэнтыфікацыя асобы ў «малой» прозе М. Гарэцкага і Л. Андрэева, 2018. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сінькова Людміла Дзмітрыеўна||407}} == Спасылкі == * [https://bsu.by/employee/41828-d Біяграфія на сайце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211204184548/https://bsu.by/employee/41828-d |date=4 снежня 2021 }} * [https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=dTGua84AAAAJ Профіль аўтара ў Google Scholar] * {{bis.nlb.by|168126|Синькова Людмила Дмитриевна, доктор филологических наук, литературоведение {{ref-ru}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сінькова Людміла Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] 1w6akiwl5xlb0xjywnzsml7ov72xdbr 0 695750 5180928 4997294 2026-08-14T07:49:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180928 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Фетышызм}} {{Традыцыйныя рэлігіі}} '''Рэлігійны фетышызм''' (ад {{lang-fr|fétiche}} «[[амулет]]») — [[рэлігія|рэлігійнае]] шанаванне неадушаўлёных прадметаў, наданне ім звышнатуральных уласцівасцей. == Канцэпцыя == Слова '''фетыш''' ({{lang-pt|feitiço}}) першапачаткова ўжывалася [[Партугалія|партугальскімі]] мараплпўцамі ў дачынення да [[статуя|статуэтак]], якія жыхары [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] выраблялі для шанавання мясцовых [[бог|багоў]] і духаў. У [[1757]] г. [[Францыя|французскі]] асветнік [[:fr:Charles de Brosses|Шарль дэ Брос]] у працы «Пра культ багоў-фетышаў» параўнаў заходнеафрыканскія і [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкія]] культы і назваў фетышамі любыя абагаўленыя жывёлы або неадушаўлёныя прадметы. Згодна Ш. дэ Бросу, фетышызм быў найбольш старажытнай і прымітыўнай формай [[політэізм]]у, выкліканай невуцтвам. Вызначэнне Ш. дэ Броса паўплывала на [[навука|навуковую]] думку канца [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. Так, [[Дэвід Юм]] разглядаў фетышызм і пакланенне [[ідал]]ам як частку [[політэізм]]у. [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель]] тлумачыў афрыканскі фетышызм адсутнасцю ў яго носьбітаў абстрактнага мыслення, таму фетышом магло быць абвешчана ўсё, што адвольна надзялялася ўяўнай сілай. [[Агюст Конт]], заснавальнік [[пазітывізм]]у, лічыў фетышызм першаснай прымітыўнай стадыяй развіцця чалавечага мыслення, адпаведнай стадыі [[паляванне|палявання]]. Разам з гэтым, высоўваліся і іншыя меркаванні. Напрыклад, [[Эдуард Бернет Тайлар]] быў упэўнены, што з’яўленню фетышызму папярэднічаў [[анімізм]], паколькі абагаўленне фетышу магчыма толькі дзякуючы веры ў адухоўванне. Далейшыя [[этналогія|этналагічныя]] і [[культурная антрапалогія|антрапалагічныя]] даследаванні паказалі, что фетышызм з’яўляецца значна болей складанай з’явай, чым уяўлялася Ш. дэ Бросу і Гегелю. Фетыш можа мець матэрыяльную каштоўнасць і задавальняць [[псіхалогія|псіхалагічныя]] патрэбы чалавека, таму фетышызм сустракаецца ў [[рэлігія|рэлігійных]] і [[магія|магічных]] культах у народаў на рознай стадыі развіцця. У 1980-я гг. [[ЗША|амерыканскі]] гісторык [[:en:William Pietz|Вільям Піц]] адкрыта выступіў супраць класічнай тэорыі фетышызму і патлумачыў яе вынікам неразумення афрыканскай культуры з боку еўрапейскіх даследчыкаў мінулага. Сучасны [[ПАР|паўднёваафрыканскі]] рэлігіязнавец [http://www.religion.uct.ac.za/religion/staff/academicstaff/davidchidester Дэвід Чыдэстэр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211213192308/http://www.religion.uct.ac.za/religion/staff/academicstaff/davidchidester |date=13 снежня 2021 }} адносіць неадушаўлёныя прадметы ([[Рэліквія|рэліквіі]], [[амулет]]ы, [[ідал]]ы, святарскую [[вопратка|вопратку]] і інш.) нароўні з рэлігійнымі [[рытуал]]амі і [[свята]]мі да матэрыяльных пасрэднікаў, што дапамагаюць чалавеку ў яго дачыненні да звышнатуральнага, а таму яны характэрны для любой рэлігіі. Тым не меней, сярод шэрагу навукоўцаў захоўваецца ўпэўненасць у тым, што фетышызм узнік як ранняя форма рэлігійных вераванняў. Так, [[Беларусь|беларускі]] філосаф [[Віктар Адзіночанка]] тлумачыць узнікненне фетышызму толькі адпаведна тэорыі [[Першабытнае грамадства|першабытнага]] [[сінкрэтызм]]у<ref>[https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/5301/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%96%20%D0%BF%D0%B0%20%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D0%90%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96%202015.pdf В. А. АДЗІНОЧАНКА, ЛЕКЦЫІ ПА РЭЛІГІЯЗНАЎСТВУ]</ref>: {{Пачатак цытаты}}Прычынай узнікнення фетышызму, як і астатніх формаў элементарнага рэлігійнага жыцця, з’яўляецца тое, што першабытны чалевек не аддзяляў сябе ад наваколля і прыпісваў рэчам і з’явам чалавечыя якасці.{{Канец цытаты}} == Праявы == [[Рэлігія|Рэлігійныя]] і [[магія|магічныя]] фетышы уяўляюць сабою розныя прадметы як прыроднага, так і штучнага паходжання. Напрыклад, сярод [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгенаў]] цэнтральнай [[Аўстралія|Аўстраліі]] распаўсюджаны паліраваныя драўляныя і каменныя прадметы ''чурынга'' (''тджурунга'') з выразанымі на іх паверхні ўзорамі, часцяком [[татэмізм|татэмнымі]] знакамі. Такія ж узоры наносяць на цела ў якасці [[татуіроўка|татуіроўкі]]. Абарыгены верылі, што ''чурынга'' звязвалі іх з продкамі, умяшчалі чалавечыя душы, даравалі здароўе, мужнасць і моц, а таму іх выкарыстоўвалі ў цырымоніях. Жыхары [[Заходняя Афрыка|заходнеафрыканскай]] вобласці [[Ашанці]] шырока ўжываюць у якасці фетышоў каменні незвычайнай формы, часткі забітых жывёл, [[зброя|зброю]], [[Будынак|будынкі]], але найчасцей — [[статуя|статуэткі]], якія трымаюць у жытлах, прыносяць перад імі ахвяры. Адзін з правадыроў Ашанці аднойчы растлумачыў іх важнасць наступным чынам<ref>Цыт. па: [http://dx.doi.org/10.1177/1463499614534112 Timo Kallinen, Christianity, fetishism, and the development of secular politics in Ghana: A Dumontian approach]</ref>: {{Пачатак цытаты}}Нашы фетышы з’яўляюцца для нас [[Бог|Божымі]] тлумачальнікамі. Калі Бог патрабуе чалавечай ахвяры або авечкі, Ён кажа пра гэта нашым фетышам, а яны кажуць нам, і мы даем ім. Яны таксама кажуць нам, дзе знаходзіцца [[золата]], якім мы гандлюем.{{Канец цытаты}} Хаця сакральны сэнс многіх [[артэфакт (археалогія)|артэфактаў]] [[каменны век|каменнага веку]], накшталт каменных статуй, выяў у [[пячора]]х, [[пацеркі|пацерак]] і іншых розных упрыгожванняў, толькі меркаваны, іх часцяком тлумачаць як фетышы. Вядома, што ў традыцыйных культурах народаў свету, было прынята шанаваць свяшчэнныя [[гара|горы]], узвышшы, [[лес|гаі]], выявы багоў і духаў. Фетышызм прынята звязваць з [[паганства]]м або яго перажыткамі. У прыватнасці, ён праяўляўся ў народнай паўседзённай культуры насельнікаў [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Сабалеўская, В.А.|2016|с=16}}: {{Пачатак цытаты}}У старажытнага насельніцтва Беларусі ў вялікай пашане былі тыя, хто ўмеў рабіць абярэгі, якія баранілі чалавека ад нябачнай злой сілы. Фетышамі былі зубы дзікіх звяроў, бурштынавыя каралі, пярсцёнкі, падвескі і бранзалеты ў выглядзе качак, сонца і месяца. Жыццё і ўраджай сімвалізавалі конікі, абярэгі рабілі таксама ў выглядзе ключоў альбо замкоў, якія «замыкалі» чалавека ад нячыстай сілы. Ад нячыстай сілы чалавечае жыллё бераглі магічныя знакі, у першую чаргу разнастайныя салярныя (сонечныя) знакі (круг з крыжам або кропкай, крыж, кола). Гэты знак можна сустрэць на гафце, калысках, лыжках. Знакам бога Ярылы быў крыж з шасцю канцамі, які сімвалізаваў вечнае жыццё.{{Канец цытаты}} Праявы фетышызму можна заўважыць і ў [[Сусветная рэлігія|сусветных рэлігіях]]. Напрыклад, шанаванне [[крыж]]а, [[абраз]]оў і святых [[мошчы|мошчаў]] у [[хрысціянства|хрысціянстве]], рэліквій [[Гаўтама Буда|Буды]] і яго найбольш слынных паслядоўнікаў у [[будызм]]е, [[Кааба|Каабы]] ў [[іслам]]е. <gallery> Fetiche del reino de Oku.jpg|Фетыш у форме [[тэракота]]вай статуэткі з [[Камерун]]а Scène de fétichisme-Bavili-Congo Français.jpg|[[Вілі (народ)|Вілі]] дэманструюць свае фетышы ([[1896]] г.) Řepora, pohanské kultovní místo (01).jpg|Рэканструкцыя [[славяне|славянскага]] паганскага стадола ў [[Чэхія|Чэхіі]] Talisman de Charlemagne Tau.jpg|Абярэг у форме хрысціянскага крыжа (эпоха [[Каралінгі|Каралінгаў]]) </gallery> == Гл. таксама == * [[Ідал]] * [[Культ карга]] * [[Рэліквія]] * [[Талісман]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Фетышызм|Э. С. Дубянецкі|362—363}} * ''Казакова, І. В.'' [http://philology.bsu.by/documents/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%20%D1%96%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%92%D1%83%D1%87%D1%8D%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D1%8F%20%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96/%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%28%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%29.pdf Гісторыя Культуры Беларусі] — Мінск: РІВШ, 2009 ISBN 978-985-500-259-9 * {{h|Сабалеўская, В.А.|2016|3=''Сабалеўская, В.А.'' [http://86.57.159.49:8080/bitstream/docs/609/1/2016.%20%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%92.%D0%90.%20%D0%A0%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%96%20%D1%9E%20%D0%A0%D1%8D%D1%81%D0%BF.%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C.%20-%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4.%20%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B6..pdf Рэлігійныя канфесіі ў Рэспубліцы Беларусь: вучэб. – метад. дапаможнік для студэнтаў выш. навуч. устаноў] — Мінск: БІП-Інстытут правазнаўства, 2016 ISBN 978-985-7100-32-3}} * ''Matory, J.L.'' [https://books.google.by/books?id=hGlwDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The Fetish Revisited: Marx, Freud, and the Gods Black People Make] — Durham: Duke University Press, 2018 ISBN 9781478000754 == Спасылкі == {{Commonscat|Religious fetishism}} * [https://www.bsmu.by/downloads/kafedri/k_filosofi/stud/5.pdf М. П. Саўко, М. А. Бобер, В. І. Карнацкая, Кароткі нарыс гісторыі культуры Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211212173954/https://www.bsmu.by/downloads/kafedri/k_filosofi/stud/5.pdf |date=12 снежня 2021 }} * [https://www.nucleodoconhecimento.com.br/science-of-religion/religious-consumption-fetishism JUNIOR, Edson Modesto, DENDASCK, Carla Viana, LEE, Gileade Ferreira, THE RELIGIOUS CONSUMPTION FETISHISM: THE USE OF EXPERIENCE IN CHRISTIAN RELIGIOUS CONTEXT] * [https://www.newadvent.org/cathen/06052b.htm CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Fetishism — New Advent] * [https://doi.org/10.13154/er.v9.2019.211%E2%80%93272 Manfred Sing, Towards a Multi-Religious Topology of Islam] * [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-94222014000100053 Johan M. Strijdom, The material turn in Religious Studies and the possibility of critique: Assessing Chidester’s analysis of 'the fetish'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211213193346/http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-94222014000100053 |date=13 снежня 2021 }} * [https://www.cairn-int.info/article-E_ASSR_159_0203--a-return-to-the-sacred-things.htm André Mary, A Return to Sacred Things: Emblems, Prints, and Fetishes] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раннія формы рэлігіі]] [[Катэгорыя:Магія]] 1stfl34ki4ny4xujfsblkyv4943yhqo 0 697053 5180698 5165381 2026-08-13T22:39:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180698 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Раман Аляксандравіч Юнеман''' (нар. 3 красавіка 1995, Даттельн, Германія<ref>http://www.moscow_city.vybory.izbirkom.ru/region/region/moscow_city?action=show&root=1&tvd=27720002327740&vrn=27720002327736&region=77&global=&sub_region=77&prver=0&pronetvd=null&cuiknum=null&type=341&vibid=4774130183396{{Недаступная спасылка}}</ref>) — расійскі палітык і грамадскі дзеяч, кіраўнік палітычнага руху «Грамадства.Будучыня». == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара і інжынера-будаўніка. Продкі па бацьку - з паволжскіх немцаў, продкі па маці - з сібірскіх казакоў. З 2016 года жанаты. Скончыў школу ў [[Караганда|Карагандзе]]. У 2013 годзе стаў студэнтам [[Вышэйшая школа эканомікі|Вышэйшай школы эканомікі]]. У 2015 годзе — перамог у намінацыі «Сярэбранае птушаня» прэміі «Залатая Вышка» за дасягненні ў навучальнай і навуковай дзейнасці<ref>{{Cite web |url=https://hse.ru/gold/cm/silver/2015/juneman |title=Архіўная копія |access-date=24 снежня 2021 |archive-date=19 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819051138/https://www.hse.ru/gold/cm/silver/2015/juneman/ |url-status=dead }}</ref>. У якасці валанцёра выкладаў англійскую мову дзецям з дзіцячага дома ў [[Багата|Багаце]] ([[Калумбія]]). У 2016 годзе скончыў курсы параўнальнай паліталогіі, макраэканомікі і статыстыкі ў Мюнхенскім універсітэце. У 2017 годзе скончыў з адзнакай Вышэйшую школу эканомікі (бакалаўрыят) па спецыяльнасці "Міжнародныя адносіны" (факультэт сусветнай эканомікі і палітыкі), у 2019 годзе скончыў магістратуру і працягвае навучанне ў аспірантуры, спецыялізуючыся ў галіне ўзаемаадносін паміж Расіяй і Казахстанам. У 2020 годзе стаў лаўрэатам прэміі сярод выпускнікоў Вышэйшай школы эканомікі “HSE Alumni Awards 2020” у намінацыі “Сацыяльная місія”<ref>{{Cite web |url=https://alumni.hse.ru/awards/shortlist2020 |title=Архіўная копія |access-date=24 снежня 2021 |archive-date=29 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129045658/https://alumni.hse.ru/awards/shortlist2020 |url-status=dead }}</ref>. У 2018 годзе працаваў стратэгічным кансультантам у расейскім філіяле міжнароднай кансалтынгавай кампаніі Boston Consulting Group. Распрацоўваў стратэгіі расійскіх кампаній і гарадоў, склаў план падрыхтоўкі рэканструкцыі [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]. У 2019 годзе заснаваў аўтаномную некамерцыйную арганізацыю "Жыллёвая ініцыятыва", занятую пытаннямі ЖКГ у [[Масква|Маскве]]. У рамках арганізацыі працуе над сеткай праектаў у Чартанава ў сферах добраўпарадкавання, ЖКГ і юрыдычнай дапамогі. У 2019 годзе стаў паўфіналістам конкурсу кіраўнікоў "Лідэры Расіі". У 2019 годзе заявіў аб сваім вылучэнні ў Маскоўскую гарадскую думу па 30 выбарчай акрузе горада Масквы як незалежны кандыдат. Выбарчая кампанія Юнэмана прыцягнула ўвагу расійскай і міжнароднай прэсы<ref>https://meduza.io/feature/2019/07/25/ya-ne-idu-s-povestkoy-ege-gey-davayte-svergnem-sobyanina</ref><ref>https://zeit.de/politik/ausland/2019-09/kommunalwahl-moskau-russland-roman-junemann</ref><ref>https://nzz.ch/international/es-ist-auch-politik-sich-um-den-spielplatz-im-hof-zu-kuemmern-ld.1504394</ref>. Падчас акцый пратэсту ў Маскве летам 2019 года Юнэман разам з апазіцыйнымі кандыдатамі, якім было адмоўлена ў рэгістрацыі на выбарах, падпісаў ліст пратэсту ў Маскоўскую выбарчую камісію<ref>https://interfax.ru/moscow/669958</ref>. Фігура Юнэмана на гэтых выбарах выклікала шэраг крытычных заўваг, у тым ліку абвінавачванні ў нацыяналістычным і антымігранцкім парадку дня<ref>https://moskvichmag.ru/lyudi/vybory-v-mosgordumu-kto-takoj-horoshij-oppozitsioner-i-kandidat-samovydvizhenets-roman-yuneman</ref><ref>https://ridus.ru/news/298943</ref>. На выбарах у 30 акрузе, якія адбыліся 8 верасня 2019 года, перамагла Маргарыта Русецкая, якая была падтрымана партыяй [[Адзіная Расія]]. Яна перамагла з адрывам у 84 галасы, у сукупнасці набраўшы 9645 галасоў выбаршчыкаў. Раман Юнэман набраў 9561 голас выбаршчыкаў і заняў другое месца. Падтрыманы Аляксеем Навальным у межах праграмы “Разумнае галасаванне” кандыдат ад КПРФ Уладзіслаў Жукоўскі<ref>https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%A3%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%85_%D0%B2_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%BC%D1%83_2019</ref> заняў трэцяе месца, набраўшы 8346 галасоў. Рашэнне Навальнага аб падтрымцы ў гэтай акрузе Жукоўскага, а не Юнэмана выклікала пытанні<ref>https://republic.ru/posts/94627</ref>; сам [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Навальны]] выказаў шкадаванне наконт здарэння, але растлумачыў, што сістэма «Разумнага галасавання» не можа прадугледзець з'яўленне на выбарах папулярнага палітыка без мінулага: падтрымка Жукоўскага, а не Юнэмана была, паводле яго слоў, матываваная высокімі вынікамі [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі|КПРФ]] у гэтай выбарчай акрузе на папярэдніх. выбарах<ref>https://navalny.com/p/6228</ref><ref>https://meduza.io/feature/2019/09/09/strategiya-umnogo-golosovaniya-okazalas-pobednoy-ili-ne-ochen</ref>. У акрузе, дзе балатаваўся Юнеман, у парадку эксперыменту было прыменена электроннае галасаванне, вынікі якога прыкметна адрозніваюцца ад вынікаў галасавання на ўчастку: у электронным галасаванні Маргарыта Русецкая набрала 1120 галасоў (47,12%), тады як Юнеман і Жукоўскі атрымалі 455 і 465 адпаведна . Аляксей Навальны расцаніў вынікі электроннага галасавання як падазроныя<ref>https://meduza.io/news/2019/09/16/fbk-poluchil-spiski-izbirateley-elektronnogo-golosovaniya-v-moskve-ih-poobeschali-peredat-proigravshim-kandidatam-dlya-proverki-rezultatov</ref>, падобнае меркаванне выказалі ўдзельнікі круглага стала, праведзенага па ініцыятыве шэрагу дэпутатаў Маскоўскай гарадской думы<ref>https://mobile.duma.mos.ru/ru/0/news/novosti-fraktsiy/uchastniki-kruglogo-stola-potrebovali-proverit-rezultatyi-eksperimentalnogo-elektronnogo-golosovaniya-na-vyiborah-v-mosgordumu{{Недаступная спасылка}}</ref>. Юнэман паспрабаваў аспрэчыць вынікі электроннага галасавання ў судзе, спасылаючыся на памылкі і збоі, якія ўзнікалі пры гэтым, а таксама на магчымы ціск на выбаршчыкаў; Чартанаўскі раённы суд Масквы пазоў Юнэмана адхіліў<ref>https://kommersant.ru/doc/4142732</ref>. У далейшым Юнэман правёў самастойнае расследаванне, па выніках якога заявіў, што значная частка ўдзельнікаў электроннага галасавання - гэта супрацоўнікі бюджэтных арганізацый, прымушаныя да ўдзелу менавіта ў электронным галасаванні сваім начальствам<ref>https://kommersant.ru/doc/4190496</ref>. == Дзейнасць пасля выбараў у Масгардуму == На працягу 2020 г. Юнэман прыняў удзел у розных пратэстных мерапрыемствах, звязаных з экалогіяй, у тым ліку супраць будаўніцтва ў Маскве Паўднёва-Усходняй хорды<ref>https://snob.ru/society/na-meste-radioaktivnogo-mogilnika-v-moskve-nachalis-raboty-sobravshihsya-mestnyh-zhitelej-i-aktivistov-pytaetsya-razognat-policiya</ref><ref>https://kommersant.ru/doc/4290322</ref>. Таксама ён выступаў з крытыкай дзеянняў расійскіх уладаў наконт эпідэміі COVID-19 у Расіі<ref>https://newtimes.ru/articles/detail/192693</ref><ref>https://dailystorm.ru/news/oppoziciya-raskritikovala-prodlenie-nerabochey-nedeli</ref>. У ходзе кампаніі па прыняцці паправак да Канстытуцыі Расіі ініцыяваў правядзенне сацыялагічнага апытання масквічоў аб іх стаўленні да гэтых папраўак.<ref>https://openmedia.io/news/n3/v-xode-socoprosa-na-ulicax-48-moskvichej-vyskazalis-protiv-obnuleniya-srokov-putina-za-etu-popravku-lish-40</ref><ref>{{Cite web |url=https://znak.com/2020-06-22/vedomosti_udalyali_novost_o_tom_chto_popravki_v_konstituciyu_podderzhivayut_46_moskvichey |title=Архіўная копія |access-date=24 снежня 2021 |archive-date=20 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020063444/https://www.znak.com/2020-06-22/vedomosti_udalyali_novost_o_tom_chto_popravki_v_konstituciyu_podderzhivayut_46_moskvichey |url-status=dead }}</ref> == Выбары ў Дзяржаўную Думу == У лютым 2021 года аб'явіў аб удзеле ў выбарах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўную думу]]<ref>https://www.kommersant.ru/doc/4703031</ref>. Балатаваўся ў якасці самавылучэнца, таму для рэгістрацыі патрабавалася сабраць і здаць у тэрытарыяльную выбарчую камісію амаль 15 тысяч подпісаў. Нягледзячы на тое, што выбарчаму штабу ўдалося сабраць патрэбную колькасць подпісаў, камісія забракавала іх, спаслаўшыся на неадпаведнасць шэрагу подпісаў дадзеным у базе МУС і палічыўшы, што падпісны ліст не адпавядае патрабаванай форме<ref>https://zona.media/news/2021/08/13/yuneman</ref>. Рашэнне было абскарджана, але суд не палічыў довады пераканаўчымі<ref>https://theins.ru/news/244482</ref>. Пасля адмовы ў рэгістрацыі Раман Юнеман са сваёй камандай далучыўся да кампаніі паплечніка Даніла Махніцкага, сузаснавальніка «Грамадства.Будучыня», які вылучыўся ад партыі «[[Новыя людзі (партыя)|Новыя людзі]]» ў Навамаскоўскай 202-ай акрузе<ref>https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/08/ikh-politicheskaia-borba</ref>. Даніл Махніцкі быў падтрыманы «Разумным галасаваннем» і заняў 2 месца па акрузе, саступіўшы месца кандыдату ад «[[Адзіная Расія|Адзінай Расіі]]» Дзмітрыю Сабліну. == Грамадства. Будучае == У студзені 2020 года Раман Юнеман заснаваў цэнтр «Грамадства. Будучае», а 24 чэрвеня на прэзентацыі ўласнай версіі Канстытуцыі Расіі Юнеман абвясціў пра яго пераўтварэнне ў палітычны рух. 11 лістапада 2020 г. удзельнікі руху сабраліся на Графскай прыстані Севастопаля для ўстановы «Грамадства. Будучае», прымеркаваўшы яго да стагоддзя Рускага зыходу<ref>https://politika.sevastopol.su/news/aktivist-juneman-uchredil-politicheskoe-dvizhenie-v-sevastopole/</ref>. 14 лістапада 2020 г. у Маскве адбылася прэзентацыя руху, мерапрыемства сабрала каля трохсот чалавек з розных рэгіёнаў Расіі. На прэзентацыі Раманам Юнеманам былі выкладзены прынцыпы і мэты «Грамадства. Будучае»: структура руху, праграмныя дакументы і планы ўдзелу «Грамадства. Будучае» ў палітычным жыцці краіны. Стратэгія руху складаецца ў «стварэнні вобразу будучыні Расіі і яго рэалізацыя» праз распрацоўку праграмы канструктыўных зменаў для Расіі, удзелу ў выбарах і агульнадэмакратычным руху. Галоўная «тактычная» задача, на думку руху, перамога на выбарах. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-12-25}} {{DEFAULTSORT:Юнеман Раман Аляксандравіч}} 85v24lq6uof5sbggj62y2yw6tergag9 0 697681 5181018 5165921 2026-08-14T10:55:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181018 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width: 100%; font-size: 95%; border-top: 1px dotted silver; clear: both; position:relative; margin-top: 19px" | style="width: 30px; vertical-align: top" | [[Image:Disambig-dark.svg|30px]] | У гэтага паняцця ёсць іншае значэнне '''''[[Салор (архіпелаг)|Архіпелаг Салор]]'''''. |} {{Востраў |Назва = Салор |Нацыянальная назва= id/Solor |Карта = |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Саву (мора) |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 28|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg =122 |lon_min =59 |lon_sec =17 |region = |CoordScale = |Плошча = 226.34 |Плошча заліваў = |Вышыня = 690 |Насельніцтва = 34029 |Год = 2020 |Выява = Karawatung , Solor Island - panoramio (4).jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Традыцыйныя будынкі |Катэгорыя на Вікісховішчы = Solor }} '''Салор''' ({{lang-id|Solor}}) — [[востраў]] у групе [[Салор (архіпелаг)|аднайменных астравоў]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Усходняя Нуса-Тэнгара]]. Плошча — 226,34 км². Насельніцтва (2020 г.) — 34 029 чалавек, пераважна [[ламахолат]]. Востраў Салор месціцца за 2,87 км на ўсход ад вострава [[Флорэс (востраў)|Флорэс]], за 2,35 км на поўдзень ад вострава [[Аданара]], за 1787 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Найвышэйшая вулканічная вяршыня Ілі-Ватуомі дасягае 690 м над узроўнем [[акіян]]у. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]]. Вылучаюцца вільготны і сухі сезоны. Да прыходу еўрапейцаў Салор быў заселены выхадцамі з усходняга Флорэса. Асноўным заняткам жыхароў узбярэжжа былі [[рыбалоўства]] і лоў [[кіты|кітоў]]. У цэнтральных раёнах вырошчалі [[проса]]. Многія астравіцяне спавядалі [[іслам]]. У [[1520]] г. [[Партугалія|партугальцы]], зацікаўленныя ў прамежкавай [[Гандаль|гандлёвай]] базе паміж [[Малака (горад)|Малакай]] і [[Малукскія астравы|Малукскімі астравамі]], заснавалі на востраве калонію і пачалі распаўсюджванне [[каталіцызм]]у. Вызначальнае месца ў кіраванні паступова набыў [[Дамініканцы|Ордэн Братоў Прапаведнікаў]], які ў [[1599]] г. выціснуў буйных гандляроў на Флорэс. Важную ролю ў існаванні калоніі адыграла [[крэпасць]], узведзеная ў [[1560]] г. Яна вытрымала некалькі аблог з боку мусульман з [[Ява|Явы]] і [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]], а таксама [[Нідэрланды|галандцаў]]. У [[1613]] — [[1648]] гг. востраў знаходзіўся пад кантролем [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]], але ў выніку быў вернуты партугальцам. Да канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Салор згубіў важнасць як гандлёвы цэнтр. Тым не меней, ён з'яўляўся плацдармам для асваення суседняга [[Тымор]]а, а таксама забяспечваў сувязь з [[Макаа]]. На ім здабывалі [[медзь]]. Пасля [[Партугальская рэвалюцыя (1820)|Партугальскай рэвалюцыі 1820 г.]] улада на Салоры перайшла да цывільнай адміністрацыі, якая не здолела забяспечыць эканамічны дабрабыт. У [[1851]] г. Салор і суседнія астравы былі прададзены Нідэрландам і фармальна ўвайшлі ў склад [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]]. З [[1950]] г. востраў у складзе Інданезіі. == Спасылкі == * [https://kehati.or.id/en/biodiversity-food-security-and-deforestation/ BIODIVERSITY, FOOD SECURITY, AND DEFORESTATION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220105142148/https://kehati.or.id/en/biodiversity-food-security-and-deforestation/ |date=5 студзеня 2022 }} * [https://www.colonialvoyage.com/portuguese-fort-solor-island-indonesia/ The Portuguese Fort on Solor Island, Indonesia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220105203755/https://www.colonialvoyage.com/portuguese-fort-solor-island-indonesia/ |date=5 студзеня 2022 }} * [https://www.jstor.org/stable/pdf/10.1163/j.ctv4cbgb1.9.pdf A History of Christianity in Indonesia. THE SOLOR-TIMOR MISSION OF THE DOMINICANS, 1562—1800] * [https://geoffreycgunn.com/material/ReveiwofCulture53.GCGunn.pdf Geoffrey C. Gunn, The Timor-Macao Sandalwood Trade and the Asian Discovery of the Great South Land?] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Малыя Зондскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]] [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] 0i088bnoubbzr21i1algetkyephqmsw 0 705803 5180554 5165098 2026-08-13T14:19:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 16 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180554 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў|назва=Пазачарговыя Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане|дзель галасоў4=3,04% <!-- кандыдат ці партыя №5 -->|кандыдат3=[[Данія Мадзіеўна Еспаева|Данія Еспаева]]|партыя3=[[Ак Жол|«Ак жол»]]|колькасць галасоў3=465 714|дзель галасоў3=5,05% <!-- кандыдат ці партыя №4 -->|партрэт4=[[Файл:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|150x150px]]|колер4=#0A5B2D|кандыдат4=[[Талеўтай Рахімбекаў]]|партыя4=[[Ауыл (партыя)|«Ауыл»]]|колькасць галасоў4=280 451|партрэт5=[[Файл:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|150x150px]]|партрэт3=[[Файл:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|150x150px]]|колер5=grey|кандыдат5=[[Амангельды Сатыбалдзіевіч Таспіхаў|Амангельды Таспіхаў]]|партыя5=[[Федэрацыя прафсаюзаў Казахстана]]|колькасць галасоў5=182 898|дзель галасоў5=1,98% <!-- кандыдат ці партыя №6 -->|партрэт6=[[Файл:Ahmetbekov (2017-02-01).jpg|150x150px]]|колер6=#DC241f|кандыдат6=[[Жамбыл Аужанавіч Ахметбекаў|Жамбыл Ахметбекаў]]|партыя6=[[Камуністычная народная партыя Казахстана|КНПК]]|колькасць галасоў6=167 649|колер3=#0098DB|дзель галасоў2=16,23% <!-- кандыдат ці партыя №3 -->|подпіс назвы=|апісанне сцяга=|дата=[[9 чэрвеня]] [[2019]]|папярэднія=Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (2015)|год папярэдніх=2015|наступныя=Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (2022)|год наступных=2022 <!-- для сцяга -->|тэрыторыя=Казахстан|варыянт сцяга=<!-- калі патрэбны сцяг не ставіцца -->|выява сцяга=|шырыня сцяга=|яўка выбаршчыкаў=77,5%<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=5289 Данные ЦИК РК]</ref> <!-- кандыдат ці партыя №1 -->|колькасць галасоў2=1 495 401|партрэт1=[[Файл:Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29) (cropped).jpg|150x150px]]|колер1=#1CA9C9|кандыдат1=[[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]]|партыя1=[[Нур Атан]]|колькасць галасоў1='''6 539 715'''|дзель галасоў1=''70,96%'' <!-- кандыдат ці партыя №2 -->|партрэт2=[[Файл:Amirzhan Kosanov (cropped 2).jpg|150x150px]]|колер2=#28176F|кандыдат2=[[Аміржан Сагідрахманавіч Касанаў|Аміржан Касанаў]]|партыя2=[[Улт тагдыры]]|дзель галасоў6=1,82%}}'''Пазачарговыя Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане''' ({{lang-kk|Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауы}}) адбыліся 9 чэрвеня 2019 года згодна з Загадам прэзідэнта № 18 ад 9 красавіка 2019 года «Пра прызначэнне пазачарговых выбараў прэзідэнта Рэспублікі Казахстан»<ref>[http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-naznache.. Указ президента Республики Казахстан № 18 от 09.04.2019 г. «О назначении внеочередных выборов Президента Республики Казахстан»]{{Недаступная спасылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. == Прызначэнне пазачарговых выбараў == На [[Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (2015)|пазачарговых выбарах]], што адбыліся 26 красавіка 2015 года, перамогу з вынікам 97,7 % выбаршчыкаў атрымаў [[Нурсултан Назарбаеў]]. Ён быў абраны на пяцігадовы тэрмін<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaeva-progolosovalo--977-protsenta-kazahstantsev-273844/ За Назарбаева проголосовало 97,7 процента казахстанцев — предварительные данные ЦИК]</ref>. 19 сакавіка 2019 года Нурсултан Назарбаеў падпісаў загад пра складанне паўнамоцтваў прэзідэнта з 20 сакавіка 2019 года па ўласным жаданні<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6234286|title=Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|publisher=ТАСС|access-date=2019-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29830559.html|title=Путин прощается с Елбасы. Казахстан и Россия после Назарбаева|publisher=Радио Свобода}}</ref>. 20 сакавіка 2019 года дзеючым [[Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан|Прэзідэнтам Рэспублікі Казахстан]], паводле [[Канстытуцыя Казахстана|Канстытуцыі]], стаў старшыня Сената [[Касым-Жамарт Такаеў]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6236889|title=Касым-Жомарт Токаев вступил в должность президента Казахстана|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2019-03-20}}</ref>. Паводле Канстытуцыі, ён мусіў быць кіраўніком краіны да канца выбарчага тэрміна першага Прэзідэнта Нурсултана Назарбаева. Чарговыя выбары прэзідэнта Казахстана павінны былі прайсці ў красавіку 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2019/03/20/115229/|title=Касым-Жомарт Токаев стал Президентом Казахстана|publisher=KTK|language=ru|access-date=2019-03-20}}</ref>. 9 красавіка 2019 года ў сваім звароце да народа Казахстана Касым-Жамарт Такаеў абвясціў пра правядзенне пазачарговых выбараў, якія павінны адбыцца 9 чэрвеня 2019 года.<ref>Выборы в Казахстане: Токаев обратился к казахстанцам</ref>. 8 красавіка былі праведзеныя кансультацыі з удзелам старшыні сената парламента [[Дарыга Назарбаева|Дарыгі Назарбаевай]], прэм’ер-міністра [[Аскар Мамін|Аскара Маміна]], старшыні Канстытуцыйнага Савета [[Кайрат Мамі|Кайрата Мамі]], намесніка старшыні мажыліса парламента [[Уладзімір Бажко|Уладзіміра Бажко]]<ref>; [https://www.nur.kz/1787660-tokaev-sobral-pervyh-lic-gosudarstva.html Токаев собрал первых лиц государства]</ref>. 9 красавіка была таксама праведзена сустрэча з кіраўніцтвам палітычных партый «[[Нур Атан]]», Дэмакратычнай партыі Казахстана [[Ак Жол|«Ак жол»]], [[Камуністычная народная партыя Казахстана|КНПК]] і [[Ауыл (партыя)|«Ауыл»]]<ref>; [https://www.nur.kz/1787769-tokaev-prinal-rukovoditelej-kazahstanskih-partij.html Токаев принял руководителей казахстанских партий]</ref>. == Фінансаванне == На правядзенне выбараў планавалася выдаткаваць 8,8 млрд тэнгэ. Паводле віцэ-міністра фінансаў Берыка Шалпанкулава, ЦВК запрасіў 12 млрд [[Казахстанскі тэнгэ|тэнгэ]] на правядзенне датэрміновых выбараў прэзідэнта, з якіх каля 70 % сродкаў былі выдаткаваны на заробкі супрацоўнікам выбарчых акруг. Павелічэнне выдаткаў на выбары звязана з павелічэннем мінімальных заробкаў<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/12-milliardov-z.. 12 миллиардов запросили на проведение досрочных выборов]{{Недаступная спасылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. Кожнаму кандыдату прапанавалася каля 7,5 млн тэнге, для гарантаванага доступу для выступу з перадвыбарнымі праграмамі ў СМІ. Пры гэтым выдаткі маглі быць большымі ад заяўленай сумы, бо змяняліся рынкавыя цэны<ref>[https://www.nur.kz/1788106-vybory-v-kazahstane-po-75-mln-tenge-iz-budzeta-predlagaut-vydat-kandidatam-v-prezidenty.html По 7,5 млн тенге из бюджета предлагают выдать кандидатам в президенты]</ref>. 15 красавіка ўрад Казахстана выдзеліў з грашовага рэзерву 9,4 млрд тэнге на правядзенне выбараў, што на 2,6 млрд менш сумы, якую запрошваў ЦВК<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref>. Кошт друку бюлетэняў склаў больш 132 млн тэнге. Усяго было надрукавана 12 мільёнаў бюлетэняў, што на 1 % перавышае колькасць грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам<ref>[https://www.nur.kz/1797419-vybory-v-kazahstane-skolko-millionov-potraceno-na-izgotovlenie-bulletenej.html Сколько миллионов потрачено на изготовление бюллетеней]</ref>. == Каляндарны план правядзення выбараў == 10 красавіка 2019 года адбылося пасяджэнне Цэнтральнай выбарчай камісіі Казахстана, на якім быў зацверджаны план-графік асноўных мерапрыемстваў па падрыхтоўцы і правядзенні пазачарговых выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан, а таксама зацверджаны формы выбарчых дакументаў<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4626 ЦИК РК утвердила Календарный план основных мероприятий по подготовке и проведению внеочередных выборов Президента]</ref>. * 10 красавіка — 28 красавіка да 18:00 гадзін: вылучэнне кандыдатаў; * да 18:00 гадзін 11 мая: рэгістрацыя кандыдатаў; * з моманту рэгістрацыі кандыдата — да канца 7 чэрвеня: перадвыбарная агітацыя; * 8 чэрвеня: [[дзень цішыні]]; * 9 чэрвеня з 7: 00 да 20: 00 гадзін: дзень галасавання; * з 10 па 11 чэрвеня: падвядзенне папярэдніх вынікаў; * з 10 па 16 чэрвеня: устанаўленне вынікаў выбараў і рэгістрацыя абранага прэзідэнта. == Вылучэнне і рэгістрацыя кандыдатаў == З шасці зарэгістраваных палітычных партый пяць абвясцілі аб правядзенні з’ездаў. 23 красавіка — «[[Аманат (партыя)|Нур Атан]]», 24 красавіка — «Ак жол», 25 красавіка — «Ауыл» 26 красавіка — КНПК<ref>[https://ru.sputniknews.kz/politics/20190415/9838345/partii-sezdy-vybory-daty.html Партии Казахстана определились с датами съездов]</ref> і АСДП<ref>[https://politics.nur.kz/1790335-vybory-v-kazahstane-politsovet-osdp-opredelilsa-s-kandidatom.html Политсовет ОСДП определился с кандидатом]</ref>. Партыя «Бірлік» адмовілася ад удзелу ў прэзідэнцкіх выбарах праз брак часу для паўнавартаснага з’езда партыі<ref>[https://ru.sputniknews.kz/politics/20190418/9875550/partiya-birlik-otkaz-vybory-prezident.html Партия «Бирлик» отказалась от участия в президентских выборах]</ref>. 17 красавіка 2019 года Рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне «Ұлы Дала Қырандары» вылучыла кандыдатам у прэзідэнты сустаршыню аб’яднання, пісьменніка — Садыбека Тугела<ref>[https://politics.nur.kz/1789837-vybory-v-kazahstane-zacem-nuzny-odnoprocentnye-kandidaty.html Зачем нужны «однопроцентные кандидаты»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422051808/https://politics.nur.kz/1789837-vybory-v-kazahstane-zacem-nuzny-odnoprocentnye-kandidaty.html |date=22 красавіка 2019 }}</ref>. 23 красавіка 2019 года Нурсултан Назарбаеў абвясціў, што партыя «Нур Атан» вылучае дзеючага прэзідэнта [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|Такаева]] ў якасці кандыдата на выбарах<ref>{{Cite web|title=Назарбаев выдвинул кандидатом на досрочных выборах действующего президента Казахстана|url=https://meduza.io/news/2019/04/23/nazarbaev-vydvinul-kandidatom-na-dosrochnyh-vyborah-deystvuyuschego-prezidenta-kazahstana|website=[[Meduza]]|date=2019-04-23|access-date=2019-04-23}}</ref>. 25 красавіка Канстытуцыйны савет, адказваючы на запытанне Такаева, пастанавіў, што ў пятнаццацігадовы тэрмін пражывання, які трэба для кандыдатаў, залічваюцца і перыяды пражывання за межамі Казахстана грамадзян, якія адносяцца да персаналу дыпламатычнай службы Рэспублікі Казахстан і прыраўнаваных да іх асоб, накіраваных у міжнародныя арганізацыі<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4967438-konstitutsionnyy-sovet-otvetil-na.html |title=Конституционный совет ответил на обращение Токаева о возможности его участия в выборах |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411090141/https://www.zakon.kz/4967438-konstitutsionnyy-sovet-otvetil-na.html |url-status=dead }}</ref>. 24 красавіка 2019 года Федэрацыя прафсаюзаў Казахстана вылучыла ў кандыдаты ў Прэзідэнты старшыню тэрытарыяльнага аб’яднання прафсаюзаў Заходне-Казахстанскай вобласці Амангельды Таспіхава<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4967234-vydvinut-eshche-odin-kandidat-na.html |title=Выдвинут ещё один кандидат на участие в выборах президента РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=24 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424172328/https://www.zakon.kz/4967234-vydvinut-eshche-odin-kandidat-na.html |url-status=dead }}</ref>. 24 красавіка на з’ездзе партыі «Ақ жол» была зацверджана кандыдатура Даніі Еспаевай. Яна стала першай жанчынай вылучанай кандыдатам у прэзідэнты за ўсю гісторыю Казахстана<ref>[https://www.nur.kz/1790861-dania-espaeva-stala-kandidatom-v-prezidenty-ot-ak-zol.html Дания Еспаева пойдет на выборы от «Ак Жол»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190424172321/https://www.nur.kz/1790861-dania-espaeva-stala-kandidatom-v-prezidenty-ot-ak-zol.html |date=24 красавіка 2019 }}</ref>. 25 красавіка 2019 года партыя «Ауыл» на сваім з’ездзе вылучыла Талеўтая Рахімбекава кандыдатам у прэзідэнты Казахстана<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4967436-partiya-auyl-vydvinula-toleutaya.html |title=Партия «Ауыл» выдвинула Толеутая Рахимбекова кандидатом в президенты РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=26 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426055908/https://www.zakon.kz/4967436-partiya-auyl-vydvinula-toleutaya.html |url-status=dead }}</ref>. ОСДП на сваім з’ездзе пастанавіла не вылучаць кандыдата, прапанаванага прэзідыумам партыі і адмовілася прымаць удзел у выбарах<ref>[https://politics.nur.kz/1791224-vybory-v-kazahstane-kandidaty-osdp-otkazalas-ot-ucastia.html ОСДП отказалась от участия]</ref>. 26 красавіка 2019 года на з’ездзе Камуністычнай народнай партыі Казахстана зноў быў вылучаны кандыдатам у прэзідэнты Жамбыл Ахметбекаў, які браў удзел у [[Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (2011)|прэзідэнцкіх выбарах 2011 года]]<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4967550-zhambyl-ahmetbekov-vydvinut-ot.html |title=Жамбыл Ахметбеков снова выдвинут от коммунистов на выборы президента РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=26 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426055905/https://www.zakon.kz/4967550-zhambyl-ahmetbekov-vydvinut-ot.html |url-status=dead }}</ref>. 26 красавіка рух «Ұлт тағдыры» прапанаваў кандыдатам у прэзідэнты Аміржана Косанава<ref>[https://www.nur.kz/1791221-amirzan-kosanov-vydvinulsa-v-kandidaty-v-prezidenty.html Амиржан Косанов выдвинут от "Движения «Ұлт тағдыры»]</ref>. Талгат Ераліеў быў адным з магчымых кандыдатаў ад партыі «Ақ жол» і на партыйным галасаванні набраў 31 % галасоў, саступіўшы Даніі Еспаевай. Пасля гэтага 26 красавіка ён быў вылучаны кандыдатам у прэзідэнты ад Саюза будаўнікоў Казахстана<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/noch-sovetovalsya-kollegami-talgat-ergaliev-snyatii-vyiborov-368155/ Всю ночь советовался с коллегами — Талгат Ергалиев о снятии с выборов]</ref>. {| class="wikitable sortable" style="width:100%" ! colspan="6" |Кандыдаты, вылучаныя палітычнымі партыямі і грамадскімі аб’яднаннямі |- !Кандыдат ! class="unsortable" |Дзейнасць/пасада<br /><small>(на момант вылучэння)</small> !Суб’ект<br />вылучэння !Статус !Дата<br />падачы !Дата<br />рэгістрацыі |- |'''Садыбек Тугел''' |Віцэ-прэзідэнт Федэрацыі нацыянальных відаў коннага спорту | align="center" |РГА «Ұлы Дала Қырандары» | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4968413-sadybek-tugel-zaregistrirovan.html |title=Садыбек Тугел зарегистрирован кандидатом в президенты РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=3 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503161953/https://www.zakon.kz/4968413-sadybek-tugel-zaregistrirovan.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" |22 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4685 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов С. Тугела]</ref> | align="center" |3 мая 2019 |- |'''[[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|Касым-Жамарт Такаеў]]''' |[[Прэзідэнт Казахстана|Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан]] | align="center" |«[[Аманат (партыя)|Нур Атан]]» | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4968339-tokaev-zaregistrirovan-kandidatom-v.html |title=Токаев зарегистрирован кандидатом в президенты на выборы |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=3 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503161948/https://www.zakon.kz/4968339-tokaev-zaregistrirovan-kandidatom-v.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" |23 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4688 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов К. К. Токаева]</ref> | align="center" |3 мая 2019 |- |'''[[Амангельды Сатыбалдзіевіч Таспіхаў|Амангельды Таспіхаў]]''' |Старшыня тэрытарыяльнага аб’яднання прафсаюзаў Заходне-Казахстанскай вобласці | align="center" |Федэрацыя прафсаюзаў Казахстана | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны | align="center" |25 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4707 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов А. С. Таспихова]</ref> | align="center" |4 мая 2019 |- |'''[[Данія Мадзіеўна Еспаева|Данія Еспаева]]''' |Дэпутат Мажыліса VI склікання | align="center" |«Ақ жол» | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны | align="center" |25 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4708 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Д. М. Еспаевой]</ref> | align="center" |4 мая 2019 |- |'''[[Талеўтай Рахімбекаў]]''' |Старшыня праўлення «Нацыянальнага аграрнага навукова-адукацыйны цэнтра» | align="center" |«Ауыл» | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны<ref>[https://rus.azattyq.org/a/29923202.html Толеутай Рахимбеков зарегистрирован кандидатом в президенты]</ref> | align="center" |26 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4724 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Т. С. Рахимбекова]</ref> | align="center" |6 мая 2019 |- |'''[[Жамбыл Аужанавіч Ахметбекаў|Жамбыл Ахметбекаў]]''' |Дэпутат Мажыліса VI склікання | align="center" |КНПК | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны | align="center" |26 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4746 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Ж. А. Ахметбекова]</ref> | align="center" |6 мая 2019 |- |'''[[Аміржан Сагідрахманавіч Касанаў|Аміржан Касанаў]]''' |Прэзідэнт Цэнтра сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных ініцыятыў «Рэформа» | align="center" |«Ұлт тағдыры» | bgcolor="#dfffdf" align="center" |Зарэгістраваны<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/amirjan-kosanov-zaregistrirovan-kandidatom-v-prezidentyi-368602/ Амиржан Косанов зарегистрирован кандидатом в президенты]</ref> | align="center" |27 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4751 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов А. С. Косанова]</ref> | align="center" |6 мая 2019 |- |'''Талгат Ергаліеў''' |Старшыня «Саюз будаўнікоў Казахстана» | align="center" |«Саюз будаўнікоў Казахстана» | bgcolor="#ffd5d5" align="center" |Зняў кандыдатуру з выбараў<ref>[https://politics.nur.kz/1791713-vybory-v-kazahstane-souz-stroitelej-otkazalsa-vydvigat-ergalieva.html Союз строителей отказался выдвигать Ергалиева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430044649/https://politics.nur.kz/1791713-vybory-v-kazahstane-souz-stroitelej-otkazalsa-vydvigat-ergalieva.html |date=30 красавіка 2019 }}</ref> | align="center" |27 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4761 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Т. Ф. Ералиева]</ref> | align="center" |— |- |'''Жуматай Аліеў''' | | align="center" |ГА «Халық демографиясы» | bgcolor="#ffd5d5" align="center" |Адмоўлена ў рэгістрацыі ў сувязі з няздачай экзамену на веданне дзяржаўнай мовы | align="center" |28 красавіка 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4765 Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Ж. Алиева]</ref> | align="center" |— |- |} == Перадвыбарная кампанія == Перадвыбарная агітацыя стартавала 11 мая і доўжылася да паўночы 8 чэрвеня 2019 года<ref>[https://www.nur.kz/1793405-vybory-v-kazahstane-startuet-predvybornaa-agitacia.html Стартует предвыборная агитация]</ref>. Агітацыя вялася трыма асноўнымі спосабамі: праз сродкі масавай інфармацыі; шляхам правядзення публічных перадвыбарных мерапрыемстваў, а таксама асабістых сустрэч кандыдатаў і іх давераных асоб з выбаршчыкамі; шляхам выпуску і распаўсюджвання друкаваных, аўдыёвізуальных і іншых агітацыйных матэрыялаў. Усе СМІ краіны павінны былі захоўваць нейтралітэт і не весці агітацыю за ці супраць канкрэтнага кандыдата. Да 5 мая ўсе выданні павінны былі апублікаваць звесткі аб памеры аплаты, даванні эфіру і друкаванай плошчы, а таксама падаць гэтыя звесткі ў ЦВК для размяшчэння на яе афіцыйным сайце<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4968950-chto-takoe-predvybornaya-agitatsiya-i.html |title=Что такое предвыборная агитация и как её будут проводить |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411102252/https://www.zakon.kz/4968950-chto-takoe-predvybornaya-agitatsiya-i.html |url-status=dead }}</ref>. === Выбарчыя фонды === Згодна з пастановай ЦВК Казахстана максімальны памер выбарчага фонду кандыдата ў прэзідэнты Казахстана можа скласці не больш 1 млрд 147 млн тэнгэ. Пры гэтым уласныя сродкі кандыдата і ўзнос грамадскага аб’яднання, якое яго вылучыла, могуць дасягаць не больш 510 млн, а добраахвотныя ахвяраванні не больш 637,5 млн тэнгэ<ref>[https://politics.nur.kz/1793052-vybory-v-kazahstane-bolee-1-mlrd-tenge-mozet-potratit-kazdyj-kandidat.html Более 1 млрд тенге может потратить каждый кандидат]</ref>. Забаронены ананімныя ахвяраванні, яны будуць адабраны ў даход рэспубліканскага бюджэту<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4968942-tsik-v-izbiratelnye-fondy-nelzya.html |title=ЦИК: В избирательные фонды нельзя делать анонимные пожертвования |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411095719/https://www.zakon.kz/4968942-tsik-v-izbiratelnye-fondy-nelzya.html |url-status=dead }}</ref>. Выдаткі кандыдатаў на агітацыю ў сродках масавай інфармацыі не могуць перавышаць 7,3 млн тэнге<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4968936-tsik-opredelil-obem-vystupleniy.html |title=ЦИК определил объём выступлений кандидатов в президенты РК на площадках СМИ |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411091509/https://www.zakon.kz/4968936-tsik-opredelil-obem-vystupleniy.html |url-status=dead }}</ref>. Па стане на 17 мая найбольш грошай было сабрана на выбарчым рахунку Касым-Жамарта Такаева (1,024 млрд тэнгэ), а самымі малымі сталі фонды Садыбека Тугела (76,1 млн.) і Аміржана Касанава (76,6 млн.). Агульныя выдаткі ўсіх кандыдатаў на агітацыю склалі каля 867 млн тэнгэ з 1 млрд. 838 млн сабраных грошай<ref>[https://politics.nur.kz/1795299-vybory-v-kazahstane-skolko-deneg-postupilo-v-fondy-kandidatov-v-prezidenty.html Сколько денег поступило в фонды кандидатов в президенты]</ref>. Станам на 29 мая 2019 года агульная сума сабраных грошай склала 2,553 млрд тэнгэ, а выдаткаў — 1,586 млрд.<ref>[https://politics.nur.kz/1797475-vybory-v-kazahstane---kandidaty-kto-bolse-vseh-potratil-na-izbiratelnuu-kampaniu.html Выборы в Казахстане — кандидаты: кто больше всех потратил на избирательную кампанию]</ref> == Дэбаты == 14 мая 2019 года было абвешчана аб правядзенні тэлевізійных дэбатаў паміж кандыдатамі на пасаду прэзідэнта<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4969453-v-kazahstane-proydut-teledebaty.html |title=В Казахстане пройдут теледебаты кандидатов в президенты в прямом эфире |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=25 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525170540/https://www.zakon.kz/4969453-v-kazahstane-proydut-teledebaty.html |url-status=dead }}</ref>. Яны былі прызначаныя на 29 мая і павінны прайсці ў прамым эфіры тэлеканала «Хабар»<ref>[https://politics.nur.kz/1795814-debaty-kandidatov-v-prezidenty-sostoatsa-29-maa-v-nur-sultane.html Дебаты кандидатов в президенты состоятся 29 мая в Нур-Султане]</ref>. Выдаткі на іх склалі 41 млн тэнгэ<ref>[https://www.nur.kz/1795829-41-mln-tenge-vydelat-na-provedenie-teledebatov-kandidatov-v-prezidenty.html 41 млн тенге выделят на проведение теледебатов кандидатов в президенты]</ref>. У тэлевізійных дэбатах прынялі ўдзел чатыры кандыдаты ў прэзідэнты (Жамбыл Ахметбекаў, Аміржан Касанаў, Амангельды Таспіхаў і Садыбек Тугел) і тры прадстаўнікі кандыдатаў (Азат Перуашаў за Данію Еспаеву, Алі Бектаеў — Талеўтая Рахімбекава, Маўлен Ашымбаеў — Касым-Жамарта Такаева)<ref>[https://politics.nur.kz/1796708-cik-utverdil-spisok-ucastnikov-teledebatov.html ЦИК утвердил список участников теледебатов]</ref>. Дэбаты прайшлі ў тры раўнды. У рамках першай часткі ўсім ўдзельнікам было зададзена пытанне аб развіцці сістэмы адукацыі ў Казахстане, у другой частцы аб сацыяльнай мадэрнізацыі Казахстана, а ў трэцяй частцы кандыдаты маглі задаць пытанні двум іншым удзельнікам дэбатаў<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4971508-teledebaty-kandidatov-v-prezidenty.html |title=Теледебаты кандидатов в президенты Казахстана. Текстовая трансляция |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=5 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605100933/https://www.zakon.kz/4971508-teledebaty-kandidatov-v-prezidenty.html |url-status=dead }}</ref>. На думку Асель Абен, кіраўніка прадстаўніцтва казахстанскага інстытута стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Рэспублікі Казахстан (КІСД) у горадзе Алма-Ата, правядзенне падобных дэбатаў — неад’емная частка палітычнай культуры ў развітых краінах. З аднаго боку гэта паказвае адкрытасць і канкурэнтнасць выбарчага працэсу. А з другога яшчэ раз дае магчымасць выбаршчыкам па меркаваць над выбарам. Таксама яна вылучыла тое, што многія кандыдаты ў прэзідэнты вялі дыскусію на казахскай мове. Гэта сведчыць аб грамадска-палітычнай значнасці мовы і актыўным быцці ў палітычным полі<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4971570-chto-pokazali-predvybornye-debaty.html |title=Что показали предвыборные дебаты кандидатов в президенты РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=5 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605100931/https://www.zakon.kz/4971570-chto-pokazali-predvybornye-debaty.html |url-status=dead }}</ref>. На думку палітолага Аскара Нурша адсутнасць фаварытаў знізіла каштоўнасць дэбатаў, хоць для астатніх кандыдатаў была большая магчымасць даць выбаршчыку пазнаць сябе<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4971596-plyusy-i-minusy-teledebatov-kandidatov.html |title=Плюсы и минусы теледебатов кандидатов в президенты РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=5 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605100934/https://www.zakon.kz/4971596-plyusy-i-minusy-teledebatov-kandidatov.html |url-status=dead }}</ref>. == Вынікі == [[Файл:KZ_2019_ballot_bulletin.jpg|міні|Выбарчы бюлетэнь на Прэзідэнцкіх выбарах у Казахстане (2019).]] Па звестках ЦВК, перамогу атрымаў дзеючы Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан Касым-Жамарт Такаеў, ён атрымаў 6 539 715 галасоў выбаршчыкаў, што складае 70,96 % ад выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні<ref name="itogi">{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=5289|title=Сведения о проводящихся выборах и референдумах|publisher=[[ЦИК РК]]|access-date=2019-06-10}}</ref>. Прагаласавала 9 274 110 чалавек (77,5 % ад агульнай колькасці выбаршчыкаў, уключаных у спісы)<ref name="itogi" />. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+Канцавыя вынікі<ref name="itogi"/>: ! colspan="2" |Месца !Кандыдат !Голас ! % |- | | align="center" |1. | align="left" |[[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]] |{{Num|6539715}} |70,96 |- | | align="center" |2. | align="left" |[[Аміржан Сагідрахманавіч Касанаў]] |{{Num|1495401}} |16,23 |- | | align="center" |3. | align="left" |[[Данія Мадзіеўна Еспаева]] |{{Num|465714}} |5,05 |- | | align="center" |4. | align="left" |[[Талеўтай Рахімбекаў]] |{{Num|280451}} |3,04 |- | | align="center" |5. | align="left" |[[Амангельды Сатыбалдзіевіч Таспіхаў]] |{{Num|182898}} |1,98 |- | | align="center" |6. | align="left" |[[Жамбыл Аужанавіч Ахметбекаў]] |{{Num|167649}} |1,82 |- | | align="center" |7. | align="left" |Садыбек Тугел |{{Num|84582}} |0,92 |} === Колькасць выбаршчыкаў === На выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан 9 чэрвеня 2019 года прагаласавала 77,4 % казахстанцаў ад агульнай колькасці выбаршчыкаў, уключаных у спісы<ref name="итоги">{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=5282|title=Центральная избирательная комиссия РК. ПРЕСС–РЕЛИЗ|publisher=[[ЦИК РК]]|access-date=2019-06-09}}</ref>. Найменшая выбаршчыкаў прыйшлі ў найбуйнейшым горадзе Казахстана — [[Алматы]], дзе прагаласавла ўсяго 52,2 % выбаршчыкаў. Тут жыхары па невядомых прычынах не атрымалі персанальных папяровых запрашэнняў на «Прэзідэнцкія выбары-2019» з указаннем прозвішча, імя выбаршчыка, адраса і нумара выбарчага ўчастка. Найбольш выбаршчыкаў прыйшлі ў [[Алмацінская вобласць|Алмацінскай вобласці]], склаўшы 89,0 %. {| class="standard" ! rowspan="2" |Вобласці і гарады рэспубліканскага значэння ! colspan="2" |Выбаршчыкі |- !Колькасць ! %<ref name="итоги"/> |- |'''[[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |83,4 % |- |'''[[Акцюбінская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |84,9 % |- |'''[[Алмацінская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |89,0 % |- |'''[[Атыраўская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |71,2 % |- |'''[[Усходне-Казахстанская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |84,9 % |- |'''[[Жамбылская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |81,3 % |- |'''[[Заходне-Казахстанская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |66,3 % |- |'''[[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |77,3 % |- |'''[[Кастанайская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |84,1 % |- |'''[[Кызылардзінская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |81,6 % |- |'''[[Мангістаўская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |68,9 % |- |'''[[Паўладарская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |81,2 % |- |'''[[Паўночна-Казахстанская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |79,8 % |- |'''[[Туркестанская вобласць]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |84,8 % |- |'''горад [[Алматы]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |52,2 % |- |'''горад [[Шымкент]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |67,6 % |- |'''горад [[Нур-Султан]]''' | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" |68,9 % |- |} === Экзітполы === Па выніках экзіт-пола, галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: Касым-Жамарт Такаеў — 70,13 %, Аміржан Касанаў — 15,39 %, Данія Еспаева — 5,32 %, Жамбыл Ахметбекаў — 3,86 %, Талеўтай Рахімбекаў — 3,03 %, Амангельды Таспіхаў — 1,41 %, Садыбек Тугел — 0,86 %<ref>{{Cite news|title=Экзит-поллы озвучили предварительные итоги президентских выборов в Казахстане|url=https://inbusiness.kz/ru/news/ekzit-polly-ozvuchili-predvaritelnye-itogi-prezidentskih-vyborov-v-kazahstane|website=inbusiness.kz|date=10.06.2019}}</ref> == Інаўгурацыя == 12 чэрвеня 2019 года ў Палацы Незалежнасці адбылася цырымонія інаўгурацыі (уступлення на пасаду прэзідэнта) Такаева<ref>{{Cite web|url=https://www.nur.kz/1799213-tokaev-oficialno-stal-prezidentom-kazahstana.html|title=Токаев официально стал президентом Казахстана (фото)|website=НУР.КЗ}}</ref>. Старшыня ЦВК РК Берык Імашаў уручыў Касым-Жамарту Такаеву пасведчанне абранага прэзідэнта<ref>{{Cite web|url=https://www.nur.kz/1799173-inauguracia-prezidenta-prohodit-v-kazahstane.html|title=Токаев вступил в должность президента: как это было|website=НУР.КЗ}}</ref>. == Парушэнні == === Падрыхтоўка да выбараў === У рамках збору подпісаў кандыдатамі назіраліся парушэнні. Так, у адной з вышэйшых навучальных устаноў было прапанавана падпісваць лісты, на якіх не было даных кандыдата<ref>[https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019-violations/29923240.html Нарушения, вскрывшиеся благодаря активности студентов]</ref>. Па законах Казахстана забаронена праводзіць апытанні, якія не задавальняюць патрабаванням. Да такіх парушэнняў адносіцца правядзенне апытанняў у сацыяльных сетках, за што былі аштрафаваныя двое грамадзян<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4970673-dvuh-kazahstantsev-oshtrafovali-za.html |title=Двух казахстанцев оштрафовали за опросы по выборам в соцсетях |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=26 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526084354/https://www.zakon.kz/4970673-dvuh-kazahstantsev-oshtrafovali-za.html |url-status=dead }}</ref>. === Запрашэнні на выбары === За некалькі дзён да выбараў усе жыхары Рэспублікі Казахстан згодна з правіламі павінны былі атрымаць ад гарадскіх і абласных выбарчых камісій персанальнае папяровае запрашэнне на «прэзідэнцкія выбары-2019» з указаннем прозвішча, імя выбаршчыка, адрасам і нумарам выбарчага ўчастка. Аднак па невядомых прычынах шмат жыхароў найбуйнейшага горада Алматы не атрымалі сваіх запрашэнняў на выбары ўпершыню за ўсю гісторыю выбараў у краіне. Старшынёй выбарчай камісіі па горадзе Алматы была намесніца старшыні праўлення АТ «Цэнтр развіцця Алматы» Жанна Асанава. === Падчас выбараў === Генеральная пракуратура падчас правядзення выбараў выявіла 19 парушэнняў, заведзеныя справы аб адміністрацыйным правапарушэнні. З іх 12 разоў члены участковай выбарчай камісіі выдалі бюлетэні грамадзянам для галасавання за іншых асоб, 6 разоў асобныя выбаршчыкі хацелі прагаласаваць замест іншага выбаршчыка<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-narusheniya-vyyavila-prokuratura-v-den-vyborov-prezidenta-rk_a3536393|title=Какие нарушения выявила прокуратура в день выборов Президента РК|access-date=2019-06-10|archive-url=https://archive.today/20190610175109/https://www.inform.kz/ru/kakie-narusheniya-vyyavila-prokuratura-v-den-vyborov-prezidenta-rk_a3536393|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/last/v-hode-prezidentskih-vyborov-v-kazahstane-vyyavleno-19-narushenij|title=В ходе президентских выборов в Казахстане выявлено 19 нарушений|access-date=2019-06-10|archive-url=https://archive.today/20190610175511/https://inbusiness.kz/ru/last/v-hode-prezidentskih-vyborov-v-kazahstane-vyyavleno-19-narushenij|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref>. Незалежнымі назіральнікамі і журналістамі зафіксаваны на відэа шматлікія парушэнні выбараў такія як «укіданне», выкарыстанне [[Часовае чарніла|часовага чарніла]], галасаванне за іншых людзей<ref>[https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-detentions-presidential-election-9-june/29989331.html Массовые задержания и сообщения о нарушениях в день голосования]</ref> == Назіранне за выбарамі == [[Файл:2019 Kazakh presidential election, protocol, Aktau, №32.jpg|міні|400x400пкс|Пратакол участковай выбарчай камісіі № 32 горада [[Актау]] (абласны цэнтр [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]]). Пратакол сфатаграфаваны міжнародным назіральнікам з Расіі, дэпутатам Дзяржсавета Татарстана, Арцёмам Пракоф’евым. Вынік на гэтым участку: з’явіліся 32 % (692 чалавекі з 2135 зарэгістраваных выбаршчыкаў); у лідара апазіцыі Аміржана Косанава: '''{{Color|#28176F|60%}}''' (414 галасоў), у прэзідэнта Казахстана Касым-Жамарта Такаева: '''{{Color|#1CA9C9|35%}}''' (245 галасоў). (Для параўнання па афіцыйных даных з’явіліся ў Мангістаўскай вобласці 69 %, вынік Касанава '''{{Color|#28176F|33%}}''', Такаева '''{{Color|#1CA9C9|56%}}'''. Даныя па горадзе або па асобным участкам не апублікаваныя).]] Па стане на 6 мая 2019 года некалькі місій па назіранні за выбарамі заявілі аб сваёй цікавасці. Сярод іх [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], Міжпарламенцкая асамблея дзяржаў-удзельніц СНД, Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека Арганізацыі бяспекі і супрацоўніцтва ў Еўропе (БДІПЧ/АБСЕ) па назіранні за выбарамі, [[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва]] і [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва]]<ref>[https://politics.nur.kz/1792754-vybory-v-kazahstane-kto-budet-za-nimi-nabludat.html Выборы в Казахстане: кто будет за ними наблюдать]</ref>. 15 мая НДА Алма-Аты і 12 этнакультурных цэнтраў Асамблеі народа Казахстана, падрыхтавалі студэнтаў гарадскіх ВНУ на базе Грамадзянскай платформы «Аманат». Усяго планавалася навучыць па гэтай праграме не менш за 10 тысяч незалежных назіральнікаў<ref>[https://www.nur.kz/1794148-grazdanskaa-platforma-amanat-provodit-treningi-dla-nabludatelej-na-vyborah.html Гражданская платформа «Аманат» проводит тренинги для наблюдателей на выборах]</ref>. На 31 мая колькасць назіральнікаў ад міжнародных арганізацый і замежных дзяржаў склала 967 чалавек<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4971793-pochti-tysyachu-nablyudateley.html |title=Почти тысячу наблюдателей зарегистрировал ЦИК на президентские выборы |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=5 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605102517/https://www.zakon.kz/4971793-pochti-tysyachu-nablyudateley.html |url-status=dead }}</ref>, а Міністэрства замежных спраў акрэдытавала 227 замежных карэспандэнтаў з больш 40 краін свету<ref>[https://politics.nur.kz/1797840-rekordnoe-kolicestvo-inostrannyh-zurnalistov-budut-osvesat-vybory.html Рекордное количество иностранных журналистов будут освещать выборы]</ref>. Падчас прэзідэнцкіх выбараў выяўлена 19 парушэнняў<ref>{{Cite news|title=В ходе президентских выборов в Казахстане выявлено 19 нарушений|author=inbusiness.kz|url=https://inbusiness.kz/ru/last/v-hode-prezidentskih-vyborov-v-kazahstane-vyyavleno-19-narushenij|website=inbusiness.kz|date=09.06.2019}}</ref>. === АБСЕ === 8 мая 2019 года была адкрыта місія БДІПЧ/АБСЕ па назіранні за выбарамі прэзідэнта Казахстана. У складзе каманды назіральнікаў, па словах кіраўніка місіі — Уршулі Гацэк, былі эксперты з Беларусі, Польшчы, Вялікабрытаніі, Іспаніі, Германіі, якія працавалі не толькі да выбараў, але і пасля<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4968959-missiya-nablyudateley-bdipch-obse.html |title=Миссия наблюдателей БДИПЧ/ОБСЕ начала свою работу в Казахстане |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411104516/https://www.zakon.kz/4968959-missiya-nablyudateley-bdipch-obse.html |url-status=dead }}</ref>. Усяго ў складзе місіі былі зарэгістраваны 22 доўгатэрміновыя назіральнікі<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4969294-tsik-akkreditovalo-22-dolgosrochnyh.html |title=ЦИК аккредитовал 22 долгосрочных наблюдателя за выборами президента РК |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=24 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524035851/https://www.zakon.kz/4969294-tsik-akkreditovalo-22-dolgosrochnyh.html |url-status=dead }}</ref>. Паводле прамежкавай справаздачы місіі ад 24 мая, выбарчая кампанія малапрыкметная і абмяжоўваецца агітацыйнымі плакатамі і рэкламнымі шчытамі. Правядзенне выбарчай кампаніі строга рэгулюецца, і кандыдаты могуць праводзіць публічныя сходы або мерапрыемствы толькі з дазволу мясцовых органаў улады, заявіўшы за 10 дзён да планаванага мерапрыемства<ref>[https://www.osce.org/ru/odihr/elections/kazakhstan/420860?download=true Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека. Миссия по наблюдению за выборами. Промежуточный отчёт. 8-21 мая]</ref>. == Акцыі пратэсту == У дзень выбараў 9 і 10 чэрвеня ў гарадах [[Нур-Султан]] і [[Алматы]] прайшлі несанкцыянаваныя пратэсты. Пратэсныя акцыі ў Алмаце былі на плошчы «Астана» і на праспекце Абылай хана, і на вуліцы Панфілава, якія разам з плошчай у 2017—2018 гадах па рэкамендацыі Фонду Сораса на Казахстан былі ператвораныя ў грамадскія прасторы для рэалізацыі свабоды выказвання і калектыўнага вырашэння лакальных праблем. У Нур-Султане пратэсты прайшлі на праспекце Рэспублікі ля Палаца «Жастар». МУС РК паведаміла, што ў Нур-Султане пратэстоўцы нібыта кідалі камяні і выкарыстоўвалі пярцовыя балончыкі з-за чаго трое паліцэйскіх атрымалі траўмы. Па афіцыйных паведамленнях падраздзяленнямі МУС, паліцыі і Нацыянальнай гвардыі былі прынятыя меры, пратэстоўцаў разагналі і пазатрымвалі<ref name="задержания">{{Cite web|url=https://news.mail.ru/politics/37579201/|title=Около 500 человек задержали в Нур-Султане и Алматы в день выборов — МВД РК|author=Mail.Ru|publisher=[[Mail.Ru]]|date=2019-06-09|access-date=2019-06-09|archive-url=https://archive.today/20190610081957/https://news.mail.ru/politics/37579201/|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://total.kz/ru/news/vnutrennyaya_politika/sotni_storonnikov_dvk_vishli_na_ploshchadi_v_nursultane_i_almati__mvd_rk_date_2019_06_09_16_08_53|title=Активисты запрещенной организации пытались дискредитировать власти в стране|author=Тотал.Кз|date=2019-06-09|access-date=2019-06-09|archive-url=https://archive.today/20190609210041/https://total.kz/ru/news/vnutrennyaya_politika/sotni_storonnikov_dvk_vishli_na_ploshchadi_v_nursultane_i_almati__mvd_rk_date_2019_06_09_16_08_53|archive-date=2019-06-09|url-status=live}}</ref><ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/troe-politseyskih-postradali-na-mitinge-v-nur-sultane-370972/ Трое полицейских пострадали на митинге в Нур-Султане]</ref>. Па заяве першага намесніка МУС РК Марата Кажаева 9 чэрвеня ў час пратэстаў былі затрыманыя каля 500 чалавек<ref name="bbc.com">[https://www.bbc.com/russian/news-48572464 В Казахстане большинство голосов набирает Токаев. На улицах беспорядки, задержаны более 500 человек]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4972917-okolo-500-chelovek-dostavili-v.html |title=Около 500 человек доставили в полицию с митингов в Алматы и Нур-Султа |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=10 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610144027/https://www.zakon.kz/4972917-okolo-500-chelovek-dostavili-v.html |url-status=dead }}</ref>. Сярод затрыманых ёсць і мясцовыя журналісты. 18 чэрвеня з’явіліся паведамленні аб затрыманні каля 4 тысяч чалавек ва ўсіх гарадах Казахстана. Затрыманыя аператар інтэрнэт-выдання «Vlast.kz» Кацярына Суворава, журналіст «[[Радыё Свабода|Азаттык]]» Пётр Трацэнка і палітолаг Дзімаш Альжанаў, які працуе ў НКА «Цэнтр даследавання прававой палітыкі»<ref>{{Cite web|url=http://lprc.kz/ru/team|title=Сотрудники Центра Исследования Правовой Политики|access-date=2019-04-18|archive-url=https://archive.today/20190418214853/http://lprc.kz/ru/team|archive-date=2019-04-18|url-status=live}}</ref>. Брытанскі журналіст Крыс Рыклтан, які працуе ў агенцтве Франс Прэс, паведаміў у «[[Twitter|Твітэры]]», што таксама затрыманы. Крыс Рыклтан і ягоны калега правялі дзве гадзіны ў мясцовай РУУС, пакуль у справу не ўмяшаўся намеснік міністра замежных спраў Раман Васіленка. Ён пазваніў журналістам і прынёс свае прабачэнні, пасля чаго іх адпусцілі<ref name="bbc.com" />. 10 чэрвеня на пратэсце быў затрыманы [[акын]] Рынат Заітаў, дзе яго выступленне здымаў 31 канал, які зафіксаваў на відэа таксама і яго затрыманне<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4973047-zaderzhanie-rinata-zaitova-popalo-na.html |title=Задержание Рината Заитова попало на видео |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611130412/https://www.zakon.kz/4973047-zaderzhanie-rinata-zaitova-popalo-na.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/video-zaderjaniya-rinata-zaitova-poyavilos-v-Instagram-371066/ Видео задержания Рината Заитова появилось в Instagram]</ref>. Неўзабаве пасля правядзення праватлумачальнай гутаркі, Заітаў быў адпушчаны дадому. Аднак познім вечарам перад будынкам Дэпартамента паліцыі сабраліся грамадзяне ў пошуках Заітава і патрабавалі яго вызваліць. Па патрабаванні праваахоўных органаў Заітава даставілі з дому да месца збору грамадзян, дзе ён выступіў, заклікаўшы разысціся па дамах і не паддавацца на правакацыі<ref>{{Cite news|title=Ринат Заитов выступил перед собравшимися у здания полиции в Алматы|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/rinat-zaitov-vyistupil-sobravshimisya-zdaniya-politsii-371076/|access-date=2019-06-11|date=2019-06-11}}</ref><ref>{{Cite news|title=Задержание Заитова прокомментировали в полиции Алматы|url=http://today.kz/news/kazahstan/2019-06-11/778743-zaderzhanie-zaitova-prokommentirovali-v-politsii-almatyi/|access-date=2019-06-11|date=2019-06-11|archive-date=11 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611092838/http://today.kz/news/kazahstan/2019-06-11/778743-zaderzhanie-zaitova-prokommentirovali-v-politsii-almatyi/|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://today.kz/news/kazahstan/2019-06-11/778743-zaderzhanie-zaitova-prokommentirovali-v-politsii-almatyi/ |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611092838/http://today.kz/news/kazahstan/2019-06-11/778743-zaderzhanie-zaitova-prokommentirovali-v-politsii-almatyi/ |archive-date=11 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://today.kz/news/kazahstan/2019-06-11/778743-zaderzhanie-zaitova-prokommentirovali-v-politsii-almatyi/ |access-date=12 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611092838/http://today.kz/news/kazahstan/2019-06-11/778743-zaderzhanie-zaitova-prokommentirovali-v-politsii-almatyi/ |archive-date=11 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://rus.azattyq.org/a/29991905.html Около сотни людей требовали освобождения поэта Рината Заитова]</ref>. У другі дзень пратэстаў, па заяве саветніка МУС РК Нурдзільды Араза, былі затрыманыя каля 200 чалавек, 150 з іх асуджаны<ref>[https://www.mk.ru/politics/2019/06/13/v-kazakhstane-zaderzhali-957-protivnikov-novogo-prezidenta.html 957 человек задержаны за два дня в двух городах Казахстана]</ref>. У цэлым за два дні ў гарадах Алматы і Нур-Султан былі затрыманыя 957 чалавек<ref>[https://www.mk.ru/politics/2019/06/13/v-kazakhstane-zaderzhali-957-protivnikov-novogo-prezidenta.html В Казахстане задержали 957 противников нового президента — МК]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4973088-okolo-700-chelovek-zaderzhany-za-dva.html |title=Около 700 человек задержаны за два дня в двух городах Казахстана |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611130321/https://www.zakon.kz/4973088-okolo-700-chelovek-zaderzhany-za-dva.html |url-status=dead }}</ref>. Прэзідэнт Казахстана [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|Касым-Жамарт Такаеў]] заклікаў мітынгоўцаў да дыялогу<ref>{{Cite web |url=https://www.zakon.kz/4973023-vlasti-kazahstana-prizvali.html |title=Власти Казахстана призвали митингующих к диалогу |access-date=12 красавіка 2022 |archive-date=11 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611150545/https://www.zakon.kz/4973023-vlasti-kazahstana-prizvali.html |url-status=dead }}</ref>. === Пазіцыя афіцыйных уладаў === На думку афіцыйных уладаў пратэсты выкліканыя спробамі дэстабілізаваць грамадскую абстаноўку з боку радыкальна настроеных элементаў шляхам арганізацыі і правядзення несанкцыянаваных акцый<ref name="задержания"/>. Улады лічаць пратэсныя дзеянні агітаванымі з боку замежных «кіраўнікоў экстрэмісцкіх арганізацый», маючы на ўвазе ў асноўным былога казахстанскага палітыка і апазіцыянера Мухтара Аблязава і яго рух «Дэмакратычны выбар Казахстана», прызнаны ў рэспубліцы экстрэмісцкай арганізацыяй. Аблязаў першым выступіў з ідэяй байкоту выбараў і правядзення пратэстаў. Казахстанская ўлада ў 2009 годзе абвінаваціла ў злоўжываннях і махінацыях Аблязава і адхіліла яго ад пасады кіраўніка БТА Банка, таму неўзабаве Аблязаў выехаў за мяжу і быў завочна асуджаны ў Казахстане<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6530919|title=В Нур-Султане и Алма-Ате задержали 100 человек, вышедших на незаконные уличные акции|author=ТАСС|publisher=[[ТАСС]]|date=2019-06-09|access-date=2019-06-09|archive-url=https://archive.today/20190610075742/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6530919|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/4973100-mvd-aktivisty-dvk-prizyvali-ustraivat.html|title=МВД: Активисты ДВК призывали устраивать провокации в Казахстане|publisher=Zakon.kz|date=2019-06-11|access-date=2019-06-11|archive-url=https://archive.today/20190611090630/https://www.zakon.kz/4973100-mvd-aktivisty-dvk-prizyvali-ustraivat.html|archive-date=2019-06-11|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fondsk.ru/news/2019/06/10/vybory-v-kazahstane-rasshatat-stranu-ne-udalos-48364.html|title=Выборы в Казахстане – расшатать страну не удалось|author=Андрей Уваров|publisher=Фонд Стратегической Культуры|date=2019-06-09|access-date=2019-06-09|archive-url=https://archive.today/20190610191959/https://www.fondsk.ru/news/2019/06/10/vybory-v-kazahstane-rasshatat-stranu-ne-udalos-48364.html|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref>. === Пазіцыя пратэстоўцаў === Пратэстоўцы лічаць выбары несправядлівымі і недэмакратычнымі, а іх вынік — прадвызначаным і, заклікаюць байкатаваць датэрміновыя выбары прэзідэнта<ref name="bbc.com" />. Таксама яны выказвалі пратэст супраць змены назвы [[Нур-Султан|сталіцы]] і сучаснай улады, якая на іх думку, усё яшчэ ў руках экс-прэзідэнта [[Нурсултан Абішавіч Назарбаеў|Назарбаева]], а Касым-Жамарт Такаеў толькі яго «палітычная марыянетка». Прыхільнікі Аблязава лічаць, што «назарбаеўская ўлада» прад’явіла яму лжывыя абвінавачванні ў махлярстве, каб яго арыштаваць, сапраўдныя прычыны — нязручныя для дзеючай улады яго апазіцыйныя погляды, розныя выступленні і выказванні, таму ён вымушаны хавацца за мяжой, а яго рух «Дэмакратычны выбар Казахстана» абвясцілі экстрэмісцкім на тэрыторый Рэспублікі<ref>{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ablyazov-kazakhstan-protests/29991984.html|title=«Власть панически напугана». Лидер запрещенного в Казахстане движения Мухтар Аблязов о выборных протестах|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813135929/https://www.currenttime.tv/a/ablyazov-kazakhstan-protests/29991984.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-experts-about-presidential-election/29990712.html|title=Эксперты — о том, что показали минувшие выборы|archive-date=2019-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610100827/https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-experts-about-presidential-election/29990712.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/ru/world-report/2019/country-chapters/326282|title=Доклад Human Rights Watch|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410040306/https://www.hrw.org/ru/world-report/2019/country-chapters/326282|url-status=live}}</ref>. === Міжнародныя назіральнікі === Назіральнікі з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] не ўбачылі парушэння парадку правядзення выбараў. Яны мяркуюць, што выбары прайшлі спакойна, арганізавана і свабодна. Назіральнікі з СНД далі высокую ацэнку выбарам. Процілеглы бок занялі міжнародныя назіральнікі з [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], на іх думку выбары не дэмакратычныя і Казахстану ўсё яшчэ трэба значныя палітычныя, сацыяльныя і прававыя рэформы для ўзмацнення дэмакратыі, правоў і свабод чалавека, яны заявілі, што заўсёды гатовыя да супрацоўніцтва з Казахстанам для правядзення рэформаў<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-48581217|title=«Нарушения фундаментальных свобод»: наблюдатели критикуют выборы в Казахстане|archive-date=2019-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190615054425/https://www.bbc.com/russian/news-48581217|url-status=live}}</ref>. Таксама назіральнікі з СНД заявілі, што не бачылі ніякіх пратэсных акцыі і затрыманняў, а людзі АБСЕ наадварот назіралі за пратэстамі і палічылі дзеянні казахстанскіх уладаў відавочным парушэнням асноў свабоды і дэмакратыі і непавагай да ўласнага народа. Назіральнікі АБСЕ рашылі застацца ў Казахстане на 1 тыдзень з-за занепакоенасці лёсамі пратэстоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-osce-odihr-about-presidential-election/29991549.html|title=ОБСЕ критикует выборы|archive-date=2019-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610184546/https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-osce-odihr-about-presidential-election/29991549.html|url-status=live}}</ref>. {{Зноскі|3}} {{Выбары ў Казахстане}} [[Катэгорыя:Чэрвень 2019 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 чэрвеня]] [[Катэгорыя:2019 год у Казахстане]] [[Катэгорыя:Выбары 2019 года]] k8of200ker6xya4aovwp8bkr57b8mf8 0 706384 5181017 4935274 2026-08-14T10:53:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181017 wikitext text/x-wiki [[Файл:Царскія вароты з саломкі.jpg|thumb|150пкс|Царскія вароты з саломкі.]] '''Саломапляценне'''&nbsp;— адно з самых старажытных [[Народныя рамёствы|народных рамёстваў]]. Чалавек здаўна навучыўся выкарыстоўваць салому метлюжковых. Саломапляценне характэрна для ўсіх славянскіх і земляробчых народаў. Прыёмы [[Лазапляценне|пляцення]] з [[Салома|саломы]] здаўна вядомыя многім земляробчым народам. Патрэба ў рэчах, сплеценых з гэтага даступнага матэрыялу абумовіла тое, што з пакалення ў пакаленне перадаваліся і ўдасканальваліся рамесныя і мастацкія традыцыі народнага саломапляцення&nbsp;— аднаго з самых старажытных рамёстваў чалавецтва. Выкарыстанне саломы метлюжковых раслін для вырабу прадметаў хатняга ўжытку ставіцца да таго гістарычнага перыяду калі чалавекам было асвоена земляробства. У XXI стагоддзі выкарыстанне саломы для дэкаратыўных і ўтылітарных мэтаў перажывае новы ўздым у сувязі з цікавасцю чалавецтва да экалагічнай тэматыкі. [[Файл:Belarusian_Straw_Bird.jpg|міні|злева|200пкс|Беларуская саламяная цацка.]] 1 снежня 2022 года прынята рашэнне аб уключэнні намінацыі «Саломапляценне Беларусі: мастацтва, рамяство, уменні» ў Рэпрэзентатыўны [[спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889|title= Straw weaving in Belarus, art, craft and skills|work=[[ЮНЕСКА]]|date=|accessdate=2022-12-04|lang=}}</ref> <ref>[https://blr.belta.by/culture/view/salomapljatsenne-belarusi-ukljuchana-u-spis-nemateryjalnaj-kulturnaj-spadchyny-juneska-122311-2022/ belta.by]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Саломка мастацкая|Сухута Я. М.|113}} * {{кніга|аўтар =Уладамірская В. В.|частка = |загаловак =Саломапляценне. Ілюстраваны майстар-клас|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год =2017|том = |старонкі = |старонак = 88|серыя = |isbn =978-985-11-0992-6|тыраж = }} == Спасылкі == {{commonscat}} * https://art-context.com/art/%C2%ABmagchyimascz-mecz-radzimu...%C2%BB/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250207144418/https://art-context.com/art/%C2%ABmagchyimascz-mecz-radzimu...%C2%BB/ |date=7 лютага 2025 }} * [https://dudutki.by/bel/object/1224/ Майстэрня саломапляцення] {{Салома}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы]] [[Катэгорыя:Саломапляценне| ]] 1u7hjwvng09629jizcovln29tb8oock 0 706480 5180971 4737924 2026-08-14T08:35:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180971 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Грамадскае аб'яднанне «Рэспубліканскі фонд „Халакост“» |арыгінальная назва = |выява = |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |карта = |памер карты = |альтэрнатыўны тэкст карты = |подпіс карты = |карта 2 = |абрэвіятура = |дэвіз = |папярэднік = |пераемнік = |дата ўтварэння = 1999 |дата спынення існавання = |тып = |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |мэта = |штабкватэра = [[Мінск]] |месцазнаходжанне = |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |членства = |афіцыйныя мовы = |генеральны сакратар = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = Іна Паўлаўна Герасімава |пасада_кіраўніка2 = Старшыня |імя_кіраўніка2 = Вадзім Мікалаевіч Акапян |пасада_кіраўніка3 = Старшыня |імя_кіраўніка3 = Галіна Леанідаўна Левіна |пасада_кіраўніка4 = |імя_кіраўніка4 = |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = |звязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасць супрацоўнікаў = |колькасць валанцёраў = |сайт = |заўвагі = |колішняя назва = }} '''Грамадскае аб’яднанне «Рэспубліканскі фонд „Халакост“»''' (ГА «РФ „Халакост“») — беларускае грамадскае аб’яднанне асветніцкага і дабрачыннага характару, якое рэалізуе намаганні па ўвекавечанні памяці ахвяр [[Халакост у Беларусі|Халакоста ў Беларусі]]. Мае статут рэспубліканскага аб’яднання і дзейнічае на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Фонд утвораны 2 сакавіка 1999 года удзельнікамі вайны, вучонымі і даследчыкамі, якія займаюцца вывучэннем тэмы Халакоста. У наступныя гады да арганізатараў аб’яднання далучыліся прадстаўнікі з розных гарадоў рэспублікі — настаўнікі агульнаадукацыйных школ, кіраўнікі абшчынных праграм «Урокі Халакосту», студэнты. == Структура Фонду == Вышэйшым органам ГА «РФ „Халакост“» з’яўляецца Збор яго чальцоў, які праводзіцца адзін раз у тры гады. Кіраванне — кіруючы орган РФ «Халакост». Кіраванне на чале са Старшынёй Праўлення кіруе дзейнасцю Фонда ў перыяд паміж Сходам. Старшыні Фонду: * з 1999 да 2012 года — Іна Паўлаўна Герасімава; * з 2012 да 2019 год — [[Вадзім Мікалаевіч Акапян]]<ref>''Дашкевич В.'' [https://sputnik.by/20160127/1019782720.html Предатели, праведники и невыученные уроки Холокоста]</ref>; * З 2019 года па цяперашні час — Галіна Леанідаўна Левіна. == Адукацыйная і грамадская дзейнасць == [[Файл:Museum jewish history Minsk 4a.jpg|thumb|right|280 px|Выстава «Мінскае гета» ў ​​[[Музей гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі|Музеі гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі]]]] Мэтамі РФ «Халакост» з’яўляюцца: * ушанаванне памяці ахвяр генацыду ​​яўрэйскага народа ў гады Другой сусветнай вайны, аказанне дапамогі асобам, якія пацярпелі ад пераследу нацыстаў, а таксама «[[Праведнікі сусвету Беларусі|Праведнікам сусвету Беларусі]]» і іх сем’ям. * вывучэнне гісторыі Халакоста, супраціўлення яўрэяў акупантам і іх уклад у перамогу на фронце і ў тыле; выяўленне і вывучэнне ў архівах, музеях, бібліятэках дакументаў аб Халакосце і ўвод іх у навуковы абарот; збіранне, захоўванне, вывучэнне і публікацыя дакументаў сямейных архіваў пра Халакост; падтрымка навуковых даследванняў у галіне вывучэння Халакосту. * асветніцкая работа па выяўленні і ўшанаванні памяці ахвяр генацыду яўрэйскага народа ў гады Другой сусветнай вайны, пошук новых імёнаў «Праведнікаў свету» на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Для ажыццяўлення мэт РФ «Халакост» выкарыстоўвае наступныя метады: прапаганда дзейнасці РФ «Халакост»; арганізацыя і правядзенне ў Беларусі і іншых краінах самастойна або сумесна з іншымі арганізацыямі сімпозіумаў, канферэнцый, мемарыяльных выставак, семінараў, лекцый, вывучэнне навуковай і мастацкай літаратуры, стварэнне відэафільмаў, прысвечаных гісторыі Халакоста; арганізацыя аўдыё і відэазапісу сведчанняў ахвяр і відавочцаў Халакоста, яўрэяў-партызан, падпольшчыкаў, франтавікоў; выяўленне людзей, якія выратавалі яўрэяў ад нацыстаў, запіс іх сведчанняў (або іх родных), садзейнічанне ў прысваенні выратавальнікам звання «Праведнік Свету»; садзейнічанне ў арганізацыі выкладання гісторыі Халакоста ў вышэйшых і сярэдніх навучальных установах<ref>{{Cite web |url=http://gwminsk.com/pamyatnoe-onlayn-meropriyatie-holokost-ob-etom-nelzya-zabyvat |title=Памятное онлайн-мероприятие «Холокост: об этом нельзя забывать» |access-date=22 красавіка 2022 |archive-date=9 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809110022/http://gwminsk.com/pamyatnoe-onlayn-meropriyatie-holokost-ob-etom-nelzya-zabyvat |url-status=dead }}</ref><ref>[https://spring96.org/ru/news/20123 День памяти жертв Холокоста в нынешнем году будут впервые отмечать в Беларуси]</ref><ref>[https://neg.by/novosti/otkrytj/pamyatnoe-onlajn-meropriyatie-80-let-minskomu-getto/ Памятное онлайн мероприятие «80 лет Минскому гетто»]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/imena-esche-bolee-10-belorusov-uvekovecheny-na-allee-pravednikov-narodov-mira-na-memoriale-jama-v-472107-2021/ Имена ещё более 10 белорусов увековечены на аллее Праведников народов мира на мемориале «Яма» в Минске]</ref>. У 2002 годзе пры Фондзе быў створаны «[[Музей гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі]]» з мэтай вывучэння і захавання гісторыка-культурнай спадчыны беларускіх яўрэяў. Сумесна з музеем у 2003 і 2008 годзе былі праведзены рэспубліканскія конкурсы сярод настаўнікаў, навучэнцаў, студэнтаў і выкладчыкаў на тэму: «Халакост. Гісторыя і сучаснасць. Урокі талерантнасці», у якіх удзельнічала звыш 2000 чалавек з розных гарадоў і вёсак Беларусі<ref>{{Cite web |url=http://city.mogilev.by/edu/content/view/80/7/ |title=2 Республиканский конкурс «Холокост. История и современность. Уроки толерантности» |accessdate=2011-03-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150624085834/http://city.mogilev.by/edu/content/view/80/7/ |archivedate=2015-06-24 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://shtetle.co.il/Shtetls/beshenkovichi/voronkova.html «Холокост в Бешенковичах»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810100546/http://shtetle.co.il/Shtetls/beshenkovichi/voronkova.html |date=2009-08-10 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.beljews.org/news243.html |title=«Дети и Холокост» |accessdate=2011-03-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150624100130/http://www.beljews.org/news243.html |archivedate=2015-06-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://zhlobin.gomel-region.by/ru/news/district/?id=5763 |title=31 марта, Жлобин. «Холокост. История и современность. Уроки толерантности» |accessdate=2011-03-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150624101014/http://zhlobin.gomel-region.by/ru/news/district/?id=5763 |archivedate=2015-06-24 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Яўрэйская абшчына Беларусі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] qutyrdfmx4ygpmry2or3j8ohi1vn097 0 709029 5180513 5165076 2026-08-13T13:35:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180513 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} [[Файл:Iron_sights_test.jpg|міні|Адкрыты прыцэл [[пісталет]]а.]] [[Файл:Sight_adjustment.svg|міні|Рэгуліроўка прыцэла падчас прыстрэлкі: 1 — трапленне лявей і ніжэй за кропку прыцэльвання; 2 — мушку (пазначана сінім) трэба зрушыць лявей і ніжэй ці цэлік - правей і вышэй; 3 — трапленне і кропка прыцэльвання супадаюць]] '''Прыцэл'''<ref name="автоссылка1">{{Крыніцы/БіЕ|Прицел}}</ref> — прыстасаванне, ужыванае для навядзення [[Зброя|зброі]] на мэту<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{Крыніцы/БіЕ|Прицел|[[Якимович, Алексей Александрович|Якимович А. А.]]}}</ref> (мішэнь, жывую сілу, умацаванні, узбраенне, ваенную тэхніку і г.д.) і яе паражэння. У агнястрэльнай [[Стралковая зброя|стралковай]] (ды іншай зброі), у залежнасці ад умоў выкарыстання, выкарыстоўваюцца розныя прыцэльныя прыстасаванні: простыя прыцэлы (з «мушкай» і цэлікам), [[Оптыка|аптычныя]] прыцэлы з групамі [[Лінза|лінз]] і прыцэлы на аснове лазернай падсветкі цэлі. Самымі распаўсюджанымі з'яўляюцца ўсталяваная на канцы ствала "'''мушка'''" (часамі з агароджай у выглядзе кола) і '''цэлік'''. Працэс прывядзення "прыцэла" да рабочага становішча для канкрэтнага стралка называецца "прыстрэлкай", аднак прыстрэлка магчыма толькі ў выпадку рэгулюемых прыцэльных прыстасаванняў. == Класіфікацыя == У розных дзяржавах маецца розная класіфікацыя прыцэлаў, і яны класіфікуюцца па наступных параметрах: ; па тыпе навядзення : ; па месцы размешчання : {{Калонкі|3}} * [[Пісталет]]ны прыцэл * Вінтовачны прыцэл * [[Кулямёт]]ны прыцэл * Гарматны прыцэл * Артылерыйскі прыцэл * Авіяцыйны прыцэл * Танкавы прыцэл * [[Нашлёмны прыцэл]] ([[нашлёмны мэтапаказальнік]]) * і гэтак далей. {{Канец кал}} ; гарматныя : * высоўны прыцэл<ref name="автоссылка1">{{Крыніцы/БіЕ|Прицел}}</ref> * прыстаўны прыцэл<ref name="автоссылка1" /> == Адкрыты прыцэл == [[Файл:Rifle,_bolt-action_(AM_1962.132-14).jpg|міні|240x240пкс|Задняя стойка вінтовачнага прыцэла са шкалой адлегласцей і хамуцікам.]] Просты, ці адкрыты прыцэл, складаецца з размешчаных на зброі прыцэла з '''прораззю''' і мушкі. Ужываючы '''просты''' ці '''адкрыты прыцэл''', стралок дамагаецца размяшчэння на адной лініі, называнай прыцэльнай (лінія прыцэльвання), трох аб'ектаў: мэты, мушкі і цэліка. Паколькі па законах оптыкі немагчыма адначасова трымаць у фокусе адразу тры аб'екты, размешчаныя на розных адлегласцях ад вока, ён акамадуе вочы на кропку, якую знаходзіцца на адрэзку мушка—цэлік і якая дзеліць гэты адрэзак у суадносінах прыблізна 2:1. Гэтым ён дамагаецца прыблізна роўнай выразнасці назірання і мушкі і цэліка. Мэта пры гэтым бачная расплывіста. === Экспрэс === Разнавіднасць адкрытага прыцэла для палявання на небяспечных для жыцця стралка жывёл, забяспечвае хутчэйшае навядзенне. Мае V-падобную проразь цэліка і вялікую мушку з кропкай яркага колеру, якую ў момант прыцэльвання «укладваюць» у проразь. Па прычыне вялікай мушкі навядзенне на мэту далей 200 метраў абцяжаранае, і таму гэты прыцэл не выкарыстоўваецца ў [[Зброя|баявой зброі]]. == Апертурны прыцэл (закрыты) == [[Файл:M16_rifle_correct_sight_alignment_FM_3-22.9_(23-9)_Fig_4-17.png|справа|міні|101x101пкс|Апертурны прыцэл]] [[Файл:Target_sight_pictures.svg|злева|міні|200x200пкс|Віды апертурнага прыцэла]] [[Файл:Visierlinie.jpg|злева|міні|180x180пкс|Апертурны (ці закрыты) прыцэл [[Heckler & Koch MP5|HK MP5]] кальцавога тыпу]] [[Файл:Rear_aperture_sight.jpg|міні|Дыяптрычны прыцэл на спартыўнай вінтоўцы {{Не перакладзена 4|CZ 452}}]] Існуе некалькі відаў падобных прыцэлаў, канструктыўна аб'яднаных цэлікам у выглядзе дыска, размешчанага у непасрэднай блізкасці ад вачэй стралка, з адтулінай-апертурай.<ref name="Разновидности и опыт применения апертурных прицелов">{{Cite web |url=http://www.gun-magazine.ru/art.php?page=60818 |title=Марин Милчев. «Разновидности и опыт применения апертурных прицелов» |access-date=23 мая 2022 |archive-date=22 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022063254/http://www.gun-magazine.ru/art.php?page=60818 |url-status=dead }}</ref> '''Кальцавы''' — c гэтым прыцэлам стралок непасрэдна глядзіць праз апертуру на мушку, сумяшчаючы яе з мэтай і інстынктыўна выраўніваючы лінію прыцэльвання адносна светлай плямы, праецыруемай з дапамогай апертуры на вока. Гэты тып прыцэлу шмат у чым пераважвае адкрыты: вышэй хуткасць прыцэльвання за кошт спрашчэння працэдуры сумяшчэння мушкі з цэлікам (вока інтуітыўна знаходзіць пазіцыю, у якой пянёк мушкі сумяшчаецца з сярэдзінай кальца), вялікая прыцэльная лінія забяспечвае вышэйшую дакладнасць (цэлік адкрытага прыцэла павінен знаходзіцца ад вока стралка на істотнай адлегласці, інакш падчас прыцэльвання ён расплывацца, што прымушае зрушваць яго наперад, ахвяруючы даўжынёй прыцэльнай лініі, — кольца ж, наадварот, павінна быць размешчана ў непасрэднай блізкасцi ад вока, таму у зброі з кальцавым прыцэлам і атрымліваецца даўжэйшая прыцэльная лінія), зручнейшы ў навядзенні пры недахопе асвятлення; недахопы гэтага прыцэла палягаюць ў тым, што цэлік часткова перакрывае зрокавае поле, час пераводу прыцэла з адной мэты на іншую часта вышэйшы, акрамя таго, дадзены тып прыцэла схільны засмечвацца. Часам дадзены тып прыцэла называюць «дыяптрычным», — насамрэч такое азначэнне памылковае па прычыне цалкам інакшага аптычнага прынцыпу, выкарыстанага ў сапраўдных дыяптрычных прыцэлах. '''Ghost Ring''' — разнавіднасць кальцавога прыцэла для выкарыстання ў гладкаствольнай зброі, характарызуецца вельмі вялікай апертурай і тонкім вобадам цэліка. Забяспечвае найхутчэйшае навядзенне за кошт некаторай страты дакладнасці, што не з'яўляецца крытычным момантам у дадзеным тыпе зброі. '''Дыяптрычны''' — асаблівая разнавіднасць апертурного прыцэла. У гэтым варыянце цэлік цалкам перекрывае агляд воку спераду, а сама апертура вельмі малого дыяметра (з чалавечую зрэнку) працуе як [[камера-абскура]], праецыруючы выяву на зрэнку стралка з большай кантраснасцю. Гэты тып прыцэла дае найвышэйшую дакладнасць з усіх магчымых механічных прыцэльных прыстасаванняў, расплатай за гэтае служыць вялікі час прыцэльвання і цяжкасці з навядзеннем ва ўмовах змяркання й ночы, менавіта па гэтых прычынах гэты від прыцэла стаіць практычна толькі на вінтоўках для мэтавай страляніны на вялікія адлегласці, а таксама патрабуе асабліва правільнага спосабу прыцэльвання. == Аптычны прыцэл == [[Файл:Pilad_setka.jpg|міні|Прыцэльная сетка аптычнага прыцэла ПСО-1]] Аптычны прыцэл — [[Аптычныя прылады|аптычны прыбор]], прызначаны для дакладнай наводкі зброі на мэту. Можа быць таксама выкарыстаны для назірання за мясцовасцю і для вызначэння адлегласцей да прадметаў (у выпадку, калі вядомыя іх памеры). Становіць сабой зрокавую трубу з размешчанай ў поле зроку прыцэльнай маркай. == Каліматарны прыцэл == [[Файл:Mark_III_free_gun_reflector_sight_mk_9_variant_reflex_sight_animation.gif|міні|200x200пкс|Від стралка турэлі скрозь каліматарны прыцэл Mark III, выпушчаны ў 1943 годзе, выкарыстоўваўся ў авіяцыі, для армейскіх і марскіх гармат.]] [[Файл:Saiga_pkas_on.jpg|міні|Сучасныя каліматарныя прыцэлы маюць паўпразрыстую лінзу, скрозь якую стралок назірае мэту, і яна ж адбівае у яго вочы выяву прыцэльнай меткі]] '''Каліматарныя прыцэлы''' — сістэмы, выкарыстоўваючыя каліматар для пабудовы выявы прыцэльнай меткі, спраецыраванай у бясконцасць. Выпраменьванне ад крыніцы святла ў прыцэле адбіваецца [[лінза]]й каліматара ў [[вока]] наглядальніка паралельнай плынню святла. У выніку зрэнка наглядальніка не обавязаная знаходзіцца на аптычнай восі прыцэла, дастаткова, каб яна знаходзілася у межах праекцыі лінзы прыцэла ўздоўж гэтай восі. Пры папярочных перамяшчэннях вока прыцэльная метка з пункту гледжання назіральніка перасоўваецца па лінзе прыцэла, застаючыся на кропцы прыцэльвання незалежна ад палажэння вока наглядальніка адносна прыцэла. Пры выхадзе зрэнкі наглядальніка за межы праекцыі лінзы прыцэльная метка «хаваецца» за яе краем. Каліматарны прыцэл забяспечвае высокую хуткасць прыцэльвання — прыкладна ў 2—3 разы вышэй, чым традыцыйныя адкрытыя прыцэлы, бо падчас прыцэльвання трэба сумяшчаць усяго дзве кропкі — святлівую метку, якую бачна цераз [[акуляр]], і саму мэту, пры гэтым вока акамадуецца на адлегласць да мэты (у механічных прыцэлах — звычайна на мушку, а цэлік і мэта бачныя не ў фокусе). Каліматарныя прыцэлы падзяляюцца на адкрытыя і закрытыя. Першапачаткова закрытымі называлі прыцэлы, якія не мелі празрыстай лінзы, а толькі праецырвалі ў вока стралка прыцэльную метку. Мэта ў акуляры не выяўлялася, прыцэльванне ажыццяўлалася бінакулярна падчас назірання адным вокам прыцэльнай меткі, а іншым — мэты, але ў мозгу стралка адбывалася характэрнае для бінакулярнага зроку сумяшчэнне выяў ад абаіх вачэй. У сучаснасці такія прыцэлы практычна выйшлі з ужытку. Іншы, прайшоўшы выпрабаванне часам тып прыцэлаў мае паўпразрыстую лінзу, скрозь якую стралок назірае мэту; пры гэтым лінза адбівае у бок вока выяву прыцэльнай меткі. Па ужыванай да сярэдзіны XX веку класіфікацыі ўсе такія прыцэлы лічыліся адкрытымі. Па ўмоўным раздзяленні, што склалася напрыканцы XX ст., каліматары, у якіх крыніца асвятлення, што фармуе метку, схаваная ў герметычным (звычайна цыліндрычным) корпусе, сталі адносіцьда закрытага тыпу.<ref>{{Cite web |url=https://opticstrade.com/files/articles/vse_o_kollimatorah/collimator-03.jpg |title=Фото закрытого прицела |access-date=23 мая 2022 |archive-date=26 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326160444/https://opticstrade.com/files/articles/vse_o_kollimatorah/collimator-03.jpg |url-status=dead }}</ref> Адкрыты каліматарны прыцэл, наадварот, мае адкрыта умантаваную ў фундамент прыцэла крыніцу святла і толькі адну, пярэднюю, лінзу ў аправе.<ref>[http://www.zosoptic.ru/_files/fckuploads/Image/riflescope-hq434_4.jpg Фото открытого прицела]</ref> Адкрытыя каліматарныя прыцэлы даюць стралку лепшы агляд, менш закрываючы корпусам поле зроку навокал мэты. Але, у адрозненне ад закрытых, адкрытыя каліматары менш ўстойлівыя да ўмоў надвор'я: ападкі, што трапляюць на ўнутраную паверхню лінзы, могуць значна сказіць прыцэльную марку, а бруд — забіць акно фармуючай марку крыніцы святла ў фундаменце прыцэла. Часта каліматар усталёўваецца на зброю ў пары з магніфікатарам — аптычным прыборам, аналагічным аптычнаму прыцэлу з невялікім павелічэннем, але без прыцэльнай сеткі, замест якой используется метка каліматара. Каліматар і магніфікатар размяшчаюць на адной восі. Звычайна на ваеннай зброі з каліматарам захоўваюцца і традыцыйныя механічныя прыцэльныя прыстасаванні, да таго ж мушку і апертурны цэлік выконваюць складнымі, гэтак, што ў паднятым стане лінія прыцэльвання механічнага прыцэльнага прыстасавання супадае з лініяй каліматарнага прыцэла — гэта называется ''co-witness'' і забяспечвае магчымасць выкарыстання механічнага прыцэла пры выхадзе каліматара з ладу. У іншым выпадку каліматар проста ўсталёўваецца гэтак, што ён не закрывае механічныя прыцэльныя прыстасаванні — звычайна гэтак робяць на зброі з адкрытым прыцэлам. З часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і да сучаснасці каліматарныя прыцэлы — асноўныя прыцэлы паветранай страляніны для знішчальнікаў, штурмавікоў і бамбардыроўшчыкаў з нерухома усталяванай зброяй і ў паўаўтаматычных прыцэлах рухавых стралковых установак штурмавікоў і бамбардзіроўшчыкаў. Больш складаны варыянт каліматарнага прыцэла — ІЛШ (індыкатар на лабавым шкле), ужываны ў авіяцыі. Ён здатны выяўляць як палётную, так і тактычную інфармацыю. Прыцэльныя маркі для страляніны з розных відаў зброі будуюцца з улікам неабходных паправак і апярэджання, на аснове разлікаў бартавой ЭВМ па дадзеных бартавых аглядна-прыцэльных сістэм, улічваючы [[Балістыка|балістыку]] боепрыпасаў, адлегласць да мэты і ўзаемнае перамяшчэнне стралка і мішэні. == Галаграфічны прыцэл == [[Галаграфія|Галаграфічны]] прыцэл (каліматар) адносіцца да прыцэлаў адкрытага тыпу, таму стралку не даводзіцца падчас прыцэльвання заплюшчваць другое вока. Вялікае поле агляду дазваляе стралку карыстацца перыферычным зрокам і вокамгненна рэагаваць на пагрозу, што раптам з'явілася. Галаграма фарміруе выяву прыцэльнай маркі і выконвае функцыі асферычнага адбівальніка, як лінза ў звычайным каліматарным прыцэле. Галаграфічны асферычны адбівальнік забяспечвае істотна меншыя, чым звычайная сферычная тонкая лінза, паралактычныя памылкі, дазваляе зрабіць прыцэл вельмі кампактным. Звычайна ГП шмат даражэйшы за сваіх каліматарных адпаведнікаў, бо галаграма робіцца у выніку дарагога і складанага тэхналагічнага працэсу. Пры непрытрымліванні тэхнічных патрабаванняў галаграма можа скажаць і раскладаць у [[спектр]] яркія аб'екты, што назіраюцца цераз яе. Трэба адзначыць, што хуткасць прыцэльвання з галаграфічным прыцэлам значна вышэйшая, чымсці з закрытым каліматарным ці аптычным прыцэламі, таму яго часта ўжываюць для страляніны па рухомых мішэнях. == Лазерны мэтапаказальнік == Лазерны паказальнік (ЛМП) стварае [[лазер]]ны прамень невялікай магутнасці, кіраваны ў бок непрыяцеля і ствараючы светлавую метку ў кропцы меркаванага пападання. Такі метад прыцэльвання дазваляе пазіраць толькі непасрэдна на мэту, а таксама весці агонь з любого палажэння. Тым самым час прыцэльвання скарачаецца да мінімуму, аднак светлавая метка выдае факт прыцэльвання і, часткова, месцазнаходжанне стралка (насамрэч, як правіла, метка сучаснага лазернага прыцэла не бачная простым вокам, а толькі цераз спецыяльную лёгкую оптыку, усталяваную на зброі; лазерныя прыцэлы з меткай у бачным дыяпазоне выкарыстоўваюцца у асноўным у кіно, а таксама некаторымі паліцэйскімі падраздзяленнямі для бліжняга бою). Падчас дзеянняў у складзе групы можна пераблытаць меткі ад ЛМП, ўсталяваных на зброі розных байцоў. Подобных памылак можна пазбегнуць, ужываючы ЛМП з плямамі розных колераў, але толькі пры дзеяннях у складзе малых груп. Ужываюцца ЛЦУ з промнямі чырвонага, сіняга і зялёнага колераў. Аднак промні розных колераў па-рознаму «паводзяцца» падчас розных умовах надвор'я. Лазерны мэтапаказальнік можа выпраменьваць у бачным дыяпазоне ці ў нябачным простаму воку тнфрачырвоным для выкарыстання з прыладай начнога зроку. Падчас выкарыстання ЛМП неабходна ўлічваць, што [[снарад]], у адрозненне ад лазернага промня, рушыць не па просталінейнай траекторыі. Чым большая адлегласць да мэты, тым далей снарад адхіляецца ад просталінейнай траекторыі. Паколькі вось ствала не супадае з воссю лазернага выпраменьвальніка, падсвечваемая кропка на мэце не супадае з кропкай меркаванага пападання нават пры ўмове прамалінейнага руху снарада. === Дальнамеры === [[Лазер]]ны дальнамер — прылада, якая складаецца з імпульснага лазера і дэтэктара выпраменьвання. Вымяраючы час, якое затрачвае прамень на шлях да адбівальніка і адваротна і ведаючы значэнне [[Скорасць святла|скорасці святла]], можна разлічыць адлегласць між лазерам і адбіваючым аб'ектам. Лазерны дальнамер — найпрасцейшы варыянт лідара. Велічыню адлегласці да мэты можна выкаростоўваць для навядзення зброі, напрыклад танкавай гарматы. == Аптычныя і оптыка-электронныя прыцэлы і прыцэльныя комплексы == Сістэмы такога тыпа дастаткова дарагія, таму ўжываюцца рэдка, у асноўным у штурмавых комплексах. Оптыка-электронныя прыцэлы шмат у чым падобныя да галаграфічных прыцэлаў. Стралок пазірае на мэту цераз шкло з меткай, якая уключаецца у выніку подсветки выпраменьваннем, параметры якога адпавядаюць ужытым пры стварэнні малюнка. Арыентуючыся на вобласць, што свеціцца, стралок можа прыцэльвацца і весці агонь з павышанай дакладнасцю, не марнуючы лішні час на навядзенне. Зручнасць выкарыстання подобных прылад заключаецца ў адсутнасці неабходнасці папярэдней пробнай страляніны. Кропка фіксацыі на мэце стабільная, што дазваляе мяняць лінзу на іншую, лепш прыдатную пад бягучую сітуацыю. Мяняць яе даводзіцца для змянення формы прыцэльнай маркі.<ref>{{Cite web|url=http://sezonoxoti.ru/node/3475|title=Электронно-оптические прицелы - sezonoxoti.ru|publisher=sezonoxoti.ru|accessdate=2016-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819162321/http://sezonoxoti.ru/node/3475|archivedate=19 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref> Прыцэл улучае жорстка прымацаваны да зброі корпус, аптычную сістэму з жорстка прымацаваным да корпуса аб'ектывам, прыцэльную сетку, каардынатна-адчувальны прыёмник аптычнага выпраменьвання, відэакантрольную прыладу й акуляр. У факальнай плоскасці аб'ектыва размешчана прыцэльная сетка, жорстка прымацаваная да корпуса. Аптычная сістэма змяшчае размешчаную між факальнай плоскасцю аб'ектыва і каардынатна-адчувальным прыёмником аптычнага выпраменьвання двухкампанентную сістэму пераносу выявы. Першы кампанент жорстка замацаваны на корпусе, а другі кампанент сістэмы пераносу выявы, каардынатна-адчувальны прыёмник аптычнага выпраменьвання, відэакантрольная прылада і акуляр з агульным каэфіцыентам павелічэння, роўным адзінцы, жорстка прымацаваныя адзін да аднаго і ўсталяваныя ў корпусе оптыка-электроннага прыцэла з магчымасцю абароны ад ударных нагрузак пры аддачы.<ref>{{Cite web|url=http://www.findpatent.ru/patent/234/2349860.html|title=Оптико-электронный прицел|publisher=www.findpatent.ru|accessdate=2016-07-26}}</ref> == Фотагалерэя == <gallery> Файл:USMC_checking_rifle.JPEG|Адкрыты прыцэл M70 Zastava c сектарным прыцэлам. Файл:RK_62_MILES_2002.JPG|[[Valmet Rk 62]] з кальцавым прыцэлам. Файл:Estonian Soldier DM-SD-02-00619.jpg|Кальцавы прыцэл. Цэлік перакідной, L-вобразны. Файл:Thompson lyman sight.jpg|Камбінаваны цэлік — фіксавальны з V-вобразнай прораззю і адкідны ўверх рэгулюймы цэлік. Файл:M14JonProneH.jpeg|Регулируемый кальцавы цэлік [[M14 (автоматическая винтовка)|вінтоўкі M14]] на задняй часці ствольнай каробкі і мушка ў намушніку на ствале каля дула Файл:76.2 mm divisional gun M1902-30 sh3.jpg|Прыцэл 76-мм дывізіённай пушкі ўзору 1902/30 гадоў. Прыцэльныя прыстасаванні прылады складаюцца з нармалізаванага прыцэла і [[Панорама Герца|панарамы сістэмы Герца]] Файл:Bundesarchiv Bild 101I-554-0865-08A, Nordafrika, Tunesien, Richten einer Kanone.jpg|Прыцэл цяжкай пушкі-гаўбіцы 17&nbsp;cm K.Mrs.Laf </gallery> {{Зноскі}} * [https://web.archive.org/web/20090629175226/http://www.opticstrade.com/default.aspx?page=8&news=46 Принцип действия и виды коллиматорных прицелов] * «Аптычныя прыцэлы — уступ» — сціслая гісторыя, прынцып работы, тыпы і рэкамендацыі па выбару аптычных прыцэлаў * [http://www.sniper.ru/news/photos/1782.jpg Каліматарны прыцэл адкрытага тыпу] * Курс лекцый «Бартавыя Інфармацыйныя Сістэмы»: Глава 6 «ІНДЫКАЦЫЯ НА ЛАБАВЫМ ШКЛЕ» * [http://www.popmech.ru/article/5208-ekran-v-polneba/ «Экран в полнеба»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610070006/http://www.popmech.ru/article/5208-ekran-v-polneba/ |date=10 чэрвеня 2012 }} артыкул часопіса «Популярная Механика» * [http://www.shooting-ua.com/force_shooting/practice_book_38.htm Кудряшов А. «Оптический прицел на гладкоствольным ружье»]. * [http://www.nastavleniya.ru/OO/oo5.html Прицельные приспособления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220523074500/http://nastavleniya.ru/OO/oo5.html |date=23 мая 2022 }}. [[Катэгорыя:Прынцыпы працы агнястрэльнай зброі]] o3lb7b0ckyh08bcz5d8dsw67ngilgn4 10 709837 5180671 4135028 2026-08-13T19:14:12Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180671 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Electronic Entertainment Expo | state = autocollapse | клас_спісаў = hlist | загаловак = [[Electronic Entertainment Expo]] | выява = [[Файл:E3 new logo.svg|100px]] | загаловак1 = Гады правядзення | спіс1 = * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 1995|1995|en|E3 1995}} * [[Electronic Entertainment Expo 1996|1996]] * [[Electronic Entertainment Expo 1997|1997]] * [[Electronic Entertainment Expo 1998|1998]] * [[Electronic Entertainment Expo 1999|1999]] * [[Electronic Entertainment Expo 2001|2001]] * [[Electronic Entertainment Expo 2002|2002]] * [[Electronic Entertainment Expo 2003|2003]] * [[Electronic Entertainment Expo 2004|2004]] * [[Electronic Entertainment Expo 2005|2005]] * [[Electronic Entertainment Expo 2006|2006]] * [[Electronic Entertainment Expo 2007|2007]] * [[Electronic Entertainment Expo 2008|2008]] * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2009|2009|en|E3 2009}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2010|2010|en|E3 2010}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2011|2011|en|E3 2011}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2012|2012|en|E3 2012}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2013|2013|en|E3 2013}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2014|2014|en|E3 2014}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2015|2015|en|E3 2015}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2016|2016|en|E3 2016}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2017|2017|en|E3 2017}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2018|2018|en|E3 2018}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2019|2019|en|E3 2019}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2020|2020|en|E3 2020}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2021|2021|en|E3 2021}} * {{Не перакладзена 5|Electronic Entertainment Expo 2023|2023|en|E3 2023}} | загаловак2 = Звязаныя артыкулы | спіс2 = * {{Не перакладзена 5|Entertainment Software Association|Entertainment Software Association|en|Entertainment Software Association}} * {{Не перакладзена 5|Los Angeles Convention Center|Los Angeles Convention Center|en|Los Angeles Convention Center}} }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Камп’ютарныя гульні]] </noinclude> 6j4ycqixfnjv57iq7gs78ig1eate988 0 717896 5180437 4195695 2026-08-13T12:27:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180437 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Прудок (значэнні)}} '''Прудок''' — [[гарадзішча]] [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] (І тыс. да н.э.) і перыяду [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] (ХІІ—ХІІІ стст.)<ref name=":0">Прудок, городище // // Гомель. Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Минск. : БелСЭ им. П. Бровки, 1991. — С. 392.</ref>. Знаходзіцца ў частцы мікрараёна [[Стары Аэрадром (Гомель)|Стары Аэрадром]], прыналежнага да [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначнага раёна]] [[Гомель|Гомеля]]<ref>Супастаўлена паводле: Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 14-15.</ref>. Размешчана каля палаца лёгкай атлетыкі на высокай тэрасе правага берага ракі [[Сож]] (карэнны бераг)<ref name=":0" />. Назву атрымала ад блізкасці да былой вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]]. У 1880-я гг. трапіла ў поле ўвагі [[Археалогія|археолага]]-аматара [[Міхаіл Мацвеевіч Філонаў|М. М. Філонава]]. Дылетанцкі характар праведзеных ім раскопак негатыўным чынам адбіўся на стане археалагічнага помніка. Выяўленыя ўпрыгожанні (буршытнавыя пацеркі, срэбныя колцы) не атрыбутаваліся<ref>[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news1033.html Глушаков, Ю. «На Забег идешь обутым, а с Забега — босиком» // Правда Гомель. Новостной портал.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220928070042/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news1033.html |date=28 верасня 2022 }} — 24.01.2008. Аўтар памылкова называе археолага-аматара ''Філімонавым''.</ref>. Першым з прафесійных археолагаў ім зацікавіўся [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]] (1910). Традыцыйна для таго часу называў помнік «гарадком», адзначыў яго кепскую захаванасць («цяпер разараны»)<ref>Романов, Е. Археологический очерк Гомельского уезда / Е. Романов // Записки Северо-Западного отдела Императорского Русского географического общества. — Вильна : тип. А. Г. Сыркина, 1910. — Кн. 1. — С. 110.</ref>. Абследаванні тут праводзілі ў 1936 г. [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|А. М. Ляўданскі]] і [[Аляксандр Дзмітрыевіч Каваленя|А. Д. Каваленя]], а ў 1980 г. — [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. А. Макушнікаў]]<ref name=":0" />. Мяркуецца, што гарадзішча займала мыс памерамі 1000×500 м, было ўмацавана валам і ровам. Культурны слой складаў каля 0,5 м. Знойдзеная ляпная і ганчарная кераміка захоўвалася ў [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]]<ref name=":0" />. Пасяленне старажытнага часу адносяць да носьбітаў [[Мілаградская культура|мілаградскай археалагічнай культуры]]<ref>Лошенков, М. И. Городища милоградской культуры на территории Беларуси / М. И. Лошенков. — Минск : Минская фабрика цветной печати, 2011. — С. 12-13.</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Гарадзішчы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Мілаградская культура]] [[Катэгорыя:Славутасці Гомеля]] [[Катэгорыя:Жалезны век на Беларусі]] 5m75h3ekv4tt4m6do7v34rf2yvxwfbf 0 718563 5181023 5016689 2026-08-14T11:12:21Z 5181023 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя |Назва = Запарожская АЭС }} '''Запарожская АЭС''' (ЗАЭС; {{Lang-uk|Запорізька АЕС}}) — [[атамная электрастанцыя]], размешчаная ў стэпавай зоне на беразе [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскага вадасховішча]] ў [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ў горадзе [[Энэргадар]]. Гэта самая буйная электрастанцыя ў [[Еўропа|Еўропе]]. З 1996 года Запарожская АЭС з’яўляецца адасобленым падраздзяленнем Нацыянальнай атамнай энергагенеравальнай кампаніі «Энергаатам»{{Sfn|Запорожская АЭС|2004|с=3}}. У сакавіку 2022 года ў ходзе [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] была акупаваная расійскімі сіламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2022/03/1419202|title=Запорожская атомная электростанция: сообщение МАГАТЭ|website=Новости ООН|date=2022-03-04|archive-date=2022-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410072512/https://news.un.org/ru/story/2022/03/1419202|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца на беразе [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскага вадасховішча]]. За 5 км ад [[Энэргадар]]а, за 10 км ад Каменкі, за 67 км ад Васільеўкі, на процілеглым беразе вадасховішча знаходзяцца гарады [[Нікапаль]] і [[Марганец]]. == Гісторыя == [[Файл:Zaporozhje_AES.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Zaporozhje_AES.jpg/220px-Zaporozhje_AES.jpg|злева|міні|У 2011 годзе.]] [[Файл:Энергодар_-_станция.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_-_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F.jpg/220px-%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_-_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F.jpg|злева|міні|Першы і другі энергаблокі.]] Рашэнне аб будаўніцтве ЗАЭС па ўніфікаваным праекце атамных электрастанцый з рэактарамі тыпу ВВЭР-1000 было прынята [[Савет Міністраў СССР|Саветам Міністраў СССР]] у 1977 годзе. У 1979 годзе пачалося будаўніцтва Запарожскай АЭС, што дало наймагутны імпульс эканамічнаму развіццю рэгіёна. У 1980 годзе зацверджаны тэхнічны праект будаўніцтва першай чаргі Запарожскай АЭС у складзе 4-х энергаблокаў. У 1981 годзе пачалося паэтапнае збудаванне [[энергаблок]]аў станцыі. На працягу 1984—1987 гадоў былі ўведзены ў эксплуатацыю чатыры энергаблокі, у 1988 годзе быў прыняты праект пашырэння станцыі, які прадугледжваў будаўніцтва яшчэ двух энергаблокаў з аналагічнымі рэактарамі<ref>{{Cite web|url=https://www.npp.zp.ua/ru/about-us/history|title=История {{!}} ЗАЭС|website=www.npp.zp.ua|access-date=1 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202233333/https://www.npp.zp.ua/ru/about-us/history|archive-date=2 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 1989 года быў падлучаны да сеткі энергаблок № 5. Пуск шостага энергаблока планаваўся ў 1990 годзе і ён быў практычна гатовы да здачы. Але з-за абвешчанага мараторыя на будаўніцтва і ўвод новых магутнасцяў АЭС ва Украіне яго не паспелі пусціць у намечаны тэрмін, і будаўніцтва блока было спынена да 1993 года, калі мараторый быў адменены. З моманту ўводу ў эксплуатацыю шостага блока ў 1996 годзе Запарожская атамная станцыя стала найбуйнейшай атамнай станцыяй у Еўропе і трэцяй у свеце<ref>{{Cite web|url=https://www.npp.zp.ua/ru/node/3006|title=Шестой энергоблок Запорожской АЭС отмечает 25-летний юбилей {{!}} ЗАЭС|website=www.npp.zp.ua|access-date=1 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202231629/https://www.npp.zp.ua/ru/node/3006|archive-date=2 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. У 2002 годзе ўведзена ў эксплуатацыю інфармацыйна-вымяральная сістэма «Кальцо», якая ажыццяўляе ў аўтаматычным рэжыме бесперапынны кантроль радыяцыйнага стану ў зоне назірання вакол АЭС. Па выніках 2009 года [[МАГАТЭ]] прызнала, што Запарожская АЭС цалкам адказвае патрабаванням. Па стане на пачатак 2014 года на станцыі працавала больш за 11,5 тысяч чалавек. 29 сакавіка 2015 года ў 11:40 Запарожская АЭС стала першай у свеце станцыяй, якая выпрацавала больш {{Nobr|1 трлн кВт·ч}} электраэнергіі з дня ўвядзення ў эксплуатацыю першага энергаблока<ref name="Запорожская АЭС выработала 1 трлн кВтч электроэнергии">{{Cite web|url=http://economics.lb.ua/state/2015/03/29/300165_zaporozhskaya_aes_virabotala_1_trln.html|title=Запорожская АЭС выработала 1 трлн кВтч электроэнергии|archive-date=2015-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150401012838/http://economics.lb.ua/state/2015/03/29/300165_zaporozhskaya_aes_virabotala_1_trln.html|url-status=live}}</ref>. У лютым 2016 года на ЗАЭС паступіла першая партыя паліва вытворчасці Westinghouse Electric, якая была загружана ў энергаблок № 5 замест праектных зборак вытворчасці кампаніі ЦВЭЛ ([[Расія]]). Забеспячэнне працы змяшанай актыўнай зоны рэактара патрабуе мадэрнізацыі сістэм унутрырэактарнага кантролю, забяспечыць якую прыцягнута НВА «Импульс»<ref>{{Cite web|url=http://archive.energoatom.kiev.ua/en/press/nngc/45395-_palivn_zbrki_westinghouse_zavantajen_v_energoblok__yuuaes/|title=83 топливные сборки Westinghouse загружены в энергоблок №3 ЮУАЭС|website=archive.energoatom.kiev.ua|archive-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202233333/http://archive.energoatom.kiev.ua/en/press/nngc/45395-_palivn_zbrki_westinghouse_zavantajen_v_energoblok__yuuaes/|url-status=live}}</ref>. 2 снежня 2021 года Запарожская АЭС упершыню за сваю гісторыю выйшла на 100 % устаноўленай магутнасці ў 6040 МВт<ref>{{Cite web|url=https://biz.liga.net/ekonomika/tek/novosti/zaporojskaya-aes-vpervye-za-svoyu-37-letnyuyu-istoriyu-vyshla-na-100-moschnosti|title=Запорожская АЭС впервые за свою 37-летнюю историю вышла на 100% мощности|website=LIGA|archive-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202132346/https://biz.liga.net/ekonomika/tek/novosti/zaporojskaya-aes-vpervye-za-svoyu-37-letnyuyu-istoriyu-vyshla-na-100-moschnosti|url-status=live}}</ref>. 22 снежня 2021 года Запарожская АЭС ўстанавіла абсалютны рэкорд магутнасці ў 6140 МВт<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://focus.ua/economics/501378-dve-ukrainskie-aes-zarabotali-na-moshchnostyah-vyshe-ustanovlennyh|title=Две украинские АЭС заработали на мощностях, выше установленных|website=ФОКУС|date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222131430/https://focus.ua/economics/501378-dve-ukrainskie-aes-zarabotali-na-moshchnostyah-vyshe-ustanovlennyh|url-status=live}}</ref>. 4 сакавіка 2022 года ў ходзе [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] станцыя была захоплена расійскімі войскамі<ref name=":0"/><ref name="update11">{{Cite web|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-11-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 11 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-04|lang=en|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402201839/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-11-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|url-status=live}}</ref>. 18 мая 2022 года віцэ-прэм’ер Расіі Марат Хуснулін заявіў, што калі энергасістэма Украіны не будзе гатовая прымаць электраэнергію з Запарожскай АЭС і плаціць за яе грошы, гэта станцыя будзе працаваць на Расію, у якой не будзе турботы «куды прадаць электраэнегію»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/05/18/vitse-premier-rf-husnullin-zaporozhskaya-aes-budet-rabotat-na-rossiyu-i-postavlyat-elektrichestvo-v-ukrainu-za-dengi|title=Вице-премьер РФ Хуснуллин: Запорожская АЭС будет работать на Россию и поставлять электричество в Украину за деньги|website=Meduza|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518183158/https://meduza.io/news/2022/05/18/vitse-premier-rf-husnullin-zaporozhskaya-aes-budet-rabotat-na-rossiyu-i-postavlyat-elektrichestvo-v-ukrainu-za-dengi|url-status=live}}</ref>. На пачатку жніўня [[The New York Times]] заявілі, што расійская [[артылерыя]] абстрэльвае ўкраінскія войскі, прыкрываючыся Запарожскай АЭС<ref>{{Cite news|website=The New York Times|title=Using Nuclear Reactors for Cover, Russians Lob Rockets at Ukrainians|url=https://www.nytimes.com/2022/08/01/world/europe/ukraine-south-counteroffensive-nuclear.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/08/01/the-new-york-times-rossiyskaya-artilleriya-obstrelivaet-ukrainskie-voyska-prikryvayas-zaporozhskoy-aes-ved-po-ney-nelzya-vesti-otvetnyy-ogon|title=The New York Times: российская артиллерия обстреливает украинские войска, прикрываясь Запорожской АЭС — ведь по ней нельзя вести ответный огонь|website=Meduza}}</ref>. Да 13 жніўня, па паведамленнях ад мясцовага персаналу, сітуацыя на электрастанцыі наблізілася да крытычнай. Паведамлялася аб выкраданнях людзей і забойстве супрацоўніка АЭС расійскімі ваеннымі<ref name="близька до Фукусіми">{{Cite news|website=BBC News Україна|title="Ситуація близька до Фукусіми, допомоги світу немає" - працівник ЗАЕС|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-62532425}}</ref>. == Тэхнічныя характарыстыкі == Усе энергаблокі аднатыпныя — рэактар ВВЭР-1000 вытворчасць «Іжорскіх заводаў», Турбіна К-1000-60/1500-2 «Турбаатам» і генератар ТВВ-1000-4 аб’яднання «Электрасіла». З аб’яднанай энергасістэмай Украіны ЗАЭС звязана трыма лініямі электраперадач 750 кВ і адной 330 кВ. Штогод станцыя выпрацоўвае каля 40 млрд [[Кілават-гадзіна|кВт·г]] электраэнергіі, што складае пятую частку агульнагадавой вытворчасці электраэнергіі ва Украіне і палову яе вытворчасці на украінскіх атамных станцыях. == Сухое сховішча адпрацаванага ядзернага паліва == З 2001 года на Запарожскай АЭС эксплуатуецца сухое сховішча адпрацаванага ядзернага паліва (ССАЯП)<ref>{{Артыкул|год=2006}}</ref> Тэхналогія ССАЯП на Запарожскай АЭС грунтуецца на захоўванні адпрацаваных [[Ядзернае паліва|паліўных зборак]] у вентыляваных бетонных кантэйнерах, размешчаных на спецыяльнай адгароджанай пляцоўцы ў межах атамнай станцыі. Праектны аб’ём ССАЯП на Запарожскай АЭС — 380 кантэйнераў, што забяспечыць на бліжэйшыя 50 гадоў захоўванне адпрацаваных паліўных зборак, якія будуць адбірацца з рэактараў на працягу ўсяго тэрміну эксплуатацыі станцыі. == Здарэнні == === Адключэнне энергаблока у лістападзе 2014 === 28 лістапада 2014 года ў 19:24 трэці энергаблок АЭС быў адключаны. Адключэнне адбылося па прычыне пашкоджання абмоткі трансфарматара напружання секцыі сілкавання. Папярэдняя ацэнка ўзроўню падзеі па міжнароднай шкале ядзерных падзей: ніжэй шкалы / узровень «0»<ref>{{Cite web|url=http://www.energoatom.kiev.ua/ua/press/nngc/40761-nformatcya_vdnosno_vdklyuchennya_energobloku__zaporzko_aes_vd_merej/|title=Інформація відносно відключення енергоблоку № 3 Запорізької АЕС від мережі|access-date=2014-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208194645/http://www.energoatom.kiev.ua/ua/press/nngc/40761-nformatcya_vdnosno_vdklyuchennya_energobloku__zaporzko_aes_vd_merej/|archive-date=2014-12-08|url-status=dead}}</ref>. Адключэнне прывяло да недахопу электраэнергіі ў [[Івана-Франкоўск]]у, [[Адэса]], [[Цярнопаль|Цярнопалі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2171998|title=ЧП на Запорожской АЭС обошлось без утечки радиации|access-date=2014-12-03|archive-date=2014-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204014410/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2171998|url-status=live}}</ref>. 5 снежня, як і планавалася, блок быў падлучаны да сеткі<ref>{{Cite web|url=http://www.npp.zp.ua/news#news-1309|title=Энергоблок № 3 Запорожской АЭС подключен к сети|access-date=2014-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173715/http://www.npp.zp.ua/news#news-1309|archive-date=2014-12-10}}</ref>. === Адключэнне энергаблока ў снежні 2014 і фальсіфікацыя Lifenews === 28 снежня на АЭС быў адключаны 6-ы блок. У той жа дзень, вечарам, было пачата яго ўключэнне ў сетку. 29 снежня ў расійскіх СМІ (LifeNews, [[НТБ|НТВ]]) з’явіліся «фатаграфіі» аператыўных зводак ДСНС Украіны ад 28 і 29 чысла, нібыта выяўленыя журналістамі ў Інтэрнэце, у якіх прыводзяцца ўзроўні радыяцыйнага фону на АЭС і ў ССАЯП у {{Nobr|4,7—5 мкЗв/ч}}, што прыкладна на парадак больш прыроднага фону. Пры гэтым у аўтаматызаванай сістэме маніторынгу АСКРА перавышэння радыяцыйнага фону на ЗАЭС зафіксавана не было, Кампанія "Энергаатам"таксама абвергла паведамленні СМІ, назваўшы апублікаваныя «фатаграфіі» падробкай, адзначыўшы адсутнасць перавышэння радыяцыйнага фону на станцыі. Дзяржаўная інспекцыя ядзернага рэгулявання Украіны таксама паведаміла, што радыяцыйны фон не перавысіў звычайных значэнняў. 31 снежня [[УНІАН]] са спасылкай на [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|ДСНС]] прывяла арыгіналы аператыўных зводак і паказала на фрагменты, сфальсіфікаваныя ў іх пры публікацыі ў расійскім СМІ LifeNews. Арыгіналы дакументаў паказвалі радыяцыйны фон на ўзроўні {{Nobr|0,12—0,14 мкЗв/ч}}, што адпавядае прыроднаму фону. == Уварванне Расіі ва Украіну == === Захоп станцыі === У лютым 2022 года ўпершыню ў гісторыі [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|пачаўся ваенны канфлікт]] на тэрыторыі краіны з буйнымі ядзернымі аб’ектамі<ref>[https://news.un.org/ru/story/2022/03/1419072 Глава МАГАТЭ: впервые военный конфликт происходит на территории страны с крупными ядерными объектами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220318063653/https://news.un.org/ru/story/2022/03/1419072 |date=18 сакавіка 2022 }} // Новости ООН, 2.03.2022</ref>. ЗАЭС стала першай дзеючай АЭС, якую ён непасрэдна закрануў. 1 сакавіка расійскі бок заявіў пра тое, што яе ўзброеныя сілы захапілі тэрыторыі вакол Запарожскай АЭС<ref>{{Cite web|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-6-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 6 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-02|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|access-date=2022-03-19|lang=en|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318171121/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-6-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|url-status=live}}</ref>. У той жа дзень МАГАТЭ страціла сувязь са станцыямі маніторынгу ЗАЭС<ref>{{Cite web|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-7-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 7 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-02|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|access-date=2022-03-19|lang=en|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319114043/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-7-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|url-status=live}}</ref>. У ноч з 3 на 4 сакавіка Дзяржаўная інспекцыя ядзернага рэгулявання Украіны (ДІЯРУ) паведаміла МАГАТЭ, што АЭС падвергнулася абстрэлу, з-за якога загарэўся навучальны корпус у непасрэднай блізкасці ад аднаго з рэактараў, а раніцай — што расійскія войскі захапілі АЭС<ref name=":0"/><ref name="update11"/>. Дырэктар МАГАТЭ правёў прэс-канферэнцыю і заявіў, што «абстрэл у раёне атамнай электрастанцыі парушае фундаментальны прынцып абароны атамных аб’ектаў»<ref name="update11" />. Падчас гэтых падзей пацярпелі два чалавекі; пажар у навучальным корпусе быў патушаны, выкідаў радыяцыі не адбывалася<ref name="update11" />. 4 сакавіка станцыя была захоплена расійскімі войскамі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-10-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 10 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-04|lang=en|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319234256/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-10-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|url-status=live}}</ref><ref name="update11"/>. === Пад расійскай акупацыяй === 6 сакавіка МАГАТЭ было паведамлена аб тым, што ДІЯРУ страціла сувязь з ЗАЭС па правадным тэлефоне, факсе і электроннай пошце і змагла атрымаць інфармацыю аб статусе аб’екта толькі па мабільным тэлефоне, аднак якасць сувязі пры гэтым была дрэннай<ref name="update13">{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-13-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 13 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-06|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318182150/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-13-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-18|access-date=2022-03-19|url-status=live}}</ref>. Кіраўнік МАГАТЭ [[Рафаэль Гросі|Рафаэль Марыяна Гросі]] таксама выказаў глыбокую заклапочанасць паведамленнем украінскага боку аб тым, што расійскае камандаванне патрабуе ўзгадняць з імі любое ўзаемадзеянне з аб’ектам. Таксама «Энергаатам» заявіў, што персанал вярнуўся да працы ў тры змены, але ёсць праблемы з атрыманнем харчавання з неабходнай рэгулярнасцю<ref name="update13" />. На наступны дзень ДІЯРУ перадала ў МАГАТЭ інфармацыю аб тым, што на ЗАЭС не ўдаецца перадаць патрабныя запчасткі і лекі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-14-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 14 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-07|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310104450/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-14-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-10|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. Таксама МАГАТЭ перастала атрымліваць дадзеныя з ахоўнай сістэмы маніторынгу. Акрамя таго, па паведамленні ДІЯРУ дзве з чатырох асноўных высакавольтных ліній электраперадач, якія вядуць да АЭС, былі пашкоджаныя, а трансфарматар энергаблока № 6 адпраўлены на аварыйны рамонт з-за пашкоджання сістэмы астуджэння, выяўленага пасля падзей 4 сакавіка<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-16-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 16 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-09|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313194617/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-16-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-13|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. Па паведамленнях ДІЯРУ, па стане на 11 сакавіка персанал АЭС працаваў пазменна, расійскае камандаванне не ўмешвалася ў яго працу, аднак яго прысутнасць адмоўна ўплывала на псіхалагічны стан работнікаў<ref name="update18">{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-18-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 18 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-11|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320001910/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-18-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-20|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. Сувязь з маніторынгавымі сістэмамі АЭС была адноўлена<ref name="update18" />. На наступны дзень украінскі бок паведаміла МАГАТЭ аб тым, што Расія плануе ўсталяваць над ЗАЭС пастаянны кантроль і перавесці яе пад кіраванне «Расатама», пасля чаго Рафаэль Гросі звязаўся па тэлефоне з генеральным дырэктарам «Расатама» Аляксеем Ліхачовым. Апошні заявіў, што «Расатам» не збіраецца займацца кіраваннем ЗАЭС<ref name="update19">{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-19-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 19 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-12|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320030810/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-19-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-20|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. Дырэктар ўкраінскага аператара АЭС «Энергаатам» ацаніў колькасць расійскіх ваенных на аб’екце ў 400 чалавек<ref name="update19" />. Расійскі бок паведаміў у МАГАТЭ, што на АЭС працуе некалькі расійскіх спецыялістаў. Гросі зноў заявіў, што такая сітуацыя парушае фундаментальныя прынцыпы ядзернай бяспекі<ref name="update19" />. 14 сакавіка МАГАТЭ паказала, што інфармаванае аб заявах аб падрыве расійскімі ваеннымі снарадаў, што не разарваліся, на ЗАЭС, і шукала больш падрабязныя звесткі аб гэтым<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-21-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 21 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-14|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320095434/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-21-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-20|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. 16 сакавіка трэцяя высакавольтная лінія электраперадач была пашкоджана, аднак па дадзеных МАГАТЭ гэта не пагражала бяспекі АЭС<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-23-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 23 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-16|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319114041/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-23-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-19|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. 18 сакавіка ўкраінскі бок праінфармаваў МАГАТЭ аб тым, што ўкраінскія спецыялісты прыступілі да рамонту пашкоджаных ліній<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-25-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|title=Update 25 – IAEA Director General Statement on Situation in Ukraine|date=2022-03-18|publisher=[[Международное агентство по атомной энергии|МАГАТЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320062332/https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/update-25-iaea-director-general-statement-on-situation-in-ukraine|archive-date=2022-03-20|access-date=2022-03-20|url-status=live}}</ref>. 16 мая 2022 года расійскі віцэ-прэм’ер Марат Хуснулін заявіў, што Запарожская АЭС будзе працаваць на Расію, а пастаўляць электрычнасць ва Украіну будзе толькі за грошы. Па інфармацыі кіраўніка ўкраінскага Энергаатама Пятра Коціна, пасля пачатку акупацыі на тэрыторыі ЗАЭС пастаянна знаходзіліся 10-15 расійскіх спецыялістаў<ref name="Під окупацією">{{Cite web|url=https://www.dw.com/uk/pid-okupatsiieiu-kudy-teche-strum-iz-zaporizkoi-aes/a-61947891|title=Під окупацією: куди тече струм із Запорізької АЕС?|date=2022-05-30|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2022-05-31|lang=uk|archive-date=2022-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530194025/https://www.dw.com/uk/pid-okupatsiieiu-kudy-teche-strum-iz-zaporizkoi-aes/a-61947891|url-status=live}}</ref>. Паводле яго звестак, яны не ўмешваліся ў працу атамнай станцыі, аднак цікавяцца яе дакументацыяй<ref name="Під окупацією" />. На думку экспертаў АЯЭЦУ, супрацоўнікі Расатама спрабавалі атрымаць доступ да тэхналогій амерыканскай кампаніі Westinghouse Electric, паліва якой выкарыстоўваецца на ЗАЭС, што імі расцэньваецца як парушэнне законаў аб інтэлектуальнай уласнасці<ref name="Під окупацією" />. У пачатку чэрвеня 2022 года Дзяржаўная атамная кампанія Украіны «Энергаатам» асудзіла намеры МАГАТЭ накіраваць дэлегацыю на Запарожскую АЭС. Раней кіраўнік Міжнароднай арганізацыі Рафаэль Гросі заявіў пра тое, што вядзецца праца над адпраўкай экспертнай місіі на ЗАЭС, ад якой перасталі паступаць дадзеныя аб стане ядзерных матэрыялаў. У «Энергаатаме» падкрэслілі, што планы кіраўніка МАГАТЭ Украіна разглядае, як спробу дабрацца да Запарожскай АЭС любымі спосабамі, каб «узаконіць і фактычна ўхваліць» усе дзеянні расійскага боку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-61623074|title=Война в Украине: мощные обстрелы Харькова, Меркель говорит, что пыталась, но не смогла удержать Путина - Новости на русском языке|access-date=2022-06-07|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606232604/https://www.bbc.com/russian/live/news-61623074|url-status=live}}</ref>. Па паведамленнях Энергаатама Украіны і кіраўніцтва Энэргадара, у пачатку ліпеня супрацоўнік АЭС памёр пасля катаванняў расійскімі ваеннымі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins1.press/news/252815|title=Специалист Запорожской АЭС умер после пыток российских военных. Они заставляли его осушать бассейны охлаждения реакторов|website=The Insider|access-date=1 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704060948/https://theins1.press/news/252815|archive-date=4 ліпеня 2022|url-status=dead}}</ref>. Па словах Коціна, на ЗАЭС былі размешчаны каля 500 расійскіх ваенных, а таксама зброя і ваенная тэхніка, у тым ліку [[танк]]і і [[Баявая машына пяхоты|БМП]]<ref name="терроризируют персонал">{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ukraine-russia-war-zaporizhzka-station/31892305.html|title=Глава "Энергоатома" – о ситуации на Запорожской АЭС: "Мы контролируем радиационную безопасность, а захватчики терроризируют персонал"|date=2022-06-10|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|access-date=2022-06-12|archive-date=2022-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220612061120/https://www.currenttime.tv/a/ukraine-russia-war-zaporizhzka-station/31892305.html|url-status=live}}</ref>. The Wall Street Journal паведаміў, што расійскія ваенныя ператвараюць ЗАЭС ў ваенную базу і выкарыстоўваюць у якасці «шчыта», рыюць траншэі вакол<ref>{{Cite news|access-date=2022-07-06|date=2022-07-05|title=Russian Army Turns Ukraine’s Largest Nuclear Plant Into a Military Base|url=https://www.wsj.com/articles/russian-army-turns-ukraines-largest-nuclear-plant-into-a-military-base-11657035694}}</ref>. ==== Абстрэлы ЗАЭС ==== 20 ліпеня тры ўкраінскіх беспілотнікі-камікадзэ Warmate нанеслі ўдар па тэрыторыі Запарожскай электрастанцыі, пашкодзіўшы расійскі [[Град (РСЗА)|БМ-21 «Град»]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.19fortyfive.com/2022/07/video-watch-ukraine-strike-russian-military-positions-near-a-nuclear-power-plant/|title=Video: Watch Ukraine Strike Russian Military Positions Near a Nuclear Power Plant|website=19FortyFive}}</ref>. Па дадзеных расійскага боку, удар быў нанесены ў некалькіх метрах ад бака астуджэння рэактара, пацярпелі 11 супрацоўнікаў, па даных украінскага боку, былі забітыя трое расійскіх ваенных і 12 параненыя<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-62103069|title=Война России против Украины: удар по порту Одессы спустя менее суток после подписания соглашения об экспорте зерна - Новости на русском языке|website=BBC News Русская служба}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/07/20/ukrainian-kamikaze-drones-strike-russian-controlled-zaporizhzhia/|title=‘Kamikaze drones’ strike Russian-controlled Zaporizhzhia nuclear power plant|website=[[The Daily Telegraph]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-11035951/Russia-accuses-Ukraine-firing-occupied-nuclear-plant-says-catastrophe-avoided-luck.html|title=Russia accuses Ukraine of firing on occupied nuclear plant and says 'catastrophe' avoided 'by luck'|website=[[Daily Mail]]}}</ref>. 29 ліпеня 2022 года кіраўнік [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] Рафаэль Гросі заявіў, што знаходжанне расійскіх ваенных на Запарожскай АЭС і скаргі на іх непрыстойнае абыходжанне з персаналам станцыі прыводзяць да вельмі няўстойлівай сітуацыі на атамнай станцыі. Паводле яго слоў, захоп самай вялікай АЭС у Еўропе ў ходзе баявых дзеянняў і паведамленні абслуговага персаналу аб прымяненні да іх гвалту ўяўляюць сабой камбінацыю «парушэнняў усіх магчымых правілаў бяспекі, якія толькі можна ўявіць». Гаворачы аб неабходнасці місіі МАГАТЭ на станцыю, Гросі адзначыў, што місія павінна праходзіць не толькі пад кантролем ААН, але і Украіны, бо Гросі лічыць краіну «адзіным легітымным уладальнікам АЭС». З-за неабходнасці ўдзелу Украіны Гросі лічыць арганізацыю місіі складанай задачай, бо нягледзячы на дазвол Расіі наведаць станцыю «пры пэўных абставінах», станцыя працягвае знаходзіцца ў зоне баявых дзеянняў, у якой вядуцца абстрэлы<ref name="крайне нестабильная">{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/glava-magate-grossi-o-zahvate-zaporozhskoj-ajes-interview-dw/a-62656099|title=Глава МАГАТЭ: Ситуация на Запорожской АЭС крайне нестабильная}}</ref>. 3 жніўня 2022 года кіраўнік МАГАТЭ Рафаэль Гросі заявіў, што Запарожская АЭС «цалкам выйшла з-пад кантролю», адзначыўшы, што яго агенцтва не ведае, ці забяспечана АЭС усім неабходным для сваёй працы з прычыны парушэння баявымі дзеяннямі ланцужкоў паставак<ref name="полностью вышла">{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/magate-zaporozhskaya-aes-vyshla-iz-pod-kontrolya/a-62696637|title=МАГАТЭ: Запорожская АЭС "полностью вышла из-под контроля"|date=2022-08-03|publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2022-08-03}}</ref>. Ён назваў «парадаксальнай сітуацыю», калі АЭС кантралюецца Расіяй, але ўкраінскі персанал працягвае кіраваць яе працай, што прыводзіць да непазбежнай напружанасці<ref name="полностью вышла" />. Гросі заявіў, што моліць абодва бакі дазволіць місію МАГАТЭ на ЗАЭС, каб пазбегнуць ядзернай аварыі<ref name="полностью вышла" />. Паводле інфармацыі Bloomberg, прадстаўнік Крамля ў МАГАТЭ запрасіў міжнародную дэлегацыю гэтай арганізацыі наведаць Запарожскую АЭС для «мерапрыемстваў у рамках ажыццяўлення гарантый, а таксама назірання за станам ядзернай бяспекі». Аднак, як сцвярджае выданне, гэта толькі адзін з крокаў, неабходных МАГАТЭ для адпраўкі сваіх інспектараў. Генеральны дырэктар арганізацыі Рафаэль Гросі заявіў, што апроч іншага, яму неабходны дазвол урада Украіны і гарантыі бяспекі ў зоне баявых дзеянняў<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-08/russia-invites-nuclear-monitors-to-visit-shelled-ukrainian-plant|title=Russia Invites Nuclear Monitors to Visit Shelled Ukrainian Plant|website=www.bloomberg.com}}</ref>. 11 жніўня расійскі бок заявіў, што ЗАЭС двойчы падвяргалася абстрэлу з боку [[Узброеныя Сілы Украіны|УСУ]]. Ноччу і раніцай, па іх сцвярджэннях, расійскія сістэмы СПА адбілі атакі ўкраінскіх сіл на станцыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/08/11/zaporozhskuyu-aes-obstrelyali-neskolko-raz-za-den-podkontrolnye-rossii-vlasti-zaporozhskoy-oblasti-zayavili-o-priletah-v-rayone-hranilischa-radioaktivnyh-veschestv|title=Запорожскую АЭС обстреляли несколько раз за день. Подконтрольные России власти Запорожской области заявили о «прилетах» в районе хранилища радиоактивных веществ|website=[[Meduza]]}}</ref>. Кіраўнік «Энергаатама» Украіны Пётр Коцін у інтэрв’ю тэлеканалу «[[Настоящее Время|Настоящее Время»]] заявіў, што Расія распрацавала план адключэння ЗАЭС ад электрасістэмы Украіны і падключэння яе да Крыму для атрымання кантролю над электразабеспячэннем з мэтай продажу ўкраінскай электраэнергіі Украіне; план павінен быць рэалізаваны ў выпадку цяжкага пашкоджання ліній сувязі ЗАЭС з энергасістэмай Украіны. Пётр Коцін сцвярджае, што гэты план быў перададзены персаналу станцыі раніцай 11 жніўня, і ў той жа дзень у выніку абстрэлаў былі пашкоджаныя тры лініі з чатырох. Коцін заявіў, што абстрэлы вяліся расійскімі войскамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/hronika-voiny-v-ukraine/31715636.html|title=Новые обстрелы Запорожской АЭС. Хроника войны в Украине|website=Радио Свобода}}</ref>. У той жа дзень на пасяджэнні [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] па сітуацыі вакол Запарожскай АЭС [[Генеральны сакратар ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]] заклікаў абодва бакі спыніць баявыя дзеянні вакол станцыі, вывеўшы ўвесь ваенны кантынгент з тэрыторыі станцыі і сфармаваўшы дэмілітарызаваную зону. Прапанова была падтрымана ЗША. Пастаянны прадстаўнік Расіі пры ААН [[Васіль Аляксеевіч Нябензя|Васіль Небензя]] не падтрымаў вывад расійскіх войск са станцыі, заявіўшы пры гэтым, што Расія лічыць апраўданым больш хуткае правядзенне місіі МАГАТЭ на станцыю. Генеральны дырэктар МАГАТЭ Рафаэль Гросі, які таксама выступіў на пасяджэнні, заявіў, што, паводле ацэнак экспертаў арганізацыі, неадкладнай пагрозы для ядзернай бяспекі на атамнай станцыі няма, але гэтая сітуацыя можа змяніцца ў любы момант. Прадстаўнік РФ пры міжнародных арганізацыях у Вене Міхаіл Ульянаў заявіў, што для бяспечнага візіту міжнароднай дэлегацыі на АЭС «Украіна павінна неадкладна спыніць абстрэл станцыі і гарантаваць бяспеку членаў гэтай місіі». 13 жніўня журналісты [[BBC|BBC News]] Украіна апублікавалі інтэрв’ю з адным з украінскіх інжынераў ЗАЭС. З ягоных слоў, станцыю абстрэльваюць расійскія ваенныя, спецыяльна страляючы так, каб было «„балюча“, але „не смяротна“»<ref name="близька до Фукусіми" />. На яго думку, мэта гэтых абстрэлаў — знішчыць высакавольтныя лініі, якія злучаюць АЭС з энергасістэмай Украіны каб у далейшым злучыць станцыю з Расійскай энергасістэмай праз лінію ЗАЭС — [[Мэлітопаль]] — [[Джанкой]]<ref name="близька до Фукусіми" />. Пры гэтым гэтыя дзеянні, як лічыць інжынер, будуць пададзеныя як «дапамога атамнай станцыі, пацярпелай ад „неанацыстаў з [[Узброеныя Сілы Украіны|ЗСУ]]“», бо АЭС не можа нармальна працаваць, не аддаючы энергію ў сетку<ref name="близька до Фукусіми" />. Аднак і спыніць працу АЭС без падлучэння да знешняй сеткі немагчыма, бо сістэмы астуджэння рэактараў патрабуюць шмат энергіі, а без астуджэння рэактараў на станцыі можа адбыцца аварыя аналагічная той, што была на [[Аварыя на АЭС Фукусіма I|АЭС Фукусіма-1]]<ref name="близька до Фукусіми" />. 14 жніўня 42 краіны запатрабавалі ад Расіі неадкладна вывесці войскі з ЗАЭС і вярнуць станцыю пад кантроль украінскім спецыялістам. 21 жніўня выведка Вялікабрытаніі заявіла, што расіяне трымаюць ваенную тэхніку ў 60 метрах ад рэактара Запарожскай АЭС<ref>[https://meduza.io/news/2022/08/25/razvedka-velikobritanii-zayavila-chto-rossiya-derzhit-bronetransportery-v-60-metrah-ot-reaktora-zaporozhskoy-aes Разведка Великобритании заявила, что Россия держит бронетранспортеры в 60 метрах от реактора Запорожской АЭС]</ref>. 31 жніўня 2022 на Запарожскую АЭС адправілася місія МАГАТЭ на чале з Рафаэлем Гросі. == Інфармацыя пра энергаблокі == {| class="wikitable" |+Інфармацыя пра энергаблоках Запарожскай АЭС ! rowspan="2" style="width: 19%;" |Энергаблок ! rowspan="2" style="width: 13%;" |Тып рэактараў ! colspan="2" style="width: 20%;" |Магутнасць ! rowspan="2" style="width: 12%;" |Пачатак будаўніцтва ! rowspan="2" style="width: 12%;" |Падключэнне да сеткі ! rowspan="2" style="width: 12%;" |Увод у эксплуатацыю ! rowspan="2" style="width: 12%;" |Заканчэнне праектнага тэрміну эксплуатацыі ! rowspan="2" style="width: 12%;" |Падоўжаны тэрмін эксплуатацыі |- ! style="width: 10%;" |Чыстая ! style="width: 10%;" |Брута |- |Запарожжа-1 | class="center" |ВВЭР-1000/320 | class="nowrap" style="text-align:right" |950 МВт | class="nowrap" style="text-align:right" |1000 МВт | style="text-align:right" |01.04.1980 | style="text-align:right" |10.12.1984 | style="text-align:right" |25.12.1985 | style="text-align:right" |23.12.2015 | class="center" |23.12.2025 |- |Запарожжа-2 | class="center" |ВВЭР-1000/320 | class="nowrap" style="text-align:right" |950 МВт | class="nowrap" style="text-align:right" |1000 МВт | style="text-align:right" |01.01.1981 | style="text-align:right" |22.10.1985 | style="text-align:right" |15.02.1986 | style="text-align:right" |19.02.2015 | class="center" |19.02.2026 |- |Запарожжа-3 | class="center" |ВВЭР-1000/320 | class="nowrap" style="text-align:right" |950 МВт | class="nowrap" style="text-align:right" |1000 МВт | style="text-align:right" |01.04.1982 | style="text-align:right" |10.12.1986 | style="text-align:right" |05.03.1987 | style="text-align:right" |05.03.2017 | class="center" |05.03.2027 |- |Запарожжа-4 | class="center" |ВВЭР-1000/320 | class="nowrap" style="text-align:right" |950 МВт | class="nowrap" style="text-align:right" |1000 МВт | style="text-align:right" |01.04.1983 | style="text-align:right" |18.12.1987 | style="text-align:right" |14.04.1988 | style="text-align:right" |04.04.2018 | class="center" |04.04.2028 |- |Запарожжа-5 | class="center" |ВВЭР-1000/320 | class="nowrap" style="text-align:right" |950 МВт | class="nowrap" style="text-align:right" |1000 МВт | style="text-align:right" |01.11.1985 | style="text-align:right" |20.08.1989 | style="text-align:right" |27.10.1989 | style="text-align:right" |27.05.2020 | class="center" |Работы па прадаўжэнню ТЭ |- |Запарожжа-6 | class="center" |ВВЭР-1000/320 | class="nowrap" style="text-align:right" |950 МВт | class="nowrap" style="text-align:right" |1000 МВт | style="text-align:right" |01.06.1986 | style="text-align:right" |19.10.1995 | style="text-align:right" |16.09.1996 | style="text-align:right" |21.10.2026 | class="center" |Работы па прадаўжэнню ТЭ |- |} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Запорожская АЭС|спасылка=http://zounb.zp.ua/sites/default/files/imce/pdf/zaes.pdf|год=2004|месца=Энергодар|ref=Запорожская АЭС}} * {{кніга|загаловак=Энергетическая жемчужина Таврии: Запорожской АЭС – 20 лет|год=2004|месца=Запорожье}} == Спасылкі == * [http://www.npp.zp.ua/ Запарожская АЭС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308095208/https://www.npp.zp.ua/ |date=8 сакавіка 2021 }}, афіцыйны сайт * [https://web.archive.org/web/20160512164414/http://www.energoatom.kiev.ua/ru/separated/npp_zp/ Інфармацыя пра Запарожскую АЭС на сайце НАЭК «Энергаатам»] [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі Украіны]] kyy7bc7t92c9knfxxgo7uwj19cfhagu 0 718710 5180732 4743328 2026-08-14T01:52:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180732 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Голант}} '''Раіса Якаўлеўна Голант''' ([[17 ліпеня]] [[1885]], [[Брэст|Брэст-Літоўск]] — [[13 ліпеня]] [[1953]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — [[Расійская імперыя|расійскі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Псіхіятрыя|псіхіятр]] і неўрапатолаг, доктар медыцыны (1913), заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1940), лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]]<ref name="ReferenceD">{{Cite web|url=http://www.photoarchive.spb.ru/showObject.do?object=2501365751&language=1|title=Центральный Государственный архив кинофотофонодокументов Санкт-Петербурга ''Голант Раиса Яковлевна''|access-date=3 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231180707/http://www.photoarchive.spb.ru/showObject.do?object=2501365751&language=1|archive-date=31 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Раіса Якаўлеўна Голант нарадзілася ў [[Брэст|Брэст-Літоўску]] у небагатай [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і мылавараў. Родная сястра [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўгена Якаўлевіча Голанта]]. Скончыла Прылуцкую жаночую гімназію ў [[1902]], пасля чаго працягнула навучанне ва ўніверсітэтах [[Брусель|Бруселя]], [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліна]] і [[Універсітэт Фрайбурга|Фрайбурга]]. У [[1909]] годзе Р. Я. Голант, вярнулася ў Расію. З [[1909]] паводле [[1927]] год працавала ў {{нп3|Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Клініцы душэўных і нервовых хвароб|ru|Санкт-Петербургский научно-исследовательский психоневрологический институт}} пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|Бехцерава У. М.]], дзе займалася неўрапаталогіяй і эксперыментальнай [[фізіялогія]]й. У [[1913]] годзе абараніла [[Доктар навук|доктарскую]] [[Дысертацыя|дысертацыю]] — «''Аб нерухомасці пазваночніка''»<ref name="ReferenceA"/>. З [[1913]] па [[1921]] год Голант Р. Я. працавала асістэнтам і ардынатарам у псіхіятрычнай клініцы {{нп3|Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Псіханеўралагічнага інстытута|ru|Санкт-Петербургский научно-исследовательский психоневрологический институт}}. З [[1928]] па [[1948]] год Голант Р. Я. загадвала кафедрай псіхіятрыі {{нп3|Санкт-Пецярбургская дзяржаўная медыцынская акадэмія імя І. І. Мечнікава|2-га Ленінградскага медыцынскага інстытута|ru|Санкт-Петербургская государственная медицинская академия имени И. И. Мечникова}}. З [[1938]], па сумяшчальніцтве, была намеснікам дырэктара па навуковай частцы псіханеўралагічнага інстытута. У [[1937]] годзе ў [[Парыж]]ы на ''Міжнародным з’ездзе па псіхагігіене'' Голант Р. Я. падняла пытанне аб саматычнай прафілактыцы [[Псіхічны разлад|душэўных хвароб]]. Вяла шэфскую працу на перыферыі — у псіхіятрычных бальніцах [[Петразаводск]]а, [[Екацярынбург|Свярдлоўска]], [[Пскоў|Пскова]]. Падчас {{нп3|Паўлаўская сесія|Паўлаўскай сесіі|ru|Павловская сессия}} Галант Р. Я., {{нп3|Аляксандр Саламонавіч Шмар’ян|Шмар’ян А. С.|ru|Шмарьян, Александр Соломонович}}, {{нп3|Міхаіл Восіпавіч Гурэвіч|Гурэвіч М. В.|ru|Гуревич, Михаил Осипович}} і шэраг іншых навукоўцаў падвергліся ганенню. {{нп3|Андрэй Уладзіміравіч Сняжнеўскі|А. У. Сняжнеўскі|ru|Снежневский, Андрей Владимирович}} заявіў, што яны «''не раззброіліся і працягваюць заставацца на старых антыпаўлаўскіх пазіцыях, наносячы гэтым цяжкі ўрон савецкай навуковай і практычнай псіхіятрыі''», а віцэ-прэзідэнт АМН СССР абвінаваціў іх у тым, што яны «''нястомна прыпадаюць да бруднай крыніцы амерыканскай ілжэнавукі''»<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=http://npar.ru/journal/2009/3/03_gurevic.htm|title=Независимый Психиатрический Журнал ''Михаил Осипович Гуревич''|archive-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130141513/http://www.npar.ru/journal/2009/3/03_gurevic.htm|url-status=live}}</ref>. Пасля Паўлаўскай сесіі Р. Я. Голант была звольненая ў [[1951]] з псіханеўралагічнага інстытута па скарачэнні штатаў. Раіса Якаўлеўна памерла [[13 ліпеня]] [[1953]] ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. Пахавана на [[Праабражэнскія яўрэйскія могілкі (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскіх яўрэйскіх могілках]]<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://www.jekl.ru/public/backid.php?product_id=75709 Кладбище: Преображенское, Участок: 1-5 ст., Место: 253]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Працы Голант Р. Я. прысвечаны праблемам траўматычных, інфекцыйных, сасудзістых [[псіхоз]]аў, а таксама [[Псіхічны разлад|псіхічным разладам]] пры [[Авітамінозы|авітамінозах]] і аліментарнай дыстрафіі, пры гіпертанічных хваробах і [[Чэрапна-мазгавая траўма|траўмах мозгу]]<ref name="ReferenceB">[http://megabook.ru/article/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%90%D0%9D%D0%A2%20%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0%20%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Энциклопедия Кирилла и Мефодия ''Голант Раиса Яковлевна'']</ref>. Сумесна з калектывам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам Голант Р. Я. былі вывучаны змены ў [[Спіннамазгавая вадкасць|спіннамазгавой вадкасці]] (у прывязцы да душэўных хвароб), удакладнена [[ліквар]]ная дыягностыка прагрэсіўнага паралічу, што мела асаблівае значэнне ў эпоху амаль выключна псіхалагічнай дыягностыкі [[Шызафрэнія|шызафрэніі]]. Быў знойдзены, вывучаны і апісаны цэлы шэраг сімптомаў пры эпідэмічным [[Энцэфаліт|энцэфаліце]] — псіхасэнсарны сімптом прыліпання, гвалтоўныя станы, оптыка-вестыбюлярныя парушэнні, а таксама была перагледжана сістэматыка псіхозаў на глебе даследаванняў [[сіфіліс]]у галаўнога мозгу<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%2C_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0|title=Ежевика — энциклопедия по еврейским и израильским темам ''Голант Раиса Яковлевна''|archive-date=2019-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227060153/http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82,_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0|url-status=live}}</ref>. Голант Р. Я. выступала за навуковае размежаванне псіхапаталогіі шызафрэніі ад псіхалогіі так званых шызоідаў, у супрацьлегласць многім аўтарам, якія імкнуліся сцерці гэтыя межы<ref name="ReferenceA"/>. Працавала над вывучэннем [[Хвароба Альцгеймера|хваробы Альцгеймера]]. == Асноўныя працы == * ''Галант Р. Я.'' Да пытання аб значэнні сімпатычнай нервовай сістэмы для тэтанічнай курчы, 1925. * ''Галант Р. Я.'' Аб засмучэннях памяці, 1935. * ''Галант Р. Я.'' Памяць чалавека і яе засмучэнні, 1948. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://jekl.ru/index.php?page=shop.product_details&flypage=shop.flypage&product_id=75709&category_id=39500&manufacturer_id=0&option=com_virtuemart&Itemid=1 Магіла Р. Я. Голант] * [http://www.bk-brest.by/ru/151/favourites/4581/ Брэсцкі кур’ер. ''Раіса Голант'']{{Недаступная спасылка}} * [http://www.npar.ru/journal/2011/3/01-pavl60.htm Незалежны Псіхіятрычны Часопіс. ''60-годдзе Паўлаўскай сесіі 1951 года''] * [http://www.rujen.ru/index.php?title=%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%90%D0%9D%D0%A2_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0&action=edit Расійская Яўрэйская Энцыклапедыя. ''Раіса Якаўлеўна Голант''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220903160803/https://www.rujen.ru/index.php?title=%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%90%D0%9D%D0%A2_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0&action=edit |date=3 верасня 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Голант Раіса Якаўлеўна}} [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Псіхіятры СССР]] [[Катэгорыя:Псіхіятры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі РСФСР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук]] e3whg3fron3fblz61g44lmg0kem1i57 0 725374 5180584 4375596 2026-08-13T14:47:20Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180584 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Ігнатавіч Шчансновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[акцёр]] і [[рэжысёр]], [[Заслужаны дзеяч культуры Беларусі|заслужаны дзеяч культуры Беларусі]], удзельнік [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскага руху]] ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. Актор [[Беларускі тэатр імя Я. Купалы|Беларускага тэатра імя Я. Купалы]]. [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1950). Выкладаў у [[Расійскі ўніверсітэт тэатральнага мастацтва|Расійскім універсітэце тэатральнага мастацтва]]<ref>[https://www.litmir.me/a/?id=17436 Сченснович Николай Игнатьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221115202821/https://www.litmir.me/a/?id=17436 |date=15 лістапада 2022 }}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] I і II ступені<ref>[https://partizany.by/partisans/77594/ Сченснович Николай Игнатьевич]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2003. — Т. 2. — С. 542. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1987. — Т. 5. — С. 597. == Спасылкі == * [https://readli.net/avtor/Schensnovich-Nikolay-Ignatevich/ Записки актера и партизана] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчансновіч Мікалай Ігнатавіч}} jvd7xz3gkpd46b8sahfdx8s1hc0t6r0 0 727194 5180421 5090656 2026-08-13T11:59:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180421 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Манголіі (2022) | частка = | выява = | апісанне = | дата = з [[3 снежня|3]] па [[13 снежня]] [[2022]] | месца = {{Сцягафікацыя|Манголія}} | прычыны = крадзеж [[вугаль|вугалю]], [[карупцыя]], незадаволенасць мангольскім урадам | мэты = пакараць людзей, якія скралі адпраўлены на экспарт у Кітай вугаль, а таксама адстаўка ўрада | метады =дэманстрацыі, інтэрнэт-актывізм, грамадзянскае непадпарадкаванне | вынік = | статус = | саступкі = пачатак расследвання, арышт некалькіх падазраваных | бок1 = | бок2 = | бок3 = | ключавыяфігуры1 = | ключавыяфігуры2 = | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = 6 параненых | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты ў Манголіі''' пачаліся [[3 снежня]] [[2022]] года з-за [[карупцыя|карупцыйнага]] скандалу<ref>[https://www.kp.ru/online/news/5041594/ Протестующие в столице Монголии ворвались в Дворец Правительства]</ref>. Удзельнікі акцыі, што сабраліся ў цэнтры [[Улан-Батар]]а, запатрабавалі пакараць людзей, якія скралі адпраўлены на [[экспарт]] у [[Кітай]] [[вугаль]] на 12 мільярдаў [[долар ЗША|долараў]]. Нечакана яны пайшлі на штурм {{нп3|Палац ўрада Манголіі|Палаца ўрада|mn|Төрийн ордон}}<ref>[https://iz.ru/1435837/2022-12-05/protestuiushchie-v-stolitce-mongolii-vorvalis-v-zdanie-pravitelstva Протестующие в столице Монголии ворвались в здание правительства]</ref>. [[Сілавікі|Сілавікам]] удалося адбіць першы націск, але дэманстранты адмовіліся разыходзіцца. Пазней пратэстоўцы былі разагнаны<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5706607 Полиция разогнала протестующих в столице Монголии]</ref>. == Перадгісторыя == Мясцовыя [[сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] паведамілі, што прычынай грамадзянскай незадаволенасці стала дачыненне многіх палітыкаў да крадзяжу экспартнага вугалю. Паводле неафіцыйных даных, з [[Манголія|Манголіі]] выкрадзена каля 6,5 мільёнаў тон вугалю. Таксама адзначаецца, што ў Кітаі пакаралі смерцю датычных да аферы і даслалі спіс з імёнамі мангольскіх чыноўнікаў, заўважаных у гэтай справе. Пратэстоўцы запатрабавалі назваць іх. Міністр юстыцыі і ўнутраных спраў краіны Хішгегійн Нямбаатар паведаміў, што ўрад па дыпламатычных каналах звярнуўся да пекінскіх уладаў з просьбай аб супрацоўніцтве з кітайскай пракуратурай, якая расследавала крадзяж вугалю<ref name=":0">{{Cite web |last=tengrinews.kz |date=2022-12-05 |title=Массовые акции протеста охватили столицу Монголии |url=https://tengrinews.kz/world_news/massovyie-aktsii-protesta-ohvatili-stolitsu-mongolii-485170/ |access-date=2022-12-05 |website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz |language=ru}}</ref>. Манголія экспартуе ў Кітай да 86% сваіх тавараў, прычым больш за палову гэтага аб’ёму прыпадае на вугаль. Кошт экспарту вугалю падскочыў да 4,5 мільярдаў долараў за першыя 9 месяцаў 2022 года<ref name=":0" />. == Пратэсты == === 4 снежня === Пратэстоўцы сабраліся ля ўрадавага палаца [[Улан-Батар|Улан-Батара]] і запатрабавалі назваць імёны чыноўнікаў, якія, як сцвярджаецца, прысвоілі 44 трыльёны мангольскіх [[тугрык|тугрыкаў]] ад экспарту вугалю за апошнія два гады. Некалькі пратэстоўцаў трымалі нацыянальныя сцягі і плакаты «хопіць рабаваць народ», «хопіць есці, думаючы пра маю будучыню»<ref name=":1">{{Cite web |title=Протестующие в Монголии требуют отставки правительства из-за хищений |url=https://www.svoboda.org/a/protestuyuschie-v-mongolii-trebuyut-otstavki-praviteljstva-iz-za-hischeniy/32162407.html |access-date=2022-12-05 |website=Радио Свобода |language=ru}}</ref>. У трэцім па велічыні мангольскім горадзе [[Дархан]]е таксама запатрабавалі назваць імёны выкрадальнікаў вугалю і канфіскаваць іх маёмасць. Пратэстоўцы прайшлі маршам па вуліцах, скандуючы лозунгі<ref name=":1" />. === 5 снежня === Пратэстоўцы паспрабавалі ўварвацца ў Палац ўрада ў Улан-Батары. На {{нп3|Плошча Сухэ-Батара|плошчы Сухэ-Батара|mn|Сүхбаатарын талбай}} былі спалены калядныя елкі, а мітынгоўцы ненадоўга перакрылі галоўны бульвар сталіцы, праспект Мір<ref>{{Cite web |date=2022-12-05 |title="Ирээдүйг минь бодоод, идэхээ болиоч" |url=https://www.unen.mn/a/117542 |access-date=2022-12-05 |website=www.unen.mn}}</ref>. Яны таксама рушылі ў бок рэзідэнцыі прэм’ер-міністра, але дарогу да яе перакрыла [[паліцыя]]<ref>{{Cite web |title=В Монголии массовые протесты из-за экономической ситуации и кражи угля на $12 млрд. Митингующие штурмуют Дворец правительства |url=https://www.currenttime.tv/a/mongoliya-protesty/32162397.html |access-date=2022-12-05 |website=Настоящее Время |language=ru}}</ref>. Улады Манголіі заявілі, што стварылі рабочую групу для дыялогу з пратэстоўцамі. Паведамлялася, што ўрад тройчы абмеркаваў сітуацыю і ўвёў «асаблівы рэжым» у дачыненні да дзяржаўнай вугальнай кампаніі «{{Нп3|Эрдэнэс Таванталгой|Эрдэнэс Таванталгой|mn|Эрдэнэс Тавантолгой ХК}}». Міністр эканамічнага развіцця назваў 5 былых яе дырэктараў падазраванымі ў крадзяжы вугалю<ref>{{Cite web |date=2022-12-05 |title=Mongolia protesters demand government name officials accused of thieving state coal export profits |url=https://www.bne.eu/mongolia-protesters-demand-government-name-officials-accused-of-thieving-state-coal-export-profits-264294/ |access-date=2022-12-05 |website=www.bne.eu |language=en}}</ref>. === 6 снежня === У сталіцы аднавілася пратэстная акцыя. Паводле ацэнак мясцовых СМІ, у цэнтры горада сабраліся прыблізна 200 маніфестантаў<ref>{{Cite news|title=В Монголии возобновились антикоррупционные протесты|author=Андрей Сапожников|url=https://www.kommersant.ru/doc/5707000|website=Коммерсантъ|date=2022-12-06}}</ref>. ===7 снежня=== Прэм’ер-міністр {{нп3|Лувсанамсрайн Аюун-Эрдэнэ||mn|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ}} сустрэўся з пратэстоўцамі, каб паспрабаваць супакоіць грамадскі гнеў з нагоды карупцыі. Ён паабяцаў вырашыць праблему крадзяжу вугалю «раз і назаўжды»<ref>[https://rivaltimes.com/mongolian-pm-vows-to-end-coal-theft-amid-loud-protests/ Mongolian PM Vows to End Coal Theft Amid Loud Protests] Rival Times, December 7, 2022</ref><ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-12-07/mongolian-pm-meets-with-protesters-over-millions-in-missing-coal Mongolian PM Meets With Protesters Over Millions in Missing Coal] Bloomberg, December 7, 2022</ref>. Спікер парламента {{нп3|Гамбажавін Занданшатар||mn|Гомбожавын Занданшатар}} абвясціў аб стварэнні рабочай групы для расследавання карупцыі ў вугальнай прамысловасці. Пастаянная камісія парламента па эканоміцы ўхваліла прапанову аб правядзенні грамадскіх слуханняў<ref name = "timemn">[http://time.mn/sqX.html Г.Занданшатар: “Нүүрсний хулгай”-н хэргийг ард түмний хяналт дор ил тод, үнэн зөвөөр шийдвэрлэх үйл явцад УИХ бүх талын дэмжлэг үзүүлэн ажиллана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221209120942/http://time.mn/sqX.html |date=9 снежня 2022 }} Time.mn, December 8, 2022 (in Mongolian)</ref>. === 8 снежня === Міністр унутраных спраў Хішгегійн Нямбаатар абвясціў аб арышце некалькіх падазраваных у крадзяжы вугалю<ref name = "tass">[https://tass.com/world/1547549 First suspects in coal theft arrested in Mongolia] TASS, 8 DEC 2022. </ref>. === 13 снежня === Паведамлялася, што некалькі сотняў пратэстоўцаў па-ранейшаму збіраюцца на цэнтральнай плошчы горада, каб настойваць на рэформах і дзеяннях урада. Міністр юстыцыі і ўнутраных спраў абвясціў аб плане апублікавання існай інфармацыі па «Эрдэнэс Таванталгой»: былі раскрыты звесткі аб уладальніках 25 000 грузавікоў, якія ўдзельнічалі ў перавозцы вугалю. Улады краіны таксама планавалі прызначыць вядучага міжнароднага аўдытара для праверкі фінансаў кампаніі<ref name = "usanews">[https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-12-13/mongolia-to-take-mining-firm-public-after-protests-over-graft Mongolia to Take Mining Firm Public After Protests Over Graft] Dec. 13, 2022, </ref>. == Ахвяры== У выніку цісканіны падчас штурму Палаца ўрада пацярпелі чацвёра сілавікоў і двое пратэстоўцаў<ref>{{Cite web |date=2022-12-05 |title=Жагсаалыг албадан тараах захирамж гаргажээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2609286/ |access-date=2022-12-05 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=10 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110064144/https://news.mn/r/2609286/ |url-status=dead }}</ref>. == Рэакцыя == * [[Пасольства]] [[ЗША]] заклікала суайчыннікаў пазбягаць дэманстрацый і месцаў масавага збору людзей<ref>{{Cite web |last=Ulaanbaatar |first=U. S. Embassy |date=2022-12-05 |title=Demonstration Alert – U.S. Embassy Ulaanbaatar, Mongolia (December 5, 2022) |url=https://mn.usembassy.gov/demonstration-alert-u-s-embassy-ulaanbaatar-mongolia-december-5-2022/ |access-date=2022-12-05 |website=U.S. Embassy in Mongolia |language=en-US}}</ref>. * Прадстаўніца {{нп3|Міністэрства замежных спраў КНР||zh|中华人民共和国外交部}} Мао Нін заявіла з нагоды карупцыйнага інцыдэнту наступнае: ''«Як дружалюбны сусед, Кітай верыць, што ўрад Манголіі належным чынам расследуе інцыдэнт і ўрэгулюе яго. Калі Манголія звернецца з такой просьбай, кампетэнтныя органы Кітая акажуць неабходную дапамогу ў адпаведнасці з адпаведнымі законамі і статутамі»''<ref>{{Cite web |date=2022-12-06 |title=Foreign Ministry Spokesperson Mao Ning’s Regular Press Conference on December 6, 2022|url=https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xwfw_665399/s2510_665401/202212/t20221206_10985948.html |access-date=2022-12-06 |website=Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China }}</ref>. == Гл. таксама== * [[Пратэсты ў Манголіі (2025)]] {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Манголіі]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2022 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2022 года]] beot8yuec8zruqukpeljt6763ncw04o 0 727799 5180508 5165066 2026-08-13T13:22:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180508 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Прыпяцкая праўда |выява =Belarusian_newspapers_on_the_table_-_2022_AD.jpg |памер = |подпіс = |тып = штотыднёвік |фармат = А3 |уладальнік = Нараўлянскі раённы Савет дэпутатаў |выдавец = Установа «Рэдакцыя газеты "Прыпяцкая праўда"» |рэдактар = [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]] |штат = 2 чалавекі (2022 г.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/kontakty/ |title=Кантакты газеты "Прыпяцкая праўда" |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216102220/https://narovlya.by/kontakty/ |url-status=dead }}</ref> |заснаванне = 23 студзеня [[1932]] г.; (паўторна заснавана) красавік [[1965]] |зачыненая = |палітыка = галоўная афіцыйная дзяржаўная газета Нараўлянскага раёна |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |галоўны офіс = [[Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], г. [[Нароўля]], вул. Макаранкі, д.5. |наклад = |кошт = |ISSN = |сайт = https://narovlya.by/ }} '''«Прыпяцкая праўда»''' — галоўная афіцыйная дзяржаўная [[газета]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] (орган Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў), заснаваная 23 студзеня 1932 г. і друкаваная ў [[Нароўля|Нароўлі]] ([[Беларусь]], [[Гомельская вобласць]])<ref name="ReferenceA">''Невмержицкая, Л.'' Юбилей районной газеты — важное событие для всей Наровлянщины // Прыпяцкая праўда. — 2022, 22 студзеня. — № 3, — С. 4.</ref>. Па гістарычным прычынам некалькі разоў змяняла сваю назву. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941—1944 гг. газета часова спыніла выпуск нумароў. У 1963—1965 гг. газета не выдавалася па прычыне скасавання Нараўлянскага раёна, тэрыторыя якога ўвайшла ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. З адміністрацыйным аднаўленнем Нараўлянскага раёна 6 студзеня 1965 г., у красавіку 1965 г. зноў пачалося выданне сваёй раённай газеты ў Нароўлі — пад назвай «Прыпяцкая праўда». Тэматыка газеты — афіцыйна-палітычная, эканамічная і культурная: асвятляе галоўным чынам падзеі і працэсы, якія адбываюцца ў Нараўлянскім раёне і Беларусі. Друкуе таксама гісторыка-этнаграфічныя і побыта-дарадчыя артыкулы, літаратурныя і мемуарныя творы (у тым ліку, [[анекдот]]ы); размяшчае ілюстрацыі (фатаграфіі, малюнкі і г.д.), прыватныя аб’явы, некралогі і інш. Выкарыстоўвае [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Руская мова|рускую мовы]] артыкулаў, паведамленняў, літаратурных твораў і г.д. Выходзіць адзін раз на [[тыдзень]]. Мае свой сайт у [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]. Дэвіз: «Раёнка — ваш компас у свеце гарачых навін!»<ref>[http://belsmi.by/smi/pechatnie_smi/smi319/ Прыпяцкая праўда] // belsmi.by</ref>. == Гісторыя == Гістарычныя назвы: '''«За калектывізацыю»''' (1932—1938), '''«За бальшавіцкія перамогі»''' (1938—1952), '''«Сталінскі сцяг»''' (1952—1956), '''«Ленінская праўда»''' (1956—1962), '''«Прыпяцкая праўда»''' (з красавіка 1965 года)<ref name="ReferenceA"/>. Перыядычнае папяровае выданне было заснавана ў пасёлку [[Нароўля]] як афіцыйная газета [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] (орган Нараўлянскага райкама КПБ(б), Нараўлянскага выканкама і Нараўлянскага райпрафсавета) пад назвай «За калектывізацыю» — 23 студзеня 1932 г. выйшаў яе першы нумар<ref name="ReferenceA"/>. Спачатку выдавалася накладам да 60 экзэмпляраў, а яе першым рэдактарам стаў Рыгор Іванавіч Шаркоў<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref>. Друкавалася раённая газета на абсталяванні рэдакцыі. Газета мела ў той час усяго дзве старонкі (адзін [[аркуш]]) і выдавалася выключна на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref>Прыпяцкая праўда. — 1934. — № 5; Прыпяцкая праўда. — 1935. — № 1, 5.</ref>. У архівах газеты не захавалася падрабязных звестак аб дзейнасці газеты да 1941 г.<ref name="ReferenceA"/> У той перыяд публікацыі ў афіцыйнай газеце Нараўлянскага раёна адлюстроўвалі галоўныя працэсы ў савецкай дзяржаве: [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|развіццё калектыўнага сельскай гаспадаркі ў СССР і БССР, першыя эканамічныя пяцігодкі краіны]], дзейнасць камуністычнай партыі. [[Калектывізацыя]] ў Нараўлянскім раёне завяршылася ў 1938 г., таму для газеты была абрана новая назва — «За бальшавіцкія перамогі»<ref name="ReferenceA"/>. Калі [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|ў чэрвені 1941 г. нямецка-фашысцкія войскі напалі на СССР]], то кіраўніцтва Нараўлянскага раёна прыняло рашэнне спыніць выданне газеты і схаваць [[друкарскі станок]] да вяртання ў раён савецкіх войск, бо не было шмат магчымасцей эвакуіраваць матэрыяльныя рэсурсы. Аўрам Лаўрэнцевіч Кліменка і яго пляменнік, выконваючы распараджэнне раённага кіраўніцтва, закапалі друкарскае абсталяванне на яўрэйскіх могілках у Нароўлі. Але нейкім чынам пра гэта стала вядома [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкім акупантам]], якія прышлі ў [[Нароўля|Нароўлю]] ў жніўні 1941 г. Аўрама Кліменку прымусілі адкапаць усё, што ён схаваў<ref name="ReferenceA"/>. Толькі ў снежні 1944 г., калі [[Нараўлянская аперацыя|з Нароўлі былі выгнаны нямецка-фашысцкія акупанты]], раённая газета аднавіла сваю працу і распавяла, як ідзе працэс гераічнага аднаўлення эканомікі і развіваецца культурнае жыццё Нараўлянскага раёна. У той час некалькі гадоў галоўным рэдактарам газеты быў Іван Філоненка<ref name="ReferenceA"/>. Са снежня 1952 па ліпень 1956 г. [[газета]] выходзіла пад назвай «Сталінскі сцяг»<ref name="ReferenceA"/>. А пазней, пасля смерці кіраўніка СССР [[Іосіф Сталін|Іосіфа Сталіна]] і [[культ асобы Сталіна|афіцыйнага развянчання культу яго асобы ў СССР]], была зацверджана новая для раённага перыядычнага выдання назва — «Ленінская праўда»<ref name="ReferenceA"/>. У 1950-х гг. рэдакцыяй газеты кіраваў Майсей Дварэцкі<ref name="ReferenceA"/>. Была створана шырокая сетка сельскіх [[карэспандэнт]]аў па раёне, у лік якіх ўліваліся лепшыя прадстаўнікі мясцовай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і перадавікі [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. Уласнага транспарту ў газеты не было, таму яе супрацоўнікі карысталіся папутным транспартам ці нават дабіраліся пешшу ў далёкія [[калгас]]ы<ref name="ReferenceA"/>. У розныя гады ў газеце [[журналіст]]амі працавалі пісьменнікі [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] і [[Іван Чыгрынаў]], паэт Уладзімір Шпадарчук, журналістка Беларускага Радыё Валянціна Чайка і іншыя прыкметныя асобы<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/prypyatskaya-prauda-prazdnuet-den-rozhdeniya/ «Прыпяцкая праўда» празднует День рождения]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>''Партыко, О.'' «Прыпяцкая праўда» — надежный компас в мире новостей / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 2026. — № 3. — 17 студзеня 2026. — С. 9.</ref>. 25 снежня 1962 г. Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]], таму ў Нароўлі было спынена выданне афіцыйнай раённай газеты<ref name="ReferenceA"/>. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны Нараўлянскі раён — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. Таму ў красавіку 1965 г. раённая газета атрымлівае сваё «другое нараджэнне» і ўпершыню выходзіць пад назвай «Прыпяцкая праўда» (орган Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў), якое яна мае дагэтуль. Галоўным рэдактарам штонядзельнага выдання быў прызначаны Павел Бозікаў<ref name="ReferenceA"/>. У 1966 г. у нараўлянскай газеце «Прыпяцкая праўда» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015). Пасля Паўла Бозікава, з 1969 да 1980 г., выданнем кіраваў Георгій Даўгіцкі<ref name="ReferenceA"/>. Вялікі ўклад у стварэнне газеты ўнеслі журналісты Валянціна Шынкевіч, [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957) і Віктар Гузік, адказны сакратар Юліян Новік, карэктар Людміла Зязётка, фотакарэспандэнты Марат Стораж і Ганна Тушынская і іншыя<ref name="ReferenceA"/>. Для многіх супрацоўнікаў раённая газета ў тыя часы стала першай прыступкай у журналісцкай дзейнасці і школай майстэрства. А для раённай адміністрацыі, прадпрыемстваў і ўстаноў раёна газета ў сваю чаргу была важнай пляцоўкай для паведамленняў аб развіцці эканомікі, культуры і паляпшэнні быту гарадскага і сельскага насельніцтва Нараўляншчыны, ушанаванні ветэранаў вайны і заслужаных асоб<ref name="ReferenceA"/>. У канцы 1980 — пачатку 1990-ых гг. газета надзяляла шмат увагі мерапрыемствам па ліквідацыі наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (у 1986 г.)]], а таксама зменам палітычнага і эканамічнага ладу краіны пасля [[Распад СССР|самароспуску СССР у 1991 г.]], [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|атрыманнем Беларуссю дзяржаўнага суверэнітэту]] і пераходу да новых, [[капіталізм|капіталістычных адносін]] у грамадстве<ref name="ReferenceA"/>. Пачаткова рэдакцыя і друкарня месціліся ў Нароўлі на плошчы Леніна, а з [[1978]] года ў будынку №5 на вуліцы Макаранкі<ref>''Невмержицкая, Л.'' Юбилей районной газеты — важное событие для всей Наровлянщины / Л. Невмержицкая // Прыпяцкая праўда. — 2022, 22 студзеня. — № 3, — С. 4.</ref>. У цяперашні час газета друкуецца ў КПУП «Калор»<ref name="ReferenceA"/>, а штатнымі супрацоўнікамі газеты з’яўляюцца: галоўны рэдактар; намеснік галоўнага рэдактара; карэктар; два карэспандэнты; рэдактар інтэрнэт-рэсурсу і аператары электроннага набору і вёрсткі; фотакарэспандэнт; галоўны бухгалтар. Адным з карэспандэнтаў газеты працуе [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. у 1965 г.), мясцовы школьны настаўнік, краязнавец і арганізатар музеяў. У апошнія гады на першай паласе папяровай газеты з’явіўся анонс публікуемых артыкулаў, палосныя рубрыкі, усё часцей выходзіць аўтарская калонка. Газета таксама стварыла свой сайт у [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], які карыстаецца папулярнасцю не толькі ў мясцовых жыхароў, але і далёка за межамі Нараўлянскага раёна<ref name="ReferenceA"/>. [[23 студзеня]] [[2022]] г. міністр інфармацыі Беларусі [[Уладзімір Барысавіч Пярцоў]] афіцыйна павіншаваў газету з 90-годдзем<ref>[https://mediana.by/rubriki/soobshchestvo/3428-prypyatskaj-pra-dze-90.html «Прыпяцкай праўдзе» — 90!]</ref>. [[12 ліпеня]] [[2023]] г. рэдакцыю газеты афіцыйна наведаў старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]], каб абмеркаваць з калектывам рэдакцыі пытанні працы самой рэдакцыі, а таксама будаўніцтва, рамонту дарог у Нароўлі, захавання мясцовых помнікаў культуры, добраўпарадкавання, адказнасці жыхароў горада, адносіны кіраўнікоў арганізацый і адказных службаў да публікуемых у газеце крытычных матэрыялаў і многае іншае<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/predsedatel-narovlyanskogo-rajispolkoma-vladimir-antonenko-posetil-redaktsiyu/ |title=Председатель Наровлянского райисполкома Владимир Антоненко посетил редакцию |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803061209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/predsedatel-narovlyanskogo-rajispolkoma-vladimir-antonenko-posetil-redaktsiyu/ |url-status=dead }}</ref>. == Рэдактары == Адказнымі / галоўнымі рэдактарамі газеты былі<ref name="ReferenceA"/>: * з 23 студзеня 1932 — ? — Рыгор Іванавіч Шаркоў, адказны рэдактар * 1934 — [[Васіль Конанавіч Аўдзюшын]] (1901—1972)<ref>За калектывізацыю: [газета]. — [месца друку : Нароўля (БССР)]. — 1934. — № 5.</ref>, адказны рэдактар * 1935 — (выконаў абавязкі адказнага рэдактара) Б. Газман<ref>За калектывізацыю: [газета]. — [месца друку : Нароўля (БССР)]. — 1935. — № 1, 5.</ref> * 1936 — Е. П. Прусак<ref>За калектывізацыю: [газета]. — [месца друку : Нароўля (БССР)]. — 1936. — № 70, 145.</ref>, адказны рэдактар * 1940-ыя гг. — Іван Філоненка, * 1950-ыя — Майсей Дварэцкі * 1965—1969 — Павел Бозікаў * 1969—1980 — Георгій Даўгіцкі * 1980—1988-? — Мікалай П. Кохна<ref>Прыпяцкая праўда. — 5 мая 1987. — № 53; Прыпяцкая праўда. — 23 красавіка 1988. — № 49.</ref> * Мікалай Чэпікаў * ?-1994-? — (выконваў абавязкі) Юліян Новік, адказны сакратар, загадчык аддзела сельскага жыцця<ref>Прыпяцкая праўда. — 19 красавіка 1994. — № 28.</ref><ref>''Невмержицкая, Л.'' Юбилей районной газеты — важное событие для всей Наровлянщины / Л. Невмержицкая // Прыпяцкая праўда. — 2022, 22 студзеня. — № 3, — С. 4.</ref> * ?-1994—1995-? — Л. Я. Кавалеўскі<ref>Прыпяцкая праўда. — 19 ліпеня 1994. — № 30; Прыпяцкая праўда. — 21 студзеня 1995. — № 6.</ref> * А. Карпенка * Уладзімір Крыжаноўскі * 2000—? — Алена Крупа * Валянціна Варанцова * Алена Румянцава * [[Іван Валянцінавіч Грушэўскі]]<ref>''Невмержицкая, Л.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ivan-grushevskij-belarus-stala-rodnoj/ Иван Грушевский: Беларусь стала родной] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240402101940/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ivan-grushevskij-belarus-stala-rodnoj/ |date=2 красавіка 2024 }} / Л. Невмержицкая // Прыпяцкая праўда. — 2024, 30 сакавіка. — № 12, — С. 1.</ref><ref>''Грушевский, И.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-pamyat-o-sergee-konovode/ В память о редакторе наровлянской районки Сергее Коноводе]{{Недаступная спасылка}} / И. Грушевский // Прыпяцкая праўда. — 2024, 18 студзеня. — № 3, — С. 7.</ref> * ?-2012—2014 — [[Сяргей Васілевіч Канавод]] (27.09.1971—19.03.2014)<ref>[https://top1000vk.com/163803756/ Сергей Коновод]</ref><ref>[https://poiski.pro/vk/user/id163803756 Сергей Коновод]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/v-narovle-planiruyut-otkryt-novyy-turisticheskiy-marshrut.html В Наровле планируют открыть новый туристический маршрут]</ref><ref>[https://bsj.by/2013/01/zhurnalisty-postarayutsya-donesti-nyuansy-dialoga-s-prezidentom-do-chitatelej/ Журналисты постараются донести нюансы диалога с Президентом до читателей]</ref><ref>''Грушевский, И.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-pamyat-o-sergee-konovode/ В память о редакторе наровлянской районки Сергее Коноводе]{{Недаступная спасылка}} / И. Грушевский // Прыпяцкая праўда. — 2024, 18 студзеня. — № 3, — С. 7.</ref>, галоўны рэдактар * (2014?)-2015— 25 лістапада 2021 — [[Наталля Аляксандраўна Лапаціна]]<ref>Прыпяцкая праўда. — 2015. — № 37; 2021. — № 47.</ref>, галоўны рэдактар * з 26 лістапада 2021 — [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]] (нар. 1998), галоўны рэдактар<ref>Прыпяцкая праўда. — 2021. — № 48. — С. 2.</ref>. == Адрас == Установа «Рэдакцыя газеты „Прыпяцкая праўда“» — 247802, [[Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], г. [[Нароўля]], вул. Макаранкі, д.5. prypjac_prav@cmi.by, pravda@narovlya.by * [https://narovlya.by/ сайт газеты «Прыпяцкая праўда» — narovlya.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701011015/https://narovlya.by/ |date=1 ліпеня 2022 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Невмержицкая, Л.'' Юбилей районной газеты — важное событие для всей Наровлянщины / Л. Невмержицкая // Прыпяцкая праўда. — 2022, 22 студзеня. — № 3, — С. 4. * ''Партыко, О.'' «Прыпяцкая праўда» — надежный компас в мире новостей / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 17 студзеня 2026. — № 3. — С. 9. == Спасылкі == * [https://narovlya.by/istorija-gazety/ Гісторыя газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216083319/https://narovlya.by/istorija-gazety/ |date=16 снежня 2022 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/prypyatskaya-prauda-prazdnuet-den-rozhdeniya/ «Прыпяцкая праўда» празднует День рождения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123121535/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/prypyatskaya-prauda-prazdnuet-den-rozhdeniya/ |date=23 студзеня 2026 }} * [http://belsmi.by/smi/pechatnie_smi/smi319/ Прыпяцкая праўда] // belsmi.by {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Нароўля]] [[Катэгорыя:Нараўлянскі раён]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] hy2qu1zudyd8xhp70bajfqp8g9553ss 0 729124 5180798 5096261 2026-08-14T06:43:59Z Autumndancer 168015 /* Фільмы */ 5180798 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Зендэя |арыгінал імя = Zendaya |выява = Zendaya - 2019 by Glenn Francis.jpg |шырыня = 230px |апісанне выявы = Зендэя на прэм'еры фільму «[[Чалавек-павук: Далёка ад дому]]» ў 2019 годзе |імя пры нараджэнні = Зендэя Мары Стэрмер Коулмэн |дата нараджэння = 1.9.1996 |месца нараджэння = [[Окленд (Каліфорнія)|Окленд]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{USA}} |гады актыўнасці = [[2009]] — па наш час |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Зендэя Мары Стэрмер Коўлман''' ({{Lang-en|Zendaya Maree Stoermer Coleman}}  [zɛnˈdeɪ.ə] ;{{Н|ж}} {{Датанараджэння|1|9|1996}}, [[Окленд (Каліфорнія)|Окленд]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканская актрыса і спявачка. Яна з’яўляецца лаўрэатам шматлікіх узнагарод, у тым ліку дзвюх [[Прайм-тайм прэмія “Эмі"|прэмій «Эмі»]] (2020, 2022), «Спадарожнік» (2019), «Выбар гледачоў» (2019), «Сатурн» (2019) і іншых. Зендэя пачала сваю кар’еру ў якасці дзіцячай мадэлі і дублёра. Яна праславілася дзякуючы ролі Рокі Блю ў [[Дыснейскі канал|сіткоме Disney Channel]] Shake It Up (2010—2013). У 2013 годзе Зендэя стала ўдзельніцай шаснаццатага сезона танцавальнага серыяла «[[Танцы з зоркамі]]». Яна прадзюсіравала і знялася ў ролі галоўнай шпіёнкі К. С. Купер у сіткоме KC Undercover (2015—2018). Яе вобраз падлетка-наркамана ў драматычным серыяле HBO «Эйфарыя» (з 2019 г. па цяперашні час) зрабіў яе самай маладой уладальніцай прэміі «Эмі» за лепшую актрысу ў драматычным серыяле. Яе працы ў кіно ўключаюць музычную драму «[[Найвялікшы шоўмэн]]» ([[2017]]), анімацыйную музычную камедыю «[[Смолфут]]» ([[2018]]), рамантычную драму «[[Малькальм і Мары]]» ([[2021]]), спартыўную камедыю «[[Касмічны джэм: наступнае пакаленне]]» ([[2021]]).) і навукова-фантастычны эпас " [[Дзюна (фільм, 2021)|Дзюна]] " ([[2021]]). Зендэя таксама гуляе гераіню [[MJ]], дзяўчыну [[Пітэр Паркер (кінематаграфічны сусвет Marvel)|Пітэра Паркера / Чалавека-павука]], у [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінематаграфічнай сусвету Marvel]] — «[[Чалавек-павук: Вяртанне дадому]]» ([[2017]]), «[[Чалавек-павук: Далёка ад дому]]» ([[2019]]), «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому|Чалавек-паыук: Няма шляху дадому»]] ([[2021]]). Акрамя акцёрскай кар’еры Зендэя занялася музыкай. У 2011 годзе яна выпусціла сінглы «Swag It Out» і «Watch Me», апошні быў у супрацоўніцтве з [[Бэла Торн|Бэлай Торн]]. У [[2012]] годзе яна падпісала кантракт з [[Hollywood Records]] і пасля выпусціла свой дэбютны сінгл «Replay», які дасягнуў топ-40 у амерыканскім Billboard Hot 100. У 2013 годзе яна выпусціла свой аднайменны дэбютны студыйны альбом, які атрымаў умераны поспех і прызнанне крытыкаў. Найбольшы камерцыйны поспех Зендэя як музыканта прынесла сумесная з [[Зак Эфран|Закам Эфранам]] песня «Rewrite the Stars» з саўндтрэка [[Найвялікшы шоўмэн|The Greatest Showman]] у [[2018]] годзе. Сінгл увайшоў у дваццатку лепшых чартаў і атрымаў мультыплацінавы сертыфікат ва ўсім свеце. == Біяграфія == Нарадзілася 1 верасня 1996 года ў [[Окленд (Каліфорнія)|Оклендзе]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у сям’і настаўнікаў, хоць яе маці таксама працавала мэнэджарам у Тэатры імя Шэкспіра ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Яе бацька — афраамерыканец з каранямі ў [[Арканзас]]е, а маці — нямецкага і шатландскага паходжання. Зендэя мае пяць старэйшых братоў і сясцёр.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Digs Deep Into Her Past for Immigrant Heritage Month|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/zendaya-digs-deep-into-her-past-for-immigrant-heritage-month-video-201596/|website=Us Weekly|date=2015-06-09|access-date=2021-12-13|language=en-US|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213190315/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/zendaya-digs-deep-into-her-past-for-immigrant-heritage-month-video-201596/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Zendaya Talks Giuliana Rancic Beef And The Difficulties Of Growing Up Biracial|url=http://www.complex.com/pop-culture/zendaya-interview-2015-cover-story|website=complex.com|access-date=2021-12-13|language=en|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213190318/https://www.complex.com/pop-culture/zendaya-interview-2015-cover-story}}</ref> Імя Зендэя паходзіць ад імя Тэндай, што на мове [[Шона (мова)|шона]] азначае «дзякаваць».<ref>{{Cite web|title=Who and what Bay Area celebs are named after|url=https://www.sfgate.com/entertainment/slideshow/Who-and-what-Bay-Area-celebs-are-named-after-186869.php|website=SFGATE|date=2018-11-02|access-date=2021-12-13|language=en-US|archive-date=18 червня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618095325/https://www.sfgate.com/entertainment/slideshow/Who-and-what-Bay-Area-celebs-are-named-after-186869.php}}</ref> Шмат часу праводзіла, дапамагаючы маці размяшчаць гасцей і прадаваць квіткі, а таксама вывучала акторскае майстэрства і выступала на сцэне<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.ua/books?id=_-ISBAAAQBAJ&pg=PA9&lpg=PA9&dq=zendaya+Shakespeare+Theatre&source=bl&ots=0kSmNS6NGS&sig=ybh5IyFugf2Z1pC-FVMNPafX-Tc&hl=uk&sa=X&ved=0ahUKEwjZ34vzhr3RAhXpFJoKHZuCC4AQ6AEIUzAN#v=onepage&q=zendaya%20Shakespeare%20Theatre&f=false|title=Архівована копія|access-date=13 січня 2017|archive-date=3 березня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225226/https://books.google.com.ua/books?id=_-ISBAAAQBAJ&pg=PA9&lpg=PA9&dq=zendaya+Shakespeare+Theatre&source=bl&ots=0kSmNS6NGS&sig=ybh5IyFugf2Z1pC-FVMNPafX-Tc&hl=uk&sa=X&ved=0ahUKEwjZ34vzhr3RAhXpFJoKHZuCC4AQ6AEIUzAN#v=onepage&q=zendaya%20Shakespeare%20Theatre&f=false}}</ref> . Яна вучылася ў Оклендскай школе мастацтваў і развівала свае танцавальныя навыкі. Яна стала часткай танцавальнай каманды Future Shock Oakland і вывучала танец [[Танец хула|хула]] ў Акадэміі гавайскіх мастацтваў<ref>{{Cite web|url=http://www.timeforkids.com/news/zendaya/514316|title=Архівована копія|access-date=13 січня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211132324/http://www.timeforkids.com/news/zendaya/514316|archive-date=11 снежня 2016|url-status=dead}}</ref> . Бацька Зендэі, Казембе Аджаму Коулман, у цяперашні час працуе яе менеджэрам. У 2008 годзе ажаніўся з маці актрысы, Клэр Стэрмер. У жніўні 2016 года стала вядома, што маці падала на развод. Для Зендаі гэта не стала нечаканасцю. Яна адзначыла, што яе бацькі доўгі час жывуць асобна. == Кар’ера == Да пачатку акцёрскай кар’еры Зендэя мела досвед працы мадэллю, а ў 2010 годзе дэбютавала ў серыяле ў ролі Рокі Блю. [[Давайце патанцуем (серыял)|«Давайце танцаваць»]] — сітком пра прыгоды сяброў Сі і Рокі. Ролю Сесі выканала [[Бэла Торн]], з якой Зендэя запіша [[сінгл]] «Watch Me» у [[2011]] годзе. У [[2012]] годзе выйшаў фільм [[Заклятыя сябры|«Заклятыя сябры»]], у якім актрыса сыграла галоўную ролю Хэйлі Брэндан. У тым жа годзе Зендэя падпісала кантракт з амерыканскай студыяй гуказапісу [[Галівудскія запісы|Hollywood Records]]<ref>{{Cite web|url=http://www.teen.com/2012/08/08/news/celebrity-news/zendaya-coleman-hollywood-records/|title=Архівована копія|access-date=13 січня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323052947/http://www.teen.com/2012/08/08/news/celebrity-news/zendaya-coleman-hollywood-records/|archive-date=23 березня 2017|url-status=dead}}</ref> . У наступным годзе мастачка выпусціла сваю першую кнігу «Між табой і мной: як вырабіць ўражанне на падлеткаў сваім стылем і ўпэўненасцю» ({{Lang-en|«Between U and Me: How to Rock Your Tween Years with Style and Confidence»}})<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Between-Me-Tween-Years-Confidence/dp/1423170083|title=Архівована копія|access-date=13 січня 2017|archive-date=9 травня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509184009/http://www.amazon.com/Between-Me-Tween-Years-Confidence/dp/1423170083}}</ref> і першы студыйны альбом «Zendaya»<ref>{{Cite web|url=http://www.cheatsheet.com/entertainment/spider-man-homecoming-zendaya-mary-jane.html/?a=viewall|title=Архівована копія|access-date=13 січня 2017|archive-date=29 серпня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829095852/http://www.cheatsheet.com/entertainment/spider-man-homecoming-zendaya-mary-jane.html/?a=viewall}}</ref> . У 2015 годзе тэлесерыял «Кэй Сі. Пад прыкрыццём». Зендэя згуляла ролю задзіры, якая рыхтуецца стаць шпіёнам пад прыкрыццём. За гэтую ролю актрыса атрымала прэмію [[Kids' Choice Awards]] у намінацыі «Любімая тэлеактрыса»<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/7213912/zendaya-favorite-female-tv-star-kids-show-kids-choice-awards-2016|date=13 березня 2016}} {{Ref-en}}</ref>. У жніўні 2017 года яна знялася ў кліпе [[Бруна Марс]]а «Versace on the Floor» <ref>{{Cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/watch-bruno-mars-versace-on-the-floor-video-with-zendaya-w497470|title=Watch Bruno Mars' Transfixing 'Versace on the Floor' Video With Zendaya|access-date=2018-05-18}} {{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/music/news/watch-bruno-mars-versace-on-the-floor-video-with-zendaya-w497470 |title=Архіўная копія |access-date=7 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814101053/http://www.rollingstone.com/music/news/watch-bruno-mars-versace-on-the-floor-video-with-zendaya-w497470 |archive-date=14 жніўня 2017 }}</ref> . У снежні таго ж года яна выканала ролю акрабаткі Ганны ў музычным фільме [[Найвялікшы шоўмэн|«Найвялікшы шоўмэн»]], працуючы на адной пляцоўцы з такімі зоркамі, як [[Х’ю Джэкман]], [[Зак Эфран]], [[Мішэль Уільямс]] і [[Рэбека Фергюсан]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2017/film/reviews/the-greatest-showman-review-hugh-jackman-1202644784/|title=Greatest Showman Review|publisher=Variety|date=December 25, 2017|access-date=December 25, 2017|archive-date=23 грудня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223150320/http://variety.com/2017/film/reviews/the-greatest-showman-review-hugh-jackman-1202644784/}}</ref> . == Грамадская дзейнасць == Зендэя — феміністка.<ref>{{Cite web|url=https://www.flare.com/video/december-cover-star-zendaya-interview-fashion-style-chameleon/|title=Cover Star Zendaya on Her New Album and Undefinable Style|access-date=23 травня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024000115/http://www.flare.com/video/december-cover-star-zendaya-interview-fashion-style-chameleon/|archive-date=24 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> У студзені 2017 года яна прыняла ўдзел у Маршы жанчын у Вашынгтоне, каб паказаць сваю падтрымку правоў жанчын.<ref>{{Cite web|url=https://www.teenvogue.com/gallery/20-celebrities-womens-march|title=20 Celebrities at the Women's March|access-date=23 травня 2021|archive-date=28 лютого 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228224754/https://www.teenvogue.com/gallery/20-celebrities-womens-march}}</ref> Актрыса таксама абвергла фота з французскага часопіса Modeliste: аўтары часопіса выдалі Зендэю худзей, чым яна ёсць, апрацаваўшы фота ў [[Adobe Photoshop|Photoshop]]. Фота з часопіса і сапраўдныя (без рэтушы) артыстка выклала ў сваіх сацыяльных сетках. Зендэя заклікала часопіс не ствараць і не навязваць «нерэальныя ідэалы прыгажосці», а паказваць сапраўдных жанчын.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/fashion/2015/oct/22/zendaya-retouched-photos-modeliste-magazine|title=Zendaya calls out fashion magazine for retouched photos–The Guardian|access-date=23 травня 2021|archive-date=23 травня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523174910/https://www.theguardian.com/fashion/2015/oct/22/zendaya-retouched-photos-modeliste-magazine}}</ref> У верасні 2017 года Зендэя разам з акцёрам [[Том Холанд|Томам Холандам]] прыняла ўдзел у кампаніі супраць [[Цкаванне|здзекаў]](булінгу). Мэта кампаніі — спыніць здзекі над дзецьмі і падлеткамі ў школах, каледжах і іншых супольнасцях за любыя праявы «іншасці» (напрыклад, гэта можа адносіцца да [[Дыслексія|дыслексіі]], розных відаў маўленчых парушэнняў, [[Атлусценне|залішняй вагі]], [[Інваліднасць|фізічных недахопаў]] або нетыповых паводзінаў чалавека для пэўнай сацыяльнай групы) <ref>{{Cite web|url=https://ew.com/movies/2017/09/26/spider-man-homecoming-tom-holland-zendaya-stomp-out-bullying/|title=Here's how 'Spider-Man: Homecoming' stars Tom Holland and Zendaya are trying to stop bullying|access-date=23 травня 2021|archive-date=11 лютого 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211222533/https://ew.com/movies/2017/09/26/spider-man-homecoming-tom-holland-zendaya-stomp-out-bullying/}}</ref> Акрамя таго, актрыса публічна падтрымлівае міжнародны антырасісцкі рух [[Black Lives Matter]] (BLM). Інфармацыю пра гэта яна публікавала ў сваіх акаўнтах у сацыяльных сетках<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BHiZA98gxn7/?hl=en|title=Instagram Zendaya|access-date=23 травня 2021|archive-date=28 серпня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828052719/https://www.instagram.com/accounts/login/}}</ref> і ў інтэрв’ю часопісам. Зендэя прысутнічала на адпаведных акцыях пратэсту гэтай арганізацыі, у прыватнасці, на [[Пратэсты ў ЗША (2020)|акцыях пратэсту ў сувязі з забойствам Джорджа Флойда]] . Падчас пратэстаў яна таксама пазычыла свой рахунак у сацыяльнай сетцы Instagram (у якой 79 мільёнаў падпісчыкаў), каб актывіст BLM (Патрыс Калорс) трансляваў з «фронтавой лініі» пратэсту да як мага большай аўдыторыі.<ref>{{Cite web|url=https://www.thefocus.news/celebrity/zendaya-blm-protests-emmy-speech/|title=What is Zendaya's take on the BLM protests? Actress thanks activists in Emmy speech|access-date=23 травня 2021|archive-date=1 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101123336/https://www.thefocus.news/celebrity/zendaya-blm-protests-emmy-speech/}}</ref> == Прыватнасць == Зендэя мае дом у [[Лос-Анджэлес]]е і кватэру ў Брукліне.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Is Revealed As the Buyer of a $4.9 Million Brooklyn Waterfront Condo|url=https://www.architecturaldigest.com/story/zendaya-is-revealed-as-the-buyer-of-a-dollar49-million-brooklyn-waterfront-condo|website=Architectural Digest|date=2021-08-05|access-date=2022-12-01|language=en-US|first=Condé|last=Nast}}</ref> Яна вегетарыянка: «Мая галоўная прычына вегетарыянства ў тым, што я аматар жывёл, а не таму, што я люблю гародніну».<ref>{{Cite web|title=Disney Star Zendaya Goes Vegetarian, Credits Her Love for Animals|url=https://mercyforanimals.org/blog/disney-star-zendaya-goes-vegetarian-credits/|website=Mercy For Animals|date=2016-12-13|access-date=2022-12-01|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201161844/https://mercyforanimals.org/blog/disney-star-zendaya-goes-vegetarian-credits/|archive-date=1 снежня 2022|url-status=dead}}</ref> Зендэя знаходзіцца ў стасунках з брытанскім акцёрам [[Том Холанд|Томам Холандам]].<ref>{{Cite web|title=A timeline of Zendaya and Tom Holland’s relationship|url=https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/zendaya-tom-holland-dating-relationship-b2018826.html|website=The Independent|date=2022-02-19|access-date=2022-12-01|language=en}}</ref> == Мода == Зендэя была тварам [[Beats Electronics]],<ref>{{Cite web|title=Britney Spears And will.i.am's 'Scream And Shout' Video To Premiere On 'X Factor'|url=http://www.mtv.com/news/1697849/britney-spears-will-i-am-scream-and-shout-x-factor/|access-date=2021-12-13|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213223034/http://www.mtv.com/news/1697849/britney-spears-will-i-am-scream-and-shout-x-factor/}}</ref> X-Out, Material Girl,<ref>{{Cite web|title=Zendaya Is the New Face of Material Girl—Here's What She Has to Say About It|url=https://www.teenvogue.com/story/zendaya-material-girl-campaign|access-date=2021-12-13|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213223031/https://www.teenvogue.com/story/zendaya-material-girl-campaign}}</ref> CoverGirl<ref>{{Cite web|title=Zendaya Just Announced That She's the New Face of Covergirl|url=https://www.teenvogue.com/story/zendaya-covergirl-announcement-january-2016|access-date=2021-12-13|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213223032/https://www.teenvogue.com/story/zendaya-covergirl-announcement-january-2016}}</ref> і Chi Hair Care.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Doesn't Care What You Think Of Her Hair|url=https://www.huffpost.com/entry/zendaya-chi-haircare-real-is-beautiful-ad-campaign_n_56cda1a7e4b0928f5a6dc354|access-date=2021-12-13|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213223035/https://www.huffpost.com/entry/zendaya-chi-haircare-real-is-beautiful-ad-campaign_n_56cda1a7e4b0928f5a6dc354}}</ref> У жніўні 2013 года яна выпусціла сваю дэбютную кнігу, Between U and Me: How to Rock Your Tween Years with Style and Confidence,<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/835187761|title=Between u and me: how to rock your tween years with style and confidence}}</ref> каб «дапамагчы дзяўчынкам перажыць цяжкія падлеткавыя гады».<ref>{{Cite news|title=Zendaya: Five facts about the record-breaking Emmy winner - CBBC Newsround|url=https://www.bbc.co.uk/newsround/54232179|access-date=2021-12-13}}</ref> У жніўні 2015 года яна выпусціла сваю калекцыю абутку пад назвай Daya, што было яе мянушкай у дзяцінстве.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Debuts Shoe Collection, Daya, Celebrity Shoe Designers|url=https://people.com/style/zendaya-designs-a-line-of-dope-shoes-and-you-dont-have-to-spend-three-years-trying-to-buy-them/|access-date=2021-12-13|archive-date=13 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213223036/https://people.com/style/zendaya-designs-a-line-of-dope-shoes-and-you-dont-have-to-spend-three-years-trying-to-buy-them/}}</ref> У лістападзе 2016 года была запушчана лінія адзення Zendaya Daya by Zendaya, другая калекцыя была унісекс і ўключала поўны дыяпазон памераў.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Shares a First Look at Her New Daya by Zendaya Collection|url=https://www.vogue.com/article/zendaya-daya-by-zendaya-drop-two-collection-interview|access-date=2021-12-13|archive-date=16 січня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116064350/https://www.vogue.com/article/zendaya-daya-by-zendaya-drop-two-collection-interview}}</ref> У кастрычніку 2018 года яна стала амбасадарам брэнда [[Томі Хілфігер|Tommy Hilfiger]] і стала адным з распрацоўшчыкаў капсульных калекцый Tommy x Zendaya.<ref>{{Cite web|title=Tommy Hilfiger Taps Zendaya For Next Collaboration|url=https://www.vogue.co.uk/article/zendaya-tommy-hilfiger-collaboration|access-date=2021-12-13|archive-date=16 жовтня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165407/https://www.vogue.co.uk/article/zendaya-tommy-hilfiger-collaboration}}</ref> Яна чэрпала натхненне ў 70-х, а менавіта ў «моцных, знакавых жанчынах дзесяцігоддзя», і яе паказы на [[Тыдзень моды ў Парыжы|Тыднях моды ў Парыжы]] і [[Тыдзень моды ў Нью-Ёрку|Тыднях моды ў Нью-Ёрку]] атрымалі высокую ацэнку за ўшанаванне разнастайнасці і інклюзіўнасці, якія ўключалі жанчын усіх узростаў., большага памеру і мадэлям ва ўзросце да 70 гадоў.<ref>{{Cite news|title=Zendaya at Paris Fashion Week: 'Black women aren't always represented'|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-47442862|access-date=2021-12-13}}</ref> Паказы таксама былі данінай памяці іконам моды.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Shuts Down Paris Fashion Week With Legendary All Black Cast for Her Tommy Hilfiger Show|url=https://www.elle.com/fashion/celebrity-style/a26603824/zendaya-tommy-hilfiger-paris-all-black-models/|access-date=2021-12-13|archive-date=7 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233904/https://www.elle.com/fashion/celebrity-style/a26603824/zendaya-tommy-hilfiger-paris-all-black-models/}}</ref> У 2019 годзе Зендэя стала прэс-мадэллю для [[Lancôme]]<ref>{{Cite web|title=Zendaya Is The New Face of Lancôme — & It's About Time|url=https://www.refinery29.com/en-us/2019/02/225101/zendaya-lancome-campaign|access-date=2021-12-13|archive-date=23 лютого 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223175652/https://www.refinery29.com/en-us/2019/02/225101/zendaya-lancome-campaign}}</ref>, а ў наступным годзе для [[Булгары|Bulgari]]<ref>{{Cite web|title=Bulgari CEO Jean-Christophe Babin Unveils Multi-Gender B.zero1 Rock Collection|url=https://www.forbes.com/sites/robertanaas/2020/02/10/bulgari-ceo-jean-christophe-babin-unveils-multi-gender-bzero1-rock-collection/|access-date=2021-12-13|archive-date=25 березня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325155407/https://www.forbes.com/sites/robertanaas/2020/02/10/bulgari-ceo-jean-christophe-babin-unveils-multi-gender-bzero1-rock-collection/}}</ref> і Valentino.<ref>{{Cite web|title=Zendaya Joins the Valentino Family|url=https://www.elle.com/fashion/a34873366/zendaya-valentino-ambassador/|access-date=2021-12-13|archive-date=19 лютого 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210219013937/https://www.elle.com/fashion/a34873366/zendaya-valentino-ambassador/}}</ref> Модны сайт Net-a-Porter прызнаў Зендэю адной з самых апранутых жанчын [[2018]] года. Для выпуску InStyle за верасень [[2020]] года яна і яе стыліст Лоў Роўч абралі выключна чарнаскурых дызайнераў, мастакоў і творцаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.insider.com/zendaya-wore-all-black-designers-on-instyle-magazine-cover-2020-8}}</ref> У кастрычніку 2020 года яна атрымала ўзнагароду Visionary Award на CNMI Green Carpet Fashion Awards за «яе намаганні па прасоўванні разнастайнасці і ўключэння ў моду і кіно».<ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.com/article/watch-green-carpet-fashion-awards-livestream|date=2020-10-10}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2013||Super Buddies|{{comment|''Льодяник''|голос}}}} {{У фільме|2017|[[Чалавек-павук: Вяртанне дадому]]|Spider-Man: Homecoming|''[[ЕмДжэй (Кінаўсясвет Marvel)|Мішэль Джонс]]''}} {{У фільме|2017|[[Найвялікшы шоўмэн]]|The Greatest Showman|''Анна''}} {{У мультфільме|2018|[[Бацька гусь]]|Duck Duck Goose|{{comment|''Чы''|голас}}}} {{У мультфільме|2018|[[Смолфут]]|Smallfoot|{{comment|''Мічы''|голас}}}} {{У фільме|2019|[[Чалавек-павук: Далёка ад дому]]|Spider-Man: Far From Home|''[[ЕмДжэй (Кінаўсясвет Marvel)|Мішэль Джонс]]''}} {{У фільме|2021|[[Касмічны джэм: наступнае пакаленне]]|Space Jam: A New Legacy|{{comment|''Лола Бані''|голас}}}} {{У фільме|2021|[[Дзюна (фільм, 2021)|Дзюна]]|Dune|''Чані''}} {{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|''[[ЕмДжэй (Кінаўсясвет Marvel)|Мішэль Джонс]]''}} {{У фільме|2023|[[Чэлленджэры]]|Challengers|''Ташы Дональдсан''}} {{У фільме|2024|[[Дзюна: Частка другая]]|Dune: Part Two|''Чані''}} {{У фільме|2026|[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]|Dune: Part Two|''Афіна''}} {{УФільмеНіз}} === Тэлебачанне === {{УФільмеВерх}} {{УСерыяле|2010|3=|4=Shake It Up|5={{comment|''Роккі Блу''|75 епізодів}}}} {{УСерыяле|2011|3=|4=Good Luck Charlie|5={{comment|''Роккі Блу''|Епізод: "Charlie Shakes It Up"}}}} {{УСерыяле|2011|3=|4=PrankStars|5={{comment|''у ролі самой сябе''|Эпізод: "Walk the Prank"}}}} {{У тэлефільме|2011|3=Pixie Hollow Games|4={{comment|''Ферн''|голас}}}} {{УСерыяле|2012|3=|4=A.N.T. Farm|5={{comment|''Зэкоя Джонс''|Эпізод: "Creative consultANT"}}}} {{У тэлефільме|2012|3=Frenemies|4=''Хайлі Брендон''}} {{УСерыяле|2013|3=|4=Dancing with the Stars|5={{comment|''Конкурсант''|16 сезон}}}} {{У тэлефільме|2013|3=The Story of Zendaya|4=''у ролі самой сябе''}} {{У тэлефільме|2014|3=Zapped|4=''Зоі Стывенс''}} {{УСерыяле|2015|3=|4=Black-ish|5={{comment|''Рашыда''|Эпізод: "Daddy's Day"}}}} {{УСерыяле|2015|3=|4=K.C. Undercover|5={{comment|''Кэй Сі Купер''|галоўная роль, 60 эпізодаў}}}} {{УСерыяле|2017|3=|4=Walk the Prank|5={{comment|''у ролі самой сябе''|Эпізод: "K.C. Undercover Edition"}}}} {{УСерыяле|2019|3=|4=The OA|5={{comment|''Фола''|3 эпізоды}}}} {{УСерыяле|2019|3=[[Ейфарыя (телесерыял)|Эйфарыя]]|4=Euphoria|5={{comment|''Ру Беннетт''|галовна роль}}}} {{У тэлефільме|2021|3=Malcolm & Marie|4={{comment|''Марі''|галоўная роль}}}} {{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Альбомы''' * ''Zendaya'' (2013) '''Сінглы''' * ''Watch Me'' (2011) разам з [[Бэла Торн|Бэлай Торн]] * ''Дзеля чаго танцаваць'' (2012) * ''Паўтор'' (2013) * ''Нешта новае'' (2016) разам з [[Крыс Браўн (спявак)|Крысам Браўнам]] '''Прома-запісы''' * ''Swag It Out'' (2011) * ''Fashion Is My Kryptonite'' (2012) з [[Бэла Торн|Бэлай Торн]] * ''Заразлівае каханне'' (2013) з [[Бэла Торн|Бэлай Торн]] == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прайм-тайм прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фільмаграфія да дапрацоўкі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 верасня]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7v7cgm0fhwzd7895h06w9zscvtoble5 0 737359 5181008 5029142 2026-08-14T10:38:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181008 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Сакі}} {{Этнічная група| group = Сакі {{вымер}}<br /> (𐨯𐨐) | image = [[Выява:Saka warrior Termez Achaeological Museum.jpg|200px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Бюст сакскага воіна (каля [[1 стагоддзе|I]] ст.) у [[Тэрмез]]скім музеі археалогіі<small> | poptime = | popplace = [[Еўразія]] | langs = [[Скіфская мова|скіфская]] | rels = [[політэізм]] | related = [[сарматы]], [[аланы]], [[масагеты]], [[дахі]] }} '''Са́кі''' (саманазва: 𐨯𐨐) {{вымер}} — старажытны ўсходні [[Іранскія мовы|іранскі]] народ, які насяляў стэпы [[Еўразія|Еўразіі]] ў [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзі да н. э. — пачатку [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. [[Старажытная Грэцыя|Старажытнагрэчаскія]] аўтары называлі сакаў [[скіфы|скіфамі]]. Пазней назва «скіфы» замацавалася за [[Еўропа|еўрапейскімі]] сакамі, а назва «сакі» — за [[азія]]цкімі. Тым не меней, у сучаснай [[навука|навуковай]] літаратуры абедзве назвы часцяком узаемазамяняльныя. == Паходжанне == На працягу другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] — [[20 стагоддзе|XX]] стст. [[археалогія|археолагамі]] быў выяўлены шэраг [[археалагічная культура|культур]], якія атаясняліся са скіфа-сакскім насельніцтвам [[жалезны век|жалезнага веку]]: [[Уюкская культура|Уюкская]], [[Пазырыкская культура|Пазырыкская]], [[Тагарская археалагічная культура|Тагарская]], [[Бегазы-Дандыбаеўская культура|Бегазы-Дандыбаеўская]], [[Тасмалінская культура|Тасмалінская]], [[скіфы|скіфскі]] культурны комплекс поўдню [[Украіна|Украіны]] і паўночнага [[Каўказ]]а і інш. Іх агульнымі рысамі з’яўляюцца шырокае выкарыстанне [[жалеза]], удасканаленне [[конь свойскі|конскай]] збруі, сацыяльна-распластаванае [[грамадства]] і вылучэнне асобнага пласту воінаў<ref>Членова Н. Культуры скифского круга: черты сходства и различия. Саяно-алтайский район в скифском мире // Античная археология и памятники железного века на территории СССР. — М.: Наука, 1993. — С. 4—5.</ref>. Яны ахоплівалі вялікія тэрыторыі ад [[Дунай|Дуная]] да [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзяна]], але не ўяўлялі сабою бесперапынную прастору, што садзейнічала вылучэнню пэўных мясцовых асаблівасцей. Вывучэнне культур суправаджалася высоўваннем розных [[гіпотэза|гіпотэз]] іх агульнага паходжання, у тым ліку з усходняй [[Еўропа|Еўропы]] і паўночнага захаду [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Аднак большасць прапанаваных ідэй да нашага часу састарэлі. Найбольш старажытныя археалагічныя знаходкі ([[9 стагоддзе да н. э.|IX]] ст. да н. э.), звязаныя з сакамі, былі зроблены ў раёне [[Алтай|Алтая]]. [[Палеагенетыка|Генетычнае]] даследаванне 111 рэшткаў са старажытных пахаванняў, апублікаванае ў [[2017]] г.<ref>[https://doi.org/10.1038/ncomms14615 Unterländer, M., Palstra, F., Lazaridis, I. et al. Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe. Nat Commun 8, 14615 (2017)]</ref>, паказала, што пераход ад [[бронзавы век|бронзавага]] да жалезнага веку суправаджаўся значнымі [[дэмаграфія|дэмаграфічнымі]] зменамі ў [[стэп]]авых рэгіёнах [[Еўразія|Еўразіі]]. Былі вылучаны 2 асноўныя месцы паходжання [[Качэўнікі|качавых]] груп жалезнага веку: Алтай, адкуль пачалася скіфска-сакская экспансія, і заходні [[Урал]]. Качэўнікаў з заходняга Урала найчасцей атаясняюць з [[Сарматы|сарматамі]], але яны маглі таксама адыгрываць значную ролю ў фарміраванні еўрапейскіх скіфаў. Найменне сакаў упершыню сустракаецца ў старажытных [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскіх]] надпісах [[6 стагоддзе|VI]] ст., аднак у надпісах на [[Кітайская мова|кітайскай]] мове і [[санскрыт|санкрыце]] ўжываліся падобныя па гучанню найменні, што можа быць сведчаннем таго, што назва выкарыстоўвалася самімі сакамі падчас кантактаў з іншымі народамі. Відавочна, яна значыла [[качэўнікі|качэўнікаў]], літаральна тых, хто «знаходзіўся ў пошуках»<ref>[https://doi.org/10.1163/9789004217584_020 Stephanie West SCYTHIANS]</ref>. [[Старажытнагрэчаская мова|Грэчаскае]] слова «скіфы» ({{lang-gr|Σκυθης, Σκυθοι, Σκύθαι}}), па сведчанню [[Герадот]]а, паходзіць ад саманазвы еўрапейскай часткі плямёнаў «сколаты» ({{lang-gr|Σκολότες}})<ref>Герадот, IV:6</ref>, якая, у сваю чаргу, магла гучаць [[скіфская мова|па-скіфску]] ''Skuδa'' і значыць стральцоў<ref>{{Cite web |url=https://www.wordsense.eu/%CE%A3%CE%BA%CF%8D%CE%B8%CE%B7%CF%82/ |title=Σκύθης (Ancient Greek): meaning, translation |access-date=27 красавіка 2023 |archive-date=20 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120124535/https://www.wordsense.eu/%CE%A3%CE%BA%CF%8D%CE%B8%CE%B7%CF%82/ |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == [[Скіфы|Скіфа]]-сакская [[этнас|этнічная]] культура сфарміравалася на захадзе ад [[Алтай|Алтая]] ў першай траціне [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э. Нягледзячы на яе імклівае пашырэнне ўздоўж [[стэп]]авых раёнаў [[Еўразія|Еўразіі]], на першых парах яна захоўвала еднасць. Так, рысы, характэрныя для [[Карасукская археалагічная культура|Карасукскай культуры]], выяўляюць у помніках [[Харэзм]]а, на [[Сырдар’я|Сырдар’і]], у ніжнім [[Паволжа|Паволжы]], у [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Румынія|Румыніі]]<ref>[https://nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000107.pdf Л. Р. КЫЗЛАСОВ. УЮКСКИЙ КУРГАН АРЖАН И ВОПРОС О ПРОИСХОЖДЕНИИ САКСКОЙ КУЛЬТУРЫ]</ref>. Самая старажытная [[пісьмо]]вая згадка пра іх знаходзіцца ў [[Асірыя|асірыйскіх]] крыніцах і датуецца 70-мі гадамі [[7 стагоддзе|VII]] ст. да н. э.<ref>[http://kronk.spb.ru/library/grach-ad-1980-04.htm А. Д. Грач, 1980]</ref>, калі яны ўварваліся на паўднёвы ўсход [[Закаўказзе|Закаўказзя]] і поўнач [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. У [[625 да н.э.|625]] г. да н. э. [[Мідыя|мідыйцы]] паўсталі супраць сакаў і выгналі іх. Сакі таксама ўзгадваліся ў «[[Махабхарата|Махабхараце]]»<ref>Словарь географических и этнических названий // Махабхарата. Книга восьмая. О Карне (Карнапарва). — М.: Наука, 1990. — С. 292.</ref> пры апісанні падзей прыкладна таго ж перыяду на паўвостраве [[Індастан]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што [[манархія|валадарскі]] род (пазней — [[каста]]) [[Шак’я]], з якога паходзіў [[Гаўтама Буда]], браў пачатак ад [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкіх]] сакаў<ref>[https://rootshunt.com/aryans/indiairanandaryans/listofancientiranianpeople/shakya/shakya.htm SHAKYA]</ref>. У [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. падчас пашырэння [[Дзяржава Ахеменідаў|дзяржавы Ахеменідаў]] частка сакаў падтрымала [[Кір II Вялікі|Кіра Вялікага]], удзельнічала разам з яго войскам у паходах у [[Малая Азія|Малую]] і Сярэднюю Азію. Аднак, паводле апавядання [[Герадот]]а<ref>Герадот, 1:205</ref>, Кір загінуў падчас вайны з [[Цэнтральная Азія|цэнтральнаазіяцкімі]] [[Масагеты|масагетамі]], пра якіх ён паведамляў, што «некаторыя лічаць іх таксама скіфскім племем»<ref>Герадот, 1:201</ref>. [[Бехістунскі надпіс]] сведчыць, што сакі былі падпарадкаваны [[Дарый I|Дарыем I]]. У [[Персепаліс|персепальскім]] надпісе Дарыя I узгадваюцца плямёны ''сака хаўмварга'' і ''сака тыграхауда'', якія насялялі землі меркавана вакол ракі Сырдар’я. Паміж VI ст да н. э. і [[2 стагоддзе да н.э.|II]] ст. да н. э. сакі прасунуліся ў басейн [[Ілі (рака)|Ілі]], дзе былі зафіксаваны [[кітай]]скімі крыніцамі<ref>[https://sino-platonic.org/complete/spp080_saka_sai.pdf Taishan Yu A Study of Saka History]</ref>. Сакі ўдзельнічалі ў [[Бітва пры Гаўгамелах|бітве пры Гаўгамелах]] на баку [[Ахеменіды|персаў]]<ref>[https://www.worldhistory.org/article/108/the-battle-of-gaugamela-331-bce/ The Battle of Gaugamela, 331 BCE]</ref>. У [[329 да н.э.|329]] г. частка сакаў падтрымала паўстанне супраць [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] ў Сярэдняй Азіі, але яны былі пераможаны ім у бітве на [[Сырдар’я|Яксарце]]<ref>[https://www.livius.org/articles/battle/jaxartes-329-bce Jaxartes (329 BCE)]</ref>, пасля чаго правадыр астатніх сакаў пацвердзіў мір з македонскім валадаром. У [[3 стагоддзе да н.э.|III]] — II стст. да н. э. сакскія [[археалагічная культура|культуры]] паступова знікаюць у [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Сібір]]ы. На ўсходзе сакаў выціскаюць качэўнікі [[хуну]] і [[юэчжы]]. [[Клаўдзій Пталемей]] у [[1 стагоддзе|I]] ст. н. э. лакалізаваў месцазнаходжанне масагетаў і [[скіфы|сакаў]] уздоўж [[Каракарум]]а і [[Гіндукуш]]а. У [[1 стагоддзе да н.э.|I]] ст. да н. э. — [[4 стагоддзе|IV]] ст. н. э. на тэрыторыі сучасных [[Пакістан]]а, [[Афганістан]]а і [[Індыя|Індыі]] існаваў шэраг так званых інда-скіфскіх дзяржаў<ref>[https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaSakas.htm Indo-Scythian (Western) Kshatrapas (Sakas)]</ref>, дзе галоўную ролю адыгрывалі валадары сакскага паходжання. == Культура == [[Скіфы|Скіфскія]] і сакскія плямёны [[Еўразія|Еўразіі]] займаліся пераважна адгоннай або качавой [[жывёлагадоўля]]й. Трымалі [[конь свойскі|коней]], [[Авечка свойская|авечак]] і [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]]. Паводле [[археалогія|археалагічных]] і [[пісьмо]]вых крыніц, частка насельніцтва была ўцягнута ў [[земляробства]], вырошчванне [[Збожжавыя культуры|збожжавых культур]]. Дадатковую ролю адыгрывалі [[рыбалоўства]] і [[паляванне]]. На поўдні [[Сібір]]ы здабыча футравых [[Звяры|звяроў]] магла займаць важнае месца для забеспячэння [[гандаль|гандлёвых]] абменаў. Сакскія майстры выраблялі цудоўную [[кераміка|кераміку]], былі слыннымі [[зброя|збройнікамі]], здабывалі і апрацоўвалі розныя [[метал]]ы, у тым ліку [[золата]], [[жалеза]], [[бронза|бронзу]]. Для металічнай зброі і прылад характэрны так званы «звярыны стыль» упрыгожванняў. Сакскія [[Археалагічная культура|археалагічныя культуры]] [[Азія|Азіі]] знакаміты пераважна пахавальнымі помнікамі — драўлянымі калодамі або зрубнымі [[маўзалей|маўзалеямі]] з каменнымі насыпамі на паверхні. [[Інгумацыя|Інгумацыі]] нябожчыкаў на баку суправаджаліся забеспячэннем іх рознымі рэчамі — [[вопратка]]й, пасудзінамі, зброяй, упрыгожваннямі, часам — пахаваннем ахвяраваных людзей і коней. На ацалелых дзякуючы [[Вечная мерзлата|мерзлаце]] муміях [[Алтай|Алтая]] знаходзяць сляды [[татуіроўка|татуіроўкі]], дарагія [[шоўк|шаўковыя]] тканіны. Каля пахаванняў усталёўваліся вертыкальныя так званыя «[[алені|аленныя]] камяні», на паверхні якіх часцяком высякалі розныя выявы. [[Грамадства]] сакаў звычайна адносяць да [[ваенная дэмакратыя|ваеннай дэмакратыі]] з адметным сацыяльным пластом воінаў на чале з правадырамі. [[Антычнасць|Антычныя]] і [[Дзяржава Ахеменідаў|персідскія]] пісьмовыя крыніцы сведчаць пра тое, што інстытут валадарства перадаваўся па спадчыне і фактычна ўяўляў сабою [[манархія|манархію]]. <gallery> Xerxes detail three types of Sakas cleaned up.jpg|«Заморскія» сакі (еўрапейскія [[скіфы]]), сакі ''хаўмварга'' і ''тыграхауда'' на магільне [[Ксеркс I|Ксеркса]] Sun emperor.JPG|[[Даспех]]і высакароднага сакскага воіна з [[Ісыкскі курган|Ісыкскага кургана]] PazyrikHorseman.JPG|[[Пазырыкская культура|Пазырыкскі]] коннік Боковой вход.JPG|[[Тагарская археалагічная культура|Тагарскае]] пахаванне 26. Flying deer Chilikti (VII. - VI. B. C.) Kazakhstan.JPG|[[Золата|Залатая]] выява аленя ([[Казахстан]]) </gallery> == Тапаніміка == Ад назвы сакаў меркавана паходзяць наступныя [[тапонім]]ы: * [[Сакы]] ([[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]) * [[Сістан]] ([[Іран]]) * [[Шэкі (горад)|Шэкі]] ([[Азербайджан]]) * [[Шыгнан]] ([[Афганістан]]) * [[Шугнанскі хрыбет|Шугнан]] ([[Таджыкістан]]) {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A. D. 250|арыгінал = |спасылка = https://books.google.by/books?id=9U6RlVVjpakC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|адказны = |выданне = |месца = Paris|выдавецтва = UNESCO|год = 1994|том =2 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9231028464|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://www.iranicaonline.org/articles/scythians Scythians — Encyclopaedia Iranica] * [https://www.iranchamber.com/history/articles/ethnic_of_sakas.php I. P’iankov The Ethnic of Sakas (Scythians)] * [https://sino-platonic.org/complete/spp080_saka_sai.pdf Taishan Yu A Study of Saka History] * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st026.shtml Племена Казахстана и Сибири (VI—I вв. до н. э.)] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі]] [[Катэгорыя:Скіфы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Казахстана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Афганістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ірана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пакістана]] [[Катэгорыя:Старажытныя народы Расіі]] [[Катэгорыя:Старажытная Індыя]] cfwlp845u7egleonpwq9ar600tawiqg 0 739286 5180544 5178930 2026-08-13T14:05:27Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5180544 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] el3fdy1h5af0ejui3aogj3njhl6bzxm 5180548 5180544 2026-08-13T14:10:59Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5180548 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse_du_12_août_2026_–_Leòn,_Espagne_(1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] auif4euo9inuwuz8xas07kre8rf7u9d 5180550 5180548 2026-08-13T14:15:07Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5180550 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse_du_12_août_2026_–_Leòn,_Espagne_(1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 3qfbcloo6a4m779wxu43ti5wt6y1v9g 0 741102 5180683 4556634 2026-08-13T20:39:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180683 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Аляхновіч}} '''Рагнеда Вікенцьеўна (Вінцэнтаўна) Аляхновіч''' (дзявочае прозвішча '''Грышкевіч'''; [[9 жніўня]] [[1931]], г. [[Вільня]] — [[13 студзеня]] [[2013]]) — беларускі [[педагог]], [[грамадская дзяячка]], спецыяліст у галіне выкладання [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] ў школе. Аўтар вучэбных і метадычных дапаможнікаў. == Біяграфія == Нарадзілася [[9 жніўня]] [[1931]] года ў [[Вільня|Вільні]] ў сям’і беларускага дзеяча [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Вінцэнта Жук-Грышкевіча]] і Ксеніі Лапіцкай. Бацька ў [[Польская абарончая вайна (1939)|канцы верасня 1939 года]] быў арыштаваны савецкімі ўладамі, зняволены ў лагерах. Рагнеда ў той час была на вакацыях у сваякоў на [[Дзісеншчына|Дзісеншчыне]], на пачатку верасня туды прыехала і мама. Дадому, у Вільню, вярнуліся, калі там ужо гаспадарылі літоўцы. Навучанне ва ўніверсітэце, дзе маці вучылася на пятым курсе агранамічнага факультэта, перавялі на [[літоўская мова|літоўскую мову]]. Давялося ехаць ва Украіну, дзе яна скончыла агранамічны факультэт [[Львоўская палітэхніка|Львоўскай політэхнікі]]. Працавала аграномам на Львоўшчыне<ref name="nashaniva">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=44365 Савецкая дачка прэзідэнта БНР]. 09.10.2010 // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. {{цытата|Там нас і заспела «Айчынная» вайна. Вядома, скрушныя часы лягчэй перабываць сярод родных. Мама паходзіла з вёсачкі [[Засценкі (Вілейскі раён)|Засценкі]] каля [[Іжа|Іж]]ы (Вілейшчына). Таму, набыўшы з дапамогай [[Украінская самапомач|Украінскай самапомач]]ы патрэбныя дакументы, мы накіраваліся — дзе падводай, а дзе і цягніком — у [[Вілейка|Вілейк]]у<ref name="nashaniva"/>.}} У 1942 г. бацька як польскі грамадзянін быў вызвалены, ваяваў у [[Армія Андэрса|арміі генерала У. Андэрса]]. Маці, якая нічога не ведала пра лёс мужа, вырашыла пры набліжэнні Чырвонай Арміі ўцякаць. Ад’язджалі, як успамінала Рагнеда, ці не апошнім цягніком — на адкрытай платформе. Але дабраліся толькі да Вільні, бо Рагнеда захварэла на ангіну. Пакуль яна хварэла, маці праводзіла ў эміграцыю свайго роднага брата, святара [[Мікалай Лапіцкі|Мікалая Лапіцкага]] з сям’ёй, стрыечнага брата [[Іван Касяк|Івана Касяка]]. На Захадзе пасля вайны таксама застанецца бацька, што выратуе яму жыццё<ref name="nashaniva"/>. У Вільні маці з дачкой перажылі савецкія ды нямецкія бамбардзіроўкі, хаваліся з іншымі людзьмі ў сутарэннях. Яны вярнуліся ў Вілейку, дзе прытуліліся ў старой лазні, бо дом, у якім раней мелі пакой, згарэў. Ксенія Грышкевіч пайшла працаваць у Абласны зямельны аддзел, але ўжо ў жніўні 1944 года яе з працы прывялі двое вайскоўцаў, якія ўчынілі ператрус і забралі жанчыну<ref name="nashaniva"/>. Рагнеду забралі да сябе сваякі з [[Віленшчына|Вілейшчыны]]. Для навучання дзяўчынкі знялі для яе кватэру ў Вілейцы, падвозілі харчы. Рагнеда з раніцы яна хадзіла на ўрокі, а пасля заняткаў — з перадачай для маці — да турэмных муроў. Маці загіне ў [[Вілейская турма|вілейскай турме]], паводле афіцыйнай інфармацыі, ад [[тыф]]у, але магчыма, што ад катаванняў<ref name="nashaniva"/>. Яшчэ ў трынаццаць гадоў Рагнеда Грышкевіч захапілася паэзіяй. Да 10 класа ў яе назбіраўся цэлы сшытак з вершамі і паэмай пра [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкае паўстанне]] на Беларусі. Школьніца не мела з кім параіцца наконт сваёй творчасці і таму вырашыла звярнуцца адразу да [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], які ўнёс свае праўкі<ref name="nashaniva"/>. У 1948 паступіла на беларускае аддзяленне [[Філфак БДУ|філфака БДУ]]. У 1951 годзе выключылі з 3 курса ўніверсітэта, як дачку рэпрэсаваных «за ўтойванне фактаў з біяграфіі». У біяграфічным апавяданні «Воўк прагне крыві» [[Вячаслаў Адамчык]] успамінаў выпадак з выключэннем Рагнеды як ''«маё першае, найбольш балючае адчуванне непарушнага, абвеянага пакорным страхам, сталінскага рэжыму, які неспатолена прагнуў чалавечай крыві»''<ref name="nashaniva"/>. Скончыць ВНУ змагла толькі завочна ў 1954 годзе<ref name="НС"/>, пасля смерці [[Сталін]]а. З 15 жніўня 1952 па 7 верасня 1954 года працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе вёскі [[Моўчадзь (вёска)|Моўчадзь]] [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскага раёна]]. 3 16 верасня 1954 года працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў [[Сярэдняя школа № 23 (Мінск)|СШ № 23 г. Мінска]]. 10 снежня 1954 года пераведзена працаваць настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў школу працоўнай моладзі № 15, 20 верасня 1954 пераведзена працаваць настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў [[Сярэдняя школа № 43 (Мінск)|СШ № 43]]<ref name="НС">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2013-01-30|url = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=23805-1.pdf|title = Памяці Рагнеды Аляхновіч|format = |work = |publisher = [[Наша слова (1990)|Наша слова]] № 5 (1104)|accessdate = 2023-06-13|language = be|postscript = |archive-date = 13 чэрвеня 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230613085634/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=23805-1.pdf|url-status = dead}}</ref>. 3 1 жніўня 1967 года была метадыстам [[Мінскі гарадскі інстытут удасканальвання настаўнікаў|Гарадскога інстытута ўдасканальвання настаўнікаў]] па беларускай мове і літаратуры. З 15 жніўня 1970 па 3 студзеня 1972 года працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў [[Сярэдняя школа № 19 (Мінск)|СШ № 19]]. 3 3 студзеня 1972 года навуковы супрацоўнік [[НДІ педагогікі]] [[Міністэрства асветы БССР|МА БССР]]. 1 кастрычніка 1987 года выйшла на пенсію<ref name="НС"/>. Памерла 13 студзеня 2013 года ад цяжкай невылечнай хваробы<ref name="НС"/>. == Грамадская дзейнасць == Вяла актыўную грамадскую работу. 3 30 студзеня 1993 сябра [[БНФ «Адраджэньне»]], таксама была сябрам [[Усебеларускі Міжнародны Фонд Святой Ефрасінні Полацкай|Усебеларускага Міжнароднага Фонду Святой Ефрасінні Полацкай]], узначальвала [[ТБШ]] Фрунзенскага раёна, была сябрам Канцылярыі ТБШ, [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]<ref name="НС"/>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар падручнікаў («Родная літаратура». 6 клас. 1990 г. і інш.), метадычных дапаможнікаў («Янка Брыль у школе» і інш.), метадычных распрацовак, чытала лекцыі настаўнікам<ref name="НС"/>. == Узнагароды == Узнагароджана Ганаровымі граматамі, значком «[[Выдатнік народнай асветы]]»<ref name="НС"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аляхновіч Рагнеда Вікенцьеўна}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Філолагі СССР]] mrivlxk1u5z8a7163ffwr7m4hslpydj 0 741987 5180791 5170606 2026-08-14T06:39:49Z Autumndancer 168015 5180791 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холанд}} {{кінематаграфіст}} '''Томас Стэнлі Холанд''' ({{lang-en|Thomas Stanley Holland}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Англія|англійскі]] [[акцёр]]. Яго ўзнагароды ўключаюць [[BAFTA|Прэмію Брытанскай кінаакадэміі]] і тры прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.biography.com/actor/tom-holland |title=Архіўная копія |access-date=24 чэрвеня 2023 |archive-date=22 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222021614/https://www.biography.com/actor/tom-holland |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.capitalfm.com/news/tom-holland-brother-harry/</ref><ref>http://westend.broadwayworld.com/article/Holland-and-Pflueger-Are-West-Ends-Two-New-Billy-Elliots-20080828</ref>. == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Тэлемах'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму маладому акцёру ці актрысе}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{DEFAULTSORT:Холанд Том}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] sjwe4tgi27majy1mhg8em0exgpnaw45 0 743849 5180741 5076842 2026-08-14T02:54:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180741 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Штайнер}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = [[Французскі замежны легіён]], {{нп3|Сакрэтная ўзброеная арганізацыя|OAS|fr|Organisation de l'armée secrète}}, {{нп3|Узброеныя сілы Біяфры||en|Biafrian Armed Forces}}, {{Нп3|Вызваленчы рух Паўднёвага Судана||en|Southern Sudan Liberation Movement}} |гады службы = 1950—1959/1967—1968/1969—1970 |званне = [[маёр]] |род войскаў = [[найміт]]ы |камандаваў = [[4-я дэсантная брыгада (Біяфра)]] |частка = |бітвы = [[Індакітайская вайна]], [[Вайна за незалежнасць Алжыра]], [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]], {{Нп3|Першая грамадзянская вайна ў Судане||en|First Sudanese Civil War}} |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Рольф Франц Хайнц Штайнер''' ({{lang-de|Rolf Franz Heinz Steiner}}; нар. {{ДН|3|1|1933}}) — былы нямецкі найміт, удзельнік некалькіх ваенных канфліктаў. == Дзяцінства і маладосць == Нарадзіўся ў сям’і лётчыка [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], які служыў у эскадрыльі [[Манфрэд фон Рыхтгофен|Манфрэда фон Рыхтгофена]]. Дзяцінства прайшло ў [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйху]]. Распаўсюджаны міф, что падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] Штайнер уступіў у [[Гітлерюгенд]], але яму на момант падзення нацысцкай улады не было 14 гадоў. Аднак хлопчык, адпаведна ўзросту, быў членам дзіцячай арганізацыі «[[Юнгфольк]]»{{sfn|Коновалов|2015|pp=73-74}}. У 17 гадоў Штайнер пачаў ваенную кар’еру ў [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]]<ref name="Interview"/>. Залічаны ў 1-ы парашутны полк{{sfn|Коновалов|2015|p=73}}. У складзе фарміравання змагаўся ў [[Індакітай|Індакітаі]] і [[Алжыр]]ы, даслужыўшыся да [[сяржант]]а. У 1959 годзе звольнены з-за [[сухоты|сухотаў]]<ref name="Interview">Interview mit Odette Steiner. In: ''BILD'', 19. September 1971</ref>. На «грамадзянцы» ўступіў ва [[Ультраправыя|ўльтраправую]] групоўку {{нп3|Сакрэтная ўзброеная арганізацыя|OAS|fr|Organisation de l'armée secrète}} і стаў камандзірам аднаго з сектараў падпольнай арганізацыі{{sfn|Коновалов|2015|p=73}}. За сувязь з баевікамі трапіў у турму. Пасля зняволення адкрыў невялікае кафэ ў [[Парыж]]ы. Мірнае жыццё не вельмі спадабалася Штайнеру, таму ён вырашыў стаць [[найміт]]ам{{sfn|Кондратьев|2016|p=46}}. == Наёмніцтва == Сваю найміцкую кар’еру немец пачаў у [[Біяфра (рэспубліка)|Біяфры]] і нават прыняў грамадзянства дзяржавы. У краіну ён першапачаткова прыбыў як ваенны кансультант. Пасля першых сваіх поспехаў пад Энугу ў студзені 1968 года найміт атрымаў званне [[маёр]]а. Пад яго кіраўніцтвам спачатку дзейнічала група камандас, пазней — [[4-я дэсантная брыгада (Біяфра)|4-я дэсантная брыгада]]{{sfn|Кондратьев|2016|p=46}}. Зайздрасць з боку біяфрыйскіх генералаў і правальная {{нп3|Аперацыя «Хірасіма»|аперацыя «Хірасіма»|en|Operation Hiroshima}} ў лістападзе 1968 года пахіснулі пазіцыі найміта{{sfn|Кондратьев|2016|pp=46-47}}. Апошняй кропляй стала п’яная бойка Штайнера з прэзідэнцкай аховай. Немца і яшчэ пяць наймітаў выслалі з Біяфры{{Sfn|Коновалов|2015|pp=77-79}}. Пасля Біяфры ваенны авантурыст некаторы час жыў у [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Між тым яму паступалі прапановы з іншымі наёмніцкімі місіямі, але ён адмаўляўся. Аднак пазней далучыўся да сепаратыстаў [[Паўднёвы Судан|Паўдневага Судана]]. У чэрвені 1969 года ён прыбыў у «гарачую кропку» ў якасці эмісара дабрачыннай каталіцкай арганізацыі. Штайнер спрабаваў шляхам гуманітарнай дапамогі аказаць падтрымку баевікам. Пазней на немца звярнулі ўвагу кіраўнікі паўстанцаў, і той заняўся ваеннай падрыхтоўкай сепаратыстаў{{Sfn|Коновалов|2015|pp=79-80}}. У кастрычніку 1970 года ён вырашыў, што яго місія ў [[Судан]]е скончана і пара вяртацца ў [[Еўропа|Еўропу]]. Аднак ва [[Уганда|Угандзе]] найміта арыштавалі і перадалі суданцам. У жніўні 1971 года хартумскі суд вынес Штайнеру смяротны прысуд, але затым яго замянілі на 20-гадовае турэмнае зняволенне. Пасля трох з паловай гадоў пры дапамозе ўрада [[ФРГ]] Штайнера вызвалілі{{Sfn|Коновалов|2015|pp=80-81}}. == Пасля Афрыкі == У 1976 годзе ў прэсе з’явіліся чуткі, что Штайнер змагаецца ў [[Ліван]]е, аднак выданне [[Die Zeit]] абвергла гэта<ref name="zeit"/>. У 1982 годзе ўступіў у судовыя цяжбы з заходнегерманскім урадам, паколькі ўлады патрабавалі выплаціць выдаткі за вываз з Судана. Штайнер сцвярджаў, што яго сілай прымусілі трапіць на тэрыторыю ФРГ супраць яго волі<ref>''Süddeutsche Zeitung'', 18. Juni 1982</ref>. Станам на 2013 год жыў у родным [[Мюнхен]]е, часта наведваў піўныя і па-ранейшаму захоўваў, як пісалі журналісты, «ваяўнічы настрой»<ref name="Kulke">{{cite news |last1=Kulke |first1=Ulli |title=Rolf Steiner, ein Welt-Krieger in eigener Mission|url=https://www.welt.de/vermischtes/article120818373/Rolf-Steiner-ein-Welt-Krieger-in-eigener-Mission.html |accessdate=14 April 2020 |publisher=Der Welt |date=11 October 2013}}</ref>. == Сям’я == З першай жонкай ажаніўся ў 1963 годзе і пражываў у [[Ніца|Ніцы]]<ref name="Interview"/>. З другой жыў у рэгіёне {{нп3|Мюнстэрланд||de|Münsterland}}<ref name="zeit">[http://www.zeit.de/1976/30/legionaer-ohne-legende ''Die Irrfahrten des Rolf Steiner, Legionär ohne Legende''.] In: ''Die Zeit'', Nr. 30/1976</ref>. == Погляды == Штайнер ніколі не лічыў сябе наймітам і сцвярджаў у мемуарах, што не атрымліваў ніякіх грошаў, акрамя выдаткаў на падраздзяленні{{Sfn|Коновалов|2015|pp=74}}. У адным з інтэрв’ю ён заявіў: {{Цытата|Тое, што я рабіў, я рабіў для людзей. Гэта было не дзеля грошай, гэта было дзеля справы{{sfn|Martell|2019|p=91-92}}. [...] Калі чалавек змагаецца за тое, у што ён сапраўды верыць, ён не найміт{{sfn|Martell|2019|p=94}}.}} Многія журналісты лічылі яго за гэта ідэалістам<ref name="Interview"/>. == Мемуары == * ''Carré rouge: du Biafra au Soudan, le dernier condottiere.'' R. Laffont, Paris 1976. * ''The last Adventurer: from Biafra to the Sudan.'' Weidenfeld and Nicolson, London 1978, ISBN 0-297-77363-1. * ''Meine Zeit in der Fremdenlegion''. In: ''Pallasch. Zeitschrift für Militärgeschichte''. Bd. 18 (2014), Heft 50, S. 237—244. == Гл. таксама == * [[Зігфрыд Мюлер]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|url=https://j.uniyar.ac.ru/index.php/vyrgu/article/download/262/207|last=Кондратьев|first=П.С.|year=2016|title=Европейцы на фронтах Биафры (1967–1970 гг.)|journal=Вестник ЯрГУ|volume=2 (36)|pages=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529075620/https://j.uniyar.ac.ru/index.php/vyrgu/article/download/262/207|archivedate=2020-05-29}} * {{cite book|url=http://militera.org/books/pdf/research/konovalov_ip06.pdf|last=Коновалов|first=И.П.|year=2015|title=Солдаты удачи и воины корпораций : История современного наёмничества|publisher=Центр стратегической конъюнктуры|location=Пушкино|pages=|ISBN=978-5-9906069-7-5|access-date=6 студзеня 2026|archive-date=6 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606171758/http://militera.org/books/pdf/research/konovalov_ip06.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Martell|first=Peter|title=First Raise a Flag: How South Sudan Won the Longest War but Lost the Peace|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|date=2019|isbn=978-0190083373}} == Спасылкі == * [http://www.kriegsreisende.de/relikte/steiner.htm Biographie von Steiner] auf kriegsreisende.de; abgerufen am 2. Januar 2013 * [http://beegeagle.wordpress.com/2010/06/30/nigerian-civil-warthe-mercenaries-of-biafra/ Artikel über Söldner in Biafra.] In: ''Time''; mit einem Porträt von Steiner, abgerufen am 2. Januar 2013 * Ulli Kulke: [https://www.welt.de/vermischtes/article120818373/Rolf-Steiner-ein-Welt-Krieger-in-eigener-Mission.html ''Rolf Steiner, ein Welt-Krieger in eigener Mission''.] Welt Online, 11. Oktober 2013 {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Найміты]] [[Катэгорыя:Вайскоўцы Замежнага легіёна (Францыя)]] [[Катэгорыя:Прысуджаныя да смяротнага пакарання]] ovnagozmj7em9k7vgmyyb4d4719i4p6 0 744718 5180736 4822334 2026-08-14T02:06:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180736 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Браўн}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = [[File:United States Army Special Forces CSIB.svg|22пкс]] {{нп3|Сілы спецыяльнага прызначэння ЗША||en|United States Army Special Forces}} |гады службы = [[1954]]—[[1957]], [[1964]]—[[1985]] |званне = [[File:US-O5 insignia.svg|22пкс]] [[падпалкоўнік]] |род войскаў = [[спецпрызн]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вайна ў В’етнаме]], [[Грамадзянская вайна ў Сальвадоры]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Роберт К. Браўн''' ({{lang-en|Robert K. Brown}}; нар. [[2 лістапада]] [[1932]]) — адстаўны [[падпалкоўнік]] {{нп3|Сілы спецыяльнага прызначэння ЗША|ССП ЗША|en|United States Army Special Forces}}, заснавальнік часопіса «[[Soldier of Fortune (часопіс)|Soldier of Fortune]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе {{нп3|Манро (Мічыган)|Манро|en|Monroe, Michigan}}, [[штат Мічыган]]. Скончыў {{нп3|Каларадскі ўніверсітэт||en|University of Colorado}}<ref>{{cite news | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1999_Sept_22/ai_55824410 | work=Business Wire | title=City of Las Vegas declares Wednesday ''Soldier of Fortune Day'' and ''Lt. Col. Robert K. Brown Day'' | year=1999 | access-date=26 ліпеня 2023 | archive-date=29 мая 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050529135223/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_1999_Sept_22/ai_55824410 | url-status=dead }}</ref>. У [[Армія ЗША|арміі ЗША]] служыў двойчы: у 1954—1957 і ў 1964—1985 гадах. У складзе «зялёных бярэтаў» прымаў удзел у [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайне]]<ref name=work>{{cite web|title=Robert K. Brown {{!}} Meet the NRA Leadership|url=http://www.meetthenra.org/nra-member/Robert%20K.%20Brown|publisher=NRA|accessdate=21 April 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509074119/http://www.meetthenra.org/nra-member/Robert%20K.%20Brown|archivedate=9 May 2013}}</ref>. У 1970 годзе стаў сузаснавальнікам кніжнага выдавецтва «{{нп3|Paladin Press|Paladin Press}}»<ref>[http://www.paladin-press.com/history.aspx Paladin Press: History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040720032930/http://www.paladin-press.com/history.aspx |date=2004-07-20 }}</ref>. У 1975 годзе стварыў часопіс «Soldier of Fortune», які спецыялізаваўся на дзейнасці [[найміт]]аў і ваенных канфліктах<ref name=nra>{{cite web|title=A brief biography of Robert K. Brown, listing some of his involvements around the world|url=http://www.mercenary-wars.net/biography/robert-k-brown.html|publisher=Mercenary Wars|accessdate=21 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314173953/http://www.mercenary-wars.net/biography/robert-k-brown.html|archivedate=14 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. У 1983<ref name=":0"/>—1984<ref name="Royko, Miki">Royko, Miki (Mar. 29, 1984). [https://archive.org/download/mercenaries-for-hire-by-mike-royko-the-youngstown-vindicator-march-29-1984/Mercenaries%20for%20Hire%2C%20by%20Mike%20Royko%20%28The%20Youngstown%20Vindicator%2C%20March%2029%2C%201984%29.pdf "Mercenaries for Hire."] ''Youngstown Vindicator'' [Ohio], vol. 95, no. 211, [https://archive.org/download/mercenaries-for-hire-by-mike-royko-the-youngstown-vindicator-march-29-1984/Mercenaries%20for%20Hire%2C%20by%20Mike%20Royko%20%28The%20Youngstown%20Vindicator%2C%20March%2029%2C%201984%29.pdf p. 25.] Archived from [https://news.google.com/newspapers?id=UMM_AAAAIBAJ&sjid=y1cMAAAAIBAJ&pg=4953,4960056&dq=robert+brown+el+salvador&hl=en the original.]</ref> гадах, паводле паведамленняў СМІ, удзельнічаў у грамадзянскай вайне ў [[Сальвадор]]ы<ref name="Royko, Miki"/>. Да замежнай місіі былі таксама прыцягнуты рэдактары «Soldier of Fortune»<ref name=":0">{{Cite news|last=J. McCartney|first=Robert|date=29 August 1983|title=Soldiers of Fortune Lend a Hand in El Salvador|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/08/29/soldiers-of-fortune-lend-a-hand-in-el-salvador/8b441092-b5b8-4d31-82ff-3a0adc87dd79/|newspaper=[[Washington Post]]}}</ref>. У 2022 годзе прадаў свой часопіс Сьюзану Кітынгу<ref>{{Cite web |date=2022-05-06 |title=Soldier of Fortune Founder Robert K. Brown Passes the Torch to New Publisher After 47 Years |url=https://www.sofmag.com/soldier-of-fortune-founder-robert-k-brown-passes-the-torch-to-new-publisher-after-47-years/ |access-date=2022-05-07 |website=Soldier of Fortune Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-05-06 |title=A Message From SOF Publisher SKK: A Tribute to RKB, and Looking Ahead |url=https://www.sofmag.com/a-message-from-sof-publisher-skk-a-tribute-to-rkb-and-looking-ahead/ |access-date=2022-05-07 |website=Soldier of Fortune Magazine |language=en-US}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Журналісты ЗША]] p0ibw47yhrzmmyj24096jabf5egcx7e 0 745227 5181034 4932682 2026-08-14T11:26:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Латвія */ 5181034 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} У гэтым спісе — арганізацыі і суполкі [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. ''Курсівам'' — гістарычныя арганізацыі. == [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] == * ''[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]'' * Беларускі культурны цэнтр імя Кастуся Каліноўскага<ref name="zbsb">{{Cite web|lang=ru|url=https://zbsb.org/news/organizations/|title=Арганізацыі|website=zbsb.org|access-date=2023-08-05}}</ref> * ''[[Славянскі саюз у Аргенціне]]'' == [[Беларусы Арменіі|Арменія]] == * [[Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»]] == [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] == * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускі культурна-грамадскі клуб]]'' * ''[[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]]'' * ''[[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]]'' * ''[[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]]'' * ''[[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' * ''[[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]]'' * ''[[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' <small>(''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]]'')</small> == [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] == * Беларуская дыяспара ў Аўстрыі<ref name="zbsb"/> * Суполка «Беларусы Аўстрыі»<ref>[https://www.facebook.com/belarus.verein.at Belarussen von Österreich]</ref> == Балгарыя == * Фундацыя «Дэмакратычная Беларусь»<ref name="zbsb"/> == Бельгія == * Беларускі Цэнтар у Бэльгіі<ref name="zbsb"/> * Беларуска-Эўрапейскае задзіночаньне (БЭЗ) * Таварыства «Беларусь — Бельгія» == Венгрыя == * Беларускае згуртаванне ў Вугоршчыне імя Стэфана Баторыя<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] == * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * ''[[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]]'' == [[Беларусы Германіі|Германія]] == * Kulturverein Belarus e.V.<ref>[https://www.kub-verein.de/be Kulturverein Belarus e.V.]{{Недаступная спасылка}}</ref> * ''[[Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў]]'' * ''[[Беларускі камітэт самапомачы]]'' * ''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)]]'' * ''[[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]]'' * ''[[Беларускае прадстаўніцтва]]'' * ''[[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]'' * [[Беларуская суполка RAZAM]] * ''[[Інстытут вывучэння СССР]]'' == Грузія == * Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“»<ref name="zbsb"/> == Данія == * Talaka — Venner af Belarus i Danmark<ref>{{Cite web|url=https://www.talaka.dk/|title=Talaka - Venner af Belarus i Danmark|website=www.talaka.dk|access-date=2023-08-05}}</ref> == Ізраіль == * Аб’яднанне выхадцаў з Беларусі ў Ізраілі «Беларускае зямляцтва»<ref name="zbsb"/> == Іспанія == * Associació RAZAM Bielorussos Catalunya<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://razam.es/by/%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d0%be%d1%9e%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b0/|title=Галоўная старонка {{!}} Associació RAZAM Bielorussos Catalunya|date=2020-10-19|access-date=2023-08-05|archive-date=1 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165353/https://razam.es/by/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0/|url-status=dead}}</ref> * ''[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]'' == Італія == * Асацыяцыя «BelarusBO APS»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/groups/BelarusBo/|title=Bielorussi a Bologna/Emilia-Romagna|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-10}}</ref> * Асацыяцыя «Талака»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/people/Talaka-Associazione-dei-bielorussi-in-Italia/100088485422431/|title=Talaka - Associazione dei bielorussi in Italia|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> * Суполка беларусаў у Італіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/belarusinitaly|title=Associazione Bielorussi in Italia "Supolka"|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> == [[Беларусы ЗША|ЗША]] == * ABA — Association Of Belarusians In America<ref name="zbsb"/> * ''[[Аб’яднанне беларускіх жанчын]]'' * [[Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]]<ref>[https://www.abbabusiness.org/ Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]</ref> * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * ''[[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі]]'' * [[Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр]] * ''[[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]]'' * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * ''[[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]]'' * ''[[Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд]]'' * [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] * ''[[Кангрэс беларусаў Амерыкі]]'' * [[Полацак (цэнтр)|Полацак]] * ''[[Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў]]'' * ''[[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі]]'' * [[Фонд імя І. Любачкі]] * [[Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага]] == Казахстан == * Фонд беларускай культуры «Спадчына»<ref name="zbsb"/> * Рэгіянальнае грамадскае аб’яднанне «Беларускі культурны цэнтр» == [[Беларусы Канады|Канада]] == * [[Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]] == [[Беларусы Літвы|Літва]] == * Razam — фонд дапамогі беларусам у Літве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/razam.lietuva|title=Razam - фонд помощи беларусам в Литве|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> * [[Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)]] * [[Беларуская грамада (Коўна)]] * [[Сябрына (Вільня)|Сябрына]] * [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] * Таварыства Беларускай мовы Віленскага краю<ref name="zbsb"/> * Таварыства беларускай школы<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Латвіі|Латвія]] == * [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]], Беларуская дзіцячая мастацкая студыя «Вясёлка» пры суполцы «Сьвітанак»<ref name="zbsb"/> * ''Бацькаўшчына'' ** ''[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Дзвінск]]'' ** ''[[Бацькаўшчына (Рыга)|Рыга]]'' * ''[[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]]'' * ''[[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]]'' * Латвійскае таварыства беларускай культуры «Сьвітанак»<ref name="zbsb"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://www.svitanak.eu/about/|title=Пра час і пра нас – Латвійскае таварыства беларускай культуры "Сьвітанак"|access-date=2023-08-05}}</ref> * ''[[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]'' * Суполка беларусаў у Латвіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://supolka.lv/|title=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|website=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|access-date=2023-08-05}}</ref> == Малдова == * Асацыяцыя «Беларусь»<ref name="zbsb"/> * Беларускі культурны рух Малдовы<ref name="zbsb"/> * Беларуская абшчына ў Рэспубліцы Малдова<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] == * [[Беларусы Нарвегіі#Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»|Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»]] == [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] == * Аб’яднанне «Нашыя людзі»<ref name="belarusampl">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarusam.pl/info/|title=Спіс арганізацый|website=БЕЛАРУСАМ.PL|access-date=2023-08-05}}</ref> * Асацыяцыя беларусаў Памор’я<ref name="belarusampl"/> * Асацыяцыя Чабор<ref name="belarusampl"/> * [[Белавежа (аб’яднанне)]] * [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]] * [[Беларускае гістарычнае таварыства]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]] * ''[[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне]]'' * ''[[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Варшава)]]'' * [[Беларуская нацыянальная памяць]] * [[Беларускі дом у Варшаве]]<ref name="belarusampl"/> * ''[[Беларускі камітэт (Беласток)]]'' * ''[[Беларускі камітэт (Варшава)]]'' * ''[[Беларускі камітэт (Польшча)]]'' * [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані]] * Беларускі МедыяПорт MOST<ref name="belarusampl"/> * Беларускі Моладзевы Хаб<ref name="belarusampl"/> * Беларускі хаб «Новая Зямля» — Прастора вольных беларусаў!<ref name="belarusampl"/> * ''[[Беларускі пасольскі клуб]]'' * [[Беларускі саюз у Польшчы]] * Гістарычны клуб Beer&History<ref name="belarusampl"/> * Грамадзянская ініцыятыва Шчэцін 646<ref name="belarusampl"/> * Згуртаваньне Беларусаў у Польшчы — «Інстытут Мыслі Беларускай»<ref name="belarusampl"/> * ''[[Змаганне]]'' * [[Ініцыятыва Вольная Беларусь]] * [[Інфармацыйнае бюро салідарнасці з Беларуссю]] * Клуб развіцця і культуры «Спадчына»<ref name="belarusampl"/> * ''[[Кола беларускіх студэнтаў у Кракаве]]'' * [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]] * [[Музей малой Бацькаўшчыны (Бельск Падляскі)]] * Мульцікультурніцкая фундацыі «Дзея»<ref name="belarusampl"/> * Ніжнесілезская публічная бібліятэка<ref name="belarusampl"/> * Пазнаньскі размоўны беларускі клуб<ref name="belarusampl"/> * Партызанка<ref name="belarusampl"/> * Суполка Беларусаў Уроцлава<ref name="belarusampl"/> * Супольнасць беларусаў-каталікоў у Познані<ref name="belarusampl"/> * Фонд «Беларусы у Лодзі»<ref name="belarusampl"/> * Фонд «Цэнтр Беларускай Салідарнасці»<ref name="belarusampl"/> * Фундацыя «Кут»<ref name="belarusampl"/> * Фундацыя «Тутака»<ref name="belarusampl"/> * Шчэцін беларускамоўны<ref name="belarusampl"/> == [[Беларусы Расіі|Расія]] == * ''[[Арэнбургскі гурток беларусаў]]'' * ''[[Беларус (клуб)|Беларус]]'' * ''[[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]]'' * ''[[Беларускі навукова-літаратурны гурток]]'' * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * ''[[Беларускі нацыянальны камісарыят]]'' * ''[[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]]'' * ''[[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]]'' * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * ''[[Беларуская вучнёўская грамада]]'' * ''[[Беларуская народная грамада]]'' * ''[[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]]'' * Грамада Беларускае Культуры імя Францішка Скарыны места Масквы<ref name="zbsb"/> * Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія (ФНКА) «Беларусы Расіі»<ref name="zbsb"/> * ''[[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]]'' * ''Беларуская хатка'' ** ''[[Беларуская хатка (Арол)|Арол]]'' ** ''[[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]]'' * ''[[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]'' == Узбекістан == * Беларускі культурны цэнтр «Світанак»<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Украіны|Украіна]] == * [[Free Belarus Center]] * ''[[Беларускі гай]]'' * ''[[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]]'' * Вінніцкае абласное зямляцтва беларусаў<ref name="zbsb"/> * [[Беларускі полк «Пагоня»|Грамадскае аб’яднанне «Пагоня»]] * Данецкая грамадская арганізацыя «Культурна-асветнае таварыства беларусаў „Нёман“»<ref name="zbsb"/> * Таварыства Беларускай Культуры<ref name="zbsb"/> * [[Усеўкраінскі саюз беларусаў]] == Фінляндыя == * Згуртаванне беларусаў у Фінляндыі (Suomen Valkovenäläisten Järjestö)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.belarusians.fi/?lang=be|title=Згуртаванне Беларусаў у Фінляндыі|website=Belarusians in Finland|access-date=2023-08-08}}</ref> == Францыя == * ''[[Беларускі хаўрус у Францыі]]'' == [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] == * Bělaruské studentstvo ČR<ref>[https://belarusy.cz/project/bscr/ BSČR]</ref> * ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.<ref>[https://rejstrik-firem.kurzy.cz/10660976/cesko-89-belorusko-20-z-s/ ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.]</ref> * Mezinárodní sdružení Občanské Bělorusko<ref>[https://www.civicbelarus.eu/about-us/ O nás]</ref> * Prague Support Team<ref>[https://www.praguesupport.com/ Prague Support Team]</ref> * Toloka, z. s.<ref>[https://www.toloka.cz/ Toloka]</ref> * Амбасада незалежнай беларускай культуры<ref>[https://www.facebook.com/anbelkult/ Ambasáda nezávislé běloruské kultury / Анбелкульт]</ref> * ''[[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]]'' * Беларускае танцавальнае таварыства<ref>[https://belarusy.cz/project/bttvp/ Беларускае танцавальнае таварыства]</ref> * Беларуская суполка «Скарына» ў Празе<ref name="zbsb"/> * ''[[Беларускі загранічны архіў]]'' * Беларускі інстытут у Празе<ref>[https://belarusy.cz/project/belarusinstitut/ Беларускі інстытут у Празе]</ref> * ''[[Беларускі навуковы кабінет]]'' * ВЕРШНІЦА<ref>[https://belarusy.cz/project/verashnica/ ВЕРШНІЦА]</ref> * Звяз беларусаў замежжа<ref name="zbsb"/> * ''[[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы]]'' * Офіс дэмакратычных сіл Беларусі ў Чэскай Рэспубліцы<ref>[https://www.svaboda.org/a/32506916.html Чэхія вылучыла ўрадавыя стыпэндыі, каб падтрымаць беларускае студэнцтва]</ref> * Саюз беларусаў замежжа * Суполка «Золак» * Суполка ПАГОНЯ<ref>[https://belarusy.cz/project/pagonya/ Суполка ПАГОНЯ]</ref> == Швейцарыя == * RAZAM.CH<ref>[https://razam.ch/be/category/news-by/ RAZAM.CH]</ref> * Згуртаванне беларусаў Швейцарыі<ref>[https://belswiss.org/ Згуртаванне беларусаў Швейцарыі]</ref> == [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] == * Згуртаванне беларусаў у Швецыі * «Vitryssland» («Беларусь»)<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] == * [[Беларуска-эстонскае згуртаванне]] * ГА «Беларускі дом» у Эстоніі<ref>[https://www.facebook.com/valgevene/ ГА «Беларускі дом» у Эстоніі]</ref> * Нарвскае беларуска-эстонскае культурна-асветніцкае згуртаванне «Спадчына»<ref name="zbsb"/> == Міжнародныя арганізацыі == * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай дыяспары| ]] sz5oumubobni7m4sd0sjhufrvvj6psh 0 750007 5180733 4628735 2026-08-14T01:55:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180733 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Раўнамернае дыскрэтнае размеркаванне|раўнамерным дыскрэтным размеркаваннем}} {{Размеркаванне імавернасцей |name = Раўнамернае непарыўнае размеркаванне |type = density |pdf_image = [[Image:Uniform Distribution PDF SVG.svg|250px|Шчыльнасць імавернасці непарыўнага раўнамернага размеркавання]] |cdf_image = [[Image:Uniform cdf.svg|250px|Функцыя размеркавання непарыўнага раўнамернага размеркавання]]| |notation = <math>\mathcal{U} _{[a,b]}</math>, <math>R[a, b]</math><ref name=elemienty>''Звяровіч Э. І.'', ''Радына А. Я.'' Элементы тэорыі імавернасцей. — Мінск: Беларусь, 2013. — С. 69. — ISBN 978-985-01-1043-5.</ref>{{rp|85}} |parameters = <math>- \infty < a < b < \infty</math> |support = <math>[a,b]</math> |pdf = <math>\begin{cases} \frac{1}{b-a}, & x \in [a,b] \\ 0, & x \notin [a,b] \end{cases}</math> |cdf = <math>\begin{cases} 0, & x < a \\ \frac{x-a}{b-a}, & x \in [a,b] \\ 1, & x > b \end{cases}</math> |mean = <math>\tfrac{1}{2}(a+b)</math> |median = <math>\tfrac{1}{2}(a+b)</math> |mode = усе значэнні ў <math>(a,b)</math> |variance = <math>\tfrac{1}{12} (b-a)^2</math> |mad = <math>\tfrac{1}{4} (b-a)</math> |skewness = <math>0</math> |kurtosis = <math>- \tfrac{6}{5}</math> |entropy = <math>\ln (b-a)</math> |mgf = <math>\begin{cases} \frac{ \mathrm{e} ^{tb} - \mathrm{e} ^{ta} }{t(b-a)}, & t \neq 0 \\ 1, & t = 0 \end{cases}</math> |char = <math>\begin{cases} \frac{ \mathrm{e} ^{ \mathrm{i} tb } - \mathrm{e} ^{ \mathrm{i} ta } }{ \mathrm{i} t(b-a) }, & t \neq 0 \\ 1, & t = 0 \end{cases}</math> }} '''Раўнамернае непарыўнае размеркаванне''' — [[размеркаванне імавернасцей]], характэрнае для [[Выпадковая велічыня|выпадковай велічыні]], якая прымае значэнні на некаторым {{нп5|Прамежак|прамежку|en|Interval (mathematics)}} <math>[a, b]</math>, і [[шчыльнасць імавернасці]] якой нязменная на ўсім гэтым прамежку. Для раўнамерна размеркаванай выпадковай велічыні, імавернасці якіх-кольвек двух прамежкаў у <math> [a, b] </math> роўныя тады і толькі тады, калі яны маюць роўную [[Даўжыня|даўжыню]]. == Азначэнне == === Шчыльнасць імавернасці === [[Шчыльнасць імавернасці]] раўнамернага непарыўнага размеркавання мае выгляд<ref name=elemienty/>{{rp|85}} : <math> f(x) = \begin{cases} \frac{1}{b-a}, & a \le x \le b, \\[8pt] 0, & x < a, \ \ x > b. \end{cases} </math> Значэнні <math>f(x)</math> у межавых пунктах <math>a</math> і <math>b</math> звычайна няважныя, бо яны не ўплываюць ні на значэнне <math display="inline">\int_c^d f(x)dx</math> па якім-кольвек прамежку <math>[c,d],</math> ні на <math display="inline">\int_a^b xf(x)dx,</math> ні на вышэйшыя [[Моманты выпадковай велічыні|моманты]]. Часам іх прымаюць роўнымі 0, а часам <math>\tfrac{1}{b-a} .</math> Плошча пад графікам шчыльнасці заўсёды роўная 1, таму графік шчыльнасці раўнамернага непарыўнага размеркавання рысуюць у выглядзе [[прамавугольнік]]а з [[Даўжыня|даўжынёй]] <math>b - a</math> і [[вышыня|вышынёй]] <math>\tfrac{1}{b-a}</math>. Калі даўжыня прамежку павялічваецца, вышыня памяншаецца<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.mathworks.com/help/stats/uniform-distribution-continuous.html|title=Uniform Distribution (Continuous)|date=2019|website=MathWorks|access-date=November 22, 2019|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519165922/https://www.mathworks.com/help/stats/uniform-distribution-continuous.html|url-status=dead}}</ref>. === Функцыя размеркавання === [[Функцыя размеркавання]] раўнамернага непарыўнага размеркавання мае выгляд<ref name=elemienty/>{{rp|85}} : <math> F(x) = \begin{cases} 0, & x < a, \\[8pt] \frac{x-a}{b-a}, & a \le x \le b, \\[8pt] 1, & x > b. \end{cases} </math> == Характарыстыкі == === Матэматычнае спадзяванне === [[Матэматычнае спадзяванне]] раўнамернага непарыўнага размеркаванне мае выгляд<ref name=elemienty/>{{rp|120-121}} : <math>\mathbb{E}[X] = \int_{-\infty}^{\infty} x f(x) dx = \int_{a}^{b} x \frac{1}{b - a} dx =</math> : <math>= \frac{1}{b-a} \frac{x^2}{2}\bigg\vert_a^b = \frac{b^2 - a^2}{2(b-a)} = \frac{a+b}{2}.</math> === Дысперсія === [[Дысперсія выпадковай велічыні|Дысперсію]] раўнамернага непарыўнага размеркавання можна знайсці па формуле<ref name=elemienty/>{{rp|120-121}} : <math>Var(X) = \mathbb{E}[X^2] - (\mathbb{E}[X])^2 = \int_{a}^{b} x^2 \frac{1}{b - a} dx - \left(\frac{a+b}{2}\right)^2 = </math> : <math>= \frac{b^3 - a^3}{3(b-a)} - \left(\frac{a+b}{2}\right)^2 = \frac{b^2 + ab + a^2}{3} - \frac{a^2 + 2ab + b^2}{4} = \frac{(b-a)^2}{12}.</math> == Выкарыстанне == * [[Геаметрычная імавернасць]] — {{нп5|Матэматычная мадэль|мадэль|en|Mathematical model}} для задач, дзе часціца выпадкова кідаецца на [[Прастора элементарных падзей|мноства]] <math>\Omega \subset \mathbb{R}^n</math> і [[каардынаты]] падзення раўнамерна размеркаваныя па гэтым мностве. * Прыбліжэнне [[пі|ліку π]] [[метад Монтэ-Карла|метадам Монтэ-Карла]] праз генерацыю пары раўнамерна размеркаваных выпадковых велічынь. * [[e (лік)#Стахастычныя прадстаўленні|Метад ацэнкі ліку Эйлера]] шляхам генерацыі шэрагу раўнамерна размеркаваных выпадковых велічынь пакуль іх сума не перавысіць 1. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Размеркаванні імавернасцей}} [[Катэгорыя:Размеркаванні імавернасцей]] ihuokubhsimqibvzda7da4cmisf9b5s 0 750584 5180754 4900546 2026-08-14T04:32:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180754 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag_of_the_Russian_volunteers_in_Yugoslavia.svg|міні|Чорна-жоўта-белы сцяг, які выкарыстоўваўся добраахвотнікамі. [[Абрэвіятура]] «РДО» — ''«Русский добровольческий отряд»''.]] '''Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі''' ({{lang-ru|Русские добровольческие отряды в Югославии}}, {{Lang-sr|Руски добровољачки одреди у Југославији}}, {{Lang-mk|Руски доброволни единици во Југославија}}) — абагульняючая назва для выхадцаў з краін [[Постсавецкая прастора|былога СССР]] (пераважна з [[Расія|Расіі]]), якія прымалі ўдзел у канфліктах падчас [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]] на баку сербскіх і югаслаўскіх войск. Удзельнічалі ў баявых дзеяннях у [[Вайна ў Харватыі|Харватыі]], [[Баснійская вайна|Босніі]], [[Косаўская вайна|Косаве]] і [[Канфлікт у Македоніі (2001)|Македоніі]]. Паводле розных ацэнак, колькасць добраахвотнікаў складала ад некалькіх сотняў да дзесяці тысяч байцоў. Сярод загінулых лічыцца 43 чалавекі. Ацэнкі ўдзелу замежнікаў розныя: адны кажуць пра іх як пра герояў, іншыя абвінавачваюць у [[Найміт|найміцтве]] і здзяйсненні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]]. == Колькасць == Дакладная колькасць байцоў з былога СССР невядома. Ацэнкі вагаюцца ад некалькіх сотняў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kommersant.ru/doc/2496714|title=Где наша не воевала|access-date=2017-01-07}}</ref> да дзесяці тысяч чалавек<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=bs|url=http://novovrijeme.ba/ruski-dobrovoljci-u-bih-od-knina-do-krima-nas-i-rusa-trista-miliona-ima/|title=Ruski dobrovoljci u BiH: Od Knina do Krima, nas i Rusa trista miliona ima|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110165819/http://novovrijeme.ba/ruski-dobrovoljci-u-bih-od-knina-do-krima-nas-i-rusa-trista-miliona-ima/|archive-date=2017-01-10|access-date=2017-01-07|url-status=dead}}</ref>. У 1993 годзе харвацкі бок паведамляў пра паўтары тысячы рускіх, якія ваююць у сербскіх войсках. Баснійскія сілы ў кастрычніку 1994 года заявілі аб пяці тысячах. У перыяд з 1992 па 1995 год на тэрыторыі Босніі пастаянна дзейнічалі два—тры невялікіх рускіх атрадаў. Сумарная колькасць замежнікаў з постсавецкай прасторы на фронце зімой—вясной 1993 года перавышала паўсотні. Усяго ж, па разліках расійскіх журналістаў і саміх добраахвотнікаў<ref name="автоссылка6"/>, праз гэтую вайну прайшло некалькі сотняў ураджэнцаў былога СССР; як мінімум 35—40 загінулі, яшчэ каля дваццаці сталі інвалідамі. Семнаццаць рускіх добраахвотнікаў, якія загінулі ў баях у 1994—1995 гадах, пахаваныя на могілках Доні-Мілечы пад [[Сараева]]м<ref>Поликарпов М. А. Добровольцы. Балканский дневник // Время новостей. — 6 июня 2002 года.</ref>. Паводле сайта «[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабодная Еўропа]]», які спасылаецца на архівы [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаагскага трыбунала]], у вайне ў Босніі і Герцагавіне ў шэрагах Арміі баснійскіх сербаў прыняло ўдзел ад 529 да 614 грамадзян Расіі, [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Румынія|Румыніі]]<ref>{{Cite web|lang=sr|url=http://www.slobodnaevropa.org/a/ruski-i-grcki-dobrovoljci-u-ratu-u-bih/25290398.html|title=Uloga pravoslavnih dobrovoljaca u ratu u BiH|access-date=2017-01-07}}</ref>. Баснійскі даследчык і ветэран вайны Азіз Тафро ў сваёй кнізе «Рускія і грэчаскія найміты ў вайне ў Босніі і Герцагавіне» сцвярджаў, што на баку сербаў у Босніі змагалася да 10 000 расіян. Пры гэтым адначасова на фронце знаходзілася не менш за 700 з іх<ref name="автоссылка1"/>. Па звестках Найджэла Томаса і Крунаслава Мікулана, агульная колькасць рускіх добраахвотнікаў складала каля 700 чалавек{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=13}}. == Фарміраванні == === РДА-1 === У верасні 1992 года ў горадзе Трэбінье ва ўсходняй [[Герцагавіна|Герцагавіне]] быў створаны першы атрад рускіх добраахвотнікаў у Босніі, які налічваў 10 байцоў<ref name="autogenerated1">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=429&sq=&crypt=|title=Большая помощь маленьких отрядов|publisher=Српска.ру|access-date=2012-09-26|url-status=dead|archive-date=24 снежня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224075826/http://srpska.ru/article.php?nid=429}}</ref><ref name="автоссылка5">{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/articles/2016/06/07/yugoslavia_islam/|title=Национальность — мусульмане|access-date=2017-01-07}}</ref>. Узначаліў яго былы марскі пяхотнік Валерый Уласенка{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=13}}. Ён ваяваў супраць [[Харвацкі савет абароны|арміі баснійскіх харватаў]] і падраздзяленняў рэгулярнай харвацкай арміі на працягу верасня—снежня 1992 года<ref name="autogenerated2"/>. Ядро злучэння склалі [[Санкт-Пецярбург|пецярбуржцы]]. Атрад дзейнічаў у складзе зводнага серба-рускага падраздзялення [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|арміі баснійскіх сербаў]]. У канцы 1992 года РДА-1 спыніў сваё існаванне<ref name="autogenerated2" />. Менавіта ў РДА-1 былі закладзены некаторыя традыцыі замежных баевікоў і элементы ўніформы — такія, як чорныя берэты і манархічная сімволіка. Сваімі сімваламі яны лічылі чорна-жоўта-белы сцяг і вялікага двухгаловага арла колеру бронзы з выявай [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія Перамаганосца]] на грудзях. [[Манархізм]], як правіла, не быў палітычным перакананнем, а з’яўляўся часткай традыцыі. Баявая дзейнасць атрада зводзілася да нясення службы ў дазорах, супрацьдзеянні эпізадычным спробам разведвальных груп праціўніка перасекчы лінію фронту і вядзенню разведкі ў харвацкім тыле<ref name="autogenerated1"/>. === РДА-2 === РДА-2, які атрымаў з-за манархічных перакананняў некалькіх яго ўдзельнікаў мянушку «Царскія ваўкі»<ref name="автоссылка5"/>, быў створаны 1 лістапада 1992 года ў [[Вішаград]]зе. Яго камандзірам стаў ветэран [[Прыднястроўскі канфлікт|Прыднястроўскай вайны]] 27-гадовы Аляксандр Мухараў (па ініцыялах атрымаў пазыўны «Ас»). Намеснікам камандзіра стаў [[Ігар Іванавіч Стралкоў|Ігар Гіркін]], пазней стаў вядомым як Стралкоў. Па даных саміх добраахвотнікаў, назва «Царскія ваўкі» не прыжылося ў атрадзе, але яе шырока выкарыстоўвалі ў прэсе. Адметнай асаблівасцю РДА-2 было нашэнне чорных берэтаў<ref name="автоссылка6"/>. Першай аперацыяй стала вызначэнне і мініраванне пазіцый баснійскіх снайпераў у Вішаградзе. Першае ж боесутыкненне з праціўнікам адбылося ў глыбокім баснійскім тыле. Пасля гэтай аперацыі сярод мусульманскіх вайскоўцаў пачалі хадзіць чуткі пра «цэлую брыгаду рускіх наймітаў»<ref name="autogenerated3">{{Cite web|lang=ru|url=http://oficery.ru/security/3740|title=«Царские волки» в Боснии|access-date=2014-11-13}}</ref>. За апошнія два месяцы 1992 года атрадам, аўтаномна і сумесна з сербамі, была праведзена серыя ўдалых дыверсійных і разведвальных аперацый, аднак 1 снежня злучэнне панесла першыя страты — быў забіты [[Масква|масквіч]] Андрэй Німенка, яшчэ адзін баец цяжка паранены<ref name="autogenerated3"/>. 28 студзеня 1993 года асноўная частка «Царскіх ваўкоў» перадыслакавалася ў Прыбой. Там фарміраванне паспяхова ваявала каля двух месяцаў. Затым, 27 сакавіка злучэнне з’ехала на заходнюю ўскраіну Сараева, у Іліджу<ref name="autogenerated2"/>. З мая іх узначальваў Міхаіл Трафімаў (пазней загінуў у баі). У жніўні 1993 года РДА-2 спыніў сваё існаванне, яго сцяг быў здадзены ў Храм Святой Тройцы ў [[Бялград]]зе<ref name="автоссылка4">{{Cite web|lang=sr|url=http://www.crveneberetke.com/drugi-ruski-dobrovoljacki-odred/|title=Други Руски Добровољачки Одред|access-date=2017-01-07}}</ref>. У гэтай царкве ў ліпені 1993 года была ўсталяваная дошка з імёнамі дзесяці загінулых рускіх. Усяго праз атрад прайшлі каля трыццаці добраахвотнікаў, звычайная ж яго колькасць складала прыкладна 10 чалавек. За дзевяць месяцаў баёў РДА-2 страціў чатырох чалавек забітымі<ref name="autogenerated2" />. РДА-2 стаў першым атрадам добраахвотнікаў з устоянай структурай, пастаянным складам і сваімі традыцыямі. Створаныя пазней атрады імкнуліся працягваць яго традыцыі<ref name="автоссылка4"/>. === Першая казачая сотня === У канцы 1992 года ў Расіі пачалося фарміраванне казацкага атрада. Ініцыятарам выступіў Аляксандр Загрэбаў, які супрацоўнічаў з кіраўніцтвам абшчыны Вішаграда ў Рэспубліцы Сербскай. Набор казакоў у атрад вёўся ў некалькіх расійскіх гарадах, у тым ліку пры дапамозе ваеннага камісара [[Саратаў|Саратава]]. Канчатковая арганізацыя адбылася ў Маскве. Многія байцы былі былымі вайскоўцамі і ветэранамі лакальных канфліктаў на тэрыторыі былога [[СССР]]<ref name="автоссылка2">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=1607|title=Казаки среди добровольцев на Балканах в конце XX века|access-date=2014-03-26|archive-date=16 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116160127/http://www.srpska.ru/article.php?nid=1607|url-status=dead}}</ref>. Казакі прыбылі на тэрыторыю Рэспублікі Сербскай 1 студзеня 1993 года. Большая частка атрада была размешчана ў Вішаградзе, меншая — у населеным пункце Шкілані. У гэтым раёне яны ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях да канца красавіка. Сярод вядомых баявых аперацый казакоў вылучаюцца баі пад Вішаградам, абарона Скелані ад нападаў падраздзяленняў 28-й дывізіі з Срэбраніцы, удзел у наступленні блізу горада Рудо, а таксама вядомая абарона гор Заглавак і Столац, дзе ў ходзе разлютаваных баёў казакі і добраахвотнікі панеслі значныя страты<ref name="автоссылка2"/>. === РДА-3 === Увосень 1993 года быў створаны РДА-3, складзены як з ветэранаў, так і навабранцаў<ref name="autogenerated2">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=413&sq=&crypt=|title=Кто они ? Добровольцы|publisher=Српска.ру|access-date=2012-09-26|archive-date=24 снежня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224072354/http://srpska.ru/article.php?nid=413|url-status=dead}}</ref>. На чале фарміравання ў лістападзе таго ж года ўстаў былы [[мічман]] [[Марская пяхота|марской пяхоты]] і ветэран баявых дзеянняў у [[Ангола|Анголе]] і [[Абхазія|Абхазіі]] 39-гадовы Аляксандр Шкрабаў{{sfn|The Yugoslav Wars|2006|с=13}}. Падраздзяленне грунтавалася на паўднёва-ўсходняй ускраіне Сараева. Уваходзіла ў склад вч. 7512<ref name="autogenerated2" />. РДА-3 прымаў удзел у баях у раёне яўрэйскіх могілак у Сараеве, на гары Ігман, а таксама ля населеных пунктаў Олава і Трнава. Увесну 1994 года атрад удзельнічаў у наступленні на Гараждэ, дзе прымаў прамы ўдзел ва ўзяцці і знішчэнні вядомай фабрыкі «Перамога». 4 чэрвеня пры штурме ўмацаванага раёна на гары Машэвічка ў раёне горада Олава загінуў камандзір Шкрабаў. Некаторы час атрад працягваў існаваць, але ўвосень таго ж года ён распаўся, а большасць яго байцоў перайшлі ў спецыяльны атрад «Белыя ваўкі»<ref name="autogenerated2"/>. === Белыя ваўкі === [[File:Белые волки шеврон.jpg|міні|Шаўрон «Белых ваўкоў».]] Атрад «Белыя ваўкі» быў створаны ў 1993 годзе як 4-ы разведвальна-дыверсійны атрад Сараеўска-Раманійскага корпуса. Ён быў укамплектаваны замежнымі баевікамі і падпарадкоўваўся наўпрост камандаванню корпуса. Камандаваў падраздзяленнем Срджан Кнежэвіч. Акрамя рускіх, у фарміраванні служылі грамадзяне [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Румынія|Румыніі]] і іншых краін<ref name="автоссылка5"/>. Атрад ваяваў у Сараеве, а таксама некаторых іншых участках фронту. Узімку—вясной 1996 года, пасля падпісання [[Дэйтанскае пагадненне|Дэйтанскіх пагадненняў]], многія добраахвотнікі пакінулі Рэспубліку Сербскую<ref name="autogenerated4">{{Cite web|lang=sr|url=http://www.komentar.rs/199/ruski-dobrovoljci/%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82-%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8x-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%99%D0%B0%D1%86%D0%B0-2/|title=Бројност рускиx добровољаца|access-date=2016-12-21|archive-date=24 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224025949/http://www.komentar.rs/199/ruski-dobrovoljci/%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82-%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8x-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%99%D0%B0%D1%86%D0%B0-2/|url-status=dead}}</ref>. Увосень 1995 года, ужо на заключным этапе баявых дзеянняў, некалькі байцоў падраздзялення перайшлі ў склад спецыяльнага атрада «Ваўкі з Дрыны» 1-й Зворнікскай пяхотнай брыгады Дрынскага корпуса<ref name="autogenerated4"/>. === У Косаве і Македоніі === З пачаткам [[Вайна НАТА супраць Югаславіі|бамбардзіровак краінамі НАТА Югаславіі]] ў Маскве некаторыя партыі і рухі, у тым ліку [[ЛДПР]], НПСР, Саюз афіцэраў і некаторыя казачыя арганізацыі, пачалі набор добраахвотнікаў для ўдзелу ў баявых дзеяннях. Паводле звестак ЛДПР, гатоўнасць адправіцца ў «гарачую кропку» выказалі да пяці тысяч чалавек. У НПСР назвалі лічбу ў 1200 чалавек. Міністэрства юстыцыі РФ выступіла з заявай аб недапушчальнасці такіх дзеянняў. У прэсе арганізацыі, якія вялі набор добраахвотнікаў, былі абвінавачаны ў стварэнні незаконных узброеных фарміраванняў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kommersant.ru/doc/216813|title=Российские добровольцы разделились на сербских и албанских|access-date=2014-03-26}}</ref>. Добраахвотнікі адпраўляліся ў Югаславію самастойна, без дапамогі якіх-небудзь арганізацый. Сярод іх былі ветэраны вайны ў Босніі і Герцагавіне і іншых канфліктаў. Усяго ў «гарачую кропку» прыехалі 200 чалавек. Па некаторых даных, сярод іх да паловы складалі грамадзяне [[Украіна|Украіны]]<ref name="автоссылка6">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.ridus.ru/news/157030|title=Русские добровольцы на Балканах|access-date=2014-03-26}}</ref>. У адрозненне ад вайны ў Босніі, у Югаславіі не было створана самастойных атрадаў; замежнікі траплялі ў розныя сербскія падраздзяленні, у тым ліку ў тыя, якія займаліся прыкрыццём мяжы з [[Албанія]]й<ref name="автоссылка6" />. Сярод замежных баевікоў у баях удзельнічаў таксама будучы [[Герой Расійскай Федэрацыі|Герой Расіі]] Анатоль Лебедзь<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kommersant.ru/doc/1443609|title="Надо делать свою работу хорошо. Чтобы врагу было плохо"|access-date=2014-03-26}}</ref>. Невялікі атрад рускіх, большасць якіх былі ветэранамі канфліктаў у Босніі і Косаве, прымаў удзел у [[Канфлікт у Македоніі (2001)|баявых дзеяннях у Македоніі]] на баку ўрада<ref name="автоссылка6"/>. == Памяць == [[Файл:Visegrad_church.JPG|міні|Воінскія могілкі ля царквы ў Вішаградзе, на якіх пахаваныя рускія добраахвотнікі.]] У 2013 годзе [[Урад Рэспублікі Сербскай]] прыняў рашэнне пасмяротна ўзнагародзіць Ордэнам Мілаша Абіліча 29 добраахвотнікаў з былога СССР<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=21374&sq=19&crypt=|title=Республика Сербская посмертно наградит русских добровольцев|publisher=Српска.ру|access-date=2015-01-11|archive-date=4 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904103115/http://www.srpska.ru/article.php?nid=21374&sq=19&crypt=|url-status=dead}}</ref>. 5 лістапада 2011 года ў Вішаградзе ў Рэспубліцы Сербскай быў адкрыты помнік рускім добраахвотнікам, на якім высечаныя імёны 37 загінулых замежнікаў. На адкрыцці прысутнічалі ветэраны добраахвотніцкіх атрадаў і Войска Рэспублікі Сербскай, члены сем’яў загінуўшых, а таксама прадстаўнікі ўрада РС, у тым ліку міністр працы і абароны ветэранаў і інвалідаў Петар Джокіч<ref>{{Cite web|lang=sr|url=http://www.vostok.rs/index.php?option=btg_novosti&idnovost=13211|title=У Вишеграду откривен споменик руским добровољцима|access-date=2016-12-21}}</ref>. Адкрыццё помніка выклікала крытыку з боку мусульманскіх таварыстваў ахвяр вайны<ref>{{Cite web|lang=sr|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=11&dd=06&nav_id=555416|title=Spomenik ruskim dobrovoljcima u BiH|access-date=2016-12-21}}</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў [[Бялград]]зе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам замежных баевікоў, якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі асвячэння прысутнічалі сем’і загінулых, пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]], прадстаўнікі пасольства Расіі ў Сербіі, міністр працы і абароны ветэранаў і інвалідаў Рэспублікі Сербскай Міленка Саванавіч і іншыя. Дошка была ўсталяваная на месцы ранейшай, пастаўленай у 1995 годзе і пашкоджанай падчас авіяўдараў НАТА<ref name="автоссылка3">{{Cite web|lang=sr|url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825|title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима|access-date=2016-12-21}}</ref>. == Ацэнкі і меркаванні == Ацэнкі ўдзелу рускіх у канфліктах у былой Югаславіі розныя і вар’іруюцца ад меркаванняў пра іх як пра герояў да абвінавачванняў у [[Найміт|найміцтве]] і здзяйсненні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]]. У Сербіі і Рэспубліцы Сербскай службовыя асобы неаднаразова заяўлялі аб важнай ролі, якую замежнікі гулялі падчас канфлікту. Напрыклад, міністр працы і абароны ветэранаў і інвалідаў Рэспублікі Сербскай Міленка Саванавіч адзначаў, што сербы павінны шанаваць уклад рускіх добраахвотнікаў у іх абарону. Паводле яго слоў, добраахвотнікі прынялі ўдзел у вайне, калі гэта было найбольш неабходна, і дапамаглі абараніць сербаў у раёнах, ахопленых баямі<ref name="автоссылка3"/>. Падобную ацэнку выказаў Петар Джокіч, таксама былы міністрам ва ўрадзе РС. Ён адзначыў, што замежныя байцы прыбылі на вайну, калі становішча сербаў было найбольш цяжкім, і падкрэсліў, што Рэспубліка Сербская працягне аказваць дапамогу сем’ям загінулых добраахвотнікаў<ref>{{Cite web|lang=sr|url=http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Djokic-Ruski-dobrovoljci-pomogli-Srbima-kad-je-bilo-najteze/197769|title=Đokić: Ruski dobrovoljci pomogli Srbima kad je bilo najteže|access-date=2016-12-21}}</ref>. У сучаснай сербскай прэсе асабліва вылучаецца ўдзел рускіх добраахвотнікаў у баях ва Усходняй Босніі і Падрынні, у тым ліку бой за гару Заглавак. Адзначаецца, што іх прысутнасць у значнай ступені падымала баявы дух у сербскіх падраздзяленнях. Акрамя таго, замежныя баевікі паказвалі высокія вынікі ў баях і, нягледзячы на сваю малалікасць, былі важнай часткай сербскіх войскаў<ref name="автоссылка4"/>. Байцоў рускіх добраахвотніцкіх атрадаў, якія змагаліся на баку Войска Рэспублікі Сербскай, пасля вайны абвінавачвалі ў ваенных злачынствах, этнічных чыстках і найміцтве. У прыватнасці, былы маёр арміі баснійскіх мусульман Азіз Тафро летам 2014 года заявіў, што Ігар Гіркін (Стралкоў), які падчас вайны ў Босніі служыў у РДА-2 і пазней атрымаў вядомасць як камандзір прыхільнікаў [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] у [[Славянск]]у, быў датычны да ваенных злачынстваў у гарадах Вішаград, Фоча, Чайнічы і Сараева<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/08/12/1302851.html|title=Боснийский историк предлагает судить Стрелкова|access-date=2017-02-28}}</ref>. Добраахвотнікаў таксама абвінавачвалі ў кантрабандзе, этнічных чыстках і рабаваннях. На думку палітолага Алі Кокнара, яны былі наймітамі і атрымлівалі 200 [[Нямецкая марка|нямецкіх марак]] у месяц. Кокнар адзначаў, што, аднак, ніхто з рускіх афіцыйна не быў абвінавачаны Гаагскім трыбуналам<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=1766|title=The Kontraktniki : Russian mercenaries at war in the Balkans|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083455/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=1766|archive-date=2016-03-04|access-date=2017-02-28|url-status=dead}}</ref>. У 2003 годзе прадстаўнік Гаагскага трыбунала Ванэса Ле Роа сцвярджала, што Трыбунал сабраў мноства доказаў датычнасці добраахвотнікаў да ваенных злачынстваў, аднак Расія адмовілася абмяркоўваць пытанне выдачы іх у Гаагу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://english.pravda.ru/hotspots/3892-bosnia/|title=The Fate of Russian Volunteers in Bosnia|website=Pravda|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821151115/http://www.pravdareport.com/hotspots/conflicts/13-10-2003/3892-bosnia-0/|archive-date=21 жніўня 2018|access-date=2017-02-28|url-status=live}}</ref>. Расіяне, якія ўдзельнічалі ў Косаўскай вайне, таксама абвінавачваліся ў найміцтве і здзяйсненні ваенных злачынстваў. Брытанская прэса пісала, што дзясяткі рускіх добраахвотнікаў прымалі ўдзел у нападах на населеныя албанцамі вёскі блізу [[Прызран|Прызрэны]]. Брытанскія журналісты са спасылкай на мясцовых албанцаў сцвярджалі, што ў населеным пункце Тусус замежнікамі, якія дзейнічалі сумесна з сербскімі параваеннымі атрадамі, было забіта 22 мірных жыхара. Акрамя таго, іх абвінавачвалі ў здзяйсненні злачынстваў вакол Арахаваца. Прадстаўнікі [[Пентагон]]а летам 1999 года таксама заяўлялі пра датычнасць рускіх байцоў да ваенных злачынстваў і пра тое, што будзе праведзена спецыяльнае расследаванне<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/1999/jun/23/balkans6|title=Russians accused of Kosovo atrocities|access-date=2017-02-28}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Поликарпов М. А. |загаловак = Русская сотня. Наши в Сербии |спасылка = http://artofwar.ru/p/polikarpow_m_a/serbia.shtml |месца = М. |выдавецтва = Эксмо |год = 1999 |isbn = 5-04-003353-2 }} * {{кніга |аўтар = Тутов А. В. |загаловак = Русские в Сараево |месца = Архангельск |выдавецтва = Сказочная дорога |год = 2011 |старонак = 128 |isbn = 978-5-4629-0009-8 }} * {{кніга | аўтар = Боројевић Д., Ивић Д. | загаловак = Војска Републике Српске: 12. мај 1992 — 31. децембар 2005 | месца = Рума | выдавецтва = Штампа | год = 2014 | старонак = 393 | isbn = 978-86-918217-0-8 | ref = Боројевић Д., Ивић Д. }} * {{кніга |аўтар = Dr N Thomas & K Mikulan |загаловак = The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001 |выдавецтва = Osprey publishing |год = 2006 |isbn = 1-84176-964-9 |ref = The Yugoslav Wars }} * {{кніга |аўтар = David C. Isby |загаловак = Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995 |спасылка = https://books.google.ru/books?id=0AoPAAAACAAJ&redir_esc=y |месца = Washington |выдавецвта = Diane Publishing Company |год = 2003 |volume = 1 |allpages = 501 |isbn = 978-0-7567-2930-1 |ref = Balkan Battlegrounds }} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=4554&sq=&crypt=|title=Список погибших добровольцев|publisher=Српска.ру|access-date=2012-09-26|lang=ru|url-status=dead|archive-date=24 снежня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224173910/http://srpska.ru/article.php?nid=4554}} * {{cite web|url=http://www.ridus.ru/news/157030|title=Русские добровольцы на Балканах|access-date=2014-03-26|lang=ru}} * {{cite web |url=https://lenta.ru/articles/2016/06/07/yugoslavia_islam/ |title=Национальность — мусульмане |access-date=2017-01-07 |lang=ru}} === Фотаздымкі === * {{cite web|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=15542&sq=&crypt=|title=Фотоальбом РДО-3|publisher=Српска.ру|access-date=2012-09-26|lang=ru|url-status=dead|archive-date=1 лістапада 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101101102511/http://www.srpska.ru/article.php?nid=15542}} * {{cite web|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=11285&sq=&crypt=|title=Фотоальбом отряда «Белые волки»|publisher=Српска.ру|access-date=2012-09-26|lang=ru|url-status=dead|archive-date=27 лістапада 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127031658/http://www.srpska.ru/article.php?nid=11285}} === Відэа=== * {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XbN2uMStMaA|title=Отряд А. Александрова в Скелани|publisher=YouTube|access-date=2012-09-26|lang=ru}} * {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=62tIIN4Cwck|title=Репортаж НТВ о русских добровольцах|publisher=YouTube|access-date=2012-09-26|lang=ru}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя воінскія фарміраванні]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] [[Катэгорыя:Найміты ў войнах|Югаславія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Часці і злучэнні наймітаў]] esibhfrn3357s2iho3eqylwryenhsor 0 752298 5180676 5051809 2026-08-13T20:16:08Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, афармленне 5180676 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Мікалай Пятровіч Бурляеў''' ({{lang-ru|Никола́й Петро́вич Бурля́ев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кінарэжысёр, пісьменнік, грамадскі дзеяч; народны артыст РФ (1996). Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола (1976). Член Саюза пісьменнікаў Расіі, член Патрыяршага Савета па культуры. Дэпутат Дзяржаўнай Думы VIII склікання (з 2021 года), член фракцыі «Справядлівая Расія — За праўду». З-за ўварвання Расіі ва Украіну, знаходзіцца пад міжнароднымі санкцыямі ЕС, ЗША, Вялікабрытаніі і шэрагу іншых краін. == Фільмаграфія == * «[[Іванава дзяцінства]]» (1962) — Іван * «[[Без страху і папроку]]» (1962) == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бурляеў Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] [[Катэгорыя:Актывісты антыгомасексуальнага руху]] t8icruc9wah4l9s4grv53xxsejlbacu 0 752363 5180799 4992125 2026-08-14T06:44:49Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180799 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джонатан Эдвард Бернтал''' ({{lang-en|Jonathan Edward Bernthal}}; нар. {{ДН|20|9|1976}}, [[Вашынгтон]]) — амерыканскі акцёр. Пачаўшы сваю кар’еру ў пачатку 2000-х, ён набыў вядомасць, дзякуючы ролі {{нп5|Шэйн Уолш|Шэйна Уолша|en|Shane Walsh (The Walking Dead)}} ў серыяле жахаў {{нп5|AMC (тэлеканал)|AMC|en|AMC (TV channel)}} «[[Хадзячыя мерцвякі (тэлесерыял)|Хадзячыя мерцвякі]]» (2010–2012; 2018), дзе ён быў адным з галоўных акцёраў у першых двух сезонах. Далейшае прызнанне Бернтал атрымаў за ролю {{нп5|Фрэнк Касл (Кінематаграфічны сусвет Marvel)|Фрэнка Касла / Карніка|en|Frank Castle (Marvel Cinematic Universe)}} ў тэлесерыялах [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|Кінематаграфічнага сусвету Marvel]] «{{нп5|Сарвігалава (тэлесерыял)|Сарвігалава|en|Daredevil (TV series)}}» (2016) і «{{нп5|Карнік (тэлесерыял)|Карнік|en|The Punisher (TV series)}}» (2017–2019). == Фільмаграфія == * 2010 — «[[Прывід пяра]]» — ''Рык Рыкардэлі, агент Прывіда'' * 2013 — «[[Воўк з Уол-стрыт]]» — ''Брэд Боднік'' * 2016 — «[[Бухгалтар (фільм)|Бухгалтар]]» — ''Брэкстан'' * 2019 — «[[Ford супраць Ferrari]]» — ''[[Лі Якока]], менеджар кампаніі Ford'' * 2026 — «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Менелай'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бернтал Джон}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] bhyktoop8ykfli8f69fj82gocuup6tz 100 753022 5180611 5179872 2026-08-13T15:51:45Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5180611 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тэрафармаванне Венеры|2026-08-12T16:38:12Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізроіл Цынберг|2026-08-12T11:36:10Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Себасцьян Жазэ дэ Карвалу э Мелу Памбал|2026-08-12T10:49:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каланізацыя Венеры|2026-08-08T18:28:08Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны мастацкі музей|2026-08-06T06:31:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> c89p6hg7x1xvgfwcudj6uav0gguqbn6 100 753274 5180609 5177867 2026-08-13T15:51:24Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5180609 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вальедупар|2026-08-13T12:37:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сапатока|2026-08-13T10:20:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Невада-дэль-Руіс|2026-08-13T06:30:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арменія (Кіндыа)|2026-08-13T05:56:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Манісалес|2026-08-13T05:50:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> t5d30x1x8xw5f8twmun23qv20f2ui8p 100 753287 5180606 5179870 2026-08-13T15:50:48Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5180606 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Беларуска-панамскія адносіны|2026-08-13T12:22:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Беларуска-калумбійскія адносіны|2026-08-13T12:11:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Міхал Антоні Копаць|2026-08-13T08:28:34Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Юрый Насілоўскі|2026-08-12T17:26:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Тамара Пятроўна Мацкевіч|2026-08-12T16:09:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Таварыства беларускай школы (1996—2021)|2026-08-12T14:56:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марцін Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T14:29:07Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Людвік Якуб Хамінскі|2026-08-12T14:14:32Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Юстыніян Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T14:07:09Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Канстанцін Марцыян Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T13:45:31Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Якуб Неміровіч|2026-08-12T13:39:05Z|Kanstas}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> q5hqcadll5rlsone50z2mumqivtxm5m 0 754453 5180728 4959594 2026-08-14T01:11:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180728 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = ААТ «Ратон» | лагатып = | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | лістынг на біржы = | дзейнасць = | дэвіз = | заснавана = | скасавана = | прычына скасавання = | пераемнік = | ранейшыя назвы = Рэспубліканскае навукова-вытворчае ўнітарнае прадпрыемства «Ратон» | заснавальнікі = | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі|30px}} Беларусь, г. [[Гомель]], [[вуліца Фядзюнінскага (Гомель)|вул. Фядзюнінскага]], 19 | ключавыя фігуры = | галіна = | прадукцыя = размеркавальныя прыстасаванні, высакавольтная камутацыйная апаратура, абсталяванне ацяплення | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = | матчына кампанія = | даччыныя кампаніі = | сайт = [https://raton.by/page/history/ raton.by] }} {{значэнні|Ратон (значэнні)}} '''ААТ «Ратон»''' ([[Руская мова|руск.]]: ''ОАО «Ратон»'') — беларускае прадпрыемства электратэхнічнай прамысловасці, размешчаннае ў [[Гомель|Гомелі]]. Спецыялізуецца на вытворчасці энергетычнага абсталявання. == Гісторыя == У 1970 годзе запрацаваў Завод радыётэхналагічнага абсталявання. Асноўная прадукцыя - ЭВМ для патрэбаў міністэрства Абароны.<ref>{{Cite web|url=https://raton.by/page/history|title=История предприятия {{!}} ОАО «Ратон»|website=raton.by|access-date=2025-03-21|archive-date=9 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209141029/https://raton.by/page/history|url-status=dead}}</ref> У 1992 годзе на базе завода радыётэхналагічнага абсталявання і спецыяльнага канструктарскага бюро створана Навукова-вытворчае аб'яднанне ''«''Ратон». У 2009 годзе Рэспубліканскае навукова-вытворчае ўнітарнае прадпрыемства «Ратон» рэарганізавана ў ААТ «Ратон». У 2014 годзе завод увайшоў у холдынг [[Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова|Мінскага электратэхнічнага завода]]. У 2021 годзе да ААТ «Ратон» быў далучаны [[Гомельскі завод вымяральных прыбораў]]. == Прадукцыя == * размеркавальныя прыстасаванні * камплектныя трансфарматарныя падстанцыі * высакавольтная камутацыйная апаратура ([[Раз’яднальнік|раздзяляльнікі]], выключальнікі нагрузкі) * катлы ацяплення * вымяральныя прыборы == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля]] [[Катэгорыя:Электратэхнічныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Вытворцы энергетычнага абсталявання]] 9zp73fcylh7gxfnz4f47ici9ko13gju 0 754847 5180735 4878201 2026-08-14T02:06:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180735 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Роберт Герман Шомбург | арыгінальнае імя = Robert Hermann Schomburgk | выява = Robert Schomburgk (IZ 44-1865 S 228 E G).jpg | шырыня = | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = даследчык Паўднёвай Амерыкі, брытанскі дыпламат | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = [[Доктар філасофіі]] (PhD) | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Рыцар Саксонскага ордэна Заслуг}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага арла 3-й ступені}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!!}} {{Рыцар-бакалаўр}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = Robert Hermann Schomburgk }} {{Сістэматык | Шырыня = 257px | Батанік = R.H.Schomb. | IPNI = 9232-1 | List IPNI = + }} [[Сэр]] '''Роберт Герман Шомбург''' ({{lang-de|Robert Hermann Schomburgk}}; [[5 чэрвеня]] [[1804]], [[Фрайбург]], [[Курфюрства Саксонія]] — [[11 сакавіка]] [[1865]], [[Шонеберг]], [[Берлін]], [[Прусія]]) — [[Немцы|нямецкі]] [[даследчык]] на службе [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніі]]; брытанскі консул у [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспубліцы]] і Сіяме (сучасны [[Тайланд]]). Праводзіў [[Геаграфія|геаграфічныя]], [[Этнаграфія|этнаграфічныя]] і [[Батаніка|батанічныя]] пошукі ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] і [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]]. == Жыццяпіс == === Маладосць === Роберт Герман Шомбург нарадзіўся 5 чэрвеня 1804 года ў саксонскім Фрайбургу. Быў старэйшым сынам пратэстанцкага святара, у сям’і якога было пяцёра дзяцей. З 14 гадоў навучаўся камерцыі{{sfn|Gibney, 2010}}. У 1823 годзе, жывучы ў [[Лейпцыг]]у ў свайго дзядзькі Генры Шомбурга, вывучаў батаніку пад кіраўніцтвам прафесара Швійгрыхерэ (''Schwiigrichere''){{sfn|Brochedon|1841|pp=19–20}}. === Прадпрымальніцтва === Першапачаткова спрабуючы займацца камерцыяй, у 1826 годзе адправіўся ў ЗША, дзе некаторы час быў наёмным служачым у гандлёвых установах [[Бостан]]а і [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]{{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}. У 1828 годзе яму прапанавалі інспектаваць перавозку саксонскіх авечак у амерыканскі [[штат Вірджынія]], і некаторы час ён жыў у гэтым штаце. У тым жа годзе стаў саўладальнікам тытунёвай мануфактуры ў [[Рычманд (Вірджынія)|Рычмандзе]]. Але фабрыка згалела, а Шомбург страціў усе ўкладзеныя сродкі{{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}. У далейшым пацярпеў яшчэ адну няўдачу на [[Вест-Індыя|вест-індскім]] востраве [[Сент-Томас (востраў)|Сент-Томас]], калі ўся яго маёмасць была знішчана пажарам. У рэшце рэшт ён пакінуў дзейнасць прадпрымальніка. === Экспедыцыі на Віргінскія астравы і ў Брытанскую Гвіяну === [[Файл:Schomburgk Map of Guiana.jpg|thumb|left|<center>Маршрут экспедыцыі ў Брытанскую Гвіяну, 1835—1839 (мапа Р. Г. Шомбурга, 1840)]] У 1830 годзе адправіўся на [[Анегада (востраў)|Анегаду]], найпаўночнейшы з астравоў [[Віргінскія астравы|Віргінскага архіпелага]], сумна вядомы тым, што многія караблі разбіваліся аб яго рыфы, не адзначаныя на мапах. Увесну 1831 гады ён стаў відавочцам трох караблекрушэнняў, якія адбыліся ў берагоў Анегады; асабліва моцнае ўражанне на яго зрабіла крушэнне іспанскай шхуны, у выніку якога загінулі 185 рабоў, прыкаваных у патанулым судне{{sfn|Gibney, 2010}}. Не валодаючы спецыяльнымі ведамі, якія патрабаваліся для падобнай працы{{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}, ён абследаваў востраў на свае сродкі, старанна закарціраваўшы рыфы, якія атачаюць востраў, і месцазнаходжанне 53 патанулых судоў{{sfn|Schomburgk|1832|pp=170–171}}. Ён апісаў марскія плыні, кліматычныя і батанічныя асаблівасці вострава, паказаў уласцівыя для мясцовай фаўны віды [[Беспазваночныя|беспазваночных]], [[Рыбы|рыб]] і [[Паўзуны|паўзуноў]]{{sfn|Schomburgk|1832}} і адправіў [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|Каралеўскаму геаграфічнаму таварыству Лондана]] даклад, які зрабіў такое спрыяльнае ўражанне, што ў 1835 годзе яму было даручана правесці экспедыцыю па даследаванні [[Брытанская Гвіяна|Брытанскай Гвіяны]]<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/ru/item/11335/ |title = Схематычная мапа Брытанскай Гвіяны |website = [[World Digital Library]] |date = 1840 |access-date = 2013-10-25 |archive-date = 29 кастрычніка 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131029202932/http://www.wdl.org/ru/item/11335/ |url-status = dead }}</ref>. Гэта заданне ён выканаў вельмі паспяхова (1835—1839), выпадкова выявіўшы [[Вікторыя амазонская|вялізны гарлачык]] (1837{{заўвага|Па гэтай знаходцы быў апісаны новы род [[Гарлачыкавыя|гарлачыкавых]] — {{btname|Victoria|[[Джон Ліндлі|Lindl.]]}}, але відавая назва ў пазнейшы час была зведзена ў сінонімы {{btname|Victoria amazonica|[[Пёппиг, Эдуард Фридрих|Poepp.]]}}}}), апісаны [[Джон Ліндлі|Джонам Ліндлі]] (1938) як {{btname|Victoria regia|Lindl.}} (у гонар [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]]). Акрамя таго, яму ўдалося знайсці мноства новых відаў архідэй, і ў 1938 годзе Ліндлі назваў адзін з родаў гэтага сямейства ў гонар даследчыка — {{iw|шамбургія|||Schomburgkia}} ({{lang-la|Schomburgkia}}){{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}. У 1841 годзе ён вярнуўся ў Гвіяну ўжо як афіцыйны прадстаўнік брытанскага ўрада — для інспектавання гэтай калоніі і ўстанаўлення яе ўсходніх і заходніх межаў. У выніку былі намечаны папярэднія межы Брытанскай Гвіяны з [[Венесуэла]]й, празваныя «[[лінія Шомбурга]]», а таксама з [[Каралеўства Нідэрландаў|нідэрландскай]] калоніяй [[Сурынам]] (на ўсходзе)<ref name="WDL"/>. Акрамя таго, ён працягнуў свае геаграфічныя і этнаграфічныя даследаванні, сумесна з малодшым братам {{iw|Морыц Рыхард Шомбург|Морыцам Рыхардам|de|Moritz Richard Schomburgk}}{{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}<ref>{{cite journal|author=Schomburgk, Robert|title=Sources of the Takutu in British Guiana, in the year 1842|journal=Journal of the Royal Geographical Society of London|year=1843|volume=13|pages=18–75|doi=10.2307/1798133|jstor=1798133}}</ref>. Роберт Шомбург неадступна настойваў на неабходнасці замацавання паўднёвых межаў калоніі — з [[Бразілія]]й. Да гэтага яго падахвочвалі неаднаразовыя выпадкі, калі яму непасрэдна даводзілася назіраць, як бразільскія каланізатары занявольваюць індзейцаў мясцовых плямёнаў, якія па большай частцы зніклі. Даследаванні Шомбурга былі запатрабаваны ў пачатку XX стагоддзя, у 1904 годзе, калі пры пасрэдніцтве італьянскага караля [[Віктар Эмануіл III|Віктара Эмануіла Ⅲ]] вырашалася пытанне аб размежаванні тэрыторый Брытанскай Гвіяны і Бразіліі. У чэрвені 1844 года браты прыбылі ў Лондан, дзе Роберт прадставіў Геаграфічнаму таварыству даклад аб сваёй паездцы і за свае заслугі быў узведзены ў [[Рыцар-бакалаўр|рыцарскую годнасць]] каралевай Вікторыяй (1845){{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}. Сэр Роберт Шомбург працягнуў службу на іншых афіцыйных пасадах; у 1846 годзе ён быў накіраваны на [[Барбадас]], дзе займаўся зборам звестак для складання геаграфічнага і статыстычнага апісання вострава. Апошняе было выдадзена ў Лондане (1848) пад загалоўкам «Гісторыя Барбадаса» ({{lang-en|The History of Barbados}}){{заўвага|Поўная назва: «Гісторыя Барбадаса; якая змяшчае геаграфічнае і статыстычнае апісанне вострава; кароткі выклад гістарычных падзей з пачатку яго каланізацыі; а таксама справаздача аб яго геалогіі і прыродных багаццях. Напісана сэрам Робертам Г. Шомбургам, доктарам філасофіі, кавалерам Каралеўскага прускага [[Ордэн Чырвонага арла|Ордэна Чырвонага арла]]; Каралеўскага саксонскага [[Ордэн Заслуг (Саксонія)|ордэна Заслуг]]; Каралеўскага французскага [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]]; членам-карэспандэнтам Каралеўскіх [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|геаграфічнага]], заалагічнага і [[Каралеўскае энтамалагічнае таварыства Лондана|энтамалагічнага]] таварыстваў Лондана; членам Імператарскай акадэміі «[[Леапальдзіна]]» і ганаровым членам сельскагаспадарчага таварыства Барбадаса і акругі Сэнт-Філіп» (<small>{{lang-en|The History of Barbados; comprising a geographical and statistical description of the island; a scetch of the historical events since the settlement; and an account of its geology and natural productions. By Sir Robert H. Schomburgk, Ph.D, Knight of the Royal Prussian Order of the Red Eagle; of the Royal Saxon Order of Merit; of the Royal French Order of the Leghion of Honour. Corresponding Member of the Royal Geographical, the Zoological, and the Entomological Society of London; Member of the Imperial Academy Leop. Carol. Nat. Curios., & Honorary Member of the Barbados General and the St. Philip’s District Agricultural Society}}</small>){{sfn|Schomburgk R. H.|1848|loc=тытульны аркуш|name=titul}}.}}. === Дыпламатычная дзейнасць і апошнія гады === У 1848 годзе яго прызначылі брытанскім консулам у [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспубліцы]]. У 1850 годзе ён падпісаў выгодную для Вялікабрытаніі гандлёвую дамову, а таксама забяспечыў перамір’е з кіраўніком [[Гаіці]] [[Фастэн Сулук-Элі|Сулуком]] у інтарэсах дамініканскага ўрада. У наступныя гады Шомбург пісаў змястоўныя артыкулы па фізічнай геаграфіі [[Гаіці (востраў)|вострава Гаіці]] для часопіса Каралеўскага геаграфічнага таварыства{{sfn|Appletons’ Cyclopædia of American Biography|1900}}. У 1851 годзе ён стаў першым дакладна вядомым чалавекам, які падняўся на найвышэйшую гару вострава (і ўсяго [[Карыбскі басейн|Карыбскага басейна]]), [[Дуартэ (гара)|Піка Дуартэ]], назваўшы яе «Монтэ Ціна» і амаль правільна вымераўшы яе вышыню — 3140 метраў<ref name=Baker2009>{{cite book |last=Baker|first=Christopher P.|title=Explorer's Guide Dominican Republic: A Great Destination |url=https://books.google.com/books?id=r5eXynCrZYoC&pg=PA327 |series=Explorer's Great Destinations |year=2009 |publisher=Countryman Press |isbn=978-1-58157-907-9 |page=327}}</ref>. У 1857 годзе быў прызначаны генеральным консулам Вялікабрытаніі ў Сіяме, дзе брытанская карона ажыццяўляла [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльную юрысдыкцыю]] праз {{iw|Консульская юрысдыкцыя|консульскія суды|en|Consular court}} над {{iw|Брытанскі падданы|брытанскімі падданымі|en|British subject}}. У лісце свайму кузену Уільяму Роберт Шомбург адзначае<ref name="JSS_Guehler_Letter"/>: <blockquote>Каб атрымаць уяўленне аб англійскім {{iw|Сумарнае судаводства|сумарным|en|Summary offence}} паліцэйскім судаводстве, я быў вымушаны перад ад’ездам з Лондана на працягу некаторага часу наведваць тамтэйшыя паліцэйскія суды, а таксама знаёміцца з гэтымі працэсамі шляхам вывучэння кніг. {{oq|en|In order to get an insight into the English summary police court proceedings, I was, before I left London, obliged to attend police courts there for some time, also to acquaint myself with these proceedings by the study of books.}}</blockquote> Абгрунтаваўшыся ў [[Бангкок]]у, ён таксама працягнуў свае геаграфічныя пошукі. У лісце даецца кароткая справаздача аб яго паездцы ў паўнезалежнае каралеўства [[Чыянгмай (правінцыя)|Чыангмай]] у 1859—1860 гадах<ref>'Schomburgk’s Account of Xiengmai' in 1859—1860; 'Schomburgk’s Account of 'The Lao' in 1859—1860'. Forbes, Andrew, and Henley, David, ''Ancient Chiang Mai'' Volume 1. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012.</ref>, а затым вандраванні на слане праз горны хрыбет да [[Малам’яйн]]а ў [[Бенгальскі заліў|Бенгальскім заліве]] і вяртанні ў Бангкок пасля шляху працягласцю 130 дзён і прыкладна 1000 англійскіх міль (каля 1600 км)<ref name="JSS_Guehler_Letter"/>. У 1864 годзе, у сувязі з пагаршэннем стану здароўя, ён быў змушаны пакінуць дзяржаўную службу. Памёр 11 сакавіка 1865 года ў берлінскім прыгарадзе Шонеберг. === Уклад у навуку === Р. Г. Шомбург за сваё жыццё правёў комплексныя фізіка-геаграфічныя, этнаграфічныя і батанічныя даследаванні ў Вест-Індыі (астравы Анегада, Барбадас, Гаіці), Брытанскай Гвіяне, Паўднёва-Усходняй Азіі (Чыянгмай). Яго батанічныя зборы ўключалі віды раслін, невядомыя навуцы. Ён апісаў шэраг батанічных таксонаў (суправаджаюцца абазначэннем «R.H.Schomb.»)<ref>{{cite web|url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_includePublicationAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=on&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_authorAbbrev=R.H.Schomb.|title=The International Plant Names Index|publisher=ipni.org|access-date=2013-03-02|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6F7uSlPoq?url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_includePublicationAuthors=on|archive-date=2013-03-15|url-status=live}}</ref>. Яго батанічная калекцыя знаходзіцца ў {{iw|Каралеўскі батанічны сад К’ю|Каралеўскім садзе К’ю|en|Royal Botanic Gardens, Kew}}, а этнаграфічная калекцыя з Гаяны — у [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]<ref name="JSS_Guehler_Letter">{{cite journal|last= Guehler|first= Ulrich|year= 1949|title= A Letter Written by Sir Robert H. Schomburgk H.B.M.'s Consul in Bangkok in 1860|journal= [[Journal of the Siam Society]]|volume= JSS Vol. 37.2f|issue= digital|no-pp= <!-- "image" hides automatic 'p' or 'pp'. -->|publisher= Siam Society|url= http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1941/JSS_037_2f_Guehler_LetterByRobertSchomburgk1860.pdf|access-date= 30 лістапада 2013|quote= ''Translation of a letter written in German by Sir Robert H. Schomburgk'' ... sheds a light on living conditions in Siam at the time, especially so on the life at the British Consulate.|archive-date= 3 жніўня 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190803074254/http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1941/JSS_037_2f_Guehler_LetterByRobertSchomburgk1860.pdf|url-status= bot: unknown}}</ref><ref>[https://www.britishmuseum.org/research/collection_online/search.aspx?people=35767&peoA=35767-3-9 British Museum Collection]</ref>. З’яўляецца аўтарам навуковых манаграфій і артыкулаў{{пераход|#Бібліяграфія|1}}. === Цікавасці === Сэр Р. Г. Шомбург быў не толькі даследчыкам, аўтарам навуковых публікацый і дыпламатам, але таксама таленавітым мастаком{{sfn|Gibney, 2010}}<ref>{{cite web|url=http://www.stjohnhistoricalsociety.org/JPGs/Articles.jpg|title=Одна из акварелей Р. Шомбургка|publisher=stjohnhistoricalsociety.org|access-date=2013-03-02|description=Подпись к рисунку на сайте Общества Св. Иоанна: ''Vista of Coral Bay in a 1833 watercolor by Robert H. Schomburgk''|archive-url=https://web.archive.org/web/20120428185331/http://www.stjohnhistoricalsociety.org/JPGs/Articles.jpg|archive-date=2012-04-28|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды і прызнанне == [[Файл:Gedenktafel_für_Robert_Hermann_und_Moritz_Richard_Schomburgk%2C_Freyburg.jpg|thumb|Мемарыял братам Шомбургам у Фрайбургу.]] Сэр Роберт Герман Шомбург меў навуковую ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] і быў членам шэрагу навуковых таварыстваў Еўропы, Амерыкі і Азіі, у тым ліку<ref name="titul" />: * [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|Каралеўскага геаграфічнага таварыства]]; * {{iw|Каралеўскае энтамалагічнае таварыства Лондана|Каралеўскага энтамалагічнага таварыства Лондана|en|Royal Entomological Society}}; * Імператарскай акадэміі «[[Леапальдзіна]]». Шомбург з’яўляўся кавалерам ордэнаў прускага «[[Ордэн Чырвонага арла|Чырвонага арла]]», саксонскага «[[Ордэн Заслуг (Саксонія)|За заслугі]]» і французскага «[[Ордэн Ганаровага легіёна|Ганаровага легіёна]]»<ref name="titul" />. У гонар яго названы {{iw|алень Шомбурга||en|Schomburgk's deer}} (''Rucervus schomburgki''; [[Эндэмізм|эндэмічны]] від [[Тайланд]]у, вымерлы ў 20 стагоддзі), а таксама шэраг паўднёваамерыканскіх рыб, як ''[[Mylesinus|Mylesinus schomburgkii]]'' <small>([[Ашыль Валансьен|Valenciennes]], 1850)</small>, ''[[Polycentrus schomburgkii]]'' <small>([[Іаган Петэр Мюлер|Müller]] & [[Франц Герман Трошэль|Troschel]], 1849)</small> і ''[[Myloplus schomburgkii]]'' <small>([[Уільям Джардын|Jardine]], 1841)</small><ref name = ETYFish>{{cite web | url = http://www.etyfish.org/characiformes2/ | title = Order CHARACIFORMES: Families TARUMANIIDAE, ERYTHRINIDAE, PARODONTIDAE, CYNODONTIDAE, SERRASALMIDAE, HEMIODONTIDAE, ANOSTOMIDAE and CHILODONTIDAE | access-date = 6 лістапада 2021 | author1 = Christopher Scharpf | author2 = Kenneth J. Lazara | name-list-style = amp | work = The ETYFish Project Fish Name Etymology Database | publisher = Christopher Scharpf and Kenneth J. Lazara | date = 22 верасня 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220109173908/https://etyfish.org/characiformes2/ | archive-date = 9 студзеня 2022 | url-status = dead }}</ref>. Таксама ў яго гонар названы многія [[Неатропіка|неатропічныя]] расліны, як, напрыклад, ''[[Harperocallis schomburgkiana]]'' <small>([[Дэніэл Олівер (батанік)|Oliv.]]) L.M.Campb. & [[Лорэнс Джозеф Дор|Dorr]]</small>. == Бібліяграфія == === Навуковыя працы Р. Г. Шомбурга === ; Манаграфіі * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак=Voyage in Guiana and upon the Shores of the Orinoco during the Years 1835–’39|месца=L.|год=1840}}{{ref-en}} (<small>Кніга перакладзена на нямецкую мову братам сэра Роберта Отам Шомбургам пад назвай ''Reisen in Guiana und am Orinoco in den Jahren 1835-’39'' (Leipzig, 1841) — з прадмовай [[Аляксандр фон Гумбальт|Аляксандра фон Гумбальта]]</small>) * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак=Researches in Guiana, 1837-'39|год=1840}}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак=A Description of British Guiana, Geographical and Statistical|спасылка=http://www.google.ru/books?id=5-vok3WHS7cC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false |месца=London|год=1840}}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=Views in the Interior of Guiana |месца=London |выдавецтва=Ackermann & Co. |год=1840 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=The Natural History of Fishes of Guiana. Part I | спасылка=http://www.google.ru/books?id=blBKAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=twopage&q&f=false |месца=Edinburgh |выдавецтва=W. H. Lizars; S. Highley; W. Curvey |год=1841 |серыя=The Naturalist's Library, Ichthyology, vol.3 }}{{ref-en}} <!-- * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак=Baubacenia Alexandrine et Alexandra imperatris|месца=Brunswick|год=1845}} (Верагодна, раздзел манаграфіі аб раслінах, адкрытых у Брытанскай Гвіяне. Пажадана ўдакладніць назву манаграфіі) * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак=Rapatea Frederici Augusti et Saxo-Frederici regalis|год=1845}} (Верагодна, раздзел манаграфіі аб раслінах, адкрытых у Брытанскай Гвіяне)--> * {{кніга|аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак=The History of Barbados|спасылка=https://books.google.ru/books/reader?id=6Cd8Q_1rl2wC&hl=ru&ie=windows-1251&printsec=frontcover&output=reader&source=ebookstore&pg=GBS.PR1|месца=London|выдавецтва=Longman, Brown, Green and Longmans |год=1848|ref=Schomburgk R. H.}}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Schomburgk R. H.|загаловак={{iw|Адкрыццё Гвіяны (У. Рэлі)|The Discovery of the Empire of Guiana|en|The Discovery of Guiana}} by [[Уолтэр Рэлі|Sir Walter Raleigh]]|год=1848}}{{ref-en}} ; Артыкулы * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=Remarks on Anegada |спасылка=https://www.jstor.org/stable/1797761 |мова=en |выданне=Journal of the Royal Geographical Society of London |год=1832 |volume=2 |pages=152–170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324101722/http://www.jstor.org/stable/1797761 |archive-date=2016-03-24 |ref=Schomburgk }} * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=Report of an Expedition into the Interior of British Guayana, in 1835-6 |спасылка=https://www.jstor.org/stable/1797566 |мова=en |выданне=Journal of the Royal Geographical Society of London |год=1836 |volume=6 |pages=224–284 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221005251/https://www.jstor.org/stable/1797566 |archive-date=21 снежня 2023 }} * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=ⅩⅩⅩⅢ. On the Identity of three supposed Genera of Orchideous Epiphytes. In a Letter to A. B. Lambert. Esq., V.P.L.S. |мова=en |выданне=Transactions of the Linnean Society of London |год=1837 | volume=17 |issue=4 | pages=551–552 |doi=10.1111/j.1095-8339.1834.tb00045.x }} * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H., [[Джордж Бентам|Bentham G.]] |загаловак=Description of the Mora Tree |спасылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.1838.tb00171.x/abstract |мова=en |выданне=Transactions of the Linnean Society of London |год=1839 | volume=18 |issue=2 | pages=207–211 |doi=10.1111/j.1095-8339.1838.tb00171.x |archive-url=https://www.webcitation.org/6Eoh0r7KF |archive-date=2013-03-02 }} * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=Journey from Fort San Joaquim, on the Rio Branco, to Roraima, and thence by the Rivers Parima and Merewari to Esmeralda, on the Orinoco, in 1838-9 |спасылка=https://www.jstor.org/stable/1797841 |мова=en |выданне=Journal of the Royal Geographical Society of London |год=1840 |volume=10 |pages=191–247 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221005252/https://www.jstor.org/stable/1797841 |archive-date=21 снежня 2023 }} * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=Some Account of the Curata, a Grass of the Tribe of Bambuseae, of the Culm of which the Indians of Guiana prepare their Sarbacans or Blowpipes |спасылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.1838.tb00204.x/abstract |мова=en |выданне=Transactions of the Linnean Society of London |год=1841 |volume=18 |issue=4 |pages=557–562 |doi=10.1111/j.1095-8339.1838.tb00204.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307100426/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.1838.tb00204.x/abstract |archive-date=2016-03-07 }} * {{артыкул |аўтар=Schomburgk R. H. |загаловак=Description of a remarkable spike or bunch of Fruits of the Fig Banana (Musa sapientum), var. |мова=en |год=1858 |volume=2 |issue=7 | pages=130–132 |doi=10.1111/j.1095-8312.1858.tb01009.x }} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ; на англійскай мове * {{кніга|частка=Schomburgk, Robert Herman |загаловак=Appletons’ Cyclopædia of American Biography|выдавецтва={{iw|D. Appleton & Company|||D. Appleton & Company}}|год=1900|ref=Appletons’ Cyclopædia of American Biography}} * {{кніга|частка=Explorations on behalf of the Royal Geographical Society, 1835–1839 |загаловак=The Guiana Travels of Robert Schomburgk 1835–1844 |адказны=Peter Rivière (ed.) |месца=Aldershot|выдавецтва=Ashgate (for the Hakluyt Society)|год=2006 |volume=1|allpages=419 (ⅹⅲ+406) |серыя=[[Таварыства імя Рычарда Хакліта|Hakluyt Society]] Series Ⅲ |isbn=0-904180-86-7}} * {{кніга|частка=The Boundary Survey, 1840–1844 |загаловак=The Guiana Travels of Robert Schomburgk 1835–1844|адказны=Peter Rivière (ed.) |месца=Aldershot |выдавецтва=Ashgate (for the Hakluyt Society) |год=2006 |volume=2|allpages=278 (ⅹⅱ+266) |серыя=Hakluyt Society Series Ⅲ |isbn=0-904180-88-3 }} * {{кніга|загаловак=Robert Hermann Schomburgk’s Travels in Guiana and on the Orinoco During the Years 1835–1839 |адказны=Otto A. Schomburgk (ed.) |месца=Georgetown|выдавецтва=The Argosy Company|год=1931}} * {{кніга |аўтар=Brochedon. |частка=Memoir of Robert H. Schomburgk |загаловак=Schomburgk R. H. The Natural History of Fishes of Guiana. Part Ⅰ |pages=17–79 |месца=Edinburgh |выдавецтва=W. H. Lizars; S. Highley; W. Curvey |год=1841 |серыя=The Naturalist's Library, Ichthyology, vol.3|ref=Brochedon }} * {{кніга|аўтар=Forbes, Andrew and Henley, David (photographer).|частка=‘Schomburgk’s Account of Xiengmai in 1859–1860’; ‘Schomburgk’s Account of ‘The Lao’ in 1859–1860’|загаловак=Ancient Chiang Mai |выдавецтва=CPA Media (eBook, Kindle Edition)|год=2012|volume=1|серыя=Cognoscenti Books|ref=Ancient Chiang Mai}} ; на рускай мове * {{ВТ-ЭСБЕ|Шомбурк, Роберт-Герман|[[Мікалай Мікалаевіч Адэлунг|Аделунг Н. Н.]]}} * {{кніга|аўтар=Магидович И. П.|загаловак=История открытия и исследования Центральной и Южной Америки|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1965|старонак=455|серыя=Открытие Земли|тыраж=12000}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.guyanaca.com/suriname/schomburgk_letters.html|title=Letters of Mr. Robert H. Schomburgk<!--https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.guyanaca.com%2Fsuriname%2Fschomburgk_letters.html&date=2012-12-17 -->|work=History of the Republic of Guyana|publisher=<small>guyanaca.com</small>|access-date=2012-12-17|lang=en|description=Некалькі лістоў Роберта Р. Г. Шомбургка 1843–1844 гадоў|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513014509/http://www.guyanaca.com/suriname/schomburgk_letters.html|archive-date=13 траўня 2013|url-status=dead}} * [https://rgssa.blogspot.com/2019/10/robert-hermann-schomburgk-and-flower-of.html Biographical information. «Robert Schomburgk and the Flower of the Empire»] [Біяграфічныя звесткі. «Роберт Шомбург і кветка імперыі»] ''Каралеўскае геаграфічнае таварыства Паўднёвай Аўстраліі'' {{ref-en}} * [http://www.wdl.org/en/item/11335/ Эскіз мапы Брытанскай Гвіяны], напісаны сэрам Р. Г. Шомбургам. * {{cite web|url=http://www.stjohnhistoricalsociety.org/Articles/AboutRobertHSchomburgk.htm|title=About Robert H. Schomburgk… The Artist Responsible for our Cover Image|author=Gibney E.|work=St. John Historical Society, vol. 10, No.5, February 2010|publisher=<small>stjohnhistoricalsociety.org</small>|access-date=2013-03-02|lang=en|ref=Gibney, 2010|archive-url=https://archive.today/20120914135826/http://www.stjohnhistoricalsociety.org/Articles/AboutRobertHSchomburgk.htm|archive-date=14 верасня 2012|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі-даследчыкі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вест-Індыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны]] [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Батанікі Германіі]] [[Катэгорыя:Батанікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Аўтары заалагічных таксонаў]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Фрайбурга]] owvb8x4bsc8i30ycemrwc2k2kco64pf 0 756825 5180588 4662601 2026-08-13T14:56:16Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180588 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Цурбакоў}} {{тэатральны дзеяч}} '''Мікалай Іосіфавіч Цурбакоў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[акцёр]]. [[Заслужаны артыст БССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|23|02|1911}} года ў сям’і гомельскага рабочага. З дзіцячых гадоў цікавіўся мастацтвам, жывапісам, кнігамі. Тры гады вучыўся малюнку ў студыі, удзельнічаў у прадстаўленнях [[камсамол]]ьскай «[[Сіняя блуза|Сіняй блузы]]» (агітацыйны эстрадны тэатральны калектыў), марыў стаць сапраўдным акцёрам. Аднак шлях да прафесійнай сцэны быў складаным: давялося папрацаваць землякопам, грузчыкам, пажарным, слесарам па рамонце абсталявання. Толькі ў студзені 1931 г. у [[Гомельскі тэатр рабочай моладзі|Гомельскім тэатры рабочай моладзі]] (ТРАМ) пачалася прафесійная акцёрская дзейнасць. Першай работай маладога акцёра стала роля камсамольца-гаваруна Шурупа ў спектаклі «Першая перамога» аб жыцці рабочых «[[Гомсельмаш]]а»<ref name="nlb"/>. Праз некалькі гадоў працы ў Гомельскім ТРАМе М. Цурбакова запрасілі ў [[Горкаўскі ТРАМ]] (цяпер не існуе). Тэатр у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] меў цесныя творчыя сувязі з [[Маскоўскі тэатр імя Я. Вахтангава|Маскоўскім тэатрам імя Я. Вахтангава]]: штогод ТРАМаўцы выязджалі ў Маскву, дзе з імі працавалі вядомыя акцёры і рэжысёры — [[Барыс Захава]], [[Цэцылія Мансурава]], [[Барыс Шчукін]], [[Павел Антакольскі]]. Такія камандзіроўкі сталі для Мікалая Цурбакова сапраўднай школай творчасці<ref name="nlb"/>. У 1938 г. Мікалай Іосіфавіч вярнуўся на Радзіму і да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] працаваў у [[Беларускі тэатр юнага гледача|Беларускім тэатры юнага гледача імя Н. К. Крупскай]]. Гады працы былі цікавымі: мастацкі кіраўнік [[Е. Міровіч]] ажыццявіў пастаноўку п’есы «[[Даходнае месца]]» [[А. Астроўскі|А. Астроўскага]] (1941). Ключавой фігурай спектакля быў стары чыноўнік Акім Акімавіч Юсаў. Мікалай Цурбакоў раскрыў вобраз чыноўніка ў поўным сэнсе гэтага слова: унутраны і знешні воблік персанажа выступалі ў арганічным адзінстве, у выніку чаго перад гледачамі паўставаў тып яўнага хабарніка, самазадаволенага самадура і лісліўца. Каб выклікаць абурэнне мярзотнай сутнасцю Акіма Юсава, акцёр карыстаўся буйнымі фарбамі, гратэскавымі прыёмамі. Яго Юсаў разбэшчваў начальнікаў — ліслівасцю, падлашчваннем, разбэшчваў падначаленых — сваім прыкладам і павучаннямі. Разбэшчванне складала мэту і сэнс гэтага сцэнічнага вобраза<ref name="nlb"/>. У пачатку вайны не здолеў эвакуявацца. У час нямецкай акупацыі выступаў у трупе [[Менскі беларускі тэатр|Менскага беларускага тэатра]]<ref>{{крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Менскі беларускі тэатр}}</ref>. Пасля заканчэння вайны працаваў у [[Палескі абласны драматычны тэатр|Палескім]], які з 1946 г. называўся [[Пінскі абласны драматычны тэатр|Пінскім]], з 1954 года ў [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|Магілёўскім]], у 1955—1974 гадах у [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Гомельскім абласных драматычных тэатрах]]<ref name="nlb"/>. Член [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]] з 1947 года. == Творчасць == Акцёр шырокага творчага дыяпазону, скупымі выразнымі сродкамі ён умеў перадаць глыбокую ўнутраную перакананасць станоўчых герояў, іх цвёрдасць, прынцыповасць, грамадзянскасць. Яркі знешні малюнак, вострыя, часам гратэскавыя фарбы, псіхалагічныя адценні вызначалі яго характарныя ролі, давалі магчымасць ствараць каларытныя, жыццёва дакладныя партрэты розных сацыяльных тыпаў<ref name="nlb"/>. У 1945 г. на сцэне Палескага абласнога драматычнага тэатра быў пастаўлены спектакль «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» [[К. Крапіва|К. Крапівы]], які вызначаўся цікавымі творчымі вобразамі, сярод якіх вылучаўся Гарлахвацкі ў выкананні Мікалая Цурбакова. Спектакль стаў творчай перамогай Палескага абласнога драматычнага тэатра і захоўваўся ў рэпертуары на працягу ўсяго перыяду яго дзейнасці<ref name="nlb"/>. У спектаклі «Рускія людзі» [[К. Сіманаў|К. Сіманава]] (1945) Мікалай Цурбакоў здолеў раскрыць сціпласць і мужнасць, унутраную сілу галоўнага героя Глобы, які ў імя вялікай справы ахвяруе сабой<ref name="nlb"/>. Асаблівае значэнне для Палескага абласнога тэатра мела пастаноўка п’есы «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]] (1947). Захаваўшы ўсе сюжэтныя сітуацыі, рэжысёр паставіў яркі спектакль, у якім зліліся драматычнае, музычнае і харэаграфічнае мастацтва. Галоўным носьбітам рэжысёрскай ідэі з’яўляўся Несцерка ў выкананні Мікалая Цурбакова. Акцёр, глыбока адчуўшы народныя вытокі характару героя, зрабіў Несцерку кемлівым і дасціпным, разумным, іранічным і жартаўлівым, знайшоў мастацкую раўнавагу паміж драматычным і камічным<ref name="nlb"/>. Добрай школай развіцця акцёрскага майстэрства з’явілася работа над спектаклем «{{нп5|Ягор Булычоў і іншыя||ru|Егор Булычов и другие}}» [[Максім Горкі|М. Горкага]] (1948). Крытыка адзначала высокі мастацкі ўзровень спектакля і яго ансамблевасць. У цэнтры спектакля быў вобраз Ягора Булычова, увасоблены Мікалаем Цурбаковым. Акцёр з вялікім сцэнічным тэмпераментам, псіхалагічна праўдзіва раскрыў драму Булычова, увасобіў яго складаны характар<ref name="nlb"/>. У 1952 г. у [[Пінскі абласны драматычны тэатр|Пінскім абласным драматычным тэатры]] адбылася прэм’ера спектакля пад назвай «Вечар беларускай камедыі», які аб’яднаў у адзін паказ «Паўлінку» [[Я. Купала|Я. Купалы]] і «Пінскую шляхту» [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. Мікалай Цурбакоў удала стварыў камедыйны вобраз Пустарэвіча<ref name="nlb"/>. У 1956 г. на сцэне Гомельскага абласнога драматычнага тэатра адбылася прэм’ера камедыі «Доктар філасофіі» [[Б. Нушыч]]а. У значнай ступені пастаноўка ўдалася дзякуючы ігры Мікалая Цурбакова: акцёр глыбока раскрыў душэўную мізэрнасць камерсанта Жываты Цвіёвіча<ref name="nlb"/>. У 1957 г. у Гомельскім драматычным тэатры быў пастаўлены спектакль «Крамлёўскія куранты» [[М. Пагодзін]]а. Мікалаем Цурбаковым упершыню быў створаны вобраз [[У. І. Ленін]]а. Ролю правадыра рэвалюцыі акцёр выконваў таксама ў спектаклях «Кветкі жывыя» [[М. Пагодзін]]а і «Імем рэвалюцыі» М. Шатрова<ref name="nlb"/>. У драматычнай паэме «Легенда пра песню няспетую» (1968) М. Пало і І. Папова гомельскі тэатр звярнуўся да гістарычнай тэматыкі. У п’есе расказвалася пра цяжкі стан сялянства ў часы прыгону. Мікалай Цурбакоў знайшоў адметныя рысы для характарыстыкі свайго персанажа пана Тшаска. З вялікай цікавасцю сустрэў глядач спектакль «Не трывожся, мама!..» Н. Думбадзэ (1972). Пастаноўка вызначалася высокай выканаўчай культурай акцёраў, дакладным адчуваннем стыхіі народнага грузінскага гумару. Мікалай Цурбакоў удала стварыў вобраз дзеда галоўнага героя. Гомельскі тэатр актыўна супрацоўнічаў з беларускімі драматургамі: поспех мела сатырычная камедыя А. Петрашкевіча «Укралі кодэкс» ([[1976]]), якая выкрывала п’яніц, спекулянтаў і лайдакоў. Дакладным у раскрыцці характару свайго героя Цімоха быў Мікалай Цурбакоў<ref name="nlb"/>. Творчасць М. Цурбакова вызначалася мнагапланавасцю, знітаванасцю героіка-драматычных характараў з камедыйнымі, пераканаўчасцю створаных вобразаў, іх мастацкай значнасцю. Акцёру быў уласцівы прыроджаны гумар, пачуццё праўды, каларытнасць паводзін. Ён добра памятаў урокі свайго настаўніка Е. Міровіча: кожны момант сцэнічнага існавання героя павінен быць мастацкім асэнсаваннем жыццёвай рэальнасці. У шматлікіх характарах, створаных Мікалаем Цурбаковым, прасочвалася трывалая народная аснова<ref name="nlb"/>. Жыццё Мікалая Іосіфавіча было непарыўна звязана з тэатрам: у Гомельскім тэатры лялек акцёр паставіў п’есу «Пятак і Пятачок» {{нп5|Ніна Уладзіміраўна Гернет|Н. Гернет|ru|Гернет, Нина Владимировна}} (1965). Галоўны ідэйна-этычны зарад твора быў скіраваны на выхаванне ў дзяцей цёплых, гуманных адносін да ўсяго жывога. Мікалай Цурбакоў шмат часу аддаваў заняткам скульптурай і жывапісам: ім былі аформлены спектаклі «[[Узнятая цаліна]]», «{{нп5|На бойкім месцы||ru|На бойком месте}}» і інш<ref name="nlb">{{bis.nlb.by|134806}}</ref>. == Сям’я == У шлюбе з актрысай [[Людміла Аляксандраўна Гамуліна|Людмілай Гамулінай]] (1913—1969). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|134806}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] tl37qqwffqq8jlqk19au13vyidpq40b 5180589 5180588 2026-08-13T14:56:45Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5180589 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Цурбакоў}} {{тэатральны дзеяч}} '''Мікалай Іосіфавіч Цурбакоў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[акцёр]]. [[Заслужаны артыст БССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|23|02|1911}} года ў сям’і гомельскага рабочага. З дзіцячых гадоў цікавіўся мастацтвам, жывапісам, кнігамі. Тры гады вучыўся малюнку ў студыі, удзельнічаў у прадстаўленнях [[камсамол]]ьскай «[[Сіняя блуза|Сіняй блузы]]» (агітацыйны эстрадны тэатральны калектыў), марыў стаць сапраўдным акцёрам. Аднак шлях да прафесійнай сцэны быў складаным: давялося папрацаваць землякопам, грузчыкам, пажарным, слесарам па рамонце абсталявання. Толькі ў студзені 1931 г. у [[Гомельскі тэатр рабочай моладзі|Гомельскім тэатры рабочай моладзі]] (ТРАМ) пачалася прафесійная акцёрская дзейнасць. Першай работай маладога акцёра стала роля камсамольца-гаваруна Шурупа ў спектаклі «Першая перамога» аб жыцці рабочых «[[Гомсельмаш]]а»<ref name="nlb"/>. Праз некалькі гадоў працы ў Гомельскім ТРАМе М. Цурбакова запрасілі ў [[Горкаўскі ТРАМ]] (цяпер не існуе). Тэатр у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] меў цесныя творчыя сувязі з [[Маскоўскі тэатр імя Я. Вахтангава|Маскоўскім тэатрам імя Я. Вахтангава]]: штогод ТРАМаўцы выязджалі ў Маскву, дзе з імі працавалі вядомыя акцёры і рэжысёры — [[Барыс Захава]], [[Цэцылія Мансурава]], [[Барыс Шчукін]], [[Павел Антакольскі]]. Такія камандзіроўкі сталі для Мікалая Цурбакова сапраўднай школай творчасці<ref name="nlb"/>. У 1938 г. Мікалай Іосіфавіч вярнуўся на Радзіму і да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] працаваў у [[Беларускі тэатр юнага гледача|Беларускім тэатры юнага гледача імя Н. К. Крупскай]]. Гады працы былі цікавымі: мастацкі кіраўнік [[Е. Міровіч]] ажыццявіў пастаноўку п’есы «[[Даходнае месца]]» [[А. Астроўскі|А. Астроўскага]] (1941). Ключавой фігурай спектакля быў стары чыноўнік Акім Акімавіч Юсаў. Мікалай Цурбакоў раскрыў вобраз чыноўніка ў поўным сэнсе гэтага слова: унутраны і знешні воблік персанажа выступалі ў арганічным адзінстве, у выніку чаго перад гледачамі паўставаў тып яўнага хабарніка, самазадаволенага самадура і лісліўца. Каб выклікаць абурэнне мярзотнай сутнасцю Акіма Юсава, акцёр карыстаўся буйнымі фарбамі, гратэскавымі прыёмамі. Яго Юсаў разбэшчваў начальнікаў — ліслівасцю, падлашчваннем, разбэшчваў падначаленых — сваім прыкладам і павучаннямі. Разбэшчванне складала мэту і сэнс гэтага сцэнічнага вобраза<ref name="nlb"/>. У пачатку вайны не здолеў эвакуявацца. У час нямецкай акупацыі выступаў у трупе [[Менскі беларускі тэатр|Менскага беларускага тэатра]]<ref>{{крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Менскі беларускі тэатр}}</ref>. Пасля заканчэння вайны працаваў у [[Палескі абласны драматычны тэатр|Палескім]], які з 1946 г. называўся [[Пінскі абласны драматычны тэатр|Пінскім]], з 1954 года ў [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|Магілёўскім]], у 1955—1974 гадах у [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Гомельскім абласных драматычных тэатрах]]<ref name="nlb"/>. Член [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]] з 1947 года. == Творчасць == Акцёр шырокага творчага дыяпазону, скупымі выразнымі сродкамі ён умеў перадаць глыбокую ўнутраную перакананасць станоўчых герояў, іх цвёрдасць, прынцыповасць, грамадзянскасць. Яркі знешні малюнак, вострыя, часам гратэскавыя фарбы, псіхалагічныя адценні вызначалі яго характарныя ролі, давалі магчымасць ствараць каларытныя, жыццёва дакладныя партрэты розных сацыяльных тыпаў<ref name="nlb"/>. У 1945 г. на сцэне Палескага абласнога драматычнага тэатра быў пастаўлены спектакль «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» [[К. Крапіва|К. Крапівы]], які вызначаўся цікавымі творчымі вобразамі, сярод якіх вылучаўся Гарлахвацкі ў выкананні Мікалая Цурбакова. Спектакль стаў творчай перамогай Палескага абласнога драматычнага тэатра і захоўваўся ў рэпертуары на працягу ўсяго перыяду яго дзейнасці<ref name="nlb"/>. У спектаклі «Рускія людзі» [[К. Сіманаў|К. Сіманава]] (1945) Мікалай Цурбакоў здолеў раскрыць сціпласць і мужнасць, унутраную сілу галоўнага героя Глобы, які ў імя вялікай справы ахвяруе сабой<ref name="nlb"/>. Асаблівае значэнне для Палескага абласнога тэатра мела пастаноўка п’есы «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]] (1947). Захаваўшы ўсе сюжэтныя сітуацыі, рэжысёр паставіў яркі спектакль, у якім зліліся драматычнае, музычнае і харэаграфічнае мастацтва. Галоўным носьбітам рэжысёрскай ідэі з’яўляўся Несцерка ў выкананні Мікалая Цурбакова. Акцёр, глыбока адчуўшы народныя вытокі характару героя, зрабіў Несцерку кемлівым і дасціпным, разумным, іранічным і жартаўлівым, знайшоў мастацкую раўнавагу паміж драматычным і камічным<ref name="nlb"/>. Добрай школай развіцця акцёрскага майстэрства з’явілася работа над спектаклем «{{нп5|Ягор Булычоў і іншыя||ru|Егор Булычов и другие}}» [[Максім Горкі|М. Горкага]] (1948). Крытыка адзначала высокі мастацкі ўзровень спектакля і яго ансамблевасць. У цэнтры спектакля быў вобраз Ягора Булычова, увасоблены Мікалаем Цурбаковым. Акцёр з вялікім сцэнічным тэмпераментам, псіхалагічна праўдзіва раскрыў драму Булычова, увасобіў яго складаны характар<ref name="nlb"/>. У 1952 г. у [[Пінскі абласны драматычны тэатр|Пінскім абласным драматычным тэатры]] адбылася прэм’ера спектакля пад назвай «Вечар беларускай камедыі», які аб’яднаў у адзін паказ «Паўлінку» [[Я. Купала|Я. Купалы]] і «Пінскую шляхту» [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. Мікалай Цурбакоў удала стварыў камедыйны вобраз Пустарэвіча<ref name="nlb"/>. У 1956 г. на сцэне Гомельскага абласнога драматычнага тэатра адбылася прэм’ера камедыі «Доктар філасофіі» [[Б. Нушыч]]а. У значнай ступені пастаноўка ўдалася дзякуючы ігры Мікалая Цурбакова: акцёр глыбока раскрыў душэўную мізэрнасць камерсанта Жываты Цвіёвіча<ref name="nlb"/>. У 1957 г. у Гомельскім драматычным тэатры быў пастаўлены спектакль «Крамлёўскія куранты» [[М. Пагодзін]]а. Мікалаем Цурбаковым упершыню быў створаны вобраз [[У. І. Ленін]]а. Ролю правадыра рэвалюцыі акцёр выконваў таксама ў спектаклях «Кветкі жывыя» [[М. Пагодзін]]а і «Імем рэвалюцыі» М. Шатрова<ref name="nlb"/>. У драматычнай паэме «Легенда пра песню няспетую» (1968) М. Пало і І. Папова гомельскі тэатр звярнуўся да гістарычнай тэматыкі. У п’есе расказвалася пра цяжкі стан сялянства ў часы прыгону. Мікалай Цурбакоў знайшоў адметныя рысы для характарыстыкі свайго персанажа пана Тшаска. З вялікай цікавасцю сустрэў глядач спектакль «Не трывожся, мама!..» Н. Думбадзэ (1972). Пастаноўка вызначалася высокай выканаўчай культурай акцёраў, дакладным адчуваннем стыхіі народнага грузінскага гумару. Мікалай Цурбакоў удала стварыў вобраз дзеда галоўнага героя. Гомельскі тэатр актыўна супрацоўнічаў з беларускімі драматургамі: поспех мела сатырычная камедыя А. Петрашкевіча «Укралі кодэкс» ([[1976]]), якая выкрывала п’яніц, спекулянтаў і лайдакоў. Дакладным у раскрыцці характару свайго героя Цімоха быў Мікалай Цурбакоў<ref name="nlb"/>. Творчасць М. Цурбакова вызначалася мнагапланавасцю, знітаванасцю героіка-драматычных характараў з камедыйнымі, пераканаўчасцю створаных вобразаў, іх мастацкай значнасцю. Акцёру быў уласцівы прыроджаны гумар, пачуццё праўды, каларытнасць паводзін. Ён добра памятаў урокі свайго настаўніка Е. Міровіча: кожны момант сцэнічнага існавання героя павінен быць мастацкім асэнсаваннем жыццёвай рэальнасці. У шматлікіх характарах, створаных Мікалаем Цурбаковым, прасочвалася трывалая народная аснова<ref name="nlb"/>. Жыццё Мікалая Іосіфавіча было непарыўна звязана з тэатрам: у Гомельскім тэатры лялек акцёр паставіў п’есу «Пятак і Пятачок» {{нп5|Ніна Уладзіміраўна Гернет|Н. Гернет|ru|Гернет, Нина Владимировна}} (1965). Галоўны ідэйна-этычны зарад твора быў скіраваны на выхаванне ў дзяцей цёплых, гуманных адносін да ўсяго жывога. Мікалай Цурбакоў шмат часу аддаваў заняткам скульптурай і жывапісам: ім былі аформлены спектаклі «[[Узнятая цаліна]]», «{{нп5|На бойкім месцы||ru|На бойком месте}}» і інш<ref name="nlb">{{bis.nlb.by|134806}}</ref>. == Сям’я == У шлюбе з актрысай [[Людміла Аляксандраўна Гамуліна|Людмілай Гамулінай]] (1913—1969). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|134806}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] lhs7wgh98un06sspxvg864prxt13336 0 758089 5180708 5171450 2026-08-13T23:05:00Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180708 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = МЛ Віцебск |Лагатып = |ПоўнаяНазва = ТАА «ФК МЛ Віцебск» |Мянушкі = «гусі», «букмекеры» |Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] |Заснаваны = 2021 |Расфармаваны = |Стадыён =[[Віцебскі Цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК «Віцебскі»]] |Умяшчальнасць = 8200 |Прэзідэнт ={{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Леонаў]] |Трэнер = {{Сцяг Расіі}} [[Філіп Сакалінскі]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _borderonblack | pattern_b1 = _collar | pattern_ra1 = _borderonblack | shorts1 = 8cff00 | pattern_sh1 = _yellow stripes | socks1 = 8cff00 | pattern_so1 = | leftarm1 = 8cff00 | body1 = 8cff00 | rightarm1 = 8cff00 | shorts2 = 101c00 | socks2 = 101c00 | pattern_la2 = _darkblueborder | pattern_sh2 = | pattern_b2 = _thinstripesonblack | pattern_ra2 = _darkblueborder | leftarm2 = 101c00 | body2 = 101c00 | rightarm2 = 101c00 | pattern_so2 = | shorts3 = f0f0f0 | socks3 = f0f0f0 | pattern_la3 = _whiteborder | pattern_sh3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = _whiteborder | leftarm3 = f0f0f0 | body3 = f0f0f0 | rightarm3 = f0f0f0 | pattern_so3 = }} '''«МЛ Вiцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Віцебск]]а. Гістарычна звязаны з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]», з 2021 года выступае пад цяперашняй назвай, у 2023 годзе перабазаваўся ў Віцебск. У цяперашні час выступае ў Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі. == Гісторыя == У сярэдзіне 2010-х гадоў з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]» стаў супрацоўнічаць Андрэй Іваненка, які заняў пасаду камерцыйнага дырэктара клуба. Яго намаганнямі былі зроблены значныя крокі для папулярызацыі: быў запушчаны клубны сайт, пачалі праводзіцца забаўляльныя мерапрыемствы на стадыёне. Адной жа з самых громкіх акцый стала заяўка ў склад каманды вядомага беларускага спевака [[Дзмітрый Калдун|Дзмітрыя Калдуна]]<ref>{{cite web|date = 2015-04-29 |url = http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362 |title = 2-лига. Анонс сезона. Побьет ли Колдун рекорд Хоттабыча? |website = pressball.by|language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304210013/http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362|archive-date = 2016-03-04|url-status = dead}}</ref>, які, аднак, так і не з’явіўся на полі. У маі 2015 года Іваненка пакінуў сваю пасаду ў клубе<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1029579400.html |title = Иваненко покинул пост коммерческого директора рогачевского «Днепра» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Пазней ён супрацоўнічаў з «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачамі]]» і «[[ФК Маладзечна|Маладзечнам]]», а ў 2020 годзе вярнуўся ў Рагачоў, калі мясцовая каманда зноў стала выступаць у Другой лізе. У пачатку 2021 года клуб канчаткова перайшоў у прыватнае валоданне Андрэя Іваненкі, ад спонсарства змяніў назву на «Макслайн». Узмацніўшы склад, рагачоўскі клуб у сезоне 2021 упэўнена перамог у Гомельскім дывізіёне, а ў плэй-оф Другой лігі дайшоў да фіналу, дзе ў дадатковы час саступіў «[[ФК Астравец|Астраўцу]]» (1:3). Другое месца дазволіла камандзе выйсці ў Першую лігу. У сезоне 2022 «Макслайн» значна ўзмацніўся, запрасіўшы сярод іншых былога футбаліста зборнай Беларусі [[Сяргей Балановіч|Сяргея Балановіча]]. Галоўным трэнерам каманды стаў малады [[Піліп Палякоў]], але ўжо ў маі ён пакінуў клуб, і яго месца заняў [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]]. Рагачоўскі клуб добра пачаў сезон, але пазней шэраг няўдач адкінуў каманду ў сярэдзіну табліцы. У ліпені Лагун быў звольнены, а галоўным трэнерам быў прызначаны [[Юрый Пунтус]]. Пад яго кіраўніцтвам «Макслайн» здолеў вярнуцца ў барацьбу за выхад у Вышэйшую лігу. Разграміўшы ў перадапошнім туры «[[ФК Астравец|Астравец]]» (5:0), рагачоўская каманда забяспечыла чацвёртае месца і стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», дзе перамагла (2:3, 3:1) і выйшла ў элітны дывізіён. Аднак, 28 лістапада 2022 года на паседжанні Выканкама АБФФ клубу было адмоўлена ў допуску для праходжання ліцэнзавання на ўдзел у Вышэйшай лізе з-за таго, што клуб з’яўляецца членам федэрацыі меней за належныя два гады<ref>{{cite web|date = 2022-11-28|url = https://football.by/news/169969 |title = "Макслайн" не может играть в высшей лиге в сезоне-2023. Зачем было проводить "стыки"? |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 30 лістапада АБФФ выпусціла афіцыйную заяву наконт адмовы<ref>{{cite web|date = 2022-11-30|url = https://football.by/news/170030 |title = АБФФ о "Макслайне": "Данный клуб полностью не соответствует требованиям, предъявляемым к клубам высшей лиги" |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 19 снежня 2022 года Арбітраж АБФФ адхіліў апеляцыю «Макслайна» на рашэнне выканкама, такім чынам яно стала канчатковым<ref>{{cite web|date = 2022-12-19|url = https://football.by/news/170626 |title = "Макслайн" VS арбитраж — 0:1. Хроника борьбы Рогачева за элитную прописку |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Неўзабаве клуб пакінуў галоўны трэнер Юрый Пунтус, які ўзначаліў наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». У студзені 2023 года на паседжанні савета фундатараў і спонсараў клуба было вырашана, што «Макслайн» у сезоне 2023 прыме ўдзел у Першай лізе, пры гэтым перабазуецца ў іншы горад<ref>{{cite web|date = 2023-01-10|url = https://football.by/news/171068 |title = "Макслайн" остается в первой лиге и переезжает в другой город |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 2 сакавіка 2023 года клуб афіцыйна абвясціў, што пераязджае ў Віцебск<ref>{{cite web|date = 2023-03-02|url = https://football.by/news/172461 |title = Теперь официально. "Макслайн" сменил Рогачев на Витебск |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Каманда паспела добра ўзмацніцца перад пачаткам сезона. Галоўным трэнерам стаў [[Глеб Кулебін]], аднак ужо ў маі 2023 года пасля шэрагу няўдач ён быў звольнены, і неўзабаве «Макслайн» зноў узначаліў Юрый Пунтус. У ліпені 2023 года «Макслайн» пакінуў Андрэй Іваненка<ref>{{cite web|date = 2023-07-07|url = https://football.by/news/176436 |title = Андрей Иваненко покидает пост директора "Макслайна": "Две хозяйки на одной кухне не уживутся" |website = football.by|access-date = 2024-02-16|language = ru}}</ref>. Клуб яшчэ спрабаваў змагацца за выхад у Вышэйшую лігу, але не здолеў вытрымаць канкурэнцыі з боку магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» і «[[ФК Віцебск|Віцебска]]», у выніку скончыў сезон на 5-м месцы з 17. == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кудзін||1995}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Шчарбачэня]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Кастамараў]]||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Артур Чудук||1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Альшанік]]||1999}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Бруй]]||2003}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Балановіч]]||1987}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікалай Золатаў]]||1994}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Альфрэд Мазурыч]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2003}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Рыгоравіч Русак|Сяргей Русак]]||1993}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Болван||2006}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Хачатуран]]||1987}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Амельянчук]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікалай Уладзіміравіч Іваноў|Мікалай Іваноў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Жук]]||1994}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Марока}}|ПА|Ясін Бара||1999}} {{Ігрок|61|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Стаўпец||1989}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Цімур Пухаў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Кірыленка]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|45|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Казлоўскі]]||1993}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Давід Аршакян||1994}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Міхаіл Маркін||1993}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Пятрашка]] (нар. 1988) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гольмак]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Лукаш]] (нар. 1985) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !width=250|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=35|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | rowspan="2" | [[Сезон 2021 ФК Макслайн Рагачоў|2021]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Гомельскі дывізіён]] (Д3) || '''1''' || 14 || 12 || 1 || 1 || <nowiki>62–11</nowiki> || '''37''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — плэй-оф]] (Д3) || style="background:silver"|'''2''' || 7 || 4 || 1 || 2 || <nowiki>18–10</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | rowspan="2" | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''4''' || 24 || 12 || 5 || 7 || <nowiki>45–34</nowiki> || '''41''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», 14-й каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лігі 2022]] (2:3, 3:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>5–4</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''5''' || 32 || 19 || 4 || 9 || <nowiki>84–52</nowiki> || '''61''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || Нядопуск і заставанне ў Першай лізе |- |} {{notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Юрый Мельнікаў]] (2020 — снежань 2021) * [[Піліп Палякоў]] (снежань 2021 — май 2022) * [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]] (май — ліпень 2022) * [[Юрый Пунтус]] (ліпень — снежань 2022) * [[Глеб Кулебін]] (сакавік — май 2023) * [[Андрэй Іваненка]] ({{в.а.}} у маі 2023) * [[Юрый Пунтус]] (май 2023 — чэрвень 2024) * [[Сяргей Кабельскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2024) * [[Віктар Пятрашка]] (з ліпеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:ФК Макслайн| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Макслайн]] [[Катэгорыя:Спорт у Рагачове]] [[Катэгорыя:Спорт у Віцебску]] gkukcuvewgmh6bc40x6uz53af8lb98q 5180709 5180708 2026-08-13T23:05:44Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5180709 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = МЛ Віцебск |Лагатып = |ПоўнаяНазва = ТАА «ФК МЛ Віцебск» |Мянушкі = «гусі», «букмекеры» |Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] |Заснаваны = 2021 |Расфармаваны = |Стадыён =[[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК «Віцебскі»]] |Умяшчальнасць = 8200 |Прэзідэнт ={{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Леонаў]] |Трэнер = {{Сцяг Расіі}} [[Філіп Сакалінскі]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _borderonblack | pattern_b1 = _collar | pattern_ra1 = _borderonblack | shorts1 = 8cff00 | pattern_sh1 = _yellow stripes | socks1 = 8cff00 | pattern_so1 = | leftarm1 = 8cff00 | body1 = 8cff00 | rightarm1 = 8cff00 | shorts2 = 101c00 | socks2 = 101c00 | pattern_la2 = _darkblueborder | pattern_sh2 = | pattern_b2 = _thinstripesonblack | pattern_ra2 = _darkblueborder | leftarm2 = 101c00 | body2 = 101c00 | rightarm2 = 101c00 | pattern_so2 = | shorts3 = f0f0f0 | socks3 = f0f0f0 | pattern_la3 = _whiteborder | pattern_sh3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = _whiteborder | leftarm3 = f0f0f0 | body3 = f0f0f0 | rightarm3 = f0f0f0 | pattern_so3 = }} '''«МЛ Вiцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Віцебск]]а. Гістарычна звязаны з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]», з 2021 года выступае пад цяперашняй назвай, у 2023 годзе перабазаваўся ў Віцебск. У цяперашні час выступае ў Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі. == Гісторыя == У сярэдзіне 2010-х гадоў з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]» стаў супрацоўнічаць Андрэй Іваненка, які заняў пасаду камерцыйнага дырэктара клуба. Яго намаганнямі былі зроблены значныя крокі для папулярызацыі: быў запушчаны клубны сайт, пачалі праводзіцца забаўляльныя мерапрыемствы на стадыёне. Адной жа з самых громкіх акцый стала заяўка ў склад каманды вядомага беларускага спевака [[Дзмітрый Калдун|Дзмітрыя Калдуна]]<ref>{{cite web|date = 2015-04-29 |url = http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362 |title = 2-лига. Анонс сезона. Побьет ли Колдун рекорд Хоттабыча? |website = pressball.by|language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304210013/http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362|archive-date = 2016-03-04|url-status = dead}}</ref>, які, аднак, так і не з’явіўся на полі. У маі 2015 года Іваненка пакінуў сваю пасаду ў клубе<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1029579400.html |title = Иваненко покинул пост коммерческого директора рогачевского «Днепра» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Пазней ён супрацоўнічаў з «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачамі]]» і «[[ФК Маладзечна|Маладзечнам]]», а ў 2020 годзе вярнуўся ў Рагачоў, калі мясцовая каманда зноў стала выступаць у Другой лізе. У пачатку 2021 года клуб канчаткова перайшоў у прыватнае валоданне Андрэя Іваненкі, ад спонсарства змяніў назву на «Макслайн». Узмацніўшы склад, рагачоўскі клуб у сезоне 2021 упэўнена перамог у Гомельскім дывізіёне, а ў плэй-оф Другой лігі дайшоў да фіналу, дзе ў дадатковы час саступіў «[[ФК Астравец|Астраўцу]]» (1:3). Другое месца дазволіла камандзе выйсці ў Першую лігу. У сезоне 2022 «Макслайн» значна ўзмацніўся, запрасіўшы сярод іншых былога футбаліста зборнай Беларусі [[Сяргей Балановіч|Сяргея Балановіча]]. Галоўным трэнерам каманды стаў малады [[Піліп Палякоў]], але ўжо ў маі ён пакінуў клуб, і яго месца заняў [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]]. Рагачоўскі клуб добра пачаў сезон, але пазней шэраг няўдач адкінуў каманду ў сярэдзіну табліцы. У ліпені Лагун быў звольнены, а галоўным трэнерам быў прызначаны [[Юрый Пунтус]]. Пад яго кіраўніцтвам «Макслайн» здолеў вярнуцца ў барацьбу за выхад у Вышэйшую лігу. Разграміўшы ў перадапошнім туры «[[ФК Астравец|Астравец]]» (5:0), рагачоўская каманда забяспечыла чацвёртае месца і стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», дзе перамагла (2:3, 3:1) і выйшла ў элітны дывізіён. Аднак, 28 лістапада 2022 года на паседжанні Выканкама АБФФ клубу было адмоўлена ў допуску для праходжання ліцэнзавання на ўдзел у Вышэйшай лізе з-за таго, што клуб з’яўляецца членам федэрацыі меней за належныя два гады<ref>{{cite web|date = 2022-11-28|url = https://football.by/news/169969 |title = "Макслайн" не может играть в высшей лиге в сезоне-2023. Зачем было проводить "стыки"? |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 30 лістапада АБФФ выпусціла афіцыйную заяву наконт адмовы<ref>{{cite web|date = 2022-11-30|url = https://football.by/news/170030 |title = АБФФ о "Макслайне": "Данный клуб полностью не соответствует требованиям, предъявляемым к клубам высшей лиги" |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 19 снежня 2022 года Арбітраж АБФФ адхіліў апеляцыю «Макслайна» на рашэнне выканкама, такім чынам яно стала канчатковым<ref>{{cite web|date = 2022-12-19|url = https://football.by/news/170626 |title = "Макслайн" VS арбитраж — 0:1. Хроника борьбы Рогачева за элитную прописку |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Неўзабаве клуб пакінуў галоўны трэнер Юрый Пунтус, які ўзначаліў наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». У студзені 2023 года на паседжанні савета фундатараў і спонсараў клуба было вырашана, што «Макслайн» у сезоне 2023 прыме ўдзел у Першай лізе, пры гэтым перабазуецца ў іншы горад<ref>{{cite web|date = 2023-01-10|url = https://football.by/news/171068 |title = "Макслайн" остается в первой лиге и переезжает в другой город |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 2 сакавіка 2023 года клуб афіцыйна абвясціў, што пераязджае ў Віцебск<ref>{{cite web|date = 2023-03-02|url = https://football.by/news/172461 |title = Теперь официально. "Макслайн" сменил Рогачев на Витебск |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Каманда паспела добра ўзмацніцца перад пачаткам сезона. Галоўным трэнерам стаў [[Глеб Кулебін]], аднак ужо ў маі 2023 года пасля шэрагу няўдач ён быў звольнены, і неўзабаве «Макслайн» зноў узначаліў Юрый Пунтус. У ліпені 2023 года «Макслайн» пакінуў Андрэй Іваненка<ref>{{cite web|date = 2023-07-07|url = https://football.by/news/176436 |title = Андрей Иваненко покидает пост директора "Макслайна": "Две хозяйки на одной кухне не уживутся" |website = football.by|access-date = 2024-02-16|language = ru}}</ref>. Клуб яшчэ спрабаваў змагацца за выхад у Вышэйшую лігу, але не здолеў вытрымаць канкурэнцыі з боку магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» і «[[ФК Віцебск|Віцебска]]», у выніку скончыў сезон на 5-м месцы з 17. == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кудзін||1995}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Шчарбачэня]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Кастамараў]]||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Артур Чудук||1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Альшанік]]||1999}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Бруй]]||2003}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Балановіч]]||1987}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікалай Золатаў]]||1994}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Альфрэд Мазурыч]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2003}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Рыгоравіч Русак|Сяргей Русак]]||1993}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Болван||2006}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Хачатуран]]||1987}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Амельянчук]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікалай Уладзіміравіч Іваноў|Мікалай Іваноў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Жук]]||1994}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Марока}}|ПА|Ясін Бара||1999}} {{Ігрок|61|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Стаўпец||1989}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Цімур Пухаў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Кірыленка]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|45|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Казлоўскі]]||1993}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Давід Аршакян||1994}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Міхаіл Маркін||1993}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Пятрашка]] (нар. 1988) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гольмак]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Лукаш]] (нар. 1985) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !width=250|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=35|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | rowspan="2" | [[Сезон 2021 ФК Макслайн Рагачоў|2021]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Гомельскі дывізіён]] (Д3) || '''1''' || 14 || 12 || 1 || 1 || <nowiki>62–11</nowiki> || '''37''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — плэй-оф]] (Д3) || style="background:silver"|'''2''' || 7 || 4 || 1 || 2 || <nowiki>18–10</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | rowspan="2" | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''4''' || 24 || 12 || 5 || 7 || <nowiki>45–34</nowiki> || '''41''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», 14-й каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лігі 2022]] (2:3, 3:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>5–4</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''5''' || 32 || 19 || 4 || 9 || <nowiki>84–52</nowiki> || '''61''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || Нядопуск і заставанне ў Першай лізе |- |} {{notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Юрый Мельнікаў]] (2020 — снежань 2021) * [[Піліп Палякоў]] (снежань 2021 — май 2022) * [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]] (май — ліпень 2022) * [[Юрый Пунтус]] (ліпень — снежань 2022) * [[Глеб Кулебін]] (сакавік — май 2023) * [[Андрэй Іваненка]] ({{в.а.}} у маі 2023) * [[Юрый Пунтус]] (май 2023 — чэрвень 2024) * [[Сяргей Кабельскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2024) * [[Віктар Пятрашка]] (з ліпеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:ФК Макслайн| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Макслайн]] [[Катэгорыя:Спорт у Рагачове]] [[Катэгорыя:Спорт у Віцебску]] nnk495ejslyrnj82nwo68afc1jw8g4n 0 758684 5180523 4770604 2026-08-13T13:49:03Z Kanstas 126220 Створана перакладам раздзела «Historique» старонкі «[[:fr:Special:Redirect/revision/238529348|Grande Armée]]» 5180523 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Вялікая армія''' ({{lang-fr|Grande Armée}}) — назва арміі [[Напалеон|Напалеона Банапарта]] падчас войн [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй]] (1805), [[Вайна чацвёртай кааліцыі|чацвёртай]] (1806—1807) кааліцыі і [[Айчынная вайна 1812 года|рускага пахода]] (1812). Упершыню тэрмін з’явіўся падчас кампаніі ў [[латарынгія|Латарынгіі]], калі Напалеон засяродзіў практычна ўсе сухапутныя сілы Францыі (250 000 чалавек) супраць руска-аўстрыйскай арміі. У ходзе падзей французы разграмілі праціўніка [[Бітва пад Ульмам|пры Ульме]] і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам]]. Увосень 1808 года Вялікая армія падзелена на Французскую, Іспанскую, Германскую, Італьянскую і Ілірыйскую. Напярэдадні ўварвання ў [[Расійская імперыя|Расію]] яна адноўлена, налічваючы 680 тысяч байцоў і 2792 гарматы; складалася з гвардыі, 12 пяхотных карпусоў, кавалерыйскага рэзерву (4 корпуса), артылерыі і інжынерных паркаў (усяго 40 пяхотных і 24 кавалерыйскіх дывізій). Каля паловы колькасці складалі іспанцы, італьянцы, галандцы, палякі, швейцарцы і іншыя. У Расіі Вялікая армія пацярпела поўнае паражэнне: з 650 тысяч чалавек вярнуліся толькі 30 тысяч. == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка {{Дата|15 août 1804}} ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] tsioivs8s333fp4dhjex4lh0odrn5fv 5180525 5180523 2026-08-13T13:50:06Z Kanstas 126220 афармленне 5180525 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Вялікая армія''' ({{lang-fr|Grande Armée}}) — назва арміі [[Напалеон|Напалеона Банапарта]] падчас войн [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй]] (1805), [[Вайна чацвёртай кааліцыі|чацвёртай]] (1806—1807) кааліцыі і [[Айчынная вайна 1812 года|рускага пахода]] (1812). Упершыню тэрмін з’явіўся падчас кампаніі ў [[латарынгія|Латарынгіі]], калі Напалеон засяродзіў практычна ўсе сухапутныя сілы Францыі (250 000 чалавек) супраць руска-аўстрыйскай арміі. У ходзе падзей французы разграмілі праціўніка [[Бітва пад Ульмам|пры Ульме]] і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам]]. Увосень 1808 года Вялікая армія падзелена на Французскую, Іспанскую, Германскую, Італьянскую і Ілірыйскую. Напярэдадні ўварвання ў [[Расійская імперыя|Расію]] яна адноўлена, налічваючы 680 тысяч байцоў і 2792 гарматы; складалася з гвардыі, 12 пяхотных карпусоў, кавалерыйскага рэзерву (4 корпуса), артылерыі і інжынерных паркаў (усяго 40 пяхотных і 24 кавалерыйскіх дывізій). Каля паловы колькасці складалі іспанцы, італьянцы, галандцы, палякі, швейцарцы і іншыя. У Расіі Вялікая армія пацярпела поўнае паражэнне: з 650 тысяч чалавек вярнуліся толькі 30 тысяч. == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] 46qlgfcoi88cg410pl4iv4fj520bojl 5180526 5180525 2026-08-13T13:52:04Z Kanstas 126220 Створана перакладам раздзела «Notes et références» старонкі «[[:fr:Special:Redirect/revision/238529348|Grande Armée]]» 5180526 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Вялікая армія''' ({{lang-fr|Grande Armée}}) — назва арміі [[Напалеон|Напалеона Банапарта]] падчас войн [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй]] (1805), [[Вайна чацвёртай кааліцыі|чацвёртай]] (1806—1807) кааліцыі і [[Айчынная вайна 1812 года|рускага пахода]] (1812). Упершыню тэрмін з’явіўся падчас кампаніі ў [[латарынгія|Латарынгіі]], калі Напалеон засяродзіў практычна ўсе сухапутныя сілы Францыі (250 000 чалавек) супраць руска-аўстрыйскай арміі. У ходзе падзей французы разграмілі праціўніка [[Бітва пад Ульмам|пры Ульме]] і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам]]. Увосень 1808 года Вялікая армія падзелена на Французскую, Іспанскую, Германскую, Італьянскую і Ілірыйскую. Напярэдадні ўварвання ў [[Расійская імперыя|Расію]] яна адноўлена, налічваючы 680 тысяч байцоў і 2792 гарматы; складалася з гвардыі, 12 пяхотных карпусоў, кавалерыйскага рэзерву (4 корпуса), артылерыі і інжынерных паркаў (усяго 40 пяхотных і 24 кавалерыйскіх дывізій). Каля паловы колькасці складалі іспанцы, італьянцы, галандцы, палякі, швейцарцы і іншыя. У Расіі Вялікая армія пацярпела поўнае паражэнне: з 650 тысяч чалавек вярнуліся толькі 30 тысяч. == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] pvzir5xl76wrnbtvl9jipqrpvzcq4ca 5180533 5180526 2026-08-13T13:57:36Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:fr:Special:Redirect/revision/238529348|Grande Armée]]» 5180533 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] 2g1nsjo4c2rr843zjae9xekle85z1fw 5180534 5180533 2026-08-13T14:00:18Z Kanstas 126220 злучэнне версій перакладу 5180534 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] 6gmtellt3rgg2byp2yi0p0lwatmi687 5180539 5180534 2026-08-13T14:02:43Z Kanstas 126220 вікіфікацыя, афармленне 5180539 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|выява=Napoleonic Eagle.svg|назва=Вялікая Армія|арыгінал=фр.: Grande Armée|гады=1804-1815|краіна=Французская імперыя|падначаленне=Напалеон І Банапарт}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] hw2telfc33ds55uby2leltu5s5jsyzi 5180542 5180539 2026-08-13T14:03:50Z Kanstas 126220 Створана перакладам раздзела «Notes et références» старонкі «[[:fr:Special:Redirect/revision/238529348|Grande Armée]]» 5180542 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|выява=Napoleonic Eagle.svg|назва=Вялікая Армія|арыгінал=фр.: Grande Armée|гады=1804-1815|краіна=Французская імперыя|падначаленне=Напалеон І Банапарт}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Notes et références == {{Крыніцы}} == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] ifgqn9z5cmif7qqi5efxz1nqm2pqtdk 5180549 5180542 2026-08-13T14:12:44Z Kanstas 126220 Створана перакладам раздзела «Une armée mobile et fidèle à l'Empereur» старонкі «[[:fr:Special:Redirect/revision/238529348|Grande Armée]]» 5180549 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|выява=Napoleonic Eagle.svg|назва=Вялікая Армія|арыгінал=фр.: Grande Armée|гады=1804-1815|краіна=Французская імперыя|падначаленне=Напалеон І Банапарт}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Notes et références == {{Крыніцы}} == Мабільнае і адданае імператару войска == [[Файл:Wagram-Crossing_the_Danube.jpg|міні| Вялікая армія пераправілася праз [[Дунай]] падчас бітвы пры Ваграме Цяглявыя коні і пантанеры спрыяюць хуткасці перамяшчэнняў арміі. Малюнак [[Jacques Swebach|Жака Свебаха]] .]] Напалеон прымусіў сваю армію пераадольваць вельмі вялікія адлегласці ( 30 км у дзень звычайнымі маршамі, 50 - фарсіраванымі, ці нават больш, як гэта было ў выпадку з корпусам Даву, і ў прыватнасці з дывізіяй Фрыана, напярэдадні Аўстэрліца, што прывяло да небаявых страт у палках) : салдаты падаюць ад стомленасці або ламаюць ногі падчас хады ), хуткасць манеўру з'яўляецца вырашальным элементам перамог (гл. асабліва [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліц]], Фрыдланд). Усяго салдаты, якія з 1805 па 1814 год удзельнічалі ў паходах у Аўстрыю, Германію, Іспанію і Расію, пераадолелі дзясяткі тысяч кіламетраў. Гэтая мабільнасць часткова абумоўлена падзелам Вялікай Арміі на некалькі армейскіх карпусоў. Такім чынам, Вялікая Армія мела вялікую стратэгічную мабільнасць, якая давала ёй вырашальную перавагу над праціўнікамі. Аднак гэтая мабільнасць значна скарацілася падчас [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]], бо частка забеспячэння выкарыстоўвала валовыя павозкі. Пасля адступлення з Расіі, падчас якога была страчана большая частка коней, а значная доля абозу трапіла ў рукі [[Казацтва|казакоў]], кавалерыю і абоз аднавілі з выкарыстаннем дрэнна навучаных коней, якія часта атрымлівалі пашкоджанні ад новай збруі. Узнікла практыка ставіць вазкі ў шчыльныя шэрагі, часам па два ці тры шэрагі ў шэраг, калі дазваляла шырыня дарогі, паскараючы іх тэмп, каб пазбегнуць рассейвання, што стварала дадатковую стомленасць для коней. [[Файл:Napoleon_bivouac_Wagram.jpg|міні|300x300пкс| Напалеон на хвіліну адпачывае на полі бітвы пад Ваграмам, а вакол яго працуюць яго штаб і сям'я.]] Акрамя сваіх памераў, Вялікая Армія вылучалася непахіснай адданасцю яе складнікаў — ад ветэранаў да навабранцаў «Марыі-Луізы», ад артылерыстаў да медыцынскіх афіцэраў — імператару і яго палітыцы заваёў. Выхаваныя ў жалезнай дысцыпліне, знясіленыя вымушанымі маршамі і частымі бітвамі, нярэжка дрэнна апранутыя, дрэнна накормленыя, дрэнна дагледжаныя і з несвоечасовай выплатай заробку, гэтыя людзі праяўлялі гераічную мужнасць і адданасць да самага падзення Імперыі. І сапраўды, пасля лёгкай стомленасці і расчаравання ў канцы 1813 года большасць непакорлівых прызыўнікоў былі натхнёныя аб'явай аб адраджэнні Імперыі падчас Ста дзён, і ўся Вялікая Армія змагалася пад [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоо]] з лютай і абноўленай энергіяй. Гэтую, здавалася б, дзіўную з'яву можна растлумачыць, з аднаго боку, тым, што афіцэры Вялікай арміі атрымлівалі толькі палову заробку падчас Першай рэстаўрацыі (адсюль і іх мянушка), але, магчыма, перш за ўсё тым, што рэдка цэлая армія адчувала такую матывацыю і натхненне, каб узяць у рукі зброю на варожай тэрыторыі. Мужчыны з Вялікай Арміі былі ідэалагічнымі спадчыннікамі Рэвалюцыі, якая пачала вайну супраць старой манархічнай Еўропы. Нарэшце, у той час як некаторыя салдаты марылі пра жазло маршала, іншыя спадзяваліся атрымаць [[ордэн Ганаровага легіёна]] як найвышэйшую ўзнагароду. У Францыі легенда пра Вялікую Армію несумненна звязана з легендай Напалеона, а таксама з легендай шаснаццаці маршалаў, якія дапамаглі яму пастроіць найбуйнейшую тэрытарыяльную імперыю — ад [[Гамбург|Гамбурга]] да [[Рым|Рыма]] і ад [[Брэст (Францыя)|Брэста]] да [[Варшава|Варшавы]], — якую калі-небудзь мела Францыя. У варожых краінах, наадварот, Вялікая армія пакінула па сабе ўражанне як пра сілу надзвычай жорсткую і згубную, але разам з тым — велізарную і значную. Назва «Вялікая армія» была прысвоена выпуску Ваеннай школы Сен-Сір 1981–1983 гадоў — апошняму выпуску, які прайшоў двухгадовы курс навучання. == Літаратура == * А. В. Чудинов [https://old.bigenc.ru/world_history/text/1904571 Великая армия], Большая российская энциклопедия {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] c73t48ws2adivoh9stkb1ruujhb8pg2 5180929 5180549 2026-08-14T07:50:00Z Kanstas 126220 дапаўненне, удакладненне 5180929 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|выява=Napoleonic Eagle.svg|назва=Вялікая Армія|арыгінал=фр.: Grande Armée|гады=1804-1815|краіна=Французская імперыя|падначаленне=Напалеон І Банапарт}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. Літоўскія адзінкі, што былі сфармаваныя як часткі Вялікай Арміі, былі на французскай службе ці створаныя пад яе патранатам, як дапаможныя войскі і міліцэйскія адзінкі: Кавалерыя * [[17-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[18-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[19-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[20-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[21-ы літоўскі конна-стралецкі полк]] * [[Ганаровая гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|Ганаровая гвардыя]] * [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі]] * [[Эскадрон літоўскіх татар]] * [[Корпус літоўскай жандармерыі]] Пяхота * [[18-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[19-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[20-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[21-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[22-і літоўскі пяхотны полк]] * [[Стральцоўскія батальёны Вялікага Княства Літоўскага|Стральцоўскія батальёны]] * [[Нацыянальная гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|Нацыянальная гвардыя]] 3. Артылерыя (рота коннай артылерыі [[Адольф Рудольф Тызенгаўз|Тызенгаўза]]) Апроч гэтага, літвіны былі на службе Францыі яшчэ з часоў т.зв. "італьянскіх" легіёнаў [[Ян Генрык Дамброўскі|Дамброўскага]], непасрэдна ў Вялікай Арміі служылі ў складке палкоў Княства Варшаўскага, віслінскага легіёну, 1-га "польскага" палка шэвележэр-лансьераў і 3-га палка разведчыкаў гвардыі (у розныя перыяды складалі да паловы асабовага складу). Пасля [[Бітва на Бярэзіне|катастрофы на Бярэзіне]] Напалеон паспрабаваў апошні раз у гісторыі склікаць паспалітае рушанне агульнай колькасцю да 30 000 чалавек, але ў існых умовах гэта было немагчыма і загад застаўся на паперы. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Мабільнае і адданае імператару войска == [[Файл:Wagram-Crossing_the_Danube.jpg|міні| Вялікая армія пераправілася праз [[Дунай]] падчас бітвы пры Ваграме Цяглявыя коні і пантанеры спрыяюць хуткасці перамяшчэнняў арміі. Малюнак [[Jacques Swebach|Жака Свебаха]] .]] Напалеон прымусіў сваю армію пераадольваць вельмі вялікія адлегласці ( 30 км у дзень звычайнымі маршамі, 50 - фарсіраванымі, ці нават больш, як гэта было ў выпадку з корпусам Даву, і ў прыватнасці з дывізіяй Фрыана, напярэдадні Аўстэрліца, што прывяло да небаявых страт у палках) : салдаты падаюць ад стомленасці або ламаюць ногі падчас хады ), хуткасць манеўру з'яўляецца вырашальным элементам перамог (гл. асабліва [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліц]], Фрыдланд). Усяго салдаты, якія з 1805 па 1814 год удзельнічалі ў паходах у Аўстрыю, Германію, Іспанію і Расію, пераадолелі дзясяткі тысяч кіламетраў. Гэтая мабільнасць часткова абумоўлена падзелам Вялікай Арміі на некалькі армейскіх карпусоў. Такім чынам, Вялікая Армія мела вялікую стратэгічную мабільнасць, якая давала ёй вырашальную перавагу над праціўнікамі. Аднак гэтая мабільнасць значна скарацілася падчас [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]], бо частка забеспячэння выкарыстоўвала валовыя павозкі. Пасля адступлення з Расіі, падчас якога была страчана большая частка коней, а значная доля абозу трапіла ў рукі [[Казацтва|казакоў]], кавалерыю і абоз аднавілі з выкарыстаннем дрэнна навучаных коней, якія часта атрымлівалі пашкоджанні ад новай збруі. Узнікла практыка ставіць вазкі ў шчыльныя шэрагі, часам па два ці тры шэрагі ў шэраг, калі дазваляла шырыня дарогі, паскараючы іх тэмп, каб пазбегнуць рассейвання, што стварала дадатковую стомленасць для коней. [[Файл:Napoleon_bivouac_Wagram.jpg|міні|300x300пкс| Напалеон на хвіліну адпачывае на полі бітвы пад Ваграмам, а вакол яго працуюць яго штаб і сям'я.]] Акрамя сваіх памераў, Вялікая Армія вылучалася непахіснай адданасцю яе складнікаў — ад ветэранаў да навабранцаў «Марыі-Луізы», ад артылерыстаў да медыцынскіх афіцэраў — імператару і яго палітыцы заваёў. Выхаваныя ў жалезнай дысцыпліне, знясіленыя вымушанымі маршамі і частымі бітвамі, нярэжка дрэнна апранутыя, дрэнна накормленыя, дрэнна дагледжаныя і з несвоечасовай выплатай заробку, гэтыя людзі праяўлялі гераічную мужнасць і адданасць да самага падзення Імперыі. І сапраўды, пасля лёгкай стомленасці і расчаравання ў канцы 1813 года большасць непакорлівых прызыўнікоў былі натхнёныя аб'явай аб адраджэнні Імперыі падчас Ста дзён, і ўся Вялікая Армія змагалася пад [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоо]] з лютай і абноўленай энергіяй. Гэтую, здавалася б, дзіўную з'яву можна растлумачыць, з аднаго боку, тым, што афіцэры Вялікай арміі атрымлівалі толькі палову заробку падчас Першай рэстаўрацыі (адсюль і іх мянушка), але, магчыма, перш за ўсё тым, што рэдка цэлая армія адчувала такую матывацыю і натхненне, каб узяць у рукі зброю на варожай тэрыторыі. Мужчыны з Вялікай Арміі былі ідэалагічнымі спадчыннікамі Рэвалюцыі, якая пачала вайну супраць старой манархічнай Еўропы. Нарэшце, у той час як некаторыя салдаты марылі пра жазло маршала, іншыя спадзяваліся атрымаць [[ордэн Ганаровага легіёна]] як найвышэйшую ўзнагароду. У Францыі легенда пра Вялікую Армію несумненна звязана з легендай Напалеона, а таксама з легендай шаснаццаці маршалаў, якія дапамаглі яму пастроіць найбуйнейшую тэрытарыяльную імперыю — ад [[Гамбург|Гамбурга]] да [[Рым|Рыма]] і ад [[Брэст (Францыя)|Брэста]] да [[Варшава|Варшавы]], — якую калі-небудзь мела Францыя. У варожых краінах, наадварот, Вялікая армія пакінула па сабе ўражанне як пра сілу надзвычай жорсткую і згубную, але разам з тым — велізарную і значную. Што датычна ўраджэнцаў былога ВКЛ, то з усіх, хто служыў у гвардыі Напалеона, выхадцаў з [[Гродзенская губерня|Гарадзенскай губерні]] было 479 чалавек, [[Віленская губерня|Віленскай]] - 425, [[Беластоцкая акруга|Беластоцкай акругі]] - 116 чалавек, [[Мінская губерня|Менскай губерні]] - 64 чалавекі, іншых ([[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская губерні]], дзеці высланых і эмігрантаў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) - 21 чалавек, агулам - 1 105. У першую высылку Напалеона на выспу [[Эльба (востраў)|Эльба]] выправіліся 35 літвінаў (амаль 40%) усяго асабовага складу эскадрона Эльбы. Падчас [[Сто дзён|"ста дзён"]] з усей [[Еўропа|Еўропы]] (некалькі чалавек - нават з-за [[Нёман|Нёмана]]) пад штандары Банапарта зноўку сцякаліся яго былыя літвінскія жаўнеры. Палкоўнік І. Шыманоўскі (паплечнік С.Чапскага) у сваіх успамінах накануне адрачэння імператара ў Фантэнбло ўзгадвае словы Напалеона аб адданасці і вернасці літоўска-польскіх войскаў, што дадаткова было засведчана ім шляхам уключэння ў парыжскі мірны трактат пункта адносна захавання зброі, узнагарод, выплат, маёмасці і надання свабоды вяртання дадому гэтым ваярам на французскай службе. == Літаратура == * Лякін У.А., "Ліцвіны ў гвардыі Напалеона", Мінск, 2017 * Лякін У.А., "Рэквіем Менскай брыгадзе", Мінск, 2014 * Marcel Baldet, ''La Vie quotidienne dans les Armées de Napoléon'', Hachette, 1964. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean-Claude|nom1=Damamme|titre=Les soldats de la grande armée|éditeur=[[Éditions Perrin]]|collection=Tempus|lieu=Paris|numéro dans collection=9|année=2002|pages totales=428|isbn=978-2-262-01862-7}}. * Jean Évariste, « Les soldats de la Révolution et de l'Empire des cantons belges de Bouillon, Couvin, Philippeville et Givet (département des Ardennes) », 325 pages, 1 700 noms, ''cahier {{n°|426}} du Musée de Cerfontaine'', 2001. * {{en}} Alan Forrest, ''Napoleon's Men: The Soldiers of the Revolution'', Hambledon and London, 2002. * Thierry Lentz, ''Les mythes de la grande armée'', Perrin, 2022 {{ISBN|978-2262100742}}. * Natalie Petiteau, ''Lendemains d'Empire Les soldats de Napoléon dans la France du XIXe siècle'', La Boutique de l'Histoire, 2003. * {{Ouvrage|langue=fr|auteur1=Alain Pigeard|titre=Histoire de la Grande Armée|sous-titre=1805-1815|lieu=Paris|éditeur=La Bisquine|année=2013|pages totales=|isbn=979-10-92566-05-5}}. {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] 60l9w5bwxz699pykqs8wh5tpqrdp2tl 5180930 5180929 2026-08-14T07:50:53Z Kanstas 126220 вычытка 5180930 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|выява=Napoleonic Eagle.svg|назва=Вялікая Армія|арыгінал=фр.: Grande Armée|гады=1804-1815|краіна=Французская імперыя|падначаленне=Напалеон І Банапарт}} '''Вялікая армія (Grande Armée)''' — імператарская армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] з 1804 па 1814 год і падчас [[Сто дзён|Стадзённай]] вайны 1815 года. Напалеон асабіста ўзначальваў яе (у розныя часы Вялікай Армія магла звацца армія, якой камандваў імператар, але былі выключэнні). Напалеон арганізаваў набор 185 000 чалавек падчас [[Французскі кансулат|консульства]] і больш за два мільёны салдат падчас [[Першая французская імперыя|імперыі]], г. зн. 36 % ад тых, хто [[Мабілізацыя|меў мабілізацыйныя абавязкі]], і 7 % ад агульнай колькасці насельніцтва (праз стагоддзе ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] было мабілізавана восем мільёнаў мужчын і 20 % ад агульнай колькасці насельніцтва). Напалеон, умелы прапагандыст, стварыў міф пра «баркуноў» (мянушка, даная салдатам Вялікай арміі, якія пастаянна скардзіліся на ўмовы жыцця, але імі рухала прага славы і грамадскага прызнання), з якімі ён стварыў амаль містычную сувязь «з задавальненнем адлюстроўваючы іх як шчодрых і адданых па сваёй прыродзе, з выдатным пачуццём вайсковага гонару і шчырай адданасцю Францыі. Аднак крыніцы, якія ляжаць у аснове легенды пра ветэранаў, малююць іх яшчэ больш гатовымі служыць Напалеону, чым Айчыне». [[Файл:Grognard1813.jpg|міні| Сярод грэнадзёраў старой гвардыі вусы, бакенбарды, падобныя на пісталетныя рукаяці, доўгія валасы, заплеценыя ў косы з пучкамі, і залатое кольца ў вуху ствараюць іх характэрны сілуэт «старых баркуноў».]] == Гісторыя == === Першая Вялікая Армія === [[Файл:Inspecting_the_Troops_at_Boulogne,_15_August_1804.png|злева|міні| Вайсковая праверка 15 жніўня 1805 года ў Булоні.]] Жадаючы ўварвацца ў [[Англія|Англію]] пасля парушэння Ам'енскага міру, Напалеон аднавіў Армію акіянскіх узбярэжжаў і размясціў яе ў лагеры [[Булонь-сюр-Мэр|пад Булоняй]] у 1804 годзе. Кааліцыя, сфарміраваная [[Вялікабрытанія|Англіяй]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расіяй]], змяніла планы гэтай высадкі, і Напалеон вырашыў, што для супрацьстаяння гэтай [[Вайна трэцяй кааліцыі|трэцяй кааліцыі]] неабходна накіраваць сваё [[Воінскі абавязак|рэкрутскае]] войска ў бок [[Аўстрыя|Аўстрыі]] . Першае згадванне назвы « Вялікая армія » з'явілася ў лісце імператара да [[Луі Аляксандр Берцье|маршала Берцье]] 29 жніўня 1805 года, у дзень, калі Напалеон зняў лагер у Булоні, каб павесці сваіх людзей да [[Рэйн|Рэйна]]. Бюлетэні, у якіх апісваліся подзвігі гэтай арміі падчас бітваў пад Ульмам і [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліцам,]] называліся «''Бюлетэнямі Вялікай Арміі»'' і распаўсюджваліся па ўсёй [[Францыя|Францыі]], папулярызуючы тэрмін. Першапачаткова ён складаўся з сямі [[Корпус (ваенная справа)|армейскіх карпусоў]] (якія мелі мянушку « сем патокаў пад камандаваннем маршалаў [[Карл XIV Юхан|Бернадота]], [[Луі Даву|Даву]], [[Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт|Сульта]], [[Жан Лан|Лана]], [[Мішэль Нэй|Нея]] і [[П’ер-Франсуа-Шарль Ажэро|Ажэро,]] а таксама генерала [[Агюст Фрэдэрык Луі Мармон|Мармона]] ), якія вызначыліся падчас кампаній 1805, 1806 і 1807 гадоў (1 кастрычніка 1806 года да іх далучыліся 8-ы корпус пад камандаваннем [[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье|Марцье]] і 9-ы — які складаўся з саюзнікаў Францыі: баварцаў, [[Бадэн|бадэнцаў]] і [[Вюртэмберг|вюртэмбергцаў]] — пад камандаваннем прынца [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], а ў 1807 годзе — 10-ы корпус пад камандаваннем [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўра]]). Падчас бітвы пры Эйлау яна была ўзрушана, страціўшы 8% сваей колькасці, што прымусіла Напалеона звярнуцца да [[Вялікая армія|замежных кантынгентаў]]. Аднак канчатковую перамогу пад Фрыдландам па сутнасці атрымалі французскія ветэраны гэтай Вялікай арміі (гл. парадак бітвы пад Фрыдландам). Вялікая армія была распушчана пасля сустрэчы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і цара ў Эрфурце 27 верасня 1808. Напалеону трэба было ўзмацніць свае войскі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі і [[Партугалія|Партугаліі]], дзе яны толькі што пацярпелі значныя няўдачы (капітуляцыя Байлена ў ліпені 1808 года, якая ліквідавала французскую пагрозу ў [[Андалусія|Андалусіі]], і паражэнне пад Вімейра, а затым канвенцыя ў Сінтры ў жніўні, якая азначала эвакуацыю Партугаліі). Такім чынам, Напалеон павінен быў вывесці кантынгенты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для ўзмацнення арміі ў Іспаніі ў рамках падрыхтоўкі да наступу, які ён вырашыў асабіста ўзначаліць у пачатку лістапада. Ён скарыстаўся гэтымі перамяшчэннямі войскаў, каб паспрабаваць супакоіць заклапочанасць цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра.]] Французскія войскі ўсё яшчэ знаходзіліся ў [[Прусія|Прусіі]] і [[Гданьск|Гданьску]] . У Эрфурцкім дэкрэце ад 12 кастрычніка 1808 годаз аднаго боку, гаворыцца, што « Корпус войскаў, які застанецца ў [[Германія|Германіі]], будзе называцца Рэйнскай арміяй. «пад камандаваннем маршала Даву, а з іншага боку Корпус войскаў, які застанецца пад камандаваннем маршала прынца Понтэ-Корва [маршала Бернадота] ў [[Ганза|ганзейскіх]] гарадах, прыме назву корпуса войскаў урада ганзейскіх гарадоў. " Назва «Рэйнская армія» павінна была азначаць, што гэтая армія будзе займаць абарончую пазіцыю на Рэйне, мяжы Французскай імперыі, а не наступальную пазіцыю ў Германіі ці [[Польшча|Польшчы]] . Шмат салдат з Вялікай арміі 1805-1808 гадоў загінула на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] падчас сямігадовага канфлікту (1808-1814). У пачатку 1809 года пагроза аўстрыйскага наступу ў [[Баварыя|Баварыі]] і [[Італія|Італіі]] прымусіла Напалеона перадыслакаваць свае войскі на гэтыя будучыя тэатры ваенных дзеянняў, мабілізуючы войскі, назапашаныя за некалькі месяцаў шляхам прызыву, у той час як большая частка дасведчаных войскаў працягвала ваяваць у Іспаніі. 8 красавіка ён адзначыў у лісце да маршала [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье,]] « […] з 1 красавіка ўсе войскі, якія я маю ў Германіі, будуць называцца Арміяй Германіі, вярхоўнае камандаванне якой я пакідаю за сабой […] ».<ref>{{Cite web|url=https://www.histoire-empire.org/correspondance_de_napoleon/1809/avril_01.htm|title=Correspondance de Napoléon - Avril 1809<!-- Vérifiez ce titre -->|website=histoire-empire.org|access-date=04-05-2023}}.</ref> Гэтай нямецкай арміі давялося перажыць цяжкія баі супраць аўстрыйскай арміі пад камандаваннем эрцгерцага Карла ў перыяд з красавіка па чэрвень, і разам з італьянскай арміяй пад камандаваннем віцэ-караля Эжена яна змагла пераможна завяршыць кампанію пад Ваграмам і Цнаймам . === Другая Вялікая Армія === [[Файл:Napoleons_retreat_from_Moscow_by_Adolph_Northen.jpg|міні|Напалеон і яго Вялікая Армія былі амаль знішчаны холадам і пераследам рускіх падчас [[Retraite de Russie|адступлення з Расійскай Імперыі]] [[Vieille Garde|Старая гвардыя]] ўтварае апошні квадрат для абароны імператара.]] [[Файл:Lithuanian_Military_History._Hat_of_a_soldier_with_the_Lithuanian_Coat_of_Arms_-_Vytis_of_the_17th_Lithuanian_Uhlan_Regiment,_Grande_Armée,_1812-1813.jpg|міні| Афіцэрская шапка з гербам гістарычнай Літвы — [[Пагоня, герб|Пагоняй]] [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17 літоўскі ўланскі полк]] (Вялікая армія).]] Другая Вялікая армія была неафіцыйна створана ў канцы 1811 года (заўвага [[Луі Аляксандр Берцье|Берцье]] ) як прэлюдыя да [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]]. Аднак яе склад быў значна менш аднастайны, у тым ліку інтэграцыя вялікай колькасцізамежных кантынгентаў і ўсё больш рэгулярнае выкарыстанне [[Воінскі абавязак|вайсковай павіннасці]] для кампенсацыі страт Францыі ў мінулых войнах. У 1813-1814 гадах колькасць гвардыі значна павялічылася (прыкладна 50 000 у 1812 годзе, 90 000 у 1813 годзе, 110 000 у 1814 годзе). Гэтае пашырэнне тлумачыцца стварэннем новых палкоў, разам з падраздзяленнямі, у прыватнасці, 19 палкоў вальтыжэраў і 19 палкоў тыральераў, — а таксама фарміраваннем падраздзяленняў у складзе [[Лінейная пяхота|лінейнай]] або [[Лёгкая пяхота|лёгкай]] пяхоты шляхам уключэння ў іх арміі «Марыі-Луізы» (маладых навабранцаў, якія ваявалі побач з ветэранамі — «баркунамі») і імклівым ростам Маладой гвардыі, якая адыграла вырашальную ролю падчас нямецкай кампаніі 1813 года і французскай кампаніі 1814 года. Яна ваявала амаль бесперапынна з пачатку [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]] ў чэрвені 1812 года да канца французскай кампаніі ў красавіку 1814. Сваёй найвялікшай колькасціў 680 000 чалавек Вялікая Армія дасягнула у 1812 годзе, на пачатку ўварвання ў [[Расія|Расію]]. Насамрэч, гэтае войска ўжо не было, строга кажучы, «французскім». Мадам дэ Сталь добра заўважыла гэта, кажучы пра армію Напалеона: «Ягоныя войскі за Рэйнам больш не мелі ніякай сувязі з Францыяй; яны больш не баранілі інтарэсаў нацыі, а служылі толькі амбіцыям аднаго чалавека; у гэтым не было нічога, што магло б абудзіць любоў да айчыны, і замест таго, каб жадаць перамогі гэтым войскам — якія ў значнай ступені складаліся з замежнікаў, — можна было ўспрымаць іх паразы як дабро для самой Францыі». Такім чынам, гэтае войска, набранае з розных еўрапейскіх груп насельніцтва, складалася з : * 350 000 [[Французы|французаў]], калі ўлічыць [[Бельгія|бельгійцаў]] і [[Каралеўства Нідэрландаў|галандцаў]] * 98 000 [[Беларусы|беларусаў]] (разам з добраахвотнікамі, што служылі ў арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] корпусам жандараў, гвардыяй, нацгвардыяй, стралецкімі батальонамі, рэкрутаванымі ў 129 лінейны і 2 ілірыйскі палкі - каля 20 000), [[Польшча|палякаў]] і [[Літва|літоўцаў]] * 35 000 [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]] * 25 000 [[Італьянцы|італьянцаў]] * 24 000 [[Баварцы|баварцаў]] * 20 000 [[Саксонцы|саксонцаў]] * 20 000 [[Прусія|прусакоў]] * 17 000 [[вестфальцаў]] * 15 000 [[Швейцарцы|швейцарцаў]] * 4 000 [[Іспанцы|іспанцаў]] * 4 000 [[Партугальцы|партугальцаў]] * 3 500 [[Харваты|харватаў]] За выключэннем аўстрыйцаў, літвінаў, літвінаў, палякаў і прусакоў, розныя кантынгенты знаходзіліся пад камандаваннем французскіх [[Генерал|генералаў]] і маршалаў. Літоўскія адзінкі, што былі сфармаваныя як часткі Вялікай Арміі, былі на французскай службе ці створаныя пад яе патранатам, як дапаможныя войскі і міліцэйскія адзінкі: Кавалерыя * [[17-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[18-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[19-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[20-ы літоўскі ўланскі полк]] * [[21-ы літоўскі конна-стралецкі полк]] * [[Ганаровая гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|Ганаровая гвардыя]] * [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі]] * [[Эскадрон літоўскіх татар]] * [[Корпус літоўскай жандармерыі]] Пяхота * [[18-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[19-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[20-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[21-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[22-і літоўскі пяхотны полк]] * [[Стральцоўскія батальёны Вялікага Княства Літоўскага|Стральцоўскія батальёны]] * [[Нацыянальная гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|Нацыянальная гвардыя]] 3. Артылерыя (рота коннай артылерыі [[Адольф Рудольф Тызенгаўз|Тызенгаўза]]) Апроч гэтага, літвіны былі на службе Францыі яшчэ з часоў т.зв. "італьянскіх" легіёнаў [[Ян Генрык Дамброўскі|Дамброўскага]], непасрэдна ў Вялікай Арміі служылі ў складке палкоў Княства Варшаўскага, віслінскага легіёну, 1-га "польскага" палка шэвележэр-лансьераў і 3-га палка разведчыкаў гвардыі (у розныя перыяды складалі да паловы асабовага складу). Пасля [[Бітва на Бярэзіне|катастрофы на Бярэзіне]] Напалеон паспрабаваў апошні раз у гісторыі склікаць паспалітае рушанне агульнай колькасцю да 30 000 чалавек, але ў існых умовах гэта было немагчыма і загад застаўся на паперы. === Новая Вялікая Армія (1813 г.) === Пасля паразы Вялікай арміі ў Расіі ў 1812 годзе і амаль поўнага яе знішчэння Напалеону давялося сфарміраваць новыя войскі, у выніку іх склад змяніўся, і надалей яны камплектаваліся пераважна навабранцамі ва ўзросце ад 21 да 23 гадоў. Яна складалася з : * 138 000 прызыўнікоў * 80 000 жаўнераў Нацыянальнай гвардыі * 45 000 ветэранаў "Іспанскай" арміі * 20 000 тых, кто выжыў у кампаніі 1812 года * 16 000 маракоў У арміі амаль не засталося кавалерыі, а артылерыя была слабой; на пачатку саксонскай кампаніі гэтыя войскі супрацьсталі кааліцыі ў бітвах пры Лютцэне і Баўтцэне ; нягледзячы на перамогі, напружанне пачынае адчувацца: у кожнай бітве страты французаў удвая перавышаюць страты праціўніка. Пазнейшае перамір'е ў Плацвіцы дазволіла [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] пашырыць набор новых рэкрутаў. У ліпені армія налічвала 368 000, кавалерыя і артылерыя былі адноўлены. Гэта быў апошні ўздых, у жніўні вайна аднавілася, армія вызначылася ў бітве пад [[Дрэздэн|Дрэздэнам]], дзе наносіць аўстрыйцам разгромнае паражэнне пад камандаваннем імператара, аднак ягоныя маршалы не валодалі такім талентам. Такім чынам, [[Нікаля Шарль Удзіно|Удзіно]] быў разбіты пад Гросберэнам, [[Жак Макдональд|Макдональд]] пад Кацбахам падчас апошняй бітвы, новая кавалерыя была адкінута да мора, затым Вандам пад Кульмам усяго праз тры дні пасля Дрэздэна, і, нарэшце, [[Мішэль Нэй|Ней]] быў разбіты пад Дэневіцам 6 верасня. Усе гэтыя паражэнні нанеслі цяжкі ўдар па французскай арміі, якая за два месяцы страціла амаль 100 000 чалавек. У гэты момант французская армія адступіла да Эльбы, імператару французаў удалося стрымліваць кааліцыю, пакуль да яе не прыбыла падмавацаванне Бенігсена. Тады [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]] давялося супрацьстаяць больш чым 360-тысячнаму войску кааліцыі, маючы ў сваім распараджэнні 200 тысяч салдат і сутыкаючыся з пагрозай з боку Паўночнай і Сілезскай армій на поўначы, а таксама з імклівым наступленнем войскаў Бенігсена і Шварцэнберга на поўдні. Ён вырашае засяродзіць сваю армію вакол [[Лейпцыг|Лейпцыга]], каб даць вялікае сражэнне. Лейпцыгская бітва скончылася праз чатыры дні разгромнай паразай: 47 тысяч чалавек загінулі, 70 тысяч трапілі ў палон, а астатнія войскі кінуліся наўцёкі. Напалеон пакінуў Саксонію, маючы пры сабе 25 тысяч салдат; гэта стала пачаткам канца Вялікай арміі. == Мабільнае і адданае імператару войска == [[Файл:Wagram-Crossing_the_Danube.jpg|міні| Вялікая армія пераправілася праз [[Дунай]] падчас бітвы пры Ваграме Цяглявыя коні і пантанеры спрыяюць хуткасці перамяшчэнняў арміі. Малюнак [[Jacques Swebach|Жака Свебаха]] .]] Напалеон прымусіў сваю армію пераадольваць вельмі вялікія адлегласці ( 30 км у дзень звычайнымі маршамі, 50 - фарсіраванымі, ці нават больш, як гэта было ў выпадку з корпусам Даву, і ў прыватнасці з дывізіяй Фрыана, напярэдадні Аўстэрліца, што прывяло да небаявых страт у палках) : салдаты падаюць ад стомленасці або ламаюць ногі падчас хады ), хуткасць манеўру з'яўляецца вырашальным элементам перамог (гл. асабліва [[Бітва пад Аўстэрліцам|Аўстэрліц]], Фрыдланд). Усяго салдаты, якія з 1805 па 1814 год удзельнічалі ў паходах у Аўстрыю, Германію, Іспанію і Расію, пераадолелі дзясяткі тысяч кіламетраў. Гэтая мабільнасць часткова абумоўлена падзелам Вялікай Арміі на некалькі армейскіх карпусоў. Такім чынам, Вялікая Армія мела вялікую стратэгічную мабільнасць, якая давала ёй вырашальную перавагу над праціўнікамі. Аднак гэтая мабільнасць значна скарацілася падчас [[Вайна 1812 года|расійскай кампаніі]], бо частка забеспячэння выкарыстоўвала валовыя павозкі. Пасля адступлення з Расіі, падчас якога была страчана большая частка коней, а значная доля абозу трапіла ў рукі [[Казацтва|казакоў]], кавалерыю і абоз аднавілі з выкарыстаннем дрэнна навучаных коней, якія часта атрымлівалі пашкоджанні ад новай збруі. Узнікла практыка ставіць вазкі ў шчыльныя шэрагі, часам па два ці тры шэрагі ў шэраг, калі дазваляла шырыня дарогі, паскараючы іх тэмп, каб пазбегнуць рассейвання, што стварала дадатковую стомленасць для коней. [[Файл:Napoleon_bivouac_Wagram.jpg|міні|300x300пкс| Напалеон на хвіліну адпачывае на полі бітвы пад Ваграмам, а вакол яго працуюць яго штаб і сям'я.]] Акрамя сваіх памераў, Вялікая Армія вылучалася непахіснай адданасцю яе складнікаў — ад ветэранаў да навабранцаў «Марыі-Луізы», ад артылерыстаў да медыцынскіх афіцэраў — імператару і яго палітыцы заваёў. Выхаваныя ў жалезнай дысцыпліне, знясіленыя вымушанымі маршамі і частымі бітвамі, нярэжка дрэнна апранутыя, дрэнна накормленыя, дрэнна дагледжаныя і з несвоечасовай выплатай заробку, гэтыя людзі праяўлялі гераічную мужнасць і адданасць да самага падзення Імперыі. І сапраўды, пасля лёгкай стомленасці і расчаравання ў канцы 1813 года большасць непакорлівых прызыўнікоў былі натхнёныя аб'явай аб адраджэнні Імперыі падчас Ста дзён, і ўся Вялікая Армія змагалася пад [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоо]] з лютай і абноўленай энергіяй. Гэтую, здавалася б, дзіўную з'яву можна растлумачыць, з аднаго боку, тым, што афіцэры Вялікай арміі атрымлівалі толькі палову заробку падчас Першай рэстаўрацыі (адсюль і іх мянушка), але, магчыма, перш за ўсё тым, што рэдка цэлая армія адчувала такую матывацыю і натхненне, каб узяць у рукі зброю на варожай тэрыторыі. Мужчыны з Вялікай Арміі былі ідэалагічнымі спадчыннікамі Рэвалюцыі, якая пачала вайну супраць старой манархічнай Еўропы. Нарэшце, у той час як некаторыя салдаты марылі пра жазло маршала, іншыя спадзяваліся атрымаць [[ордэн Ганаровага легіёна]] як найвышэйшую ўзнагароду. У Францыі легенда пра Вялікую Армію несумненна звязана з легендай Напалеона, а таксама з легендай шаснаццаці маршалаў, якія дапамаглі яму пастроіць найбуйнейшую тэрытарыяльную імперыю — ад [[Гамбург|Гамбурга]] да [[Рым|Рыма]] і ад [[Брэст (Францыя)|Брэста]] да [[Варшава|Варшавы]], — якую калі-небудзь мела Францыя. У варожых краінах, наадварот, Вялікая армія пакінула па сабе ўражанне як пра сілу надзвычай жорсткую і згубную, але разам з тым — велізарную і значную. Што датычна ўраджэнцаў былога ВКЛ, то з усіх, хто служыў у гвардыі Напалеона, выхадцаў з [[Гродзенская губерня|Гарадзенскай губерні]] было 479 чалавек, [[Віленская губерня|Віленскай]] - 425, [[Беластоцкая акруга|Беластоцкай акругі]] - 116 чалавек, [[Мінская губерня|Менскай губерні]] - 64 чалавекі, іншых ([[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская губерні]], дзеці высланых і эмігрантаў з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) - 21 чалавек, агулам - 1 105. У першую высылку Напалеона на выспу [[Эльба (востраў)|Эльба]] выправіліся 35 літвінаў (амаль 40%) усяго асабовага складу эскадрона Эльбы. Падчас [[Сто дзён|"ста дзён"]] з усей [[Еўропа|Еўропы]] (некалькі чалавек - нават з-за [[Нёман|Нёмана]]) пад штандары Банапарта зноўку сцякаліся яго былыя літвінскія жаўнеры. Палкоўнік І. Шыманоўскі (паплечнік С.Чапскага) у сваіх успамінах накануне адрачэння імператара ў Фантэнбло ўзгадвае словы Напалеона аб адданасці і вернасці літоўска-польскіх войскаў, што дадаткова было засведчана ім шляхам уключэння ў парыжскі мірны трактат пункта адносна захавання зброі, узнагарод, выплат, маёмасці і надання свабоды вяртання дадому гэтым ваярам на французскай службе. == Літаратура == * Лякін У.А., "Ліцвіны ў гвардыі Напалеона", Мінск, 2017 * Лякін У.А., "Рэквіем Менскай брыгадзе", Мінск, 2014 * Marcel Baldet, ''La Vie quotidienne dans les Armées de Napoléon'', Hachette, 1964. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean-Claude|nom1=Damamme|titre=Les soldats de la grande armée|éditeur=[[Éditions Perrin]]|collection=Tempus|lieu=Paris|numéro dans collection=9|année=2002|pages totales=428|isbn=978-2-262-01862-7}}. * Jean Évariste, « Les soldats de la Révolution et de l'Empire des cantons belges de Bouillon, Couvin, Philippeville et Givet (département des Ardennes) », 325 pages, 1 700 noms, ''cahier {{n°|426}} du Musée de Cerfontaine'', 2001. * Alan Forrest, ''Napoleon's Men: The Soldiers of the Revolution'', Hambledon and London, 2002. * Thierry Lentz, ''Les mythes de la grande armée'', Perrin, 2022 {{ISBN|978-2262100742}}. * Natalie Petiteau, ''Lendemains d'Empire Les soldats de Napoléon dans la France du XIXe siècle'', La Boutique de l'Histoire, 2003. * {{Ouvrage|langue=fr|auteur1=Alain Pigeard|titre=Histoire de la Grande Armée|sous-titre=1805-1815|lieu=Paris|éditeur=La Bisquine|année=2013|pages totales=|isbn=979-10-92566-05-5}}. {{ВС}} [[Катэгорыя:Напалеонаўскія войны]] [[Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)]] [[Катэгорыя:Арміі Францыі]] nl3xd1d8u4oosbfrwg6m8p9wdjk1nb1 0 761951 5180801 5111460 2026-08-14T06:45:14Z DzBar 156353 5180801 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака |Дата=[[22 сакавіка]] [[2024]] |Месца нападу=«[[Крокус Сіці Хол]]», [[Краснагорск (горад)|Краснагорск]], [[Маскоўская вобласць]], [[Расія]] |Час=19:58 — 20:11<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6594023|title=Совещание по мерам после теракта в «Крокусе». Что сказали Путин, Бастрыкин и Голикова|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-03-25|access-date=2024-03-26}}</ref> |Зброя=аўтаматычная зброя, выбухоўка |Загінулыя=145 |Параненыя=551 |Арганізатары=[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22пкс]] [[Ісламская дзяржава]] |Выява=Elimination of the consequences of a fire in "Crocus City Hall" (March 25, 2024).jpg |Подпіс=Разбурэнні ўнутры канцэртнай залы. }} '''Тэракт у «Крокус Сіці Холе»''' — [[Тэрарызм|тэрарыстычны акт]], здзейснены [[22 сакавіка]] [[2024]] года ў 20 гадзін па маскоўскім часе ў канцэртнай зале «[[Крокус Сіці Хол]]» у [[Краснагорск (горад)|Краснагорску]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] перад пачаткам канцэрту гурта «[[Пикник]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/22/03/2024/65fdbd7a9a7947d15b83c69a|title=В «Крокус Сити Холл» произошла стрельба|website=[[РБК]]|access-date=2024-03-22}}</ref>. Падзеі сталі другім па колькасці ахвяр тэрактам у Расіі, саступіўшы толькі тэракту ў [[Беслан]]е 2004 года<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/23/po-dannym-sk-pri-napadenii-na-krokus-pogibli-133-cheloveka-eto-krupneyshiy-terakt-v-rossii-po-chislu-pogibshih-posle-beslana|title=По данным СК, при нападении на «Крокус» погибли 133 человека. Это крупнейший теракт в России по числу погибших после Беслана|date=2024-03-23|publisher=Meduza|access-date=2024-03-23|quote=Нападение на „Крокус Сити Холл“ стало крупнейшим терактом в России по числу погибших после Беслана. В результате захвата бесланской школы № 1 в сентябре 2004 года погибли 334 человека}}</ref>. Адказнасць за напад узяло на сябе падраздзяленне тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]» — «Вілаят Харасан». == Напярэдадні == 7 сакавіка 2024 года [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] абвясціла, што нейтралізавала ў Маскве звязаную з «Ісламскай дзяржавай» тэрарыстычную ячэйку, якая мела намер атакаваць [[сінагога|сінагогу]]<ref>{{cite news|title=Russia says it neutralized ISIS cell plotting attack on Moscow synagogue|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-neutralized-isis-cell-plotting-attack-moscow-synagogue-2024-03-07/|publisher=Reuters.com|date=7 March 2024|access-date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322221408/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-it-neutralized-isis-cell-plotting-attack-moscow-synagogue-2024-03-07/|archive-date=22 March 2024|agency=[[Reuters]]|url-status=live}}</ref>. У той же дзень пасольства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў [[Расія|Расіі]] перасцярагло турыстаў ад наведвання масавых мерапрыемстваў у [[Масква|Маскве]] і [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] ў бліжэйшыя 48 гадзін у сувязі з верагоднасцю тэрарыстычных актаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/us-warns-imminent-moscow-attack-extremists-urges-citizens-avoid-crowds-rcna142401|title=U.S. warns of imminent Moscow attack by 'extremists,' urges citizens to avoid crowds|website=NBC News|date=2024-03-08|access-date=2024-03-22}}</ref>. Амерыканскія спецслужбы перадалі ў прыватным парадку расійскім чыноўнікам разведданыя, што [[Вілаят Харасан]] (філіял групоўкі ІД у [[Афганістан]]е) рыхтуе напад у сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/03/22/world/europe/isis-moscow-attack-concert-hall.html|title=U.S. Says ISIS Was Responsible for Deadly Moscow Concert Hall Attack|lang=en|author=Julian E. Barnes, Eric Schmitt|website=New York Times|date=2024-03-22}}</ref>. 19 сакавіка [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] назваў папярэджанні аб магчымых тэрарыстычных актах у Расіі «адкрытым шантажом»<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Ateobreaking/114723|title=Ateo Breaking|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. == Ход падзей == 22 сакавіка 2024 года ў «Крокус Сіці Холе» быў запланаваны канцэрт гурта «Пікнік» сумесна з сімфанічным аркестрам<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-03-23|url=https://www.piknik.info/news/view/id/728 |title=Пикник – В Москве – SOLD OUT! |format= |work= |website=piknik.info |publisher=Сайт группы «Пикник» |accessdate=2024-03-23 |lang=ru |description= }}</ref>. Было прададзена больш за 6000 квіткоў. Таксама ў зале праходзілі спаборніцтвы чэмпіянату і першынства Расіі па танцавальным спорце<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-3-23|url=https://fdsarr.ru/dance/news/chempionat_i_pervenstvo_rossii_po_tantsevalnomu_sportu_startovali_v_mvts_krokus_ekspo/ |title=Чемпионат и первенство России по танцевальному спорту стартовали в МВЦ «Крокус Экспо» |format= |work= |website=fdsarr.ru |publisher=fdsarr.ru |accessdate=2024-3-23 |lang= |description= }}</ref>. Каля 20:00<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2024/03/23/22613617.shtml|title=Раскрыта точная хронология теракта в «Крокусе»|first=Екатерина|last=Резанова-Яцкевич|subtitle=Shot: террористы пробыли в «Крокус Сити Холле» 18 минут|date=2024-03-23|publisher=Газета.ru|access-date=2024-03-23}}</ref>, незадоўга да пачатку канцэрта,<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/22/v-kontsertnom-zale-krokus-siti-holl-na-kontserte-gruppy-piknik-proizoshla-strelba|title=В концертном зале «Крокус Сити Холл» на концерте группы «Пикник» произошла стрельба|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2024-03-22|url-status=live}}</ref> да галоўнага ўваходу канцэртнай залы пад’ехала легкавая машына, з якой выйшлі некалькі чалавек (паводле звестак «Інтэрфакс» — да 5<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/951929|title=На Crocus City Hall напали до пяти человек с оружием|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-03-22|access-date=}}</ref>) і адкрылі агонь з аўтаматаў<ref>{{Cite web|url=https://t.me/breakingmash/52652|title=Mash|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. Расстраляўшы ахову і некалькіх чалавек каля ўваходу<ref name=":7" />, тэрарысты атакавалі гледачоў у фае<ref name="NumTeror">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/951929|title=На Crocus City Hall напали до пяти человек с оружием|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-03-22|access-date=|archive-date=2024-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322205218/https://www.interfax.ru/moscow/951929|url-status=live}}</ref>. У 20:03 нападнікі дайшлі да глядзельнай залы<ref name=":7" />. Там яны расстрэльвалі людзей ва ўпор<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20240322/krokus-1935074907.html|title=Террористы в "Крокус Сити Холле" расстреливали людей в упор|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2024-03-22|access-date=2024-03-23}}</ref> і сталі падпальваць крэслы, выкарыстоўваючы ёмістасці з бензінам<ref name=":7" />. У будынку прагучалі два выбухі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/23/03/2024/65fe700a9a794782910154ec|title=Минздрав Подмосковья сообщил о гибели троих детей при теракте в «Крокусе»|lang=ru|website=РБК|date=2024-03-23|access-date=2024-03-23}}</ref>. Пачаўся пажар<ref>{{cite web |author= |authorlink= |date=2024-3-22|url=https://t.me/mchs_official/17077 |title=Площадь пожара 12900 кв.м. |website=Telegram|publisher=МЧС России|accessdate=2024-3-22 |lang=ru}}</ref>. Людзі пачалі эвакуявацца праз выхады і падземную паркоўку на вуліцу і, па пераходах, — у суседні павільён № 2 і на станцыю метро «Мякініна». З павільёна № 3, у якім знаходзіцца канцэртная зала, былі эвакуіраваны ўдзельнікі і гледачы танцавальных спаборніцтваў, якія праходзілі ў зале № 19,<ref>{{cite web |author=Елизавета Самсонова |authorlink= |date=2024-03-20 |url=https://www.sovsport.ru/game_types/articles/spas-50-detej-v-goryashhem-krokus-ekspo-skandal-na-turnire-po-sportivnym-tanczam |title=Спас 50 детей в горящем «Крокус Экспо». Скандал на турнире по спортивным танцам |format= |work= |website=sovsport.ru |publisher=sovsport.ru |accessdate=2024-3-24 |lang= |description= |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324064638/https://www.sovsport.ru/game_types/articles/spas-50-detej-v-goryashhem-krokus-ekspo-skandal-na-turnire-po-sportivnym-tanczam |url-status=live }}</ref> госці і супрацоўнікі гатэля «Акварыум»<ref>{{cite web |author=Ирина Боброва |authorlink= |date=2024-3-24 |url=https://www.mk.ru/incident/2024/03/22/iz-otelya-akvarium-ryadom-s-krokus-siti-provedena-massovaya-evakuaciya.html |title=Из отеля «Аквариум» рядом с «Крокус Сити» проведена массовая эвакуация - МК |format= |work= |website=mk.ru |publisher=mk.ru |accessdate=2024-3-24 |lang= |description= |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324064826/https://www.mk.ru/incident/2024/03/22/iz-otelya-akvarium-ryadom-s-krokus-siti-provedena-massovaya-evakuaciya.html |url-status=live }}</ref>. Відавочцы адзначалі, што некаторыя эвакуацыйныя выхады былі заблакаваныя<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2024/03/23/razdalsia-khlopok-za-nim-avtomatnaia-ochered-okhranniki-skazali-nam-ukhodite-otsiuda|title=«Раздался хлопок, за ним автоматная очередь, охранники сказали нам: уходите отсюда…». Говорят очевидцы теракта в «Крокус Сити Холле»: видео|lang=ru|website=Новая газета|date=2024-03-23|access-date=2024-03-24|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323065913/https://novayagazeta.ru/articles/2024/03/23/razdalsia-khlopok-za-nim-avtomatnaia-ochered-okhranniki-skazali-nam-ukhodite-otsiuda|url-status=live}}</ref>. Агенцтва ТАСС у 20:33 паведаміла, што маскоўскія падраздзяленні САХР і АМАП былі паднятыя па трывозе і накіроўваюцца ў «Крокус Сіці Хол»<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20320535|title=Сотрудники московского СОБР и ОМОН подняты по тревоге и направляются в "Крокус сити холл"|website=tass.ru|access-date=2024-03-22}}</ref>. Акрамя таго, прыбылі 70 брыгад хуткай дапамогі<ref name=":5">{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/03/22/v-podmoskovnom-kontsertnom-zale-krokus-siti-kholl-proizoshla-strelba-po-dannym-smi-est-pogibshie-i-ranenye|title=Теракт в «Крокус Сити Холле» под Москвой. Десятки погибших и более 100 пострадавших. Главное к этому моменту|website=Новая газета Европа|date=2024-03-23|access-date=2024-03-23|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323120438/https://novayagazeta.eu/articles/2024/03/22/v-podmoskovnom-kontsertnom-zale-krokus-siti-kholl-proizoshla-strelba-po-dannym-smi-est-pogibshie-i-ranenye|url-status=live}}</ref>. Усяго да працы пасля тэракту былі прыцягнутыя 719 спецыялістаў і 213 адзінак тэхнікі<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/65fe97919a794794df20b436|title=МЧС начало разбор завалов в «Крокусе» после теракта|lang=ru|website=РБК|date=2024-03-23|access-date=2024-03-23|archive-date=2024-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323120417/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/65fe97919a794794df20b436|url-status=live}}</ref>. Да 20:44 у будынку пачалося абвальванне даху<ref>{{Cite web|lang=русский|url=https://t.me/ostorozhno_novosti/24466|title=Обрушение кровли|date=22 марта 2024 года|publisher=Осторожно, новости|url-status=live}}</ref>, а тэрарысты здолелі пакінуць месца падзей<ref>{{Cite web|url=https://m.business-gazeta.ru/news/627230|title=Четыре террориста могли скрыться после стрельбы в «Крокус Сити Холле»}}</ref> на легкавым аўтамабілі<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/23/ria-novosti-uchastniki-napadeniya-na-krokus-siti-holl-predpolozhitelno-skrylis-na-belom-avtomobile-reno|title=РИА Новости: участники нападения на «Крокус Сити Холл», предположительно, скрылись на белом автомобиле «Рено»|publisher=Meduza}}</ref>. У 00:56 МНС Расіі паведаміла аб лакалізацыі пажару<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20325887|title=МЧС сообщило о локализации пожара в "Крокус сити холле"|website=TACC|access-date=2024-03-22}}</ref>. Глядзельная зала была цалкам знішчаная пажарам, ратавальнікі прыступілі да распілоўвання і разборкі ацалелых металічных канструкцый<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20331053|title=Зрительный зал в "Крокусе" полностью уничтожен огнем|website=TACC|access-date=2024-03-23}}</ref>. Паводле даных на 3 красавіка не менш за 145 асоб загінулі<ref name=":16">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/03/04/2024/660d02c39a79474459fe7bd8|title=Число погибших детей при теракте в «Крокусе» выросло до шести|lang=ru|website=РБК|date=2024-04-03}}</ref> і 551 паранены<ref name=":15">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2024/03/29/chislo-postradavshih-pri-terakte-v-krokuse-prevysilo-550-chelovek/|title=Число пострадавших при теракте в «Крокусе» превысило 550 человек|lang=ru-Ru|website=Lenta.RU|access-date=2024-03-29}}</ref>. Пацярпелых прынялі 12 бальніц<ref name="deads">[https://nsn.fm/incident/chislo-zhertv-rastet-v-krokus-siti-holle-predvaritelno-pogiblo-bolee-80-chelovek Число жертв растет: В «Крокус Сити Холле», предварительно, погибло более 80 человек]</ref>. == Наступствы == У Маскве і [[Санкт-Пецярбург]]у экстранна перапынены ўсе канцэрты<ref>{{Cite web|url=https://t.me/DKNASASAL/5567|title=Данила Кашен|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>, наведвальнікі некалькіх гандлёвых цэнтраў былі эвакуяваныя<ref>{{Cite web|url=https://t.me/mashmoyka/15661|title=Mash на Мойке|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. У гэтых гарадах, а таксама ў іншых рэгіёнах Расіі адменены масавыя, культурныя і спартыўныя мерапрыемствы, запланаваныя на наступныя выхадныя<ref>{{Cite web|url=https://t.me/tass_agency/238728|title=ТАСС|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref><ref name="fontanka-gubbe">{{cite news|last=Гюббе|first=Алина|title=Регионы России один за другим отменяют массовые мероприятия после нападения на «Крокус Сити холл»|url=https://www.fontanka.ru/2024/03/22/73371167/|accessdate=2024-03-22|publisher=Фонтанка|date=2024-03-22}}</ref>. Таксама ў некаторых навучальных установах суботнія заняткі адменены або пераведзены на дыстанцыйную форму<ref name="fontanka-gubbe" /><ref>{{Cite web|url=https://moe-online.ru/news/society/1184058|title=Контроль за общественным транспортом в Воронеже усилили после теракта с 40 погибшими|lang=ru|first=Екатерина|last=КОВАЛЕНКО|website=МОЁ! Online. Все новости Воронежа|date=23:47, сегодня|access-date=2024-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moe-online.ru/news/society/1184057|title=Воронежским вузам и колледжам порекомендовали уйти на дистант после теракта в Подмосковье|lang=ru|first=Екатерина|last=КОВАЛЕНКО|website=МОЁ! Online. Все новости Воронежа|date=23:19, сегодня|access-date=2024-03-22}}</ref>. [[Расавіяцыя]] заявіла пра ўзмацненне мер бяспекі<ref>{{Cite web|lang=русский|url=https://t.me/favt_ru/1798|title=Усиление мер безопасности|date=22 марта 2024 года|publisher=Росавиация|url-status=live}}</ref>. У першыя гадзіны пасля тэракту, яшчэ да высвятлення ўсіх падрабязнасцяў справы, расійскі палітык Канстанцін Малафееў параўнаў трагедыю з Норд-Остам, і паказваючы на [[Украіна|Украіну]] заявіў, што трэба «скончыць [[Уварванне Расіі ва Украіну|гэтую вайну]] пераможным разгромам праціўніка»<ref>{{Cite web|url=https://t.me/kvmalofeev/2577|title=Константин Малофеев|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. У падобнай рыторыцы выказаўся таксама былы прэзідэнт Расіі [[Дзмітрый Мядзведзеў]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/medvedev_telegram/471|title=Дмитрий Медведев|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref>. Амерыканскія<ref>{{Cite web|url=https://t.me/tass_agency/238725|title=ТАСС|website=Telegram|access-date=2024-03-22}}</ref> і ўкраінскія<ref>[https://www.svoboda.org/a/hronika-voiny-v-ukraine/31715636.html Заявление советника офиса президента Украины о нападении на «Крокус Сити Холл»]</ref> ўлады адмаўлялі гэтую інфармацыю. Афіцыйны прадстаўнік ЗША паведаміў CBC News, што ёсць разведданыя аб датычнасці «Ісламскай дзяржавы»<ref>[https://www.cbsnews.com/news/mass-shooting-music-venue-crocus-city-hall-moscow-picnic-concert/ ISIS claims responsibility for Russia attack that killed at least 40 killed and injured dozens in shooting at Moscow concert hall]</ref>. Пазней групоўка афіцыйна прызнала сваю адказнасць за тэракт, апублікаваўшы заяву ў афіліраваным інфармацыйным агенцтве Amaq<ref name=":32">{{cite news|title=ISIS claims responsibility for attack in busy Moscow-area concert venue that left at least 40 dead|last2=Chernova|first2=Anna|url=https://www.cnn.com/2024/03/22/europe/crocus-moscow-shooting/index.html|work=[[CNN]]|date=22 March 2024|access-date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322192409/https://www.cnn.com/2024/03/22/europe/crocus-moscow-shooting/index.html|archive-date=22 March 2024|last1=Knight|first1=Mariya|last3=Tarasova|first3=Darya|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-68642036?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=65fdfa3fb26acd1fbf32f812%26Report%3A%20Islamic%20State%20claims%20responsibility%262024-03-22T21%3A41%3A57.713Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:f4bef7a3-a4b2-442a-9c48-27d6f3e8d27e&pinned_post_asset_id=65fdfa3fb26acd1fbf32f812&pinned_post_type=share|title=Report: Islamic State claims responsibility|language=en-gb|author=Wertheimer, Tiffany, ed.|website=[[BBC News]]|date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323024104/https://www.bbc.com/news/live/world-68642036?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=65fdfa3fb26acd1fbf32f812%26Report%3A%20Islamic%20State%20claims%20responsibility%262024-03-22T21%3A41%3A57.713Z&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:f4bef7a3-a4b2-442a-9c48-27d6f3e8d27e&pinned_post_asset_id=65fdfa3fb26acd1fbf32f812&pinned_post_type=share|archive-date=23 March 2024|access-date=22 March 2024|url-status=live|editor-last=|editor-first=}}</ref>. == Нападнікі == Раніцай наступнага дня чацвёра падазраваных (грамадзяне [[Таджыкістан]]а<ref name=":13">{{Cite news|title=В МВД опровергли российское гражданство у подозреваемых в теракте|url=https://www.rbc.ru/politics/23/03/2024/65fee9f59a7947297940ef97|website=РБК}}</ref>) былі затрыманыя ў [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]. Меркаваныя тэрарысты ехалі на белым «Рэно»<ref>[https://ria.ru/20240323/terakt-1935222017.html Задержаны участники теракта в «Крокусе»]</ref>. Усяго, разам з памагатамі, было затрымана 12 чалавек<ref name="rg1">{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/03/28/sk-zaderzhan-eshche-odin-podozrevaemyj-v-finansirovanii-terroristov-iz-krokusa.html|title=СК: Задержан еще один подозреваемый в финансировании террористов из "Крокуса"|lang=ru|website=Российская газета|date=2024-03-28|access-date=2024-03-28}}</ref>. Гэтыя асобы названы ўладамі непасрэднімі выканаўцамі тэракту. Імі апынуліся Мухамадсабір Файзаў, Шамсідзін Фарыдуні, Далерджон Мірзоеў і Саідакрамі Рачабалізода. Ужо 24 сакавіка яны паўсталі перад Басманным раённым судом горада Масквы і былі абвінавачаны ў тэрарызме<ref name="rbc">{{Cite news |date=24 March 2024 |title=Суд назвал имена фигурантов дела о теракте в «Крокус Сити Холле» |trans-title=The court named the defendants in the case of the terrorist attack at Crocus City Hall |url=https://www.rbc.ru/society/24/03/2024/660064ad9a79471d61577e41?from=from_main_2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324215422/https://www.rbc.ru/society/24/03/2024/660064ad9a79471d61577e41?from=from_main_2 |archive-date=24 March 2024 |access-date=24 March 2024 |work=RBC |language=ru}}</ref>. Да падазраваных былі ўжыты катаванні<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/03/25/otvetom-na-varvarstvo-ne-dolzhno-stat-varvarstvo-komanda-protiv-pytok-osudila-pytki-podozrevaemyh-v-terakte-v-krokuse|title=«Ответом на варварство не должно стать варварство». «Команда против пыток» осудила пытки подозреваемых в теракте в «Крокусе»|date=2024-03-25|publisher=Meduza|access-date=2024-03-25|archive-date=2024-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325131110/https://meduza.io/news/2024/03/25/otvetom-na-varvarstvo-ne-dolzhno-stat-varvarstvo-komanda-protiv-pytok-osudila-pytki-podozrevaemyh-v-terakte-v-krokuse|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што нападнікі былі завербаваныя праз [[Telegram]]-канал «Голас Харасана»<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20240327/terakt-1936270949.html|title=Источник рассказал, как вербовали террористов, напавших на "Крокус"|website=РИА Новости|date=2024-03-27|access-date=2024-03-30}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] абвясціў 24 сакавіка агульнанацыянальную жалобу<ref name=":8">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20334083|title=Путин объявил 24 марта днем общенационального траура|website=TACC|access-date=2024-03-23}}</ref>. Спачуванні загінулым і асуджэнне тэракту на розных дыпламатычных узроўнях выказалі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/951979|title=Власти стран мира выражают соболезнования России в связи с терактом в Crocus City Hall|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-03-22|access-date=2024-03-22}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20320557|title=Теракт в "Крокус сити холле". Факты|website=TACC|access-date=2024-03-22}}</ref> [[Еўрасаюз]], [[Аўстрыя]], [[Азербайджан]], [[Аргенціна]], [[Арменія]], [[Бахрэйн]], [[Беларусь]], [[Бельгія]], [[Балівія]], [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/20324335|title=Великобритания осудила теракт в Подмосковье|lang=ru|website=tass.ru|access-date=2024-03-22}}</ref>, [[Венесуэла]], [[Германія]], [[Грэцыя]], [[Палесціна]], [[Пакістан]], [[Партугалія]], [[Егіпет]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Іран]], [[Італія]], [[Казахстан]], [[Катар]], [[Кыргызстан]], [[Калумбія]], [[Куба]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Мексіка]], [[Малдова]], [[Нідэрланды]], [[Нікарагуа]], [[Нарвегія]], [[ААЭ]], [[Саудаўская Аравія]], [[Сербія]], [[Сірыя]], [[Славакія]], [[ЗША]], [[Таджыкістан]], [[Турцыя]], [[Узбекістан]], [[Францыя]], [[Чарнагорыя]], [[Чылі]], а таксама групоўка [[ХАМАС]]<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3876243|title=Движение ХАМАС осудило теракт в «Крокус Сити Холле»|lang=ru|website=Движение ХАМАС осудило теракт в «Крокус Сити Холле»|access-date=2024-03-23}}</ref>, [[Рэспубліка Абхазія]], [[Рэспубліка Сербская]], [[Паўднёвая Асеція]]<ref>{{Cite web|url=https://presidentruo.org/alan-gagloev-vyrazil-soboleznovaniya-vladimiru-putinu-v-svyazi-s-teraktom-v-podmoskove/|title=Алан Гаглоев выразил соболезнования Владимиру Путину в связи с терактом в Подмосковье Официальный сайт Президента Республики Южная Осетия|website=presidentruo.org|access-date=2024-03-22}}</ref> і інш. == Суд == Судовы працэс у Другім Заходнім акружным ваенным судзе пачаўся 4 жніўня 2025 года. Паседжанні праходзілі ў адным з будынкаў Маскоўскага гарадскога суда, справа слухалася ў закрытым рэжыме. 12 сакавіка 2026 года 15 з 19 фігурантаў крымінальнай справы прысуджаны да пажыццёвых тэрмінаў. == Памяць == [[Файл:Памятник жертвам террористического акта в Крокус Сити Холле 22 марта 2024 года.jpg|міні|Помнік ахвярам трагедыі.]] 22 сакавіка 2025 года, у першую гадавіну тэракту, побач з будынкам адкрыты мемарыял у памяць аб ахвярах трагедыі<ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052906107|title=В Подмосковье открылся мемориал жертвам теракта в «Крокус Сити Холле». Видео|lang=ru|website=URA.RU|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка2025">{{Cite web|url=https://ria.ru/20250322/krokus-2006648431.html|title=Рядом с "Крокусом" открыли мемориал в память о жертвах теракта|lang=ru|website=[[РИА Новости]]|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/67de85f89a794760173018ff|title=У «Крокус Сити Холла» в первую годовщину теракта открыли мемориал|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2025/03/22/75253889/|title=Мемориал у «Крокус Сити Холла» открыли в Москве|lang=ru|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2025-03-22|access-date=2025-03-22|url-status=live}}</ref>. Аўтарам праекта манумента з’яўляецца ўладальнік кампаніі Crocus Group Арас Агаларов<ref name="автоссылка2025"/>. Праект падвергнуўся крытыцы сваякоў з прычыны адсутнасці фатаграфій і імёнаў загінулых<ref>{{Cite web|url=https://bereg.io/feature/2025/03/22/god-teraktu-v-krokus-siti-holle-odnomu-iz-krupneyshih-v-sovremennoy-istorii-rossii|title=Bereg — Год теракту в «Крокус Сити Холле» — одному из крупнейших в современной истории России|website=bereg.io|access-date=2025-04-17}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Напады ў Дзербенце і Махачкале (2024)]] == Заўвагі == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты Ісламскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў Расіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 22 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2024 года]] [[Катэгорыя:2024 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2024 года]] qa851iwf04xu2o1g96rcbv34a3qvatp 100 763677 5180538 5156216 2026-08-13T14:02:28Z JerzyKundrat 174 5180538 wikitext text/x-wiki * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> 0rx8eyabs5ysb10caewjtabenlk15zr 5180541 5180538 2026-08-13T14:03:29Z JerzyKundrat 174 5180541 wikitext text/x-wiki * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> amk0pgx8ydibp7n3lif5axdtk48n2dy 100 763805 5180540 5156218 2026-08-13T14:02:49Z JerzyKundrat 174 5180540 wikitext text/x-wiki * Гродзенская '''«[[Алімпія Гродна|Алімпія]]»''' выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. <small>''(28&nbsp;красавіка)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]], зборная [[Нарвегія на Алімпійскіх гульнях|Нарвегіі]] ўзначаліла медальны залік, атрымаўшы 18 залатых узнагарод. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] '''[[Беньямін Карл]]''' стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. <small>''(8&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Усман Дэмбеле]]''' названы найлепшым [[футбол|футбалістам]] планеты паводле версіі [[ФІФА]]. <small>''(16&nbsp;снежня)''</small> * Найлепшым [[футбол|футбалістам]] года [[Беларусь|Беларусі]] прызнаны '''[[Валерый Ігаравіч Грамыка|Валерый Грамыка]]'''. <small>''(2&nbsp;снежня)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» атрымаў перамогу ў фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|Кубак Беларусі]]'''. <small>''(30&nbsp;лістапада)''</small> * Узнагарода «'''[[Залаты мяч]]'''» прысуджана [[Усман Дэмбеле|Усману Дэмбеле]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(22&nbsp;верасня)''</small> * Лёгкаатлетка '''[[Марыя Жодзік]]''' заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. <small>''(21&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 30 см. <small>''(15&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' другі год запар выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(6&nbsp;верасня)''</small> * Уладальнікам [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] стаў «'''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]'''». <small>''(13&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Аляксандр Усік]]''' абараніў тытул чэмпіёна свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * Канадская плыўчыха '''[[Самер Мак-Інташ]]''' цягам пяці дзён усталявала сусветныя рэкорды ў трох дысцыплінах. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Мінск]]у адкрылі '''[[Нацыянальны футбольны стадыён (Мінск)|Нацыянальны футбольны стадыён]].''' <small>''(7&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''«[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]»''' атрымаў самую буйную перамогу ў гісторыі фіналаў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. <small>''(31&nbsp;мая)''</small> * Зборная [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|ЗША]] выйграла '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» перамог у фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Кубак Беларусі]]''' па [[футбол]]е. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * '''[[Чжаа Сіньтун]]''' стаў першым [[кітай]]скім чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы. <small>''(5&nbsp;мая)''</small> * Кітаянка '''[[Цзюй Вэньцзюнь]]''' абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» '''[[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]]''' пераўзышоў рэкорд [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Крысці Ковентры]]''' абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. <small>''(20&nbsp;сакавіка)''</small> * Нарвежац '''[[Ёханес Тынес Бё]]''' атрымаў рэкордную 21-ю перамогу на чэмпіянатах свету па [[біятлон]]е. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Нідэрландскі аўтагоншчык '''[[Макс Верстапен]]''' стаў чатырохразовым чэмпіёнам «[[Формула-1|Формулы-1]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|Кубак Беларусі па баскетболе]]''' выйграла «[[Гродна-93]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Рафаэль Надаль]]''' абвясціў аб завяршэнні прафесійнай кар’еры. <small>''(19&nbsp;лістапада)''</small> * [[Футбол]]ьная ўзнагарода '''«[[Залаты мяч]]»''' прысуджана [[Радрыга Эрнандэс|Радрыга Эрнандэсу]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(28&nbsp;кастрычніка)''</small> * У [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] дэбютаваў першы беларускі [[брамнік]] — '''[[Аляксей Андрэевіч Коласаў|Аляксей Коласаў]]'''. <small>''(27&nbsp;кастрычніка)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' заняла першае месца ў [[тэніс]]ным рэйтынгу WTA. <small>''(21&nbsp;кастрычніка)''</small> * Упершыню '''[[Суперкубак Беларусі па валейболе]]''' выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». <small>''(20&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Паралімпійскія гульні 2024]]'''. <small>''(8&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(7&nbsp;верасня)''</small> * Плывец '''[[Ігар Бокі]]''' выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;верасня)''</small> * Польская велагоншчыца '''[[Катажына Невядома]]''' перамагла ў генеральным заліку на [[Tour de France Femmes]]. <small>''(18&nbsp;жніўня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Алімпійскія гульні]]''' ў [[Парыж]]ы, перамогу ў медальным заліку атрымала каманда [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;жніўня)''</small> * Шведскі лёгкаатлет '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў сусветны рэкорд у [[скачкі з шастом|скачках з шастом]] — 6 м 25 см. <small>''(5&nbsp;жніўня)''</small> * Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла '''[[Жульен Альфрэд]]''', а для [[Дамініка|Дамінікі]] — '''[[Тэа Лафон]]'''. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Амерыканская плыўчыха '''[[Кэці Ледэкі]]''' стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Нямецкая конніца '''[[Ізабель Верт]]''' стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]]''' стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. <small>''(2&nbsp;жніўня)''</small> * Цырымонія адкрыцця '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Летніх Алімпійскіх гульняў]]''' прайшла ў [[Парыж]]ы. <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * Алімпійскі '''[[Рэгбі-7 на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 – мужчыны|мужчынскі турнір]]''' па [[рэгбі-7]] распачаўся на [[Стад дэ Франс]] у прыгарадзе Парыжа [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]. <small>''(24&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Футбол]]ьная зборная '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]''' ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * На '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|чэмпіянаце Еўропы па футболе]]''' перамогу атрымала [[Зборная Іспаніі па футболе|зборная Іспаніі]], абыграўшы ў фінале [[Зборная Англіі па футболе|Англію]] з лікам 2:1. За ўсю гісторыю [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянатаў Еўропы]] [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] перамагла ў чацвёрты раз. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * Украінская лёгкаатлетка '''[[Яраслава Магучых]]''' усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. <small>''(7&nbsp;ліпеня)''</small> * Каманда '''«[[Фларыда Пантэрз]]»''' упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Бостан Селтыкс]]»''' сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. <small>''(17&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]]''' па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Польская [[тэніс]]істка '''[[Іга Свёнтак]]''' у трэці раз запар стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату Францыі]]. <small>''(8&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінале '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянату свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]] у [[Чэхія|Чэхіі]] перамагла зборная гаспадароў. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала '''«[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]»''' з [[Беласток]]а. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] '''«[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]»''' выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па [[футбол]]е. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб '''«[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]»''' у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * У фінале '''[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|Лігі Еўропы УЕФА]]''' італьянская «[[ФК Аталанта|Аталанта]]» атрымала перамогу над «[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баерам]]», перарваўшы рэкордную серыю нямецкага клуба без паражэнняў. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Манчэстэр Сіці]]»''' ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. <small>''(19&nbsp;мая)''</small> * Украінец '''[[Аляксандр Усік]]''' стаў абсалютным чэмпіёнам свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон футбольная [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2023/2024|Бундэсліга Германіі]], чэмпіёнам упершыню стаў [[леверкузен]]скі '''«[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]»'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[Салігорск]]і '''«[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр]]»''' у восьмы раз першынстваваў у [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянаце Беларусі]] па [[валейбол]]е. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]»''' ў адзінаццаты раз выйграла [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Беларусі]] па [[валейбол]]е сярод жанчын. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * У [[Чэхія|Чэхіі]] стартаваў '''[[чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' прыбыў у [[Францыя|Францыю]]. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * Англічанін '''[[Кайрэн Уілсан]]''' стаў пераможцам [[чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіянату свету]] па [[снукер]]ы. <small>''(6&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мяшкоў Брэст]]»''' у шаснаццаты раз выйграў [[чэмпіянат Беларусі па гандболе]]. <small>''(27&nbsp;красавіка)''</small> * [[Мілан]]скі '''«[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]»''' у дваццаты раз выйграў [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіянат Італіі]] па [[футбол]]е. <small>''(22&nbsp;красавіка)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' запалены ў грэчаскай Алімпіі. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Літоўскі атлет '''[[Мікалас Алекна]]''' пабіў сусветны рэкорд у [[кіданне дыска|кіданні дыска]], які трымаўся трыццаць восем гадоў. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * Форвард «[[Калгары Флэймз]]» '''[[Ягор Шаранговіч]]''' усталяваў новы рэкорд па выніковых балах сярод беларускіх хакеістаў за адзін сезон у [[НХЛ]]. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Ліндсей Хардынг]]''' названа трэнерам года [[NBA G League]], яна стала першай жанчынай, што атрымала гэтую ўзнагароду. <small>''(2&nbsp;красавіка)''</small> 7w6y3flb6ok9sssrpq001kzc1780lr0 5180543 5180540 2026-08-13T14:03:51Z JerzyKundrat 174 5180543 wikitext text/x-wiki * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * Гродзенская '''«[[Алімпія Гродна|Алімпія]]»''' выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. <small>''(28&nbsp;красавіка)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]], зборная [[Нарвегія на Алімпійскіх гульнях|Нарвегіі]] ўзначаліла медальны залік, атрымаўшы 18 залатых узнагарод. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] '''[[Беньямін Карл]]''' стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. <small>''(8&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Усман Дэмбеле]]''' названы найлепшым [[футбол|футбалістам]] планеты паводле версіі [[ФІФА]]. <small>''(16&nbsp;снежня)''</small> * Найлепшым [[футбол|футбалістам]] года [[Беларусь|Беларусі]] прызнаны '''[[Валерый Ігаравіч Грамыка|Валерый Грамыка]]'''. <small>''(2&nbsp;снежня)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» атрымаў перамогу ў фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|Кубак Беларусі]]'''. <small>''(30&nbsp;лістапада)''</small> * Узнагарода «'''[[Залаты мяч]]'''» прысуджана [[Усман Дэмбеле|Усману Дэмбеле]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(22&nbsp;верасня)''</small> * Лёгкаатлетка '''[[Марыя Жодзік]]''' заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. <small>''(21&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 30 см. <small>''(15&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' другі год запар выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(6&nbsp;верасня)''</small> * Уладальнікам [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] стаў «'''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]'''». <small>''(13&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Аляксандр Усік]]''' абараніў тытул чэмпіёна свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * Канадская плыўчыха '''[[Самер Мак-Інташ]]''' цягам пяці дзён усталявала сусветныя рэкорды ў трох дысцыплінах. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Мінск]]у адкрылі '''[[Нацыянальны футбольны стадыён (Мінск)|Нацыянальны футбольны стадыён]].''' <small>''(7&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''«[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]»''' атрымаў самую буйную перамогу ў гісторыі фіналаў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. <small>''(31&nbsp;мая)''</small> * Зборная [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|ЗША]] выйграла '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» перамог у фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Кубак Беларусі]]''' па [[футбол]]е. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * '''[[Чжаа Сіньтун]]''' стаў першым [[кітай]]скім чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы. <small>''(5&nbsp;мая)''</small> * Кітаянка '''[[Цзюй Вэньцзюнь]]''' абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» '''[[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]]''' пераўзышоў рэкорд [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Крысці Ковентры]]''' абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. <small>''(20&nbsp;сакавіка)''</small> * Нарвежац '''[[Ёханес Тынес Бё]]''' атрымаў рэкордную 21-ю перамогу на чэмпіянатах свету па [[біятлон]]е. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Нідэрландскі аўтагоншчык '''[[Макс Верстапен]]''' стаў чатырохразовым чэмпіёнам «[[Формула-1|Формулы-1]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|Кубак Беларусі па баскетболе]]''' выйграла «[[Гродна-93]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Рафаэль Надаль]]''' абвясціў аб завяршэнні прафесійнай кар’еры. <small>''(19&nbsp;лістапада)''</small> * [[Футбол]]ьная ўзнагарода '''«[[Залаты мяч]]»''' прысуджана [[Радрыга Эрнандэс|Радрыга Эрнандэсу]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(28&nbsp;кастрычніка)''</small> * У [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] дэбютаваў першы беларускі [[брамнік]] — '''[[Аляксей Андрэевіч Коласаў|Аляксей Коласаў]]'''. <small>''(27&nbsp;кастрычніка)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' заняла першае месца ў [[тэніс]]ным рэйтынгу WTA. <small>''(21&nbsp;кастрычніка)''</small> * Упершыню '''[[Суперкубак Беларусі па валейболе]]''' выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». <small>''(20&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Паралімпійскія гульні 2024]]'''. <small>''(8&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(7&nbsp;верасня)''</small> * Плывец '''[[Ігар Бокі]]''' выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;верасня)''</small> * Польская велагоншчыца '''[[Катажына Невядома]]''' перамагла ў генеральным заліку на [[Tour de France Femmes]]. <small>''(18&nbsp;жніўня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Алімпійскія гульні]]''' ў [[Парыж]]ы, перамогу ў медальным заліку атрымала каманда [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;жніўня)''</small> * Шведскі лёгкаатлет '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў сусветны рэкорд у [[скачкі з шастом|скачках з шастом]] — 6 м 25 см. <small>''(5&nbsp;жніўня)''</small> * Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла '''[[Жульен Альфрэд]]''', а для [[Дамініка|Дамінікі]] — '''[[Тэа Лафон]]'''. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Амерыканская плыўчыха '''[[Кэці Ледэкі]]''' стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Нямецкая конніца '''[[Ізабель Верт]]''' стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]]''' стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. <small>''(2&nbsp;жніўня)''</small> * Цырымонія адкрыцця '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Летніх Алімпійскіх гульняў]]''' прайшла ў [[Парыж]]ы. <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * Алімпійскі '''[[Рэгбі-7 на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 – мужчыны|мужчынскі турнір]]''' па [[рэгбі-7]] распачаўся на [[Стад дэ Франс]] у прыгарадзе Парыжа [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]. <small>''(24&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Футбол]]ьная зборная '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]''' ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * На '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|чэмпіянаце Еўропы па футболе]]''' перамогу атрымала [[Зборная Іспаніі па футболе|зборная Іспаніі]], абыграўшы ў фінале [[Зборная Англіі па футболе|Англію]] з лікам 2:1. За ўсю гісторыю [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянатаў Еўропы]] [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] перамагла ў чацвёрты раз. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * Украінская лёгкаатлетка '''[[Яраслава Магучых]]''' усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. <small>''(7&nbsp;ліпеня)''</small> * Каманда '''«[[Фларыда Пантэрз]]»''' упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Бостан Селтыкс]]»''' сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. <small>''(17&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]]''' па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Польская [[тэніс]]істка '''[[Іга Свёнтак]]''' у трэці раз запар стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату Францыі]]. <small>''(8&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінале '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянату свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]] у [[Чэхія|Чэхіі]] перамагла зборная гаспадароў. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала '''«[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]»''' з [[Беласток]]а. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] '''«[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]»''' выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па [[футбол]]е. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб '''«[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]»''' у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * У фінале '''[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|Лігі Еўропы УЕФА]]''' італьянская «[[ФК Аталанта|Аталанта]]» атрымала перамогу над «[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баерам]]», перарваўшы рэкордную серыю нямецкага клуба без паражэнняў. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Манчэстэр Сіці]]»''' ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. <small>''(19&nbsp;мая)''</small> * Украінец '''[[Аляксандр Усік]]''' стаў абсалютным чэмпіёнам свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон футбольная [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2023/2024|Бундэсліга Германіі]], чэмпіёнам упершыню стаў [[леверкузен]]скі '''«[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]»'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[Салігорск]]і '''«[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр]]»''' у восьмы раз першынстваваў у [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянаце Беларусі]] па [[валейбол]]е. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]»''' ў адзінаццаты раз выйграла [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Беларусі]] па [[валейбол]]е сярод жанчын. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * У [[Чэхія|Чэхіі]] стартаваў '''[[чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' прыбыў у [[Францыя|Францыю]]. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * Англічанін '''[[Кайрэн Уілсан]]''' стаў пераможцам [[чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіянату свету]] па [[снукер]]ы. <small>''(6&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мяшкоў Брэст]]»''' у шаснаццаты раз выйграў [[чэмпіянат Беларусі па гандболе]]. <small>''(27&nbsp;красавіка)''</small> * [[Мілан]]скі '''«[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]»''' у дваццаты раз выйграў [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіянат Італіі]] па [[футбол]]е. <small>''(22&nbsp;красавіка)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' запалены ў грэчаскай Алімпіі. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Літоўскі атлет '''[[Мікалас Алекна]]''' пабіў сусветны рэкорд у [[кіданне дыска|кіданні дыска]], які трымаўся трыццаць восем гадоў. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * Форвард «[[Калгары Флэймз]]» '''[[Ягор Шаранговіч]]''' усталяваў новы рэкорд па выніковых балах сярод беларускіх хакеістаў за адзін сезон у [[НХЛ]]. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Ліндсей Хардынг]]''' названа трэнерам года [[NBA G League]], яна стала першай жанчынай, што атрымала гэтую ўзнагароду. <small>''(2&nbsp;красавіка)''</small> cs34td93irtemtl163u04w73btkf2xp 0 766795 5180693 4800581 2026-08-13T21:49:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180693 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба}} '''Разведвальная супольнасць Злучаных Штатаў, РС''' ({{Lang-en|United States Intelligence Community, IC}}) — зборны тэрмін для абазначэння 17 асобных урадавых устаноў [[ЗША]], перад якімі стаіць задача збору інфармацыі і вядзення разведвальнай дзейнасці. Разведсупольнасць уяўляе сабой дарадчы орган для каардынацыі разведвальных дзеянняў асобных устаноў выканаўчай улады, якія збіраюць тэхнічнымі і агентурнымі сродкамі інфармацыю для абароны нацыянальнай бяспекі. РС заснавана урадавым распараджэннем №&nbsp;12333, падпісаным 4 снежня 1981 года прэзідэнтам [[Рональд Рэйган|Р. Рэйганам]]<ref>{{Cite web|url=http://intelligence.gov/1who.shtml|title=United States Intelligence Community — Who We Are|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724063628/http://www.intelligence.gov/1who.shtml|archive-date=2009-07-24|access-date=2009-07-15}}</ref>. == Прызначэнне == Паводле ўрадавага распараджэння № 12333<ref>[http://www.tscm.com/EO12333.html Правительственное распоряжение № 12333] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927103002/http://www.tscm.com/EO12333.html |date=27 верасня 2011 }} текст {{ref-en}}</ref>, РС ЗША мае шэсць асноўных мэт: * Збор інфармацыі, неабходнай для прэзідэнта, [[Савет Нацыянальнай Бяспекі ЗША|Савета нацыянальнай бяспекі]], [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўнага сакратара]], [[Міністр абароны ЗША|міністра абароны]] і іншых службовых асоб [[Кабінет ЗША|выканаўчай улады]] для выканання імі сваіх абавязкаў; * Арганізацыя і развіццё разведкі; * Збор інфармацыі, якая тычыцца правядзення мерапрыемстваў па абароне нацыянальнай бяспекі, разведвальнай дзейнасці накіраванай супраць краіны, дзеянняў [[Міжнародны тэрарызм|міжнароднага тэрарызму]] і/або наркотыкаў, а таксама іншых варожых дзеянняў, накіраваных супраць ЗША з боку замежных дзяржаў, арганізацый, асоб і іх агентаў; * Спецыяльныя мерапрыемствы (вызначаецца як мерапрыемствы, якія праводзяцца ў падтрымку знешнепалітычных задач за мяжой, што плануюцца і ажыццяўляюцца там, дзе «роля ўрада Злучаных Штатаў не з’яўляецца відавочнай або публічна не прызнаная», а таксама функцыі для падтрымкі такіх відаў дзейнасці, але якія не прызначаныя для ўплыву на палітычныя працэсы, грамадскую думку, палітыку ці [[сродкі масавай інфармацыі]] і не ўключаюць у сябе дыпламатычную дзейнасць, збор і падрыхтоўку разведвальнай або звязаных з ёй дапаможных функцый); * Кіраўніцтва і падтрымка дзейнасці разведкі ў ЗША і за мяжой, неабходнай для выканання зацверджаных мерапрыемстваў; * Іншая разведвальная дзейнасць, якую час ад часу прэзідэнт можа накіроўваць. == Службы і агенцтвы == Разведсупольнасць уключае ў сябе 17 асноўных разведвальных службаў (таксама званых '''''членамі разведсупольнасці ЗША'''''). [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] з’яўляецца асноўнай незалежнай ад іншых міністэрстваў і ведамстваў службай палітычнай разведкі ўрада. Астатнія 16 членаў разведсупольнасці ўваходзяць у склад розных федэральных міністэрстваў і ведамстваў. Разведвальную супольнасць узначальвае [[дырэктар Нацыянальнай разведкі]] (адначасова з’яўляецца саветнікам прэзідэнта па разведцы). Яго апарат — частка супольнасці, але ўяўляе сабой адміністрацыйную, а не разведвальную структуру<ref>[http://www.intelligence.gov/1-members.shtml Элементы Разведывательного ведомства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080913172958/http://www.intelligence.gov/1-members.shtml |date=13 верасня 2008 }}{{ref-en}}</ref>. * [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] * [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўны дэпартамент]] ** [[Бюро разведкі і даследаванняў Дзяржаўнага дэпартамента|Бюро разведкі і даследаванняў]] ** Дыпламатычная служба бяспекі * [[Міністэрства фінансаў ЗША|Міністэрства фінансаў]] ** [[Упраўленне контртэрарыстычнай і фінансавай разведкі]] * [[Міністэрства абароны ЗША|Міністэрства абароны]] ** [[Разведвальнае ўпраўленне Міністэрства абароны ЗША|Разведвальнае ўпраўленне Міністэрства абароны (РУМА)]] ** [[Агенцтва нацыянальнай бяспекі|Агенцтва нацыянальнай бяспекі (АНБ)]] ** [[Разведвальнае ўпраўленне арміі ЗША|Разведвальнае ўпраўленне арміі]] ** [[Разведвальнае ўпраўленне ВПС ЗША|Разведвальнае ўпраўленне ВПС]] ** [[Упраўленне ваенна-марской разведкі (ЗША)|Разведвальнае ўпраўленне ВМС]] ** [[Разведка корпуса марской пяхоты ЗША|Разведвальнае ўпраўленне КМП]] ** [[Нацыянальнае агенцтва геопространственных разведкі|Нацыянальнае агенцтва геапрасторавай разведкі]] ** [[Нацыянальнае ўпраўленне ваенна-касмічнай разведкі ЗША|Нацыянальнае ўпраўленне ваенна-касмічнай разведкі]] * [[Міністэрства энергетыкі ЗША|Міністэрства энергетыкі]] ** [[Упраўленне разведкі і контрразведкі]] * [[Міністэрства ўнутранай бяспекі]] ** [[Упраўленне разведкі і аналізу]] ** [[Разведка берагавой аховы|Разведвальнае ўпраўленне берагавой аховы]] * [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі]] ** [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] ** [[Упраўленне па барацьбе з наркотыкамі]] == Дырэктар Нацыянальнай разведкі == Да 2005 года, разведвальную супольнасць узначальваў дырэктар ЦРУ, пасада якога афіцыйна была [[дырэктар Цэнтральнай разведкі|Дырэктар Цэнтральнай разведкі]]. З 21.04.2005 года супольнасць узначальвае Дырэктар Нацыянальнай разведкі, які з’яўляецца саветнікам прэзідэнта ЗША па пытаннях разведкі і саветнікам па разведцы ў [[Савет Нацыянальнай Бяспекі ЗША|Савеце нацыянальнай бяспекі]]. У яго кампетэнцыю ўваходзяць абавязкі па каардынацыі дзеянняў розных ведамстваў, якія ўваходзяць у разведвальную супольнасць; абавязкі па кіраванні ЦРУ перайшлі да асобна створанай пасады. У штат дырэктара Нацыянальнай разведкі ўваходзіць Упраўленне дырэктара Нацыянальнай разведкі, намеснікі па зборы інфармацыі, намеснік па аналізе інфармацыі і дырэктар па персаналу; таксама яму падпарадкоўваецца дырэктар ЦРУ. Дырэктару забаронена наўпрост умешвацца ў работу Міністэрства абароны, Агенцтва нацыянальнай бяспекі і іншых службаў, якія ўваходзяць у супольнасць; яго задача складаецца ў абагульненні інфармацыі. Кіраванне асобнымі ведамствамі супольнасці ажыццяўляецца іх начальнікамі, якія даюць справаздачу перад прэзідэнтам. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20060726160407/http://www.intelligence.gov/index.shtml Разведвальнае ведамства ЗША] - афіцыйны сайт * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search/?q=intelligence&t=fulltext&nlow=&nhi= Служба даследаванняў Кангрэса. Паведамленні адносна разведвальнага ведамства ЗША] ''(дакументы ў вольным доступе)'' * ''Павел Густэрын''. [https://oko-planet.su/politik/politikarm/431600-emi-mak-oliff-predsedatel-nacionalnogo-soveta-po-razvedke-ssha.html Эмі Мак-Оліф, старшыня Нацыянальнага савета па разведцы ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240614184336/https://oko-planet.su/politik/politikarm/431600-emi-mak-oliff-predsedatel-nacionalnogo-soveta-po-razvedke-ssha.html |date=14 чэрвеня 2024 }} // "Око планеты", 28.05.2018 * [http://www.ng.ru/world/2020-04-05/6_7835_usa.html Трамп настроіўся на"глыбінную дзяржаву". Прэзідэнт ЗША пазбаўляецца ад супрацоўнікаў спецслужбаў, якія маюць дачыненне да спробы пазбавіць яго ўлады] // [[Независимая газета|НГ]], 5.04.2020 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Разведвальныя службы і арганізацыі ЗША}} [[Катэгорыя:Спецслужбы ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з вікі-разметкай у малюнку карткі]] nxi1lcwt2wjmx31ta8eanzbb5ndzo66 0 772854 5180885 4834748 2026-08-14T07:28:30Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180885 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Кайтас (Самарскі раён)]] miob7hrvpe7txja468v9km6hqqixsnw 10 774752 5180558 4873149 2026-08-13T14:23:20Z DzBar 156353 5180558 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Навігацыйная табліца/doc | state = uncollapsed | клас_спісаў = hlist | базавы_стыль = background:#0073eb; color: #0072CE; | загаловак = [[Сетамаа|<span style="color:#fff;">Воласць Сетамаа</span>]] | выява = [[Файл:Flag of Setomaa.svg|100px]] | загаловак1 = <span style="color:#fff;">Цэнтр</span> | спіс1 = * [[Вярска]] | загаловак2 = <span style="color:#fff;">Вёскі</span> | спіс2 = * [[Ала-Тсумба]] * [[Алехкава]] * [[Анткрува]] * [[Ауд’яссаарэ]] * [[Берэссэ]] * [[Вааксаары]] * [[Ваартсі]] * [[Варэсмяэ]] * [[Васла]] * [[Ведэрніка]] * [[Велна]] * [[Верэціня]] * [[Верхулітса]] * [[Вінскі]] * [[Віра (Эстонія)|Віра]] * [[Ворапі]] * [[Выморскі]] * [[Выпалсава]] * [[Выыпсу]] * [[Вяйка-Серга]] * [[Вяйка-Хярмя]] * [[Вяйке-Рысна]] * [[Ігнасы]] * [[Ігрысэ]] * [[Йыксі (Сетамаа)|Йыксі]] * [[Каладавітса]] * [[Калатсова]] * [[Кангавітса]] * [[Карамсіна]] * [[Карысіла]] * [[Касакова]] * [[Кастамара]] * [[Кахква]] * [[Кеерба]] * [[Кіёва]] * [[Кійслава]] * [[Кіксава]] * [[Кітсы]] * [[Клісціна]] * [[Коарла]] * [[Койдула (Сетамаа)|Койдула]] * [[Коласава (Сетамаа)|Коласава]] * [[Корскі]] * [[Корэла]] * [[Коса (вёска)|Коса]] * [[Косткава]] * [[Крэмесава]] * [[Крыйва]] * [[Куйгы]] * [[Куксіна (Сетамаа)|Куксіна]] * [[Кундрусэ]] * [[Куснетсова]] * [[Кыыру (Сетамаа)|Кыыру]] * [[Кюляцювя]] * [[Лаассіна]] * [[Леймані]] * [[Лепя]] * [[Ліндсі]] * [[Літвіна]] * [[Лобатка]] * [[Лутэпяэ]] * [[Луцья]] * [[Люця]] * [[Люйбнітса]] * [[Мааслава]] * [[Марынава (Сетамаа)|Марынава]] * [[Мартсіна]] * [[Маслува]] * [[Матсуры]] * [[Мелса]] * [[Мерэкюля]] * [[Мерэмяэ]] * [[Мійксэ]] * [[Мікітамяэ]] * [[Міку]] * [[Мокра (Сетамаа)|Мокра]] * [[Мяэсі]] * [[Мяэсавітса]] * [[Напі (Сетамаа)|Напі]] * [[Навікы]] * [[Недсая]] * [[Нійтсіку]] * [[Обінітса]] * [[Острава (Сетамаа)|Острава]] * [[Паклава]] * [[Паланды]] * [[Пала (Сетамаа)|Пала]] * [[Палавеэрэ (Сетамаа)|Палавеэрэ]] * [[Папавітса]] * [[Паловіна]] * [[Паціна (Сетамаа)|Паціна]] * [[Пелсі]] * [[Пердаку]] * [[Плія]] * [[Подматса]] * [[Покса]] * [[Прунтава]] * [[Пуіста]] * [[Пуугнітса]] * [[Пырсты]] * [[Раоту]] * [[Рокіна]] * [[Руутсі]] * [[Рысна]] * [[Раэптсава]] * [[Раэсалаанэ]] * [[Саабалда]] * [[Саагры (Сетамаа)|Саагры]] * [[Саатсэ]] * [[Самарына]] * [[Селісэ]] * [[Серэтсювя]] * [[Серга]] * [[Сеснікі]] * [[Сіргава]] * [[Сулбі (Сетамаа)|Сулбі]] * [[Сяпіна]] * [[Таброва]] * [[Талка]] * [[Тонья]] * [[Тоадсі (Сетамаа)|Тоадсі]] * [[Тоамасмяэ]] * [[Трыгіня]] * [[Трэскі (Сетамаа)|Трэскі]] * [[Трэялі]] * [[Тсергонды]] * [[Тсерэбі]] * [[Тсіргу]] * [[Тсумба]] * [[Туплава]] * [[Туулава]] * [[Тэсова]] * [[Тэдрэ]] * [[Тэпія]] * [[Тэтэрувя]] * [[Уласкава]] * [[Уліціна]] * [[Усінітса]] * [[Уусвада]] * [[Хелбі]] * [[Хілана]] * [[Хілякестэ]] * [[Хіндса]] * [[Холдзі (Сетамаа)|Холдзі]] * [[Хярмя]] * [[Ційлігэ]] * [[Ційрхана]] * [[Цікласы]] * [[Ціясты]] * [[Цяэглава]] * [[Ырсава]] * [[Эрмакава]] * [[Юуcа]] * [[Яанімяэ (Сетамаа)|Яанімяэ]] * [[Ярвепяя]] }} 6rkm8c4kipsv4gxejfo16zqim0thyoy 0 776060 5180802 4864831 2026-08-14T06:45:29Z Autumndancer 168015 5180802 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Хімеш Джытэндра Патэль''' ({{lang-en|Himesh Jitendra Patel}}; нар. {{ДН|13|10|1990}}, Хантынгдан, Кембрыджшыр, Англія) — брытанскі [[акцёр]] індыйскага паходжання. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Хантынгдане, Кембрыджшыр. Яго бацькі родам з індыйскага штата Гуджарат, але нарадзіліся ў Афрыцы. Пазней яны імігравалі ў Англію праз Індыю. У 11 год ён удзельнічаў у школьнай пастаноўцы. Яго настаўнік палічыў, што ў яго талент, і расказаў пра гэта яго бацькам, пасля чаго яны запісалі яго ў тэатральную школу. Калі яму было 16 гадоў ён атрымаў ролю ў серыяле «Жыхары Іст-Энду», дзе пачынаючы з 2007 года на працягу некалькіх гадоў граў ролю Тамвара Масуда. Ён таксама ўдзельнічаў у спін-оф «Жыхары Іст-Энду: E20», які выходзіў у 2011 годзе. З 2016 па 2018 ён адыгрываў ролю сацыяльнага работніка ў серыяле «Damned», які выходзіў на канале Channel 4. У 2019 годзе ён адыграў ролю ў фільме «Учора», якая стала яго дэбютам у кіно, а таксама ў фільме «Аэранаўты». У жніўні таго ж года стала вядома пра тое, што Хімеш атрымаў ролю ў фільме Крыстафера Нолана «Довад». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» - ''Еўрылох'' == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патэль}} lzijdxhe6q58ofjuot3g6tr94d981lp 0 776189 5180425 5151106 2026-08-13T12:10:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180425 wikitext text/x-wiki {{Хвароба}} '''Прафесійнае выгаранне''' — фізічнае і эмацыйнае знясіленне працаўнікоў у выніку працяглага ўздзеяння праблем, звязаных з працай<ref name="guseva"/>. [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] (СААЗ) вызначае яго ў 11-м пераглядзе [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]] (МКХ-11) як «прафесійную з’яву», якая ўзнікае ў выніку хранічнага, некантраляванага [[стрэс]]у на працы<ref name="who">{{Cite web|url=https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-an-occupational-phenomenon-international-classification-of-diseases|title=Burn-out an "occupational phenomenon": International Classification of Diseases|lang=en|website=World Health Organization}}</ref><ref name="patient">{{Cite web|url=https://patient.info/doctor/occupational-burnout|title=Occupational burnout|lang=en|website=Patient}}</ref>. == Азначэнне == Агульнапрынятага ў медыцынскім асяроддзі азначэння прафесійнага выгарання не існуе. Гэтая акалічнасць абмяжоўвае даследчыкаў з’явы, бо без адзінага азначэння параўнанне вынікаў розных даследаванняў можа быць праблематычным, а таксама ўскладняецца ацэнка распаўсюджанасці выгарання<ref name="guseva">Guseva Canu I, Marca SC, Dell’Oro F, Balázs Á, Bergamaschi E, Besse C, Bianchi R, Bislimovska J, Koscec Bjelajac A, Bugge M, Busneag CI, Çağlayan Ç, Cernițanu M, Costa Pereira C, Dernovšček Hafner N, Droz N, Eglite M, Godderis L, Gündel H, Hakanen JJ, Iordache RM, Khireddine-Medouni I, Kiran S, Larese-Filon F, Lazor-Blanchet C, Légeron P, Loney T, Majery N, Merisalu E, Mehlum IS, Michaud L, Mijakoski D, Minov J, Modenese A, Molan M, van der Molen H, Nena E, Nolimal D, Otelea M, Pletea E, Pranjic N, Rebergen D, Reste J, Schernhammer E, Wahlen A. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8114565 Harmonized definition of occupational burnout: A systematic review, semantic analysis, and Delphi consensus in 29 countries]. Scand J Work Environ Health. 2021 Mar 1;47(2):95-107. doi: 10.5271/sjweh.3935. Epub 2020 Dec 1. PMID: 33258478; PMCID: PMC8114565.</ref>. У 10-м пераглядзе міжнароднай класіфікацыі хвароб ад 1992 года выгаранне з’яўляецца без азначэння ў секцыі «Праблемы, звязаныя з цяжкасцямі ў кіраванні жыццём»<ref>{{cite book | title = The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines | url = https://archive.org/details/icd10classificat0000unse | year = 1992 | publisher = World Health Organization | location = Geneva | page = [https://archive.org/details/icd10classificat0000unse/page/310 310] }}</ref>. У 11-м пераглядзе міжнароднай класіфікацыі хвароб выгаранне было перанесена ў секцыю «Праблемы, звязаныя з працай і беспрацоўем». МКХ-11 апісвае з’яву як «[[сіндром]], які разглядаецца як вынік хранічнага стрэсу на працоўным месцы, што не быў паспяхова пераадолены»<ref>{{Cite web|url=https://icd.who.int/browse/2024-01/mms/en#129180281|title=ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics}}</ref>. Пры гэтым выгаранне класіфікуецца як прафесійная з’ява, а не як [[хвароба]]<ref name="who"/>. Даследаванне 2021 года дасягнула кансэнсусу ў азначэнні прафесійнага выгарання {{нп5|Дэльфійскі метад|дэльфійскім метадам|en|Delphi method}} у групе з 50 экспертаў з 29 краін. Паводле прапанаванага азначэння, «прафесійнае выгаранне або прафесійнае фізічнае і эмацыйнае знясіленне працаўнікоў гэта знясіленне ў выніку працяглага ўздзеяння праблем, звязаных з працай». Гэтая прапанова заснавана на папярэдніх публікацыях, азначэнні з {{нп5|SNOMED CT|сістэматызаванай медыцынскай наменклатуры клінічных тэрмінаў|en|SNOMED CT}}, а таксама на каментарыях экспертаў з групы. {{нп5|Паўтаральнасць|Паўтаральнасць|en|Reproducibility}} дэльфійскага кансэнсусу сярод шырэйшага кола экспертаў мае быць спраўджана будучымі даследаваннямі<ref name="guseva"/>. == Сімптомы == Сіндром прафесійнага выгарання характарызуецца пэўным наборам сімптомаў, якія ўздзейнічаюць на эмацыйнае, фізічнае і псіхалагічнае [[здароўе]]. Тры асноўныя кампаненты выгарання — гэта эмацыйнае знясіленне, дэперсаналізацыя або цынізм і адчуванне адсутнасці асабістых дасягненняў<ref name="who"/><ref name="patient"/>. === Эмацыйнае знясіленне === Эмацыйнае знясіленне з’яўляецца асноўным кампанентам сіндрому прафесійнага выгарання, якое заключаецца ў адчуванні эмацыйнай спустошанасці і [[стомленасць|стомленасці]] ад працы. Людзі, якія сутыкаюцца з эмацыйным знясіленнем, часта паведамляюць аб адчуванні вычарпанасці, якое ўплывае на іх [[матывацыя|матывацыю]] і ўзровень агульнай энергіі. Гэтае знясіленне можа прывесці да зніжэння здольнасці эфектыўна выконваць задачы і абавязкі, што робіць складаным выкананне прафесійных роляў<ref>{{Cite web|url=https://oshwiki.osha.europa.eu/en/themes/understanding-and-preventing-worker-burnout|title=Understanding and Preventing Worker Burnout|lang=en|website=OSHwiki}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.medparkhospital.com/en-US/lifestyles/burnout-syndrome|title=Burnout syndromes|lang=en|website=MedPark Hospital}}</ref>. === Дэперсаналізацыя або цынізм === [[Дэперсаналізацыя]], таксама вядомая як [[цынізм]], уключае фарміраванне адчужанага або абыякавага стаўлення да сваёй працы, калег ці кліентаў. Гэты кампанент характарызуецца адчуваннем эмацыйнага дыстанцыявання, калі людзі могуць набыць цынічны погляд на свае задачы або ўзаемаадносіны з іншымі. Дэперсаналізацыя можа праяўляцца ў выглядзе зніжэння ўзроўню [[эмпатыя|эмпатыі]] і спагады, што прыводзіць да абыякавасці ў прафесійных адносінах<ref name="patient"/>. === Адчуванне адсутнасці асабістых дасягненняў === Адчуванне адсутнасці асабістых дасягненняў азначае зніжэнне пачуцця прафесійнай эфектыўнасці і задавальнення ад працы. Людзі могуць адчуваць сябе неэфектыўнымі або бескарыснымі ў сваіх ролях, уважаючы, што яны не дасягаюць значных вынікаў. Гэта пачуццё часта спрыяе зніжэнню задавальнення ад сваёй працы, што можа яшчэ больш пагоршыць эмацыянальнае знясіленне і адчужанасць<ref name="patient"/>. == Прычыны == У 2021 годзе быў апублікаваны {{нп5|Сістэматычны агляд|сістэматычны агляд|en|Systematic review}} васьмідзесяці пяці даследаванняў выгарання з мэтай ацаніць сувязь паміж знясіленнем працаўнікоў і фактарамі, якія могуць на яго ўплываць (прэдыктарамі). У агляд былі ўключаны толькі {{нп5|Працяглае даследаванне|працяглыя даследаванні|en|Longitudinal study}}, дзе ўзровень выгарання ацэньваўся праз некаторы час пасля ацэнкі таго ці іншага фактару. Мінімальным патрабаваннем была наяўнасць 50 актыўных рабочых у групе. Для кожнага фактару або катэгорыі фактараў была ацэнена велічыня сувязі і якасць доказаў, прадстаўленых у адпаведных даследаваннях<ref name="Shoman">Shoman, Y.; El May, E.; Marca, S.C.; Wild, P.; Bianchi, R.; Bugge, M.D.; Caglayan, C.; Cheptea, D.; Gnesi, M.; Godderis, L.; et al. Predictors of Occupational Burnout: A Systematic Review. Int. J. Environ. Res. Public Health 2021, 18, 9188. https://doi.org/10.3390/ijerph18179188</ref>. Агляд выявіў сувязь слабай і сярэдняй велічыні паміж высокімі рабочымі патрабаваннямі і знясіленнем працаўнікоў. Пры гэтым аўтары адзначаюць сярэднюю якасць доказаў, выкліканую хібамі ў {{нп5|Метадалогія навукі|метадалогіі даследаванняў|en|Methodology}}. Уплыў асобных відаў патрабаванняў, напрыклад колькасных і эмацыйных, вагаецца ад нізкага да высокага, з нізкай якасцю доказаў. Узровень аўтаноміі і кантролю працаўніка над уласнымі задачамі не паказаў {{нп5|Статыстычная значнасць|статыстычна значымага|en|Statistical significance}} эфекту на знясіленне<ref name="Shoman"/>. Большасць даследаванняў паказалі невялікую сувязь канфліктнай камунікацыі і сацыяльных перашкод на працы з узроўнем знясілення, аднак якасць метадалогіі гэтых даследаванняў была ацэнена як вельмі нізкая. Уплыў адносін з кіраўніцтвам не быў пацверджаны статыстычна. Таксама даследаванні паказалі рознай велічыні сувязь выгарання з канфліктамі паміж работай і [[сям’я|сям’ёй]], а таксама з узроўнем стрэсу, звязаным з умовамі працы. Якасць доказаў гэтай сувязі нізкая<ref name="Shoman"/>. Асабістыя рысы і [[самаацэнка]] не паказалі статыстычна значнай сувязі з выгараннем. Была знойдзена невялікай і сярэдняй велічыні сувязь паміж знясіленнем і негатыўным стаўленнем да працы<ref name="Shoman"/>. == Тэарэтычныя мадэлі == Прафесійнае выгаранне аналізуецца з дапамогай некалькіх тэарэтычных мадэляў. === Інвентар Маслах (MBI) === Інвентар Маслах ({{lang-en|Maslach Burnout Inventory, MBI}}) быў распрацаваны [[Сацыяльная псіхалогія|сацыяльным псіхолагам]] {{нп5|Крысціна Маслах|Крысцінай Маслах|en|Christina Maslach}} і з’яўляецца адным з найбольш шырока выкарыстоўваемых інструментаў для ацэнкі прафесійнага выгарання. MBI вызначае выгаранне праз тры складнікі: эмацыйная знясіленасць, дэперсаналізацыя і зніжэнне прафесійных дасягненняў. MBI шырока выкарыстоўваецца ў даследаваннях і клінічных умовах для ацэнкі ўзроўню выгарання і ідэнтыфікацыі патэнцыйных спосабаў уздзеяння<ref>{{Cite journal |last1=Maslach |first1=Christina |last2=Jackson |first2=Susan E. |title=The measurement of experienced burnout |journal=Journal of Organizational Behavior |date=1981 |doi=10.1002/job.4030020205}}</ref>. === Мадэль «Патрабаванні-Рэсурсы» (JD-R) === Мадэль «Патрабаванні-Рэсурсы» ({{lang-en|Job Demands-Resources, JD-R}}) падраздзяляе фактары рабочага асяроддзя на працоўныя патрабаванні і рэсурсы. Працоўныя патрабаванні адносяцца да фізічных, псіхалагічных, сацыяльных або арганізацыйных аспектаў працы, якія патрабуюць пастаянных намаганняў і могуць прывесці да выгарання. Працоўныя рэсурсы — гэта аспекты працы, якія дапамагаюць дасягнуць працоўных мэт, зніжаюць патрабаванні або стымулююць [[асабісты рост]]. Паводле мадэлі JD-R, недастатковасць рэсурсаў для задавальнення патрабаванняў павялічвае імавернасць выгарання<ref>{{Cite journal |last1=Listopad |first1=IW |last2=Michaelsen |first2=MM |last3=Werdecker |first3=L |last4=Esch |first4=T |title=Bio-Psycho-Socio-Spirito-Cultural Factors of Burnout: A Systematic Narrative Review of the Literature |journal=Frontiers in Psychology |date=2021-12-01 |volume=12 |pages=722862 |doi=10.3389/fpsyg.2021.722862 |pmid=34925130 |pmc=PMC8672245}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Demerouti |first1=E |last2=Bakker |first2=AB |last3=Nachreiner |first3=F |last4=Schaufeli |first4=WB |title=The job demands-resources model of burnout |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_2001-06_86_3/page/498 |journal=Journal of Applied Psychology |date=2001 |volume=86 |issue=3 |pages=499–512 |pmid=11419809}}</ref>. === Мадэль абласцей працоўнага жыцця === Мадэль абласцей працоўнага жыцця ({{lang-en|Areas of Worklife Model}}), распрацаваная Маслах і Лейтарам, вылучае шэсць ключавых абласцей, якія ўплываюць на ўзнікненне выгарання: нагрузка, кантроль, узнагароджанне, супольнасць, [[справядлівасць]] і [[Каштоўнасць|каштоўнасці]]. Паводле гэтай мадэлі, канфлікт паміж чалавекам і яго працоўным асяроддзем у любой з гэтых абласцей можа прывесці да выгарання. Напрыклад, празмерная нагрузка, адсутнасць кантролю над задачамі, недастатковае ўзнагароджанне, кепскі калектыў, заўважная несправядлівасць і канфлікт каштоўнасцяў паміж чалавекам і арганізацыяй могуць стаць прычынамі выгарання. Мадэль падкрэслівае ролю арганізацыйнага кантэксту ў развіцці выгарання і даводзіць, што вырашэнне праблем у гэтых абласцях можа знізіць рызыкі выгарання<ref>{{Cite journal |last1=Leiter |first1=MP |last2=Maslach |first2=C |title=Six areas of worklife: a model of the organizational context of burnout |journal=Journal of Health and Human Services Administration |date=1999 |volume=21 |issue=4 |pages=472–489 |pmid=10621016}}</ref>. == Дыягностыка і ацэнка == Сіндром прафесійнага выгарання звычайна дыягнастуецца з дапамогай анкет для самастойнага запаўнення, клінічных інтэрв’ю і назіранняў. У цяперашні час не існуе адзінага стандартызаванага дыягнастычнага крытэрыю, які паўсюдна прымяняецца для прафесійнага выгарання, хаця феномен выгарання шырока прызнаны і вывучаецца ў клінічных і навуковых колах<ref>{{Cite web|url=https://barendspsychology.com/burnout-diagnosis/|title=How is burnout diagnosed?|lang=en|website=Barends Psychology Practice}}</ref>. === Крытэрыі ацэнкі === [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] (СААЗ) уключае прафесійнае выгаранне ў [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнародную класіфікацыю хвароб]] (МКБ-11) як «прафесійную з’яву», а не як захворванне. Згодна з МКБ-11, выгаранне вынікае з «хранічнага працоўнага стрэсу, які не быў паспяхова пераадолены» і характарызуецца трыма асноўнымі сімптомамі<ref name="who"/>: # Пачуццё знясілення або стомы. # Псіхалагічнае дыстанцыяванне ад працы або пачуццё негатыўнага стаўлення і цынізму адносна працы. # Паніжэнне прафесійнай эфектыўнасці. Гэтыя крытэрыі выкарыстоўваюцца для апісання сіндрому прафесійнага выгарання, але яны не прызначаны для клінічнай дыягностыкі, бо выгаранне разглядаецца як прафесійная з’ява, а не як [[псіхічны разлад]]<ref name="nadon">{{cite journal |last1=Nadon |first1=L |last2=De Beer |first2=LT |last3=Morin |first3=AJS |title=Should Burnout Be Conceptualized as a Mental Disorder? |journal=Behavioral Sciences (Basel) |date=2022-03-17 |volume=12 |issue=3 |pages=82 |doi=10.3390/bs12030082 |pmid=35323401 |pmc=8945132}}</ref>. === Інструменты ацэнкі === Для ацэнкі прафесійнага выгарання звычайна выкарыстоўваюцца анкеты, найбольш распаўсюджанай з якіх з’яўляецца Інвентар прафесійнага выгарання Маслах ({{lang-en|Maslach Burnout Inventory, MBI}}). MBI ацэньвае выгаранне па трох паказчыках: эмацыйнае знясіленне, дэперсаналізацыя і зніжэнне асабістых дасягненняў. Рэспандэнты ацэньваюць свае пачуцці па шкале, і высокія паказчыкі ў эмацыйным знясіленні і дэперсаналізацыі разам з нізкімі паказчыкамі ў асабістых дасягненнях паказваюць на выгаранне<ref>{{cite journal |last1=Schaufeli |first1=WB |last2=Desart |first2=S |last3=De Witte |first3=H |title=Burnout Assessment Tool (BAT)-Development, Validity, and Reliability |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=2020-12-18 |volume=17 |issue=24 |pages=9495 |doi=10.3390/ijerph17249495 |pmid=33352940 |pmc=7766078}}</ref>. Іншым распаўсюджаным інструментам з’яўляецца Капенгагенскі інвентар выгарання ({{lang-en|Copenhagen Burnout Inventory, CBI}}), які падзяляе выгаранне на тры катэгорыі: асабістае, звязанае з працай, і звязанае з кліентамі. CBI перакладзены на 8 моў і выкарыстоўваецца ў шэрагу краін свету<ref>{{cite journal |last1=Kristensen |first1=T. S. |last2=Borritz |first2=M. |last3=Villadsen |first3=E. |last4=Christensen |first4=K. B. |title=The Copenhagen Burnout Inventory: a new tool for the assessment of burnout |url=https://archive.org/details/sim_work-and-stress_july-september-2005_19_3/page/192 |journal=Work & Stress |date=2005 |volume=19 |issue=3 |pages=192–207 |doi=10.1080/02678370500297720}}</ref>. Сярод альтэрнатыўных інструментаў — Клінічнае апытанне падтыпаў выгарання ({{lang-en|Burnout Clinical Subtype Questionnaire, BCSQ}}), якое ацэньвае розныя падтыпы выгарання, Ольдэнбургскі інвентар выгарання ({{lang-en|Oldenburg Burnout Inventory, OLBI}}), які вымярае выгаранне ў адносінах да знясілення і адчужэння ад працы, і іншыя<ref>{{Cite web|url=https://nam.edu/valid-reliable-survey-instruments-measure-burnout-well-work-related-dimensions/|title=Valid and Reliable Survey Instruments to Measure Burnout, Well-Being, and Other Work-Related Dimensions|lang=en|website=National Academy of Medicine}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Montero-Marín |first1=J |last2=Skapinakis |first2=P |last3=Araya |first3=R |last4=Gili |first4=M |last5=García-Campayo |first5=J |title=Towards a brief definition of burnout syndrome by subtypes: development of the "Burnout Clinical Subtypes Questionnaire" (BCSQ-12) |journal=Health and Quality of Life Outcomes |date=2011-09-20 |volume=9 |pages=74 |doi=10.1186/1477-7525-9-74 |pmid=21933381 |pmc=3196899}}</ref>. === Абмежаванні дыягностыкі === Дыягностыка прафесійнага выгарання мае шэраг абмежаванняў. Адной з праблем з’яўляецца адсутнасць універсальных дыягнастычных крытэрыяў, што прыводзіць да варыяцый у вызначэнні і інтэрпрэтацыі сімптомаў выгарання. Акрамя таго, выгаранне мае супольныя [[сімптом]]ы з іншымі станамі, такімі як [[дэпрэсія]] і [[трывожнасць]], што ўскладняе дыферэнцыяльную дыягностыку. Гэта перасячэнне выклікае пытанні наконт таго, ці варта ўспрымаць выгаранне як псіхічны разлад<ref name="nadon"/>. Акрамя таго, анкеты для самастойнага запаўнення абапіраюцца на суб’ектыўныя адказы, што можа прывесці да неадпаведнасцяў праз асабістыя ўяўленні, памылкі або нежаданне паведамляць аб некаторых сімптомах. У сувязі з гэтым некаторыя даследчыкі прапануюць комплексны падыход, які спалучае самастойнае запаўненне анкет з назіраннямі і фізіялагічнымі ацэнкамі для больш поўнай ацэнкі прафесійнага выгарання<ref>{{cite journal |last1=Demerouti |first1=E. |last2=Bakker |first2=A. B. |last3=Peeters |first3=M. C. W. |last4=Breevaart |first4=K. |title=New directions in burnout research |journal=European Journal of Work and Organizational Psychology |date=2021 |volume=30 |issue=5 |pages=686–691 |doi=10.1080/1359432X.2021.1979962}} </ref>. == Уплыў == === На працаўніка === Сіндром выгарання можа прывесці да шэрагу праблем з фізічным здароўем. Распаўсюджаныя фізічныя сімптомы, звязаныя з выгараннем, уключаюць [[галаўны боль]], праблемы са [[страваванне]]м, і парушэнні [[сон|сну]]. З цягам часу гэтыя фізічныя праявы могуць садзейнічаць развіццю [[Хранічнае захворванне|хранічных захворванняў]], хвароб [[сэрца]]<ref name="scripps">{{Cite web|url=https://www.scripps.org/news_items/5395-how-does-burnout-affect-your-health|title=How Does Burnout Affect Your Health?|lang=en|website=Scripps Health}}</ref>. Уздзеянне на псіхічнае здароўе ўключае павышэнне ўразлівасці да такіх станаў, як [[трывожнасць]] і [[дэпрэсія]], што можа пагоршыць агульную якасць жыцця і яшчэ больш ускладніць праблему выгарання<ref name="scripps"/>. === На арганізацыі === Вынікі выгарання выходзяць за межы індывідуальнага здароўя, уплываючы на дынаміку ў арганізацыях: * Зніжэнне [[Прадукцыйнасць|прадукцыйнасці]]: Супрацоўнікі, якія пакутуюць на выгаранне, праяўляюць зніжэнне [[матывацыя|матывацыі]] і [[увага|ўвагі]], што прыводзіць да паніжэння ўзроўню прадукцыйнасці. Выгаранне можа прывесці да павелічэння колькасці зваротаў у аддзяленні неадкладнай дапамогі на 23 %, што абмяжоўвае даступнасць супрацоўнікаў<ref name="bluebeyond">{{Cite web|url=https://www.bluebeyondconsulting.com/blog/burnout-is-an-organizational-problem-not-an-employee-one/|title=Burnout is an Organizational Problem – Not an Employee One|lang=en|website=Blue Beyond}}</ref>. * Зніжэнне прысутнасці на працы: Выгаранне звязана з павышаным узроўнем адсутнасці на працы. Супрацоўнікі могуць браць доўгі [[Водпуск|адпачынак]], каб аднавіцца ад фізічнага і псіхалагічнага знясілення, што парушае рабочыя працэсы і павялічвае нагрузку на астатніх супрацоўнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.betteryou.ai/the-impact-of-burnout-at-work-causes-effects-and-solutions/|title=The Impact of Burnout at Work: Causes, Effects, and Solutions|lang=en|website=BetterYou}}</ref>. * [[Цякучасць кадраў]]: Ад 20 % да 50 % цякучасці ў арганізацыях звязваюць з выгараннем. Супрацоўнікі, якія адчуваюць выгаранне, у 2,6 разы часцей шукаюць новыя рабочыя месцы, што прыводзіць да павелічэння выдаткаў кампаній на наём і навучанне<ref name="bluebeyond"/>. * Зніжэнне зацікаўленасці супрацоўнікаў: Выгаранне прыводзіць да страты зацікаўленасці, калі супрацоўнікі адчуваюць меншую прыхільнасць да сваёй працы. Гэтая адсутнасць зацікаўленасці можа прывесці да пагаршэння якасці працы і негатыўнай працоўнай культуры ў калектыве<ref name="bluebeyond"/>. Паводле ацэнак Амерыканскага інстытута стрэсу, арганізацыі ў [[ЗША]] церпяць страты, якія набліжаюцца да 300 мільярдаў долараў штогод ад зніжэння прадукцыйнасці і прысутнасці на працы, высокай цякучасці і павышаных выдаткаў на медыцынскае абслугоўванне, звязаных са стрэсам на працы. Толькі адсутнасць зацікаўленасці супрацоўнікаў каштуе працадаўцам прыблізна 34 % іх гадавога заробку<ref name="bluebeyond"/>. === На грамадства === Наступствы выгарання распаўсюджваюцца на грамадства і эканоміку ў цэлым. Паводле ацэнак Gallup, да 75 % супрацоўнікаў адчуваюць выгаранне ў нейкі момант сваёй кар’еры<ref>{{Cite web|url=https://www.thehrdirector.com/features/health-and-wellbeing/really-burnout-big-issue-todays-society/|title=What really is Burnout and why is it such a big issue in today’s society?|lang=en|website=theHRD}}</ref>. Павелічэнне цякучасці кадраў і зніжэнне прадукцыйнасці спрыяюць зніжэнню [[ВУП]] і пагаршаюць агульнае эканамічнае здароўе<ref>{{Cite web|url=https://www.insightful.io/blog/impact-society-employee-burnout|title=The Impact of Society on Employee Burnout (and What Employers Can Do About It)|lang=en|website=Insightful}}</ref>. Наступствы выгарання выходзяць за межы працоўнага месца і закранаюць сем’і працаўнікоў. У мужа або жонкі людзей з выгараннем часта зніжаецца ўласны працоўны даход, што можа прывесці да зніжэння эканамічнай стабільнасці сям’і. Больш за тое, выгаранне бацькоў можа негатыўна паўплываць на адукацыйную паспяховасць дзяцей, зніжаючы імавернасць паступлення ў [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшыя навучальныя ўстановы]]<ref>{{cite journal | last1 = Nekoei | first1 = Arash | last2 = Sigurdsson | first2 = Jósef | last3 = Wehr | first3 = Dominik | title = The Economic Burden of Burnout | url = https://www.econstor.eu/handle/10419/300056 | year = 2024 | journal = CESifo Working Paper | issue = 11128 | publisher = CESifo GmbH | location = Munich }} </ref>. == Прафілактыка і рэабілітацыя == Праграмы прадухілення выгарання накіраваныя на змяншэнне скарг працаўнікоў і вяртанне іх на працоўныя месцы. Тэарэтычныя мадэлі выгарання звычайна апісваюць яго як комплексную з’яву, звязаную як з асабістымі якасцямі працаўніка, так і з арганізацыйнымі фактарамі, таму і метады змагання з выгараннем, паводле гэтых мадэлей, павінны мець комплексную структуру. На ўзроўні асобнага працаўніка могуць прымяняцца такія інструменты як [[псіхатэрапія]] і {{нп5|Практыкі свядомасці|практыкі свядомасці|en|Mindfulness}}. Арганізацыі могуць уздзейнічаць на выгаранне напрыклад праз перагляд працоўнага графіку і {{нп5|Тымбілдынг|тымбілдынг|en|Team building}}<ref name="pijpker">Pijpker, R.; Vaandrager, L.; Veen, E.J.; Koelen, M.A. Combined Interventions to Reduce Burnout Complaints and Promote Return to Work: A Systematic Review of Effectiveness and Mediators of Change. Int. J. Environ. Res. Public Health 2020, 17, 55. https://doi.org/10.3390/ijerph17010055</ref>. Навуковыя даследаванні выгарання паказваюць нізкую эфектыўнасць ізаляваных метадаў уздзеяння, накіраваных толькі на працаўніка або толькі на арганізацыю. У той жа час разнастайныя камбінаваныя методыкі паказалі станоўчы эфект ў зніжэнні такіх сімптомаў, як знясіленне і цынізм. Даследаванні, якія выяўлялі не толькі эфектыўнасць відаў уздзеяння, але і механізмы і прычыны іх эфектыўнасці ({{нп5|Медыяцыя (статыстыка)|медыятары|en|Mediation (statistics)}}), паказалі важнасць такіх медыятараў, як зніжэнне нагрузкі, сацыяльная падтрымка і ўдзел працаўнікоў у прыняцці рашэнняў наконт уласнай працы<ref name="pijpker"/>. == Юрыдычнае рэгуляванне == Далучэнне выгарання ў міжнародную класіфікацыю хвароб, выдадзеную СААЗ, адкрыла новыя магчымасці для працаўнікоў у прыцягненні працадаўцы да арганізацыі больш спрыяльных працоўных умоў і да адказнасці за іх няўдалую арганізацыю. Законы, датычныя выгарання, могуць залежаць ад канкрэтнай [[юрысдыкцыя|юрысдыкцыі]], і ў некаторых краінах працадаўцы, што не забяспечваюць дастатковыя меры прадухілення выгарання, могуць сутыкнуцца з юрыдычнымі наступствамі, такімі як выплата кампенсацыі за ўчыненую шкоду<ref>{{Cite web|url=https://global.lockton.com/au/en/news-insights/employee-burnout-how-far-does-an-employers-duty-of-care-extend|title=Employee burnout: How far does an employer’s duty of care extend?|lang=en|website=Lockton}}</ref>. === Аўстралія === Законы [[Аўстралія|Аўстраліі]] абавязваюць працадаўцаў забяспечваць працаўнікам абарону ад псіхалагічнай небяспекі, у тым ліку ад выгарання. У 2023 годзе каля 9 % ад усіх патрабаванняў кампенсацыі былі звязаныя з псіхалагічным стрэсам на працы<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-11/understanding-stress-leave-when-you-can-take-it-compensation/104018542|title=When can you take 'stress leave', and can you be compensated for it?|lang=en}}</ref>. У 2024 годзе ў краіне быў прыняты закон, які прадугледжвае [[штраф]] для працадаўцы за званкі ці іншую сувязь з працаўнікамі па-за працоўным часам без неабходнасці. Прэм’ер міністр [[Энтані Албаніз]] назваў спадзяванні на кругласутачную даступнасць працаўнікоў праблемай для іх псіхічнага здароўя<ref>{{Cite web|url=https://time.com/7014775/australia-right-to-disconnect-law-work-calls-employers-fine/|title=Australia’s New Right to Disconnect Law Allows Workers to Ignore Calls and Emails After Hours|lang=en|access-date=1 снежня 2024|archive-date=2 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202044030/https://time.com/7014775/australia-right-to-disconnect-law-work-calls-employers-fine/|url-status=dead}}</ref>. === Злучаныя Штаты Амерыкі === У [[ЗША]] не існуе федэральных законаў ці рэгуляцый, якія б непасрэдна закраналі праблему прафесійнага выгарання<ref>{{Cite web|url=https://www.fisherphillips.com/en/news-insights/employee-burnout-a-workplace-safety-hazard.html|title=Employee Burnout: A Workplace Safety Hazard?|lang=en|website=Fisher Phillips}}</ref>. Закон аб сямейным і медыцынскім адпачынку ({{lang-en|Family and Medical Leave Act}}) прадугледжвае магчымасць пайсці ў водпуск працягласцю да 12 тыдняў на год для лячэння сур’ёзных хвароб, у тым ліку выліканых стрэсам. Каб мець магчымасць узяць такі водпуск, працаўнік мусіць адпавядаць некаторым крытэрыям, напрыклад працаваць на гэтым месцы як мінімум год перад водпускам. Закон не абавязвае працадаўцаў да выплаты заработнай платы або іншых кампенсацый супрацоўнікам у медыцынскім адпачынку, аднак выплаты могуць быць прадугледжаны законамі асобных штатаў, напрыклад у [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]]<ref>{{Cite web|url=https://clearbehavioralhealth.com/stress-leave-from-work-think-twice-before-quitting-your-job/|title=Stress Leave From Work: Think Twice Before Quitting Your Job|lang=en|website=Clear Behavioral Health}}</ref>. У 2024 годзе у Каліфорніі з’явіўся законапраект, які б даваў працаўнікам права на ігнараванне камунікацыі з працадаўцам у нерабочы час, за выняткам надзвычайных сітуацый. Законапраект быў раскрытыкаваны за магчымы негатыўны ўплыў на эфектыўнасць і канкурэнтаздольнасць каліфарнійскіх арганізацый і неўзабаве замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.hrpolicy.org/insight-and-research/resources/2024/hr_workforce/public/04/california-becomes-first-state-to-push-for-right-t/|title=California Becomes First State to Push for “Right to Disconnect”|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.shrm.org/mena/topics-tools/employment-law-compliance/right-to-disconnect-bill-defeated|title=Right-to-Disconnect Bill Defeated|lang=en}}</ref>. === Францыя === З 2017 года ў [[Францыя|Францыі]] кампаніі памерам большыя за 50 чалавек абавязаны яўна вызначаць працоўныя гадзіны і дамаўляцца з працаўнікамі наконт прынцыпаў камунікацыі па-за вызначаным часам, што дазваляе супрацоўнікам не адказваць на званкі і паведамленні пасля работы<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/article/2024/aug/23/legal-right-france-disconnect-work-burnout|title=Want the legal right to ignore your boss outside working hours? Learn from the French}}</ref>. === Японія === Калектыўная рабочая этыка ў [[Японія|Японіі]] часта стрымлівае працаўнікоў ад таго, каб адкрыта казаць пра свой стрэс ці праблемы з псіхічным здароўем. Многія японцы адчуваюць віну за выхад у водпуск і часта бяруць менш дзён адпачынку, чым гэта прадугледжана законам. У японскай мове з’явілася слова для апісання смерці ад пераработку — {{нп5|Каросі|каросі|en|Karoshi}}<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/work-preventing-burnout-japan-france-canada-1.5110947|title=Karoshi to the Code du Travail: Why it's hard to head off worker burnout with laws|lang=en}}</ref><ref name="bbc">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20200114-how-the-japanese-are-putting-an-end-to-death-from-overwork|title=How the Japanese are putting an end to extreme work weeks}}</ref>. Японскія кампаніі з 50-ю і больш супрацоўнікамі павінны штогод праводзіць добраахвотнае анкетаванне для ацэнкі стрэсу і псіхічнага здароўя супрацоўнікаў. Вынікі анкетавання правяраюцца медыцынскім спецыялістам, які можа абавязаць кампанію прыняць меры па зніжэнні стрэсу, напрыклад праз змяншэнне працоўнай нагрузкі<ref>{{Cite web|url=https://www.kojimalaw.jp/en/articles/0006|title=Frequently Asked Questions – What Employers in Japan Need to Know About Employee “Stress Check” Requirements}}</ref>. У 2018 годзе быў прыняты закон аб рэформе працоўнага стылю з мэтай паляпшэння сітуацыі з рабочай этыкай краіны, адной з рэформ стала абмежаванне пераработку<ref name="bbc"/>. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Матывацыя]] [[Катэгорыя:Сіндромы]] [[Катэгорыя:Праца]] 2q1tenvptzlb3fqqqjqjkk0e2wiww16 0 781728 5180648 4936006 2026-08-13T18:09:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180648 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Пётр Пашкавіч Струміла''', таксама '''Пятрашка Страміла''', '''Цеханоўскі-Страміла''', '''Страмілка''' (1-я палова XV ст. — пасля 1483) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. Староста драгічынскі (зг. 1463, 1469), намеснік лідскі (зг. 10.4-23.10.1483<ref name=":0">Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. — T. 1. — S. 385.</ref>). Кухмістр каралевы [[Альжбета Аўстрыйская|Альжбеты]] (зг. 1477), маршалак гаспадарскі (зг. 1483).<ref name=":1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=101|артыкул=Кішкі|аўтар=[[Станіслаў Думін|Думін С.]]}}</ref> Паходзіў з мазавецкай шляхты, сын Пашкі Струмілы (пам. 1435/1436), аднаго са шматлікіх уладальнікаў {{нп5|Дмошын|Дмошына|uk|Димошин (Вишогродська земля)}} ў {{нп5|Вышаградская зямля|Вышаградскай зямлі|pl|Ziemia wyszogrodzka}}. Службу ў Вялікім княстве Літоўскім, напэўна, пачаў у апошнія гады ўладарства вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]], калі велікакняжацкім пасцельнічым быў яго брат [[Юшка Струміла]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://pbc.rzeszow.pl/dlibra/publication/29865/edition/27769|аўтар=Faliński B.|загаловак=Jerzy Strumiłło, budowniczy miasta|год=1927|месца=Kamionka Strumiłowa|старонак=50}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Jakubchak S.|загаловак=Jerzy Strumiło – przywódca konfederacji lwowskiej 1464 r.|год=1992|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej|том=5}}</ref>. Упершыню згаданы паміж 1440—1443 гадамі ў [[Кніга данін Казіміра|Кнізе данін]] вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра]], калі віленскі ваявода [[Ян Даўгірд|Даўгірд]] надае братам Пятрашку і [[Мацей Струміла|Мацьку Струмілам]] ''«шесть чоловеков Боривойнишки»'' ў Медніцкай воласці, якіх раней трымаў іх брат Юшка Струміла. Таксама Пятрашка і Мацька разам атрымалі ў спадчыну па бацьку [[Цехановец|Цеханавец]].<ref name=":1" /> У 1460-я гады як драгічынскі староста ўдзельнічаў у вызначэнні вялікалітоўска-мазавецкай мяжы.<ref name=":2" /> У 1470 годзе фундаваў касцёла ў падляшскай {{нп5|Чарвонка|Чарвонцы|pl|Czerwonka (powiat sokołowski)}}.<ref name=":2" /> Паводле падання, кухмістар Пятрашка Пашкавіч прыдумаў і ўвёў ва ўжытак [[Кішка (страва)|кішку]], страва прыйшлася даспадобы каралеве Альжбеце і прыдворным, такім чынам Пятрашка атрымаў мянушку «Кішка». У кожным разе, такую мянушку меў сын Пятра — [[Станіслаў Кішка (гетман літоўскі)|Станіслаў]], ад якога пайшоў магнацкі род [[Кішкі|Кішак]]. 23 кастрычніка 1483 года кароль Казімір даручае ''«маршалъку нашому, наместънику Лидъскому, пану Петрашъку Пашъковичу»'' надаць у Лідскай воласці зямлю памерлага гаспадарскага сакольніка Грыдзі новаму гаспадарскаму сакольніку Заньку, які жаніўся з дачкой Грыдзя.<ref>РИБ. — Т. 27. — С. 397.</ref> У 1484 годзе кіраваў вялікалітоўскай дэлегацыяй на перамовах пра межы з Ордэнам.<ref name=":2" /> Неўзабаве памёр або загінуў падчас дыпламатычнай місіі ў Крым<ref name=":0" />. Кароль Казімір пісаў крымскаму хану [[Менглі-Гірэй I|Менглі-Гірэю]]: ''«… до тебе послали нашого посла великого, пана нашого радного, пана Петра Пашъковича, маршалъка нашого, которий жо за ся къ намъ не вернулъся отъ тебе, тамъ и въмеръ въ твоей земъли…»''<ref>РИБ. — Т. 27. — С. 450</ref>. == Сям’я == Быў двойчы жанаты. Асоба першай жонкі не вядома. Другая жонка — Кацярына, дачка Яна Неміровіча.<ref name=":2">''Пятраўскас Рымвідас''. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: Склад — структура — улада. — С. 300—301.</ref> * (1) [[Станіслаў Кішка (гетман літоўскі)|Станіслаў Кішка]] * (1) Ганна, жонка князя Яна Свірскага, пазней Каспара Германовіча. * (2) Мікалай, памёр маладым у 1508 годзе, пра шлюбы і дзяцей нічога не вядома * (2) Ядвіга * (2) Барбара * (2) Петранела, жонка князя Міхала Глінскага == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Jaszczołt T.'' Fundacje kościelne na Podlasiu do końca XV wieku // [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7971/edition/7600 Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim. Źródła i stan badań] / M. Kietliński et al. (red.). -- Białystok, 2005. * ''Jaszczołt T.'' Ród Niemiry z Wsielubia — Niemirowiczowie i Szczytowie herbu Jastrzębiec do połowy XVI wieku // Unia w Horodle na tle stosunków polsko-litewskich / S. Górzynski (red.). -- Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015. -- S. 208—209. * Dzieje rodziny Ciechanowieckich herbu Dąbrowa (XIV—XXI wiek) / Autorzy: Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba (red.), Jolanta Sikorska-Kulesza, Stanisław Dumin, Andrzej Haratym, Andrej Macuk, Agnieszka Pospiszil. — Warszawa: DiG, 2013. — 612 s. — ISBN 978-83-7181-785-4 * {{артыкул|спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Kronika_Zamkowa/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36.pdf|аўтар=Rachuba A.|загаловак=Panowie z Ciechanowca|год=2010|выданне=Kronika Zamkowa|том=1/2|старонкі=31—36|issn=0239-4898|archive-date=5 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230917/https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Kronika_Zamkowa/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36.pdf}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=101|артыкул=Кішкі|аўтар=[[Станіслаў Думін|Думін С.]]}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старосты драгічынскія]] [[Катэгорыя:Старосты лідскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія]] de738w1ncmznjt0dop0n0ibs5lql4ip 0 783880 5180580 4945917 2026-08-13T14:45:32Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180580 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Вацлаў Сцяпанавіч Окалаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі акцёр. [[Заслужаны артыст БССР]] (1967). == Біяграфія == Скончыў студыю пры Польскім дзяржаўным вандроўным тэатры БССР, які існаваў у 1929—1935 гадах з асноўнай базай у Мінску, і ў 1931—1936 гг. працаваў у ім. У 1938—1941 гадах уваходзіў у склад трупы Беларускага тэатра юнага гледача. Адной з лепшых пастановак тэатра таго часу была «Цудоўная дудка» [[Віталь Вольскі|Віталя Вольскага]] (па матэрыялах беларускіх народных казак, 1939). Вацлаў Окалаў з поспехам выканаў у ёй ролю Паэта. Граў у спектаклі «Снежная каралева» (1939). П’еса напісана Я. Шварцам па матывах вядомай казкі Х. К. Андэрсена. У ліку найбольш удалых выканаўцаў адзначаўся В. Окалаў, які сыграў ролі Камерцыі Саветніка і Канцлера. З 1944 года акцёр працаваў у Палескім, з 1945 года — у Пінскім, з 1954 года — у Магілёўскім абласных драматычных тэатрах. == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С.429. == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Окалаў Вацлаў Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]] 789ms3fswhnxivekk24vabnbt50oldx 0 786023 5180974 5171837 2026-08-14T08:43:49Z ~2026-38891-38 170911 Алена Таболіч 5180974 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}} {{гады ў гісторыі літаратуры|2026}}'''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == Адзначаецца сусветны дзень пісьменніка,<ref name="kp" /> шэраг пісьменнікаў-юбіляраў.<ref name ="god"/> == Кнігі == {{асноўная катэгорыя|Кнігі 2026 года}} == Прэміі == == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — беларускі гісторык-медыявіст, кнігазнавец, скарыназнавец. * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[26 траўня]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]] (79) — беларуская паэтка, празаік і перакладчыца. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[21 ліпеня]]: [[Мікола Кандратаў]] (69) — беларускі паэт і перакладчык. * [[11 жніўня]]: [[Алена Таболіч]] (86) — беларуская [[перакладчык|перакладчыца]]. ==Гл. таксама== == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name ="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|title=Всемирный день писателя в 2026 году: история и традиции праздника|author=Ольга Бондаренко|website=[[Камсамольская праўда]]|publisher= {{Не перакладзена 5|Камсамольская праўда (выдавецкі дом)|Камсамольская праўда|ru|Комсомольская правда (издательский дом)}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009044655/https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|archive-date=2024-10-09|access-date=2025-04-06|url-status=live|ref=kp}}</ref> <ref name ="god">{{Cite web|lang=ru|url=https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|title=Писатели-юбиляры 2026 года|website=Год Змеи|date=2025-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134004/https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|archive-date=2025-04-30|access-date=2025-09-19|url-status=live|ref=god}}</ref> }} ==Літаратура== == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{вонкавыя спасылкі}} {{храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] nd2p5hmmkviki9hu9l50vlpsfvbahki 0 787861 5180650 4998917 2026-08-13T18:16:46Z JerzyKundrat 174 5180650 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па пляжным футболе |арыгінальнае = {{lang-en|FIFA Beach Soccer World Cup}} |лагатып = FIFA Logo (2010).svg |краіна = |кол-ць каманд = 16 (з 6 канфедэрацый) |заснаваны = 2005 |рэарганізаваны = |скасаваны = |апошні чэмпіён = {{nowrap|{{Пляжныфутбол|BRA}}}} |найбольш тытулаваны = {{nowrap|{{Пляжныфутбол|BRA}} (7 тытулаў)}} |тэлекампаніі = |сайт = |бягучы сезон = [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2025]] }} '''Чэмпіянат свету па пляжным футболе''' ({{lang-en|FIFA Beach Soccer World Cup}}) — міжнародныя спаборніцтвы па [[Пляжны футбол|пляжным футболе]], у якіх удзельнічаюць нацыянальныя каманды краін-членаў [[ФІФА]]. Турніру папярэднічаў [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе (САПФ)|Чэмпіянат свету па пляжным футболе]] (заснаваны ў 1995 годзе), які праходзіў штогод пад кіраўніцтвам [[Сусветная арганізацыя пляжнага футбола|Сусветнай арганізацыі пляжнага футбола]] (САПФ). З 2009 года турнір праводзіцца кожныя два гады. Папулярнасць пляжнага футбола, якая расце ў свеце, прывяла да рашэння ФІФА перанесці этап чэмпіянату свету з Бразіліі ў іншыя часткі свету. Першы турнір за межамі Бразіліі прайшоў у 2008 годзе ў [[Марсель|Марселі]] ([[Францыя]]). [[Зборная Бразіліі па пляжным футболе]] ў сёмы раз стала чэмпіёнам свету на турніры, які прайшоў [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе (2025)|у 2025 годзе]] ў [[Вікторыя (Сейшэльскія Астравы)|Вікторыі]] ([[Сейшэльскія Астравы]]), пасля перамогі над [[Зборная Беларусі па пляжным футболе|Беларуссю]] ў фінале з лікам 4:3. == Кваліфікацыя == Пасля першага турніру ФІФА ў 2005 годзе колькасць каманд на фінальнай стадыі была павялічана да 16, і таму ФІФА разам з САПФ сустрэліся з прадстаўнікамі канфедэрацый, каб устанавіць стандартны працэс адбору для кожнага чэмпіянату свету, заснаваўшы чэмпіянаты для кожнай канфедэрацыі. === Размеркаванне === {| class="wikitable" center style="font-size:95%" |- ! rowspan=2|Канфедэрацыя ! rowspan=2|Кантынент !rowspan=2| Кваліфікацыя ! rowspan=2 width=150|Колькасць краін ! rowspan=9| ! colspan=10|Каманды, якія ўдзельнічаюць у кваліфікацыйных раундах |- ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2011 ! 2013 ! 2015 ! 2017 ! 2019 ! 2021 |- |[[УЕФА]] |Еўропа | [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе (кваліфікацыя, УЕФА)]] |5 каманд |17{{ref|A|1}} |22{{ref|A|1}} |24 |26 |27 |24 |24 |28 |20 |27 |- |[[КАНМЕБОЛ]] |Паўднёвая Амерыка | [[Кубак Амерыкі па пляжным футболе]] |3 каманды |6 |3 |7 |8 |9 |9 |10 |10 |10 |10 |- |[[Азіяцкая канфедэрацыя футбола|АКФ]] |Азія | [[Кубак Азіі па пляжным футболе]] |3 каманды |6 |6 |6 |7 |11 |16 |15 |14 |15 | – |- |[[Афрыканская канфедэрацыя футбола|КАФ]] |Афрыка | [[Кубак афрыканскіх нацый па пляжным футболе]] |2 каманды |6 |8 |8 |9 |9 |8 |20 |15 |13 |14 |- |[[КАНКАКАФ]] |Паўночная, Цэнтральная Амерыка і краіны Карыбскага басейна | [[Чэмпіянат КАНКАКАФ па пляжным футболе]] |2 каманды |5 |4 |4 |6 |8 |10 |16 |16 |16 |12 |- |[[Канфедэрацыя футбола Акіяніі|КФА]] |Акіянія | [[Кубак нацый КФА па пляжным футболе]] |1 каманда |4 |4 | – |4 |3 |3 | – | – |5 | – |- | | |'''Усяго''' |'''16 каманд''' |'''44''' |'''47''' |'''49''' |'''50''' |'''67''' |'''70''' |'''85''' |'''83''' |'''79''' |'''63''' |} <small>{{note|A}} У рамках Еўрапейскай лігі па пляжным футболе</small> == Вынікі == {| class="wikitable" style="font-size:90%; width:100%; text-align:center" |- !width=1% rowspan=2|# !width=5% rowspan=2|Год !width=17% rowspan=2|Месца правядзення !width=1% rowspan=15| ! colspan=3|Фінал !width=1% rowspan=15| ! colspan=3|Гульня за 3-месца !width=1% rowspan=15| !width=3% rowspan=2|Кол-ць<br />каманд !width=8% rowspan=2|Галы<br /><small>(сярэдні паказчык)</small> |- ! style="width:12%; | Чэмпіёны ! style="width:8%; |Лік ! style="width:12%; | Фінаісты ! style="width:12%; | 3-е месца ! style="width:8%; |Лік ! style="width:12%; | 4-е месца |- style="background:#d0e6ff;" |1 |2005<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2005|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|BRA}} || ||align=left| [[Копакабана (Рыа-дэ-Жанэйра)|Копакабана]], [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] |} |'''{{Пляжныфутбол-big|Францыя|1974}}''' |'''3–3 {{aet}}'''<br>(1–0 [[penalty shoot-out (association football)|p.]]) |{{Пляжныфутбол-big|POR}} |{{Пляжныфутбол-big|BRA}} |'''11–2''' |{{Пляжныфутбол-big|JPN}} |12 |164 (8.2) |- |2 |2006<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2006|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|BRA}} || ||align=left| [[Копакабана (Рыа-дэ-Жанэйра)|Копакабана]], [[Рыа-дэ-Жанэйра]], Бразілія |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''4–1''' |{{Пляжныфутбол-big|URU}} |{{Пляжныфутбол-big|FRA|1974}} |'''6–4''' |{{Пляжныфутбол-big|POR}} |16 |286 (8.9) |- style="background:#d0e6ff;" |3 |2007<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2007|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|BRA}} || ||align=left| [[Копакабана (Рыа-дэ-Жанэйра)|Копакабана]], [[Рыа-дэ-Жанэйра]], Бразілія |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''[[2007 FIFA Beach Soccer World Cup Final|8–2]]''' |{{Пляжныфутбол-big|MEX}} |{{Пляжныфутбол-big|URU}} |'''2–2 {{aet}}'''<br>(1–0 [[penalty shoot-out (association football)|p.]]) |{{Пляжныфутбол-big|FRA|1974}} |16 |261 (8.2) |- |4 |2008<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2008|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|FRA|1974}} || ||align=left| [[Пляжы Прада]], [[Марсель]], [[Францыя]] |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''[[2008 FIFA Beach Soccer World Cup Final|5–3]]''' |{{Пляжныфутбол-big|ITA}} |{{Пляжныфутбол-big|POR}} |'''5–4''' |{{Пляжныфутбол-big|ESP}} |16 | 258 (8.3) |- style="background:#d0e6ff;" |5 |2009<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2009|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|ARE}} || ||align=left| [[Джумейра|Пляж Джумейра]], [[Дубай]], Аб’яднаныя Арабскія Эміраты |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''[[2009 FIFA Beach Soccer World Cup Final|10–5]]''' |{{Пляжныфутбол-big|SUI}} |{{Пляжныфутбол-big|POR}} |'''14–7''' |{{Пляжныфутбол-big|URU}} |16 |269 (8.7) |- |6 |2011<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2011|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|ITA}} || ||align=left| [[Равена|Марына-дзі-Равена]], Італія |} |'''{{Пляжныфутбол-big|RUS}}''' |'''[[2011 FIFA Beach Soccer World Cup Final|12–8]]''' |{{Пляжныфутбол-big|BRA}} |{{Пляжныфутбол-big|POR}} |'''3–2''' |{{Пляжныфутбол-big|ESP}} |16 |269 (8.4) |- style="background:#d0e6ff;" |7 |2013<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2013|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|TAH}} || ||align=left| [[Папеэтэ]], [[Таіці]], Французская Палінезія |} |'''{{Пляжныфутбол-big|RUS}}''' |'''[[2013 FIFA Beach Soccer World Cup Final|5–1]]''' |{{Пляжныфутбол-big|ESP}} |{{Пляжныфутбол-big|BRA}} |'''7–7 {{aet}}'''<br>(1–0 [[penalty shoot-out (association football)|p.]]) |{{Пляжныфутбол-big|TAH|name=Tahiti}} |16 |243 (7.6) |- |8 |2015<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2015|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left|{{flagicon|POR}} || ||align=left| [[Эшпінью]], [[Партугалія]] |} |'''{{Пляжныфутбол-big|POR}}''' |'''[[2015 FIFA Beach Soccer World Cup Final|5–3]]''' |{{Пляжныфутбол-big|TAH|name=Tahiti}} |{{Пляжныфутбол-big|RUS}} |'''5–2''' |{{Пляжныфутбол-big|ITA}} |16 |257 (8.0) |- style="background:#d0e6ff;" |9 |2017<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2017|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left| {{flagicon|BHS}} || ||align=left| [[Насау (Багамскія Астравы)|Малкольм Парк, Насау]], Багамскія Астравы |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''[[2017 FIFA Beach Soccer World Cup Final|6–0]]''' |{{Пляжныфутбол-big|TAH|name=Tahiti}} |{{Пляжныфутбол-big|IRN}} |'''5–3''' |{{Пляжныфутбол-big|ITA}} |16 |266 (8.3) |- |10 |2019<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2019|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left|{{flagicon|PRY}} || ||align=left| [[Алімпійскі парк (Парагвай)|Алімпійскі парк]], [[Луке]], Парагвай |} |'''{{Пляжныфутбол-big|POR}}''' |'''[[2019 FIFA Beach Soccer World Cup Final|6–4]]''' |{{Пляжныфутбол-big|ITA}} |{{Пляжныфутбол-big|RUS}} |'''5–4''' |{{Пляжныфутбол-big|JPN}} |16 |286 (8.9) |- style="background:#d0e6ff;" |11 |2021<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2021|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left|{{flagicon|RUS}} || || align=left|[[Лужнікі (алімпійскі комплекс)|Лужнікі]], [[Масква]], Расійская Федэрацыя |} |'''{{Пляжныфутбол-big|size=35px|RUS|roc-olympics|name=RFU}}'''{{Cref2|RFU|1}} |'''[[2021 FIFA Beach Soccer World Cup#Final|5–2]]''' |{{Пляжныфутбол-big|JPN}} |{{Пляжныфутбол-big|SUI}} |'''9–7''' |{{Пляжныфутбол-big|SEN}} |16 |302 (9.4) |- |12 |2024<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2024|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left|{{flagicon|ARE}} || || align=left| [[Джумейра|Дызайн-раён]], [[Дубай (горад)|Дубай]], Аб’яднаныя Арабскія Эміраты |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''[[2024 FIFA Beach Soccer World Cup#Final|6–4]]''' |{{Пляжныфутбол-big|ITA}} |{{Пляжныфутбол-big|IRN}} |'''6–1''' |{{Пляжныфутбол-big|BLR}} |16 |223 (7.0) |- style="background:#d0e6ff;" |13 |2025<br />''[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2025|Падрабязнасці]]'' | {| cellspacing=0 |align=left|{{flagicon|SYC}} || || align=left| [[Вікторыя (Сейшэльскія Астравы)|Вікторыя]], Сейшэльскія Астравы |} |'''{{Пляжныфутбол-big|BRA}}''' |'''[[2025 FIFA Beach Soccer World Cup#Final|4–3]]''' |{{Пляжныфутбол-big|BLR}} |{{Пляжныфутбол-big|POR}} |'''3–2''' | {{Пляжныфутбол-big|SEN}} | 16 | 288 (9.0) |} === Каманды, якія трапілі ў чацвёрку лепшых === У цэлым, 15 з 42 краін, якія калі-небудзь удзельнічалі ў спаборніцтвах, увайшлі ў чацвёрку лепшых; чатыры з іх заваявалі тытул. {| class="wikitable" style=font-size:100% width=80% |- !width=14%|Зборная !style="background:#FFD700;" width=30% | Золата !style="background:#C0C0C0;" width=15% | Серабро !style="background:#CC9966;" width=15% | Бронза !width=15%|4-е месца !width=0% rowspan=16| !width=8%|Усяго |- |{{Пляжныфутбол|BRA}} |'''7''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2006|2006*]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2007|2007*]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2009|2009]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2017|2017]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2024|2024]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2025|2025]]) |'''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2011|2011]]) |'''2''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2005|2005*]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2013|2013]]) | – |align=center|10 |- |{{Пляжныфутбол|RUS}}{{Cref2|RFU}} |'''3''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2011|2011]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2013|2013]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2021|2021*]]) | – |'''2''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2015|2015]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2019|2019]]) | – |align=center|5 |- |{{Пляжныфутбол|POR}} |'''2''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2015|2015*]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2019|2019]]) |'''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2005|2005]]) |'''3''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2009|2009]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2011|2011]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2025|2025]]) |1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2006|2006]]) |align=center|7 |- |{{Пляжныфутбол|FRA|1974}} |'''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2005|2005]]) | – |'''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2006|2006]]) | 1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2007|2007]]) |align=center|3 |- |{{Пляжныфутбол|ITA}} | – | '''3''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2019|2019]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2024|2024]]) | – | 2 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2015|2015]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2017|2017]]) |align=center|5 |- |{{Пляжныфутбол|TAH|name=Tahiti}} | – | '''2''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2015|2015]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2017|2017]]) | – | 1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2013|2013*]]) |align=center|3 |- |{{Пляжныфутбол|URU}} | – | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2006|2006]]) | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2007|2007]]) | 1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2009|2009]]) |align=center|3 |- |{{Пляжныфутбол|SUI}} | – | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2009|2009]]) | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2021|2021]]) | – |align=center|2 |- |{{Пляжныфутбол|JPN}} | – | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2021|2021]]) | – | 2 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2005|2005]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2019|2019]]) |align=center|3 |- |{{Пляжныфутбол|ESP}} | – | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2013|2013]]) | – | 1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2008|2008]]) |align=center|2 |- |{{Пляжныфутбол|BLR}} | – | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2025|2025]]) | – |1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2024|2024]]) |align=center|2 |- |{{Пляжныфутбол|MEX}} | – | '''1''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2007|2007]]) | – | – |align=center|1 |- |{{Пляжныфутбол|IRN}} | – | – |'''2''' ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2017|2017]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2024|2024]]) | – |align=center|2 |- |{{Пляжныфутбол|SEN}} | – | – | – |2 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2021|2021]], [[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2025|2025]]) |align=center|2 |- |{{Пляжныфутбол|SLV}} | – | – | – |1 ([[Чэмпіянат свету па пляжным футболе 2011|2011]]) |align=center|1 |} ;Key: :<nowiki>*</nowiki> = Hosts ===By confederation=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Total times teams played by confederation |- valign=top ! ! width=100| [[Asian Football Confederation|AFC]] ! width=100| [[Confederation of African Football|CAF]] ! width=100| [[CONCACAF]] ! width=100| [[CONMEBOL]] ! width=100| [[Oceania Football Confederation|OFC]] ! width=100| [[UEFA]] ! Total |- | Teams || 36 || 23 || 24 || 36 || 13 || 56 || 188 |- | Top 8 || 14 || 7 || 5 || 24 || 5 || 41 || 96 |- | Top 4 || 5 || 1 || 2 || 12 || 3 || 25 || 48 |- | Top 2 || 1 || 0 || 1 || 8 || 2 || 12 || 24 |- style="border-top:3px solid green" |bgcolor=gold | 1st || 0 || 0 || 0 || 7 || 0 || 6 || 13 |- |bgcolor=silver | 2nd || 1 || 0 || 1 || 2 || 2 || 7 || 13 |- |bgcolor=#cc9966| 3rd || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || 8 || 13 |- |bgcolor=#9acdff| 4th || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 || 6 || 13 |} === Tournament appearances === {{main article|FIFA Beach Soccer World Cup records and statistics}} Since the tournament's establishment in 2005, as of the 2025 World Cup, 44 countries have participated over the 13 competitions. Two countries have participated in all World Cups, which are [[Brazil national beach soccer team|Brazil]] and [[Japan national beach soccer team|Japan]]. European teams have dominated in unique qualifiers by continent, since 10 of the 44 countries have been from Europe. Eight countries who appeared in the precursor championships have failed to appear in a FIFA World Cup; Peru (5) appeared in the most competitions without yet attending a FIFA controlled World Cup. Meanwhile, Senegal (9) have appeared in the most FIFA sanctioned tournaments without having ever appeared in the old World Championships before 2005. {{col-begin|width=80%}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center" |- ! Apps ! width=160|Team ! First ! Last ! Best result |- | rowspan=2|'''13''' |align=left|{{Пляжныфутбол|BRA}} | 2005 | 2025 |bgcolor=gold|'''Champions''' |- |align=left|{{Пляжныфутбол|JPN}} | 2005 | 2025 |bgcolor=silver|Runners-up |- | '''12''' |align=left|{{Пляжныфутбол|POR}} | 2005 | 2025 |bgcolor=gold|'''Champions''' |- | rowspan=3|'''10''' |align=left|{{Пляжныфутбол|ESP}} | 2005 | 2025 |bgcolor=silver|Runners-up |- |align=left|{{Пляжныфутбол|ITA}} | 2006 | 2025 |bgcolor=silver|Runners-up |- |align=left|{{Пляжныфутбол|SEN}} | 2007 | 2025 |bgcolor=#9acdff|Fourth place |- | rowspan=2|'''9''' |align=left|{{Пляжныфутбол|ARG}} | 2005 | 2024 |Quarter-finals |- |align=left|{{Пляжныфутбол|IRN}} | 2006 | 2025 |bgcolor=#cc9966|Third place |- | rowspan=3|'''8''' |align=left|{{Пляжныфутбол|RUS}}{{Cref2|RFU}} | 2007 | 2021 |bgcolor=gold|'''Champions''' |- |align=left|{{Пляжныфутбол|ARE}} | 2007 | 2024 |Quarter-finals |- |align=left|{{Пляжныфутбол|TAH}} | 2011 | 2025 |bgcolor=silver|Runners-up |- | rowspan=3| '''7''' |align=left|{{Пляжныфутбол|URU}} | 2005 | 2021 |bgcolor=silver|Runners-up |- |align=left|{{Пляжныфутбол|USA}} | 2005 | 2024 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|MEX}} | 2007 | 2024 |bgcolor=silver|Runners-up |- |rowspan=5| '''6''' |align=left|{{Пляжныфутбол|NGA}} | 2006 | 2019 |Quarter-finals |- |align=left|{{Пляжныфутбол|SLV}} | 2008 | 2025 |bgcolor=#9acdff|Fourth place |- |align=left|{{Пляжныфутбол|SUI}} | 2009 | 2021 |bgcolor=silver|Runners-up |- |align=left|{{Пляжныфутбол|OMA}} | 2011 | 2025 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|PAR}} | 2013 | 2025 |Quarter-finals |- | '''5''' |align=left|{{Пляжныфутбол|SLB}} | 2006 | 2013 |Round 1 |- |rowspan=2| '''4''' |align=left|{{Пляжныфутбол|FRA|1974}} | 2005 | 2008 |bgcolor=gold|'''Champions''' |- |align=left|{{Пляжныфутбол|BLR}} | 2019 | 2025 |bgcolor=silver|Runners-up |- |'''3''' |align=left|{{Пляжныфутбол|UKR}} | 2005 | 2013 |Quarter-finals |} {{col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center" |- ! Apps ! width=160|Team ! First ! Last ! Best result |- |rowspan=5|'''2''' |align=left|{{Пляжныфутбол|BHR}} | 2006 | 2009 |Quarter-finals |- |align=left|{{Пляжныфутбол|CMR}} | 2006 | 2008 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|POL}} | 2006 | 2017 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|CRC}} | 2009 | 2015 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|CIV}} | 2009 | 2013 |Round 1 |- |rowspan=17|'''1''' |align=left|{{Пляжныфутбол|AUS}} | colspan=2|2005 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|RSA}} | colspan=2|2005 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|THA}} | colspan=2|2005 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|CAN}} | colspan=2|2006 |Quarter-finals |- |align=left|{{Пляжныфутбол|VEN}} |colspan=2|2011 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|NED}} | colspan=2|2013 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|MAD}} | colspan=2|2015 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|BHS}} | colspan=2|2017 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|ECU}} | colspan=2|2017 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|PAN}} | colspan=2|2017 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|MOZ}} | colspan=2|2021 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|COL}} | colspan=2|2024 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|EGY}} | colspan=2|2024 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|CHI}} | colspan=2|2025 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|GUA}} | colspan=2|2025 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|MTN}} | colspan=2|2025 |Round 1 |- |align=left|{{Пляжныфутбол|SYC}} | colspan=2|2025 |Round 1 |} {{smalldiv| '''Key:''' Apps – Appearances }} {{col-end}} [[Катэгорыя:Пляжны футбол]] llz8jtqjsyg9fh8wfvbabq6i605up95 0 788418 5180737 5176821 2026-08-14T02:09:11Z Stephan1000000 88014 27 5180737 wikitext text/x-wiki {{Серыял|OrigTitle={{lang-en|Silo}}|Выява=|жанр=навуковая фантастыка|заснавана_на=[[Сховішча (трылогія)]]|num_episodes=27}} '''«Сховішча»''' ({{lang-en|Silo}}) — амерыканскі [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] драматычны серыял у жанры [[Антыўтопія|антыўтопіі]], створаны [[Грэм Ёст|Грэмам Ёстам]] па матывах трылогіі [[Х'ю Хаўі]] «[[Сховішча (трылогія)|Сховішча]]». Першы сезон стартаваў на [[Стрымінгавая платформа|стрымінгавай платформе]] [[Apple TV+]] [[5 мая|5 траўня]] [[2023]] года. Прэм’ера другога сезона адбылася [[15 лістапада]] [[2024]] года. У снежні 2024 серыял быў працягнуты на трэці і чацвёрты сезон, які будзе фінальным<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/news/silo-renewed-season-3-ending-season-4-rebecca-ferguson-1235388800/|title=Silo Renewed for 2 More Seasons — Apple TV+ Adaptation to Conclude With Season 4|first=Matt Webb|last=Mitovich|website=TVLine|date=2024-12-16|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Сюжэт == Далёкая будучыня. Дзесяць тысяч людзей, якія выжылі пасля «канца свету», працягваюць [[Цывілізацыя|цывілізацыю]] ў бункеры, які паглыбляецца на 144 паверхі пад зямлю. Людзі вераць, што знешні свет мёртвы, паветра атручанае, а выхад з бункера — смяротна небяспечны. Усю інфармацыю пра вонкавы свет яны атрымліваюць праз вялізныя экраны, на якіх вядзецца трансляцыя са знешніх камер. Але ў гэтую карцінку вераць не ўсе, менавіта іхныя сумневы запускаюць ланцужок падзей, якія ўжо немагчыма спыніць<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tv.apple.com/us/show/silo/umc.cmc.3yksgc857px0k0rqe5zd4jice|title=Watch Silo - Show - Apple TV+|website=Apple TV|date=2023-05-05|access-date=2025-05-25}}</ref>. == У ролях == === У галоўных ролях === * [[Рэбека Фергюсан]] — Джульета «Джулс» Нікалс, інжынер, якая займаецца абслугоўваннем генератараў бункера. * Рашыда Джонс — Элісан Бекер, супрацоўніца IT-аддзела, жонка Холстана. * Дэвід Аелоўа — шэрыф Холстан Бекер, муж Элісан. * Common — Роберт Сімс, глава службы бяспекі, які падтрымлівае парадак у бункеры. * [[Цім Робінс]] — Бернард Холанд, глава IT-аддзела. * Гарыет Уолтэр — Марта Уокер, інжынер-электрык, настаўніца Джульеты. * Эві Нэш — Лукас Кайл, сістемны аналітык з IT-аддзела, які цікавіцца светам па-за бункерам. * Рык Гомес — Патрык Кенедзі, тэхнік і былы кантрабандыст прадметаў са свету да будаўніцтва бункера. * Чыназа Учэ — Пол Білінгс, новы намеснік шэрыфа і былы памочнік суддзі. * Шэйн Макрей — Нокс, начальнік механічнага аддзела бункера і бос Джульеты. * Рэмі Мілнер — Шырлі Кэмпбел, інжынер і адна з калег Джульеты. * Александрыя Райлі — Каміла Сімс, жонка Роберта, маці іхнага сына і былы рэйдэр. * Клэр Перкінс — Карла Маклейн, былая жонка Уокера і кіраўніка аддзела забеспячэння. * Білі Постлетуэйт — Хэнк, памочнік шэрыфа. * Стыў Зан — Джымі Канрой, адзіны, хто выжыў пасля паўстання ў бункеры 17. === У другіх ролях === * Уіл Патан — Сэмюэль «Сэм» Марнс, намеснік шэрыфа Холстана. * Фердынанд Кінгслі — Джордж Уілкінс, камп’ютарны гік. Ён спрабуе раскрыць таямніцы бункера. * Чыпа Чанг — Сэндзі, справавод у офісе шэрыфа. * Анджэла Ео — Молі Карінс, памочнік шэрыфа. * Мэт Гомес Хідака — Купер, інжынер-навічок. * Іэн Глен — доктар Піт Нікалс, акушэр і бацька Джульеты. * Кэйтлін Зоз — Кэтлін Білінгс, жонка Пола і маці іхных дочак. * Таня Мудзі — суддзя Мэры Медоўз, глава законнікаў. * Крыстыян Ачоа — Рык Амундсен, лідар групы ўзброеных сілавікоў, якія працуюць на Сімса. * Акі Катабе — Дыега, назіральнік, які сочыць за бункерам па відеакамерах. === Запрошаныя акцёры === * Джэральдзін Джэймс — мэр бункера Рут Джанс. * [[Сафі Томпсан]] — Глорыя Хільдэбрандт, экспертка ў пытаннях нараджэння дзяцей. * Сіена Гілары — Ханна Нікалс, хірург і памерлая маці Джульеты. * Генры Гарэт — Дуглас «Даг» Трамбул, супрацоўнік юрыдычнага аддзела. * Амелі Чайлд-Вільерс — Джульета ў юнацтве. * Іда Брук — Шырлі ў юнацвте. * Чарлі Кумбс — Нокс у маладостці. * Саніта Генры — Рэджына Джэксан, былая гандлярка рэліквіямі і каханка Джорджа. * Уіл Мерык — Дэні, хакер. == Водгукі == На сайце-агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes першы сезон атрымаў 88 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,6 з 10 на падставе 68 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s01|title=Silo: Season 1 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Сайт Metacritic, які выкарыстоўвае ўзважаную сярэднюю ацэнку, прысудзіў серыялу 75 з 100 на падставе 20 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-1/|title=Silo season 1 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Другі сезон на сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] атрымаў 96 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,85 з 10 на падставе 44 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s02|title=Silo: Season 2 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. [[Metacritic]] прысвоіў сезону 80 са 100 на падставе 12 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-2/|title=Silo season 2 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] oaqpod54qynz6kp70k3ucsysrqo5bnj 0 790619 5180880 5019618 2026-08-14T07:26:36Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180880 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Akademія WSB у Варшаве]] o2bznwshge3922ddxw9y7xh7mef3miy 0 792244 5181012 5034182 2026-08-14T10:43:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181012 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Саламон Самуілавіч Вермель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[пісьменнік]], культурны дзеяч, [[урач]]. Вучыўся ў хедары, у школах у [[Бабруйск]]у і Маскве, скончыў адукацыю на медыцынскім факультэце Маскоўскага ўніверсітэта (1886). Супрацоўнічаў з 1882 года амаль ва ўсіх [[Руска-яўрэйская літаратура|руска-яўрэйскіх]] выданнях з артыкуламі, апавяданнямі, допісамі. Дэбютаваў у тыднёвай хроніцы «[[Восход|Васхода]]». Быў адным з рэдактараў часопіса «[[Еврейская школа]]» (1904—1905). Друкаваўся ў звычайных рускіх выданнях, у тым ліку медыцынскіх. Удзельнічаў у працы маскоўскіх яўрэйскіх культурных устаноў. На [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] — ваенны ўрач у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] (1904). У гады першай сусветнай вайны працаваў у псіхіятрычнай клініцы ў [[Казань|Казані]]. Пасля рэвалюцыі адышоў ад літаратуры. Выдаў некалькі рускіх кніг, у тым ліку біяграфію [[Іцхак Бэр Левінзон|Левінзона]] (1901), на яўрэйскай мове выйшла адна кніжка «А гут ворт цу дзі элтэрн ун кіндэр» (1904, Вільня). Пераклаў з нямецкай мовы «Гісторыю яўрэйскай літаратуры» [[Меер Пінес|М. І. Пінеса]], да якой напісаў прадмову і некалькі новых раздзелаў (1913). Рэдагаваў аповесць [[Мендэле Мойхер-Сфорым]]а «Кляча» ў перакладзе [[Юлий Пінус|Ю. Пінуса]] (1913). У прыватным архіве Вермеля захоўваюцца яго ненадрукаваныя працы. == Асобныя творы == * Из дневника Неплюйского обывателя («Еврейская библиотека», т. IX) * Когда мы, мертвые, просыпаемся (там жа, т. X) * Старый вопрос («Восход», 1901), таксама асобныя выданні на ідышы У 1991 годзе часопіс «[[Савеціш геймланд]]» выдаў ягоны гістарычны нарыс «Яўрэі ў Маскве». == Літаратура == * Вермель, Соломон Самуилович // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. Том 5 * Слоўнік Рэйзена, том 1 * [https://congressforjewishculture.org/people/4483/Vermel-Shloyme-July-3-1860-1940 SHLOYME VERMEL] * [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml Гісторыя яўрэйскай літаратуры] ў рускім перакладзе == Спасылкі == * [https://www.rujen.ru/index.php/ВЕРМЕЛЬ_Самуил_Соломонович ВЕРМЕЛЬ Самуил Соломонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250110030545/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%95%D0%9B%D0%AC_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=10 студзеня 2025 }} {{DEFAULTSORT:Вермель Саламон}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] k4zjumshev62tqfgh7aovg3d17b082g 0 792513 5180658 5105010 2026-08-13T18:20:54Z JerzyKundrat 174 5180658 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = Accs-market | тып = Прыватная | заснавана = 2017 | сайт = {{URL|https://www.accsmarket.com/}} }} '''Accs-market''' — глабальная анлайн-пляцоўка для куплі і продажу правераных лічбавых акаўнтаў для сацыяльных сетак, электроннай пошты, гульнявых платформаў і іншых лічбавых сэрвісаў. Запушчаная ў 2017 годзе, платформа дае маркетынгавым і аўтаматызацыйным камандам доступ да папярэдне наладжаных акаўнтаў для рэкламы, узаемадзеяння і лічбавых аперацый<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reviews.io/company-reviews/store/accsmarket.com|title=accsmarket.com Reviews - Read 451 Genuine Customer Reviews {{!}} accsmarket.com|website=reviews.io|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.scamadviser.com/check-website/accsmarket.com|title=accsmarket.com Reviews {{!}} check if site is scam or legit{{!}} Scamadviser|website=accsmarket.com|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indeed.com/cmp/Accsmarket/reviews?ftopic=jobsecadv|title=Working at AccsMarket: Employee Reviews about Job security and advancement {{!}} Indeed.com|website=www.indeed.com|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=es|url=https://www.glassdoor.es/Opiniones/AccsMarket-Opiniones-E9394978.htm|title=Opiniones sobre AccsMarket: ¿cómo es trabajar allí?|website=Glassdoor|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://actualtraffic.ru/site/accsmarket/|title=AccsMarket / Социальные сети|website=ActualTraffic.ru|access-date=2025-09-19}}</ref>. == Гісторыя == Accs-market была заснавана ў 2017 годзе. Нягледзячы на ​​тое, што, паводле звестак, яе штаб-кватэра знаходзіцца ў Лондане, Вялікабрытанія, кампанія працуе пад кіраўніцтвам юрыдычнай асобы Carfax Commerce Inc, зарэгістраванай на Сейшэльскіх астравах<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://buddyxtheme.com/best-websites-to-buy-gmail-accounts-in-bulk/|title=10 Best Websites to Buy Gmail Accounts in Bulk (2025)|first=Shashank|last=Dubey|date=2024-11-07|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bragazeta.ru/news/2023/04/01/accsmarket-luchshij-magazin-akkauntov-vkontakte/|title=AccsMarket - лучший магазин аккаунтов ВКонтакте|website=Брянские новости|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dolphin-anty.net/blog/gde-pokupat-akkaunty-socsetej-top-luchshih-magazinov/|title=Где покупать аккаунты соцсетей: ТОП лучших магазинов 🛒|last=admin|website=Dolphin anty|date=2024-06-12|access-date=2025-09-19|url-status=dead}}</ref>. З 2020 года Accs-market значна пашырыла свой каталог, уключыўшы ў яго акаўнты для такіх платформаў, як Twitter, TikTok, Reddit, Discord, Steam і Telegram, а таксама спецыялізаваныя рэкламныя акаўнты Facebook з высокімі лімітамі выдаткаў на рэкламу, актываванымі бізнес-менеджарамі і высокімі штодзённымі лімітамі рэкламы<ref>{{Cite web|url=https://accsmarket.com/en/affiliate-system-information|title=Affiliate program|website=accsmarket.com|access-date=2025-09-19}}</ref>. Паміж 2023 і 2025 гадамі Accs-market стала канкурэнтам сярэдняга ўзроўню на сусветным рынку з ростам міжнароднай базы карыстальнікаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bragazeta.ru/news/2023/04/01/accsmarket-luchshij-magazin-akkauntov-vkontakte/|title=AccsMarket - лучший магазин аккаунтов ВКонтакте|website=Брянские новости|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://affmoment.com/acc-shops/accsmarket/|title=AccsMarket — магазин для покупки аккаунтов: обзор, купон на скидку, отзывы пользователей|website=Форум арбитражников|date=2025-08-28|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://actualtraffic.ru/site/accsmarket/|title=AccsMarket / Социальные сети|website=ActualTraffic.ru|access-date=2025-09-19}}</ref>. == Спасылкі == <references /> otyuplsgr46pshietf4nnbpfmabspis 0 792704 5180729 5088831 2026-08-14T01:12:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180729 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ваячак}} {{Пісьменнік}} '''Ра́фал Вая́чак''' ({{lang-pl|Rafał Wojaczek}}; {{ДН|6|12|1945}}, [[Міколаў]] — {{ДС|11|5|1971}}, [[Уроцлаў]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]] і [[празаік]]. Залічваецца да «праклятых» паэтаў<ref>[https://histmag.org/Trzech-poetow-wykletych-Stachura-10640 Trzech poetów wyklętych]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 снежня 1945 года ў 22:45<ref>{{Cite web |url=https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |title=Kalendarium – Rafał Wojaczek |access-date=23 верасня 2025 |archive-date=15 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815222915/https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |url-status=dead }}</ref> у вядомай і паважанай у горадзе сям'і<ref>[https://web.archive.org/web/20101029144206/http://instytutmikolowski.pl/rafalwojaczek Z biografii poety Instytutu Mikołowskiego]</ref>. Бацька Эдвард<ref>[https://web.archive.org/web/20101029144206/http://instytutmikolowski.pl/rafalwojaczek Z biografii poety Instytutu Mikołowskiego]</ref> быў настаўнікам гімназіі (пазней дырэктарам I Агульнаадукацыйнага ліцэя ў [[Пруднік]]у<ref>[https://prudnik24.pl/index.php/2014/01/19/prudnicki-etap-zycia-edwarda-wojaczka Dobrzański M., Prudnicki etap życia Edwarda Wojaczka]</ref>), маці Эльжбета<ref>[https://web.archive.org/web/20101029144206/http://instytutmikolowski.pl/rafalwojaczek Z biografii poety Instytutu Mikołowskiego]</ref> скончыла англійскую філалогію, працавала ў выдавецтве. Дом Ваячка вылучаўся ў Міколаве з дзвюх прычын: «быў тыпова інтэлігенцкі, да таго яго сям'я не практыкавала веру»<ref>Krzysztof Kosiński WOJACZEK W PRL-U (Refleksje z lektury książki Katarzyny Batorowicz-Wołowiec i Stanisława Beresia, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje).</ref>. 16 снежня адбылося [[хрышчэнне]] Ваячака ў касцёле св. Войцеха<ref>{{Cite web |url=https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |title=Kalendarium – Rafał Wojaczek |access-date=23 верасня 2025 |archive-date=15 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815222915/https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |url-status=dead }}</ref>. Сам Ваячак быў [[атэізм|атэістам]]<ref>Krzysztof Kosiński WOJACZEK W PRL-U (Refleksje z lektury książki Katarzyny Batorowicz-Wołowiec i Stanisława Beresia, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje).</ref>. Быў вельмі здольным; засваенне замежных моў давалася яму без цяжкасцей, таксама меў фатаграфічную памяць<ref>[https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/107888/50-lat-temu-zmarl-Rafal-Wojaczek-REPORTAZ 50 lat temu zmarł Rafał Wojaczek [Reportaż] – Radio Wrocław]</ref>. Надзвычай шмат чытаў, сярод іншых [[Шарль Бадлер|Шарля Бадлера]], [[Арцюр Рэмбо|Арцюра Рэмбо]], [[Франц Кафка|Франца Кафку]], [[Томас Ман|Томаса Мана]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]] i [[Фрыдрых Ніцшэ|Фрыдрыха Ніцшэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20101029144206/http://instytutmikolowski.pl/rafalwojaczek Z biografii poety Instytutu Mikołowskiego]</ref>. Вучыўся ў агульнаадукацыйных ліцэях у Міколаве, [[Катавіцы|Катавіцы-Лігоце]] i [[Кэндзежын-Козле|Кэндзежыне-Козле]]. У маі 1963 года здаў выпускны экзамен<ref>[https://muzeumkozle.pl/rafal-wojaczek-biografia Rafał Wojaczek – biogram : Muzeum Ziemi Kozielskiej]</ref>. Праз першую<ref>[https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/107888/50-lat-temu-zmarl-Rafal-Wojaczek-REPORTAZ 50 lat temu zmarł Rafał Wojaczek [Reportaż] – Radio Wrocław]</ref> спробу самагубства напрыканцы 1964 года часова знаходзіўся ў псіхіятрычнай бальніцы. Ваячак рэгулярна рэзаў сябе, таму ўсё яго цела было пакрыта шнарамі<ref>[https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/107888/50-lat-temu-zmarl-Rafal-Wojaczek-REPORTAZ 50 lat temu zmarł Rafał Wojaczek [Reportaż] – Radio Wrocław]</ref>. Потым зноў паспрабаваў скончыць жыццё самагубствам. Пазней ён напісаў: «Карціна была прыгожая – лужына крыві, яе было ўсё больш, і пастаяннае сычэнне газу, які рассейваўся…»<ref>[https://muzeumkozle.pl/rafal-wojaczek-biografia Rafał Wojaczek – biogram : Muzeum Ziemi Kozielskiej]</ref>. Нядоўга вывучаў паланістыку ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]], але, заваліўшы лацінскую мову, пераехаў ва [[Уроцлаў]]. Некаторы час працаваў дыспетчарам гарадской службы чысціні, пазней жыў на ганарары і рэгулярную фінансавую падтрымку бацькі. Захапляўся вірлівым жыццём Марэка Гласка, якога згадваў у паэзіі<ref>{{Cite web |url=http://www.wojaczek.art.pl/krucjata/poemat_mojej_melancholii.html |title=Архіўная копія |access-date=23 верасня 2025 |archive-date=25 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925163129/http://www.wojaczek.art.pl/krucjata/poemat_mojej_melancholii.html |url-status=dead }}</ref>. У 1965 годзе па рашэнні Тыматэуша Карповіча дэбютаваў з падборкай вершаў у першым нумары ''«Паэзіі»'', што мела шырокі розгалас у літаратурным асяроддзі. У 1969 годзе выйшаў яго дэбютны зборнік ''«Сезон»'', выдатна прыняты крытыкамі, у 1970 годзе выйшаў другі і апошні прыжыццёвы зборнік Ваячка ''«Іншая казка»''. == Асабістае жыццё == 11 студзеня 1966 года ў 10:00 ажаніўся з Аннай Кавальскай<ref>{{Cite web |url=https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |title=Kalendarium – Rafał Wojaczek |access-date=23 верасня 2025 |archive-date=15 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815222915/https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |url-status=dead }}</ref>, з якой пазнаёміўся падчас знаходжання ў псіхіятрычнай бальніцы ў маі 1965 года<ref>Krzysztof Kosiński WOJACZEK W PRL-U (Refleksje z lektury książki Katarzyny Batorowicz-Wołowiec i Stanisława Beresia, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje).</ref>. Меў дачку Дагмару<ref>{{Cite web |url=http://www.bogdanprejs.pl/nie-zakocha-abym-si--w-swoim-ojcu.html |title=Nie zakochałabym się w swoim ojcu – Bogdan Prejs |access-date=23 верасня 2025 |archive-date=26 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526235643/https://www.bogdanprejs.pl/nie-zakocha-abym-si--w-swoim-ojcu.html |url-status=dead }}</ref> (нар. 15 чэрвеня 1966 года<ref>{{Cite web |url=https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |title=Kalendarium – Rafał Wojaczek |access-date=23 верасня 2025 |archive-date=15 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815222915/https://rafalwojaczek.pl/kalendarium.html |url-status=dead }}</ref>). Быў заўзятарам [[ФК Гурнік Забжэ]]<ref>Krzysztof Kosiński WOJACZEK W PRL-U (Refleksje z lektury książki Katarzyny Batorowicz-Wołowiec i Stanisława Beresia, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje).</ref>. == Легенда == Рафал Ваячак па сёння лічыцца адным з найбольш легендарных асоб мастацкага асяроддзя Уроцлава з часоў даўняга [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]]. Ваячак быў [[алкагалізм|алкаголікам]], крыніцы сведчаць, што некалькі разоў яму падшывалі [[дысульфірам]], але ён яго выцягваў і піў далей<ref>[https://web.archive.org/web/20101029144206/http://instytutmikolowski.pl/rafalwojaczek Z biografii poety Instytutu Mikołowskiego]</ref>. Аднак верагоднасць гэтай інфармацыі падвяргаюць сумненню знаёмыя<ref>[https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/107888/50-lat-temu-zmarl-Rafal-Wojaczek-REPORTAZ 50 lat temu zmarł Rafał Wojaczek [Reportaż] – Radio Wrocław]</ref><ref>[https://lubimyczytac.pl/ksiazka/58640/wojaczek-wielokrotny Wojaczek wielokrotny – Katarzyna Batorowicz-Wołowiec, Stanisław Bereś &#124; Książka w Lubimyczytac.pl – Opinie, oceny, ceny]</ref>, сцвярджаючы, што часцей за ўсё гэта была поза для звяртання на сябе ўвагі. Да легенды паэта таксама паблажліва ставіцца шматгадовы сябар і біёграф Ваячка Багуслаў Керц<ref>[https://www.znak.com.pl/ksiazka/wielkie-biografie-tom-28-rafal-wojaczek-prawdziwe-zycie-bohatera-boguslaw-kierc-138741 Wielkie biografie Tom 28 Rafał Wojaczek Prawdziwe życie bohatera &#124; Bogusław Kierc (książka) – Księgarnia znak.com.pl]</ref>, які запомніў Ваячка як вельмі добра выхаванага чалавека, з якім не выпіў «ані кроплі алкаголю»<ref>[https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/107888/50-lat-temu-zmarl-Rafal-Wojaczek-REPORTAZ 50 lat temu zmarł Rafał Wojaczek [Reportaż] – Radio Wrocław]</ref>. Да найбольшых эксцэсаў Ваячка, якія неаднаразова шакіравалі іншых, належаць «выхад» з пакояў праз шкло замест дзвярэй, вешанне гардэробшчыкаў на кручках і выскокванне з вокнаў чацвёртага паверха. Захапленне [[Арцюр Рэмбо|Рэмбо]] прыводзіла да таго, што ў сваёй экстравагантнасці ён бываў небяспечным для сябе, як і для свайго атачэння. Яго захапленне французскім паэтам было вялізным – хаця не вызнаваў ніводнай рэлігіі, верыў у [[рэінкарнацыя|рэінкарнацыю]] і ў тое, што ён наступнае ўцелаўленне свайго настаўніка<ref>Krzysztof Kosiński WOJACZEK W PRL-U (Refleksje z lektury książki Katarzyny Batorowicz-Wołowiec i Stanisława Beresia, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje).</ref>. Авантурнае, прота[[панк]]авае жыццё Ваячка хутка прывяло да таго, што ён стаў адным з найбольш характэрных аўтараў, прыпісаных да групы «праклятых» паэтаў. == Смерць == Ваячак памёр уначы 11 мая 1971 года. Часцей за ўсё гаворыцца, што ён скончыў жыццё [[самагубства]]м, але некаторыя знаёмыя<ref>[https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/107888/50-lat-temu-zmarl-Rafal-Wojaczek-REPORTAZ 50 lat temu zmarł Rafał Wojaczek [Reportaż] – Radio Wrocław]</ref> лічаць, што гэта быў няшчасны выпадак, паколькі паэт неаднаразова эксперыментаваў з лекамі і алкаголем<ref>[http://dolnoslaskosc.pl/kalendarium,smierc-rafala-wojaczka,900.html Śmierć Rafała Wojaczka – Dolnośląskość.pl – Odkrywamy Dolny Śląsk]</ref>. Яму было ўсяго дваццаць пяць гадоў. Яго пахавалі на могілках св. Лаўрэнція ва Уроцлаве. У 2000 годзе ў той жа магіле было пахавана цела яго брата – акцёра Анджэя Ваячка. [[Файл:Grób Rafała i Andrzeja Wojaczków.jpg|міні|Магіла Рафала і Анджэя Ваячкаў на могілках св. Лаўрэнція ва Уроцлаве]] [[Файл:Rafal wojaczek tablica nagrobkowa.jpg|міні|Шыльда на магіле Рафала Ваячка]] == Характарыстыка творчасці == Галоўныя тэмы паэзіі Ваячка – смерць, каханне, захапленне жаноцкасцю і цялеснасцю (звычайна ў [[Турпізм|турпістычнай]] эстэтыцы). Лірычны герой яго вершаў гаворыць часцей за ўсё пра боль, пачуццё асобнасці, бунтуе супраць крывадушнасці свету і грамадства, з іншага боку, даследуе свае страхі і трывогі. Мова паэзіі Ваячка звычайна вельмі натуралістычная і брутальная, ёй не чужыя вульгарызмы, у сувязі з чым [[цэнзура]] спыняла публікацыю яго твораў. Нягледзячы на прамалінейнасць Ваячак часта хаваў глыбокі лірызм і імкненне да чуласці, што ў той час стварала адзінае ў сваім родзе спалучэнне. Ваячак неаднаразова вядзе дыялог ці адсылае ў вершах да класікаў польскага [[рамантызм]]у, перадусім да [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]] i [[Цыпрыян Каміль Норвід|Норвіда]], што таксама на той час было нетыповым і цяпер сведчыць пра выключнасць яго паэзіі. == Творчасць == === Паэзія === * 1969 – ''Сезон'' * 1970 – ''Іншая казка'' === Пасмяротныя паэтычныя выданні === * 1972 – ''Няскончаны крыжовы паход'' * 1972 – ''Якога не было'' (пад рэд. Багуслава Керца) === Проза === * 2010 – ''Санаторый'' === Паасобныя творы і лісты === * 1999 – ''Рэшта крыві'' * 2016 – ''Не тыя часы. Невядомыя творы'' * 2019 – ''Лісты пра каханне і не'' (зборнік ліставанняў паэта; пад рэд. Станіслава Бэрэся і Дагны Ціхань) == Ваячак у культуры == === Кіно === * 1999 – ''Ваячак'' (мастацкі фільм, рэж. Лех Маеўскі) * 2018 – ''Мёртвы сезон'' (дакументальны фільм, рэж. Дагмара Джазга)<ref>[https://vod.tvp.pl/website/martwy-sezon,42968646 Martwy sezon – filmy dokumentalne, Oglądaj na TVP VOD]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваячак, Рафал}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] sxjntsiwjbwlqka7a1b4m99ofveqzgd 0 793067 5180742 5042064 2026-08-14T02:56:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180742 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Батура}}{{Навуковец}} '''Ромас Батура''' ({{ВД-П}}<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1335292/mire-istorikas-visuomenes-veikejas-romas-batura|title=Mirė istorikas, visuomenės veikėjas Romas Batūra|last=LRT.lt|website=lrt.lt|date=2021-02-02|access-date=2025-10-03}}</ref>) — [[Літва|літоўскі]] гісторык, доктар гуманітарных навук. == Біяграфія == У 1960 годзе скончыў [[Віленскі ўніверсітэт]]. У 1960—1967 гадах працаваў у [[Інстытут гісторыі Літвы|Інстытуце гісторыі]] [[АН ЛітССР]]. У 1967—1972 гадах старшыня Навукова-метадычнай рады па ахове культурных помнікаў Міністэрства культуры ЛітССР. Кандыдат гістарычных навук (1972). У 1972—1990 гадах выкладчык Віленскага ўніверсітэта, з 1978 года — дацэнт. З 1990 года загадчык кафедры гісторыі Літвы [[Акадэмія асветы ўніверсітэта Вітаўта Вялікага|Віленскага педагагічнага ўніверсітэта]]. З 2006 года дацэнт [[Літоўская ваенная акадэмія генерала Ёнаса Жамайціса|Літоўскай ваеннай акадэміі імя генерала Ёнаса Жамайціса]].<ref name="vle">{{Крыніцы/Visuotinė lietuvių enciklopedija|II|702|[[Альгірдас Матулевічус|Algirdas Matulevičius]]|[https://www.vle.lt/straipsnis/romas-batura/ Romas Batūra]}}</ref> Са снежня 1993 да 2000 года — старшыня рады [[Саюдзіс]]а. Быў членам прэзідыума [[Літоўскі фонд культуры|Літоўскага фонду культуры]], членам рэдакцыйнай калегіі выдання навуковых прац літоўскіх вышэйшых навучальных устаноў «Гісторыя», супрацоўнікам [[Універсальная літоўская энцыклапедыя|Універсальнай літоўскай энцыклапедыі]]. Бацька Костас Батура — літоўскі афіцэр у 1919—1920 гадах, добраахвотнік-«стваральнік» узброеных сіл незалежнай Літвы.<ref>{{Cite web|url=http://lietsajudis.lt/index.php/37-naujienos/9498-mire-istorikas-visuomenes-veikejas-romas-batura|title=Mirė istorikas, visuomenės veikėjas Romas Batūra|website=lietsajudis.lt|access-date=2025-10-03|archive-date=21 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321161754/http://lietsajudis.lt/index.php/37-naujienos/9498-mire-istorikas-visuomenes-veikejas-romas-batura|url-status=dead}}</ref> Жонка Юраце, сын Шарунас.<ref>https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/400_lt/Kandidatai/Kandidatas19668/Kandidato19668Anketa.html </ref> Пахаваны на [[Раканцішскія могілкі|Раканцішскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://alkas.lt/2021/02/03/netekome-istoriko-zinomo-visuomenininko-sajudininko-romo-baturos/|title=Netekome istoriko, žinomo visuomenininko, sąjūdininko Romo Batūros|first=Jonas|last=Vaiškūnas|website=Alkas.lt|date=2021-02-03|access-date=2025-10-03}}</ref> == Навуковая дзейнасць == У сваёй найважнейшай працы «Lietuva tautų kovoje prieš Aukso ordą» (Літва ў барацьбе народаў супраць Залатой Арды) упершыню разгледзеў адносіны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (да 1363) з [[Мангольская імперыя|мангола-татарамі]]. Падрыхтаваў да [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] выдання (пераклад з [[Лацінская мова|лацінскай]] [[Леанас Валкунас|Леанаса Валкунаса]]) «[[Хроніка Прускай зямлі|Хроніку зямлі Прускай]]» [[Пётр з Дусбурга|Пятра з Дусбурга]] (1985).<ref name="vle"/> == Бібліяграфія == * Lietuvių karas su kryžiuočiais, 1964 m., vienas autorių * Lietuvos pilys, 1971 m., vienas autorių * Борьба Литовского великого княжества против Золотой Орды. От нашествия полчищ Бату до битвы у Синих вод : автореферат диссертации … кандидата исторических наук : (571) / Р. Батура. ― Вильнюс, 1972. * Lietuvos kultūros paminklų sąrašas, 1973 m. vienas rengėjų. * Lietuva tautų kovoje prieš Aukso Ordą : nuo Batu antplūdžio iki mūšio prie Mėlynųjų Vandenų / R. Batūra. — Vilnius, 1975. * Lietuvos Sąjūdis ir valstybės atkūrimas, 1998 m., rengėjas * Baltijos kelias — kelias į Laisvę, 1999 m., rengėjas * Lietuvos pergalė Šiaulių (Saulės) mūšyje 1236 m., Saulės delta, 2005 m. * Siekiant nepriklausomybės. Lietuvos Sąjūdžio spauda 1988—1991 m., Valstybės žinios, 2005 m., rengėjas, ISBN 9986-18-138-0 * Lietuvos laisvės kovų vietos, Generolo Jono Žemaičio Lietuvos karo akademija, 2008 m. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] ijxodbocwjglz58uo39hipfzgzre684 0 795413 5180734 5165586 2026-08-14T02:01:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180734 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Роберт Бартле Камінгс''' (нар. 12 студзеня 1965 г.), прафесійна вядомы як '''Роб Зомбі''', — амерыканскі спявак, аўтар песен, прадзюсар, рэжысёр і акцёр. Яго музыка і тэксты песен адрозніваюцца тэматыкай жахаў і фантастыкі,<ref name="sinisterurgereview1">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-sinister-urge-mw0000214563|title=Rob Zombie - The Sinister Urge|author=Torreano, Bradley|website=[[AllMusic]]|access-date=December 24, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/celebrity/ct-rob-zombie-great-american-nightmare-villa-park-20150809-column.html|title=Zombie's Great American Nightmare will amp up intensity in return to Villa Park|author=Gomez, Luis|website=[[Chicago Tribune]]|date=August 9, 2015|access-date=December 24, 2015}}</ref> а яго канцэрты высока ацэньваюцца за складаную тэатралізаванасць у стылі шок-рок.<ref>{{cite web|url=https://www.kerrang.com/features/11-shock-rockers-who-are-surprisingly-wholesome-in-real-life/|title=11 shock rockers who are surprisingly wholesome in real life|first=Chris|last=Krovatin|work=[[Kerrang!]]|date=March 15, 2020|access-date=September 8, 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.herald-dispatch.com/news/rob-zombie-godsmack-to-headline-arena-show/article_5a7a7dfe-2142-55fc-b46a-7822016c7453.html|title=Rob Zombie, Godsmack to headline arena show|newspaper=The Herald-Dispatch|access-date=February 16, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://film.list.co.uk/article/32670-shock-rocker-and-horror-film-director-rob-zombie-full-interview-transcript/|title=Shock Rocker and Horror Film Director Rob Zombie Full Interview|website=Film.list.co.uk|date=February 15, 2011|access-date=April 30, 2012}}</ref> Ён прадаў па ўсім свеце каля 15 мільёнаў асобнікаў альбомаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.universalmusicenterprises.com/robzombie/news/detail?id=573|title=Rob Zombie's New Concert Album, 'Spookshow International Live!'|website=[[Universal Music Enterprises]]|date=January 22, 2015|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206091122/http://www.universalmusicenterprises.com/robzombie/news/detail?id=573|archive-date=February 6, 2015|url-status=dead}}</ref> Ён стаў вядомым як адзін з заснавальнікаў і фронтмэн [[Метал (музыка)|метал]]-гурта ''White Zombie'', з якім выпусціў чатыры студыйных альбома і адзін альбом тэхна-рэміксаў. Яго першы сольны рэліз, песня 1996 года «Hands of Death (Burn Baby Burn)» (з [[Эліс Купер|Элісам Куперам]]), быў намінаваны на прэмію «Грэмі» за лепшае метал-выкананне. Яго дэбютны сольны студыйны альбом ''Hellbilly Deluxe'' выйшаў у 1998 годзе. ''Hellbilly Deluxe'' быў прададзены накладам больш за 3 мільёны копій па ўсім свеце і спарадзіў тры сінглы. Яго другі студыйны альбом ''The Sinister Urge'' выйшаў у 2001 годзе і стаў яго другім плацінавым альбомам у ЗША. Яго трэці альбом ''Educated Horses'' выйшаў у 2006 годзе. Ён стаў яго трэцім альбомам, які ўвайшоў у топ-10 ''Billboard 200'', але яго продажы знізіліся ў параўнанні з папярэднімі рэлізамі. Яго чацвёрты студыйны альбом ''Hellbilly Deluxe 2'' выйшаў у 2010 годзе і дасягнуў 8-га месца ў ЗША. Рэмікс-альбом ''Mondo Sex Head'' выйшаў у 2012 годзе, а ў 2013 годзе — пяты альбом ''Venomous Rat Regeneration Vendor.'' У 2016 годзе Зомбі выпусціў свой шосты альбом ''The Electric Warlock Acid Witch Satanic Orgy Celebration Dispenser'', а ў 2021 годзе — сёмы студыйны альбом ''The Lunar Injection Kool Aid Eclipse Conspiracy''. У 2000 годзе Зомбі зняў фільм жахаў ''«Дом 1000 трупаў»'', хоць гэты спрэчны праект выйшаў толькі ў 2003 годзе і з тых часоў лічыцца культавай класікай. Пасля фільма Зомбі зняў два працягі трылогіі ''«Адкінутыя»'': ''«Адкінутыя д'яблам»'' (2005) і ''«Трое з пекла»'' (2019). Пасля поспеху першых двух фільмаў ён зняў ''«Хэлаўін»'' (2007), рымейк класічнага [[Хэлаўін (фільм, 1978)|фільма жахаў 1978 года]]. Фільм стаў самым касавым з яго фільмаў у пракаце на сённяшні дзень, хоць у цэлым быў негатыўна ўспрыняты крытыкамі. Пазней ён зняў ''«Хэлаўін II»'' (2009), які не змог параўнацца з камерцыйным поспехам свайго папярэдніка. Зомбі таксама зняў фільмы ''«Прывідны свет Эль-Супербіста»'' (2009), ''«Лорды Салема»'' (2012), ''«31»'' (2016) і ''«Сямейка монстраў»'' (2022). == Раннія гады == Зомбі нарадзіўся Роберт Бартл Камінгс у Хаверхіле, штат Масачусэтс,<ref name="BaltimoreSun2">{{cite news|url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-2002-08-11-0208110349-story.html|date=August 11, 2002|title=The walking undead relax at home|first=Reilly|last=Capps|newspaper=[[The Baltimore Sun]]|location=Maryland|access-date=June 27, 2020|archive-date=June 27, 2020|archive-url=https://archive.today/20200627184948/https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-2002-08-11-0208110349-story.html|url-status=live}}</ref> 12 студзеня 1965 года,<ref>{{cite news|url=https://www.upi.com/Top_News/2020/01/12/UPI-Almanac-for-Sunday-Jan-12-2020/8721578623716/|title=UPI Almanac for Sunday, Jan. 12, 2020|work=[[United Press International]]|date=January 12, 2020|access-date=June 27, 2020|archive-date=January 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113032052/https://www.upi.com/Top_News/2020/01/12/UPI-Almanac-for-Sunday-Jan-12-2020/8721578623716/|url-status=live|quote=...musician/film director Rob Zombie in 1965 (age 55)}}</ref> старэйшы сын Луізы і Роберта Камінгсаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.reillycapps.com/articles/rob-zombies-old-haunts.html|title=Rob Zombie's Old Haunts|website=Reillycapps.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509060350/http://reillycapps.com/articles/rob-zombies-old-haunts.html|archive-date=May 9, 2014|access-date=November 22, 2012|url-status=dead}}</ref> Яго малодшы брат, Майкл, выкарыстоўвае сцэнічны псеўданім ''Spider One'' і з'яўляецца вакалістам гурта [[Powerman 5000]].<ref>{{Cite web|url=http://www.horror-101.com/?p=4261|title=Spider One Interview|author=DiVincenzo|first=Alex|website=Horror-101.com|date=November 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007070524/http://www.horror-101.com/?p=4261|archive-date=October 7, 2011|access-date=August 24, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WTT4nSnRj4s|title=I hit Rob Zombie with a Trashcan!|author=mulatschag|website=YouTube|date=June 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124013048/https://www.youtube.com/watch?v=WTT4nSnRj4s|archive-date=24 лістапада 2025|access-date=September 2, 2015|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://celebritywonder.ugo.com/html/robzombie.html|title=Rob Zombie Picture, Video, Wallpaper, Profile, Gossip, and News at CelebrityWonder.com|website=CelebrityWonder|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410003104/http://celebritywonder.ugo.com/html/robzombie.html|archive-date=2011-04-10|access-date=2025-11-14}}</ref> У дзяцінстве Роб захапляўся [[Фільм жахаў|фільмамі жахаў]] і «заўсёды хацеў быць [[Эліс Купер|Элісам Куперам]], [[Стывен Спілберг|Стывенам Спілбергам]], Белай Лугошы і [[Стэн Лі|Стэнам Лі]]».<ref>"[https://archive.today/20130122050053/http://www.enotes.com/zombie-rob-reference/zombie-rob Rob Zombie] at enotes.com</ref><ref>[http://www.menshealth.com/best-life/success-stories-rob-zombie Success Stories: Rob Zombie] at Men's Health</ref> Пра сваё дзяцінства ён казаў: «Я не імкнуўся кімсьці быць. Я быў проста дурным дзіцем. У дзяцінстве мне ўсе здаваліся дзіўнымі. Я вырас у нейкім забытым мястэчку... кожны, хто быў хоць трохі знакамітым, здаваўся так, быццам быў на іншай планеце».<ref name="youtube.com2">{{Citation|title=Rob Zombie - Wikipedia: Fact or Fiction?|date=May 11, 2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=Q44nRDR0dKI|language=en|access-date=2022-10-23}}</ref> Бацькі Камінгса працавалі на карнавале.<ref name=":0">[http://www.dailykos.com/story/2008/11/13/660456/-Rob-Zombie-An-Unorthodox-Champion-of-American-Values Rob Zombie, An Unorthodox Champion of American Values] at ''[[Daily_Kos]]''</ref> У 1977 годзе, калі яму было 12 гадоў, яго бацькі вырашылі з'ехаць пасля таго, як на карнавале ўспыхнулі беспарадкі.<ref>[https://movies.yahoo.com/person/rob-zombie/biography.html Rob Zombie Biography] at Yahoo Movies</ref><ref>{{cite web|url=http://nshoremag.com/zombieland/|title=Zombieland|website=Northshore Magazine|date=2010-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054907/http://nshoremag.com/zombieland/|archive-date=September 21, 2013|access-date=2012-11-22|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Ён сказаў пра гэты выпадак: «Усе даставалі зброю, і было чуваць стрэлы. Я памятаю аднаго хлопца, якога мы ведалі, ён казаў нам, куды ісці, і нейкі хлопец проста падбег да яго і ўдарыў яго па твары малатком {{—}} проста разбіў яму твар. Мае бацькі вельмі хутка сабраліся, і мы з'ехалі».<ref>{{cite magazine|url=http://www.contactmusic.com/news-article/zombies-carnival-past_31_03_2006|title=Zombie's Carnival Past|magazine=Contactmusic.com|date=March 31, 2006|access-date=December 13, 2021}}</ref> Пазней ён удакладніў: «Я думаю, што кагосьці проста ашукалі на вялікія грошы ў гульнявых намётах, і яны пазней вярнуліся і падпалілі намёты [і] гэта ператварылася ў вялікі беспарадак. [...] Гэта было вельмі жорстка і вар'яцка, і я думаю, што менавіта тады мае бацькі падумалі: «Ведаеце што? Мы маглі б знайсці нешта лепшае, чым заняцца». Таму што мы з братам апынуліся ў самым цэнтры гэтага. Усё кіпіць, людзі б'юць адзін аднаго да смерці."<ref name=":0" /> Камінгс скончыў сярэднюю школу Хэверхіла ў 1983 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.eagletribune.com/haverhill/x603537790/Haverhills-welcome-sign-and-new-book-honor-macabre-master-Rob-Zombie|title=Haverhill's welcome sign and new book honor macabre master Rob Zombie|website=Eagletribune.com|date=October 27, 2010|access-date=December 13, 2021}}</ref> Ён пераехаў у [[Нью-Ёрк]] і пачаў вучыцца ў Школе дызайну Парсанса,<ref>{{Cite web|url=https://loudwire.com/rob-zombie-groucho-marx-film-songwriting-live-show-more/|title=Rob Zombie Interview|website=loudwire.com|date=July 10, 2015|access-date=August 7, 2023}}</ref> дзе пазнаёміўся з будучым калегам па гурце і дзяўчынай Шонай Айзолт.<ref>{{Cite web|url=http://www.superiorpics.com/rob_zombie/|title=The Rob Zombie Picture Pages|website=Superiorpics.com|archive-url=https://archive.today/20130203204041/http://www.superiorpics.com/rob_zombie/|archive-date=February 3, 2013|access-date=November 22, 2012|url-status=dead}}</ref> Да поспеху гурта White Zombie ён працаваў асістэнтам па вытворчасці дзіцячага шоу ''«Pee-wee's Playhouse»''.<ref>{{cite magazine|url=https://www.mentalfloss.com/article/25613/quick-10-people-who-got-their-starts-pee-wees-playhouse|title=The Quick 10: People Who Got Their Starts on Pee-Wee's Playhouse|magazine=Mental Floss|url-status=dead}}</ref> Ён узяў сцэнічны псеўданім «Роб Зомбі» з фільма жахаў Бэлы Лугошы 1932 года ''«Белы зомбі'' », адкуль ён таксама ўзяў назву гурта White Zombie. Упершыню гэта імя з'яўляецца на міні-альбоме White Zombie 1989 года ''God of Thunder''.<ref name="Rob Zombie – Stage Name Origins">{{Cite web|url=https://loudwire.com/rob-zombie-stage-name-origins/|title=Rob Zombie – Stage Name Origins|author=Hartmann|first=Graham|website=Loudwire|date=June 6, 2012|access-date=2021-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://homepages.gac.edu/~dkuster/zombie/src/biography.html|title=White Zombie Biography|website=homepages.gac.edu|access-date=2021-08-22}}</ref> Раней ён выкарыстоўваў імя «Роб Стрэйкер» на альбомах White Zombie ''Soul-Crusher'' і ''Make Them Die Slowly''.<ref name="Rob Zombie – Stage Name Origins" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=Q44nRDR0dKI Interview on YouTube - Rob Zodiac was just a mistake by an announcer.</ref> == Кар'ера == === 1985–1998: White Zombie === Камінгс і Шона Айзолт сталі сузаснавальнікамі гурта, які пазней стаў вядомы як White Zombie. Яны рассталіся пасля сямі гадоў адносін, але працягвалі працаваць разам у гурце.<ref>{{Cite web|url=https://www.laweekly.com/interview-white-zombies-sean-yseult-awakens-sleeping-corpses-with-new-book/|title=Interview: White Zombie's Sean Yseult Awakens Sleeping Corpses With New Book|author=Lecaro|first=Lina|website=LA Weekly|date=November 16, 2010|access-date=June 21, 2020}}</ref> Гурт выпусціў тры [[Міні-альбом|міні-альбомы]], якія не мелі вялікага поспеху, а іх дэбютны студыйны альбом ''Soul-Crusher'' выйшаў у 1987 годзе на ўласным лэйбле гурта Silent Explosion.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/soul-crusher-mw0000262655|title=Soul Crusher – White Zombie|author=Torreano|first=Bradley|website=AllMusic|access-date=November 22, 2012}}</ref> Яны выпусцілі свой другі студыйны альбом ''Make Them Die Slowly'' у 1989 годзе, і ён не атрымаў асаблівай камерцыйнай рэакцыі.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/make-them-die-slowly-mw0000200296|title=Make Them Die Slowly – White Zombie|author=Rivadavia|first=Eduardo|website=AllMusic|access-date=November 22, 2012}}</ref> Айзолт і Зомбі скончылі свае адносіны ў 1991 годзе, і неўзабаве пасля гэтага Зомбі пачаў сустракацца з Шэры Мун.<ref name="girlsandcorpses.com">{{Cite web|url=http://www.girlsandcorpses.com/issue10_sherimoon.html|title=Sheri Not So Scary : An interview with Sheri Moon Zombie|author=Wilson|first=Staci Layne|website=Girls and Corpses Magazine|access-date=November 9, 2012}}</ref> Гурт прыцягнуў увагу лэйбла [[Geffen Records]] пасля выхаду іх чацвёртага міні-альбома; Іх трэці студыйны альбом ''La Sexorcisto: Devil Music Volume One'' быў выпушчаны на гэтым лэйбле ў 1992 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/i-hear-black-mw0000618135/awards|title=La Sexorcisto: Devil Music, Vol. 1 - White Zombie : Awards|website=AllMusic|access-date=March 23, 2014}}</ref> Нягледзячы на тое, што альбом трапіў у чарт Billboard 200 толькі праз год пасля выхаду,<ref name="Billboard-White Zombie2">{{cite magazine|title=White Zombie Chart History|url=https://www.billboard.com/artist/white-zombie/|magazine=Billboard|access-date=November 12, 2019}}</ref> ён стаў хітом гурта, прадаўшыся накладам больш за два мільёны копій у Злучаных Штатах.<ref name="RIAA-White Zombie">{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&se=White+Zombie#search_section|title=Gold & Platinum RIAA [White Zombie]|date=May 10, 2012|publisher=RIAA|access-date=March 28, 2016}}</ref> У падтрымку ''La Sexorcisto'' былі выпушчаныя два сінглы, «Thunder Kiss '65» і «Black Sunshine».<ref>{{cite magazine|url=https://www.ew.com/article/2015/04/09/white-zombies-astro-creep-2000-turns-20|title=White Zombie's 'Astro-Creep 2000': 20 years of love and destruction|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=April 10, 2015|access-date=December 24, 2015|author=Anderson, Kyle|archive-date=26 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926141946/https://ew.com/article/2015/04/09/white-zombies-astro-creep-2000-turns-20/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/artist/white-zombie/chart-history/rtt/|title=White Zombie Chart History|website=Billboard.com|access-date=November 12, 2019}}</ref> Чацвёрты і апошні студыйны альбом White Zombie пад назвай ''Astro-Creep: 2000 – Songs of Love, Destruction and Other Synthetic Delusions of the Electric Head'' (1995) стаў іх першым і адзіным альбомам, які трапіў у першую дзясятку ''Billboard'' 200; у ЗША было прададзена больш за два мільёны копій.<ref name="Billboard-White Zombie3">{{cite magazine|title=White Zombie Chart History|url=https://www.billboard.com/artist/white-zombie/|magazine=Billboard|access-date=November 12, 2019}}</ref><ref name="RIAA-White Zombie2">{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&se=White+Zombie#search_section|title=Gold & Platinum RIAA [White Zombie]|date=May 10, 2012|publisher=RIAA|access-date=March 28, 2016}}</ref> Камінгс зняў музычны кліп на сінгл альбома «More Human than Human» (1995) і працягваў здымаць усе наступныя кліпы гурта.<ref>{{Cite web|url=https://www.laweekly.com/rob-zombie-is-quite-hot/|title=Rob Zombie Is Quite Hot|author=Leseman|first=Linda|website=LA Weekly|date=August 7, 2012|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.moviewiseguys.com/2010/11/from-the-vault-rob-zombies-music-videos.html|title=From The Vault: Rob Zombie's Music Videos|author=Manf|first=Johnny|website=MovieWiseguys.com|date=November 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116184729/http://www.moviewiseguys.com/2010/11/from-the-vault-rob-zombies-music-videos.html|archive-date=November 16, 2010|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> У 1996 годзе Камінгс афіцыйна змяніў сваё імя на Роб Зомбі.<ref>{{Cite web|url=http://www.ghoulfriday.com/rob_zombie_claims_he_owns_word_zombie|title=Rob Zombie Claims He Owns the Word Zombie|author=Ghoul Friday|date=June 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223120311/http://www.ghoulfriday.com/rob_zombie_claims_he_owns_word_zombie|archive-date=February 23, 2016|access-date=January 14, 2016|url-status=dead}}</ref> У тым жа годзе White Zombie выпусціў альбом рэміксаў, што стала іх апошнім рэлізам перад канчатковым распадам.<ref>{{Cite web|url=http://music.yahoo.com/white-zombie/albums/supersexy-swingin-sounds--99383|title=Supersexy Swingin' Sounds &#124; White Zombie Album|website=Yahoo! Music|access-date=November 24, 2012}}</ref> Зомбі супрацоўнічаў з [[Эліс Купер|Элісам Куперам]] над песняй «Hands of Death (Burn Baby Burn)» (1996) для альбома ''Songs in the Key of X: Music from and Inspired by the X-Files''.<ref name="EWprod2">{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1996/03/29/making-songs-key-x/|title=Making "Songs in the Key of X"|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=March 29, 1996|access-date=June 21, 2020}}</ref> Песня была намінаваная ў катэгорыі «Лепшае метал-выкананне» на 39-й штогадовай цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі», хоць і прайграла гурту Rage Against the Machine.<ref name="Grammy19972">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=HKQaAAAAIBAJ&pg=4773,8816303&dq|title=Babyface is up for 12 Grammy awards|date=January 8, 1997|access-date=September 21, 2011|newspaper=[[Milwaukee Journal Sentinel]]|first=Mary|last=Campbell|archive-date=July 12, 2012|archive-url=https://archive.today/20120712192922/http://news.google.com/newspapers?id=HKQaAAAAIBAJ&sjid=Ci4EAAAAIBAJ&pg=4773,8816303&dq|url-status=dead}}</ref> White Zombie афіцыйна распаўся ў верасні 1998 года, заявіўшы: «Часам гурт проста распадаецца, таму што ён вычарпаў сябе, і лепшыя дні засталіся ззаду. White Zombie шмат чаго перажылі разам і зрабілі шмат выдатных рэчаў, але прыйшоў час спыніцца. Добрыя часы скончыліся, і мы ўсе рухаліся ў розных напрамках».<ref>{{Cite web|url=http://robzombie.com/2012/02/qotw-white-zombie-by-something_weird/|title=QOTW: White Zombie by Something_WEiRd|website=Robzombie.com|date=February 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108132852/http://robzombie.com/2012/02/qotw-white-zombie-by-something_weird/|archive-date=November 8, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> У 2008 годзе быў выдадзены бокс-сэт гурта, які ўключаў увесь іх выпушчаны матэрыял.<ref>{{Cite web|url=https://www.suicidegirls.com/girls/nicole_powers/blog/2680068/rob-zombie-all-boxed-up/|title=Rob Zombie: All Boxed Up|author=Carrie Borzillo-Vrenna|date=December 3, 2008|publisher=SuicideGirls|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603025147/http://suicidegirls.com/interviews/Rob+Zombie%3A+All+Boxed+Up/|archive-date=June 3, 2010|access-date=December 13, 2021|url-status=dead}}</ref> Пасля распаду White Zombie Зомбі не праяўляў ніякай цікавасці да рэфармавання гурта і, як кажуць, казаў: «У мяне ёсць шмат важкіх прычын [для таго, каб не жадаць аднаўляць White Zombie]. Тое, што вы іх не ведаеце, не азначае, што іх не існуе. Не ўсё — гэта справа кожнага».<ref>{{Cite web|url=https://www.blabbermouth.net/news/rob-zombie-says-he-has-many-legit-reasons-for-not-wanting-to-reunite-white-zombie/|title=ROB ZOMBIE Says He Has 'Many Legit Reasons' For Not Wanting To Reunite WHITE ZOMBIE|website=[[Blabbermouth.net]]|date=September 20, 2016|access-date=November 12, 2019}}</ref> У інтэрв'ю 2011 года Зомбі заявіў, што не размаўляў ні з адным з удзельнікаў гурта, «акрамя (бубнача) Джона Тэмпесты каля 15 гадоў».<ref>{{Cite web|url=https://www.blabbermouth.net/news/rob-zombie-says-white-zombie-will-never-reunite/|title=ROB ZOMBIE Says WHITE ZOMBIE Will Never Reunite|website=[[Blabbermouth.net]]|date=February 23, 2011|access-date=November 12, 2019}}</ref> === 1998–2001: Сольны дэбют і камерцыйны поспех === Праца над дэбютным сольным альбомам Зомбі пачалася ў 1997 годзе, яшчэ да афіцыйнага распаду гурта.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/502053/singer-says-white-zombie-breakup-was-inevitable/|title=Singer Says White Zombie Breakup Was Inevitable|website=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515030003/http://www.mtv.com/news/502053/singer-says-white-zombie-breakup-was-inevitable/|archive-date=May 15, 2015|url-status=dead}}</ref> Для альбома Зомбі працаваў з шматлікімі артыстамі, у тым ліку з Чарлі Клаўзерам, вядомым па [[Nine inch nails|Nine Inch Nails]], і былым калегам па гурце White Zombie Джонам Тэмпестам.<ref>{{Cite web|url=http://robzombie.com/2012/07/artwork-for-rob-zombies-mondo-sex-head-revealed/comment-page-1/|title=» Artwork for Rob Zombie's Mondo Sex Head revealed|website=Robzombie.com|date=July 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709211222/http://robzombie.com/2012/07/artwork-for-rob-zombies-mondo-sex-head-revealed/comment-page-1/|archive-date=July 9, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/american-made-music-to-strip-by-mw0000671137|title=American Made Music to Strip By – Rob Zombie : Songs, Reviews, Credits, Awards|author=Phares|first=Heather|website=AllMusic|date=October 26, 1999|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/news/poll-who-s-your-favorite-rob-zombie-drummer|title=Poll: Who's Your Favorite Rob Zombie Drummer?|date=February 8, 2012|publisher=Roadrunner Records|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1428856/rob-zombie-sets-date-for-solo-album/|title=Rob Zombie Sets Date For Solo Album|date=July 9, 1998|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019171341/http://www.mtv.com/news/1428856/rob-zombie-sets-date-for-solo-album/|archive-date=October 19, 2015|access-date=December 13, 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.westnet.com/consumable/1998/09.02/revzombi.html|title=Review|website=Consumable Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110004559/http://www.westnet.com/consumable/1998/09.02/revzombi.html|archive-date=January 10, 2013|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> Дэбютны сольны альбом Зомбі пад назвай ''Hellbilly Deluxe: 13 Tales of Caverous Cavorting Inside the Spookshow International'' выйшаў 25 жніўня 1998 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/artists/rob-zombie/discography/127468/|title=Hellbilly Deluxe by Rob Zombie|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301051552/http://www.mtv.com/artists/rob-zombie/discography/127468/|archive-date=March 1, 2016|url-status=dead}}</ref> Альбом меў камерцыйны поспех, дэбютаваўшы на пятай пазіцыі Billboard 200 з продажамі ў 121 000 копій за першы тыдзень.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/music-news/garths-scarecrow-shoots-straight-to-no-1-77645/|title=Garth's 'Scarecrow' Shoots Straight To No. 1|magazine=Billboard|access-date=December 13, 2021}}</ref> Продажы альбома за першы тыдзень перавысілі продажы яго папярэдніх альбомаў з White Zombie.<ref>{{Cite web|url=http://www.last.fm/music/Rob+Zombie|title=Rob Zombie|date=July 6, 2023|publisher=Last FM}}</ref> ''Hellbilly Deluxe'' стаў самым прадаваным альбомам Зомбі на сённяшні дзень, продажы якога перавысілі тры мільёны копій у Злучаных Штатах.<ref name="RIAA-Rob Zombie">{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&se=Rob+Zombie#search_section|title=Gold & Platinum RIAA [Rob Zombie]|date=April 10, 2015|publisher=RIAA|access-date=March 28, 2016}}</ref> Альбом быў створаны пад уплывам класічных фільмаў жахаў,<ref name="avclub.com2">{{cite news|last=Tobias|first=Scott|url=https://www.avclub.com/rob-zombie-1798208595|title=Rob Zombie interview|newspaper=The A.V. Club|date=August 2, 2005|access-date=December 13, 2021}}</ref> прычым шматлікія песні на альбоме ўтрымліваюць сэмплы і цытаты з некаторых любімых [[Фільм жахаў|фільмаў жахаў]] Зомбі.<ref name="reocities.com">{{Cite web|url=http://www.reocities.com/tyrannorabbit/horrormetalz.html|title=Tyrannorabbit's Horrormetal-land|website=Reocities.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809171706/http://www.reocities.com/tyrannorabbit/horrormetalz.html|archive-date=August 9, 2014|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> З альбома выйшлі тры сінглы, усе яны трапілі ў чарт ''[[Billboard]]'' Hot Mainstream Rock Tracks.<ref>{{Cite web|url=http://www.100xr.com/artists/R/Rob_Zombie.htm|title=Rob Zombie Biography, Music News, Discography @ 100 XR – The Net's No. 1 Rock Station!!!|website=100xr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105054951/http://www.100xr.com/artists/R/Rob_Zombie.htm|archive-date=November 5, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=usurped}}</ref> Шматлікія песні з альбома былі выкарыстаны ў фільмах і відэагульнях, галоўным чынам у жанры жахаў.<ref name="tenbestsongs">{{Cite web|url=http://loudwire.com/best-rob-zombie-songs/|title=10 Best Rob Zombie Songs|author=Jeff Cornell|website=Loudwire|date=June 4, 2015}}</ref> Поспех альбома прывёў да выхаду першага альбома рэміксаў Зомбі пад назвай ''American Made Music to Strip By'' (1999).<ref name="remix">{{Cite web|url={{AllMusic|class=album |id=r442377 |pure_url=yes}}|title=American Made to Strip By - Rob Zombie|author=Phares|first=Heather|website=AllMusic|date=October 26, 1999|access-date=June 7, 2012}}</ref> Альбом увайшоў у топ-40 ''Billboard'' 200 у свой дэбютны тыдзень.<ref name="remix" /> У 1998 годзе Зомбі заснаваў свой уласны лэйбл ''Zombie-A-Go-Go Records''.<ref name="recordlabel">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/151829/rob-zombie-ventures-off-with-zombie-a-go-go/|title=Rob Zombie Ventures off with Zombie-A-Go-Go|date=May 5, 1998|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302181840/http://www.mtv.com/news/151829/rob-zombie-ventures-off-with-zombie-a-go-go/|archive-date=March 2, 2016|url-status=dead}}</ref>Лэйбл выпусціў апошні альбом амерыканскага інструментальнага гурта The Bomboras,<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/the-bomboras-mn0000618737/biography|title=The Bomboras &#124; Biography & History|website=[[AllMusic]]|date=August 8, 1997|access-date=March 14, 2016}}</ref> а таксама дэбютны альбом гурта Ghastly Ones.<ref name="recordlabel" /> Абодва альбомы былі выпушчаны 2 чэрвеня 1998 года і не атрымалі асаблівага крытычнага або камерцыйнага поспеху. Затым лэйбл выпусціў зборнік ''Halloween Hootenanny'' (1998), у якім удзельнічалі такія выканаўцы, як Reverend Horton Heat і Rocket From the Crypt.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/halloween-hootenanny-mw0000598776|title=Halloween Hootenanny by Various Artists|website=AllMusic}}</ref> Сам Зомбі напісаў песню «Halloween (She Get So Mean)» для саўндтрэка, якая раней з'яўлялася на рэкламных рэлізах сінгла «Dragula» (1998). 12 кастрычніка 1999 года Зомбі выпусціў альбом ''Rob Zombie Presents The Words & The Music Of Frankenstein'' на лэйбле Zombie-A-Go-Go Records.<ref name="frankenstein">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/rob-zombie-presents-frankenstein-mw0000251532|title=Rob Zombie Presents Frankenstein|website=AllMusic}}</ref> Альбом, які лічыцца саўндтрэкам, утрымлівае арыгінальную музыку і некаторыя дыялогі з арыгінальнага ''«Франкенштэйна»'' (1931).<ref name="frankenstein" /> Зомбі павінен быў дэбютаваць у якасці рэжысёра з фільмам ''The Crow: 2037'', і нават напісаў сцэнар да яго.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1428859/zombie-will-write-direct-next-crow-flick.jhtml|title=Zombie Will Write/Direct Next "Crow" Flick – Music, Celebrity, Artist News|date=February 11, 1997|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515131955/http://www.mtv.com/news/articles/1428859/zombie-will-write-direct-next-crow-flick.jhtml|archive-date=May 15, 2013|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> Дзеянне фільма павінна было адбывацца ў будучыні; але фільм так і не быў выпушчаны.<ref>{{Cite web|url=http://www.roteirodecinema.com.br/scripts/files/crow_2037_a_new_world_of_gods_and_monster.htm|title=Scripts on the Net – The Crow: 2037 A New World of Gods and Monster, by Rob Zombie – Read The Screenplay|website=Roteirodecinema.com.br|date=September 22, 2008|access-date=November 24, 2012|archive-date=3 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803133839/http://www.roteirodecinema.com.br/scripts/files/crow_2037_a_new_world_of_gods_and_monster.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://io9.com/5932803/100-wonderful-and-terrible-movies-that-never-existed|title=100 Wonderful and Terrible Movies That Never Existed|website=Io9.com|date=August 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812212846/http://io9.com/5932803/100-wonderful-and-terrible-movies-that-never-existed|archive-date=August 12, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> Было вырашана, што фільм не падыходзіць для франшызы, а будзе выступаць як самастойны праект.<ref>{{Cite web|url=http://www.experts123.com/q/what-happened-to-the-rob-zombie-script-for-crow-2037.html|title=What happened to the Rob Zombie script for Crow: 2037?|website=Experts123.com|access-date=November 24, 2012}}</ref> Зомбі напісаў арыгінальную музыку да відэагульні ''Twisted Metal III'', якая выйшла ў 1998 годзе.<ref name="GameRev">{{Cite web|url=http://www.gamerevolution.com/review/twisted-metal-iii|title=Twisted Metal III Review|author=Dick|first=Kevin|date=November 1998|publisher=[[Game Revolution]]|access-date=March 14, 2014}}</ref> У 1999 годзе Зомбі распрацаваў для [[Universal Studios]] атракцыён з прывідамі, які пазней стаў інструментам для адраджэння штогадовага атракцыёна Halloween Horror Nights.<ref name="cdinterview">{{Cite web|url=http://www.christiandivine.com/RobZombie.htm|title=Rob Zombie - Christian Divine|website=Christiandivine.com|access-date=January 31, 2015}}</ref> Менавіта ў гэты час Зомбі пачаў працаваць са студыяй над сваім рэжысёрскім дэбютам — фільмам пад назвай {{Не перакладзена 3|Дом 1000 трупаў|Дом 1000 трупаў|4=House of 1000 Corpses}}.<ref>{{Cite web|url=http://anythinghorror.com/2011/04/30/texas-frightmare-weekend-2011-day-2-press-conference-with-sid-haig/|title=Texas Frightmare Weekend 2011: Day 2 – Press Conference with Sid Haig|website=Anythinghorror.com|date=May 2011|access-date=November 24, 2012}}</ref> Здымкі праекта пачаліся ў маі 2000 года, а дата выхаду была запланавана на наступны год, хоць студыя ў рэшце рэшт адмяніла яго рэліз з-за жорсткіх тэм, якія прысутнічалі ва ўсім фільме.<ref>{{Cite web|url=http://wn.com/original_universal_house_of_1000_corpses_trailer_rare|title=Original Universal House of 1000 Corpses Trailer Rare|website=Wn.com|access-date=November 24, 2012}}</ref> Песня Зомбі «Superbeast», узятая з ''альбома Hellbilly Deluxe'', была намінавана на лепшае метал-выкананне на 42-й штогадовай цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі».<ref>{{Cite web|url=http://loudwire.com/best-rob-zombie-songs/|title=10 Best Rob Zombie Songs|date=June 4, 2015|publisher=LoudWire}}</ref> Зомбі ўнёс свой уклад у саўндтрэк да фільма ''«Місія невыканальная 2''» песняй «Scum of the Earth» (2000).<ref>{{Cite web|url=https://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:jbfoxqekldae|title=AllMusic review|website=[[AllMusic]]|access-date=August 4, 2010}}</ref> Другі студыйны альбом Зомбі, ''The Sinister Urge'', выйшаў 13 лістапада 2001 года.<ref>{{Cite web|url=http://survivingthegoldenage.com/rob-zombie-mondo-sex-head/|title=Record Review: Rob Zombie: Mondo Sex Head|website=Survivingthegoldenage.com|date=August 13, 2012|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://rzr.online.fr/docs/zombie/sinister_urge.htm|title=Rob Zombie: The Sinister Urge: Zombie 2d solo album @ Zombieland 2|website=Rzr.online.fr|date=November 13, 2001|access-date=November 24, 2012}}</ref> Альбом пашырае элементы жахаў і шок-року, якія прысутнічалі ў папярэднім альбоме, і ўключае супрацоўніцтва з такімі выканаўцамі, як [[Озі Осбарн]].<ref name="allmusic.com">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-sinister-urge-mw0000214563|title=The Sinister Urge – Rob Zombie : Songs, Reviews, Credits, Awards|author=Torreano|first=Bradley|website=AllMusic|date=November 13, 2001|access-date=November 24, 2012}}</ref> Гэты альбом стаў яго другім, які трапіў у дзесятку лепшых у Злучаных Штатах,<ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/garth-brooks/10058|title='Scarecrow' Scares Off Britney|website=NME|date=November 22, 2001|access-date=November 24, 2012}}</ref> прычым продажы за першы тыдзень перавысілі продажы папярэдняга альбома.<ref>{{cite magazine|first=Andrew|last=Dansby|url=https://www.rollingstone.com/music/news/garth-retires-the-competition-20011121|title=Garth Retires the Competition|magazine=Rolling Stone|date=November 21, 2001|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{cite news|last=Martens|first=Todd|url=https://www.boston.com/ae/music/articles/2003/10/01/outkast_leads_nine_new_top_20_chart_entries/|title=OutKast Leads Nine New Top-20 Chart Entries|work=[[The Boston Globe]]|date=January 10, 2003|access-date=November 24, 2012}}</ref> Альбом быў прададзены накладам больш за мільён копій у Злучаных Штатах, што з'яўляецца другім для яго дасягненнем. <ref name="RIAA-Rob Zombie"/> Альбому папярэднічаў сінгл «Feel So Numb», а другі сінгл быў выпушчаны ў наступным годзе.<ref>{{Cite web|url=http://robzombie.com/music/the-sinister-urge/|title=The Sinister Urge|website=Robzombie.com|date=July 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124110542/http://robzombie.com/music/the-sinister-urge/|archive-date=January 24, 2013|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> Нягледзячы на поспех альбома, было адзначана зніжэнне яго продажаў у параўнанні з яго першым студыйным альбомам. ''The Sinister Urge'' і наступныя сінглы з яго былі сустрэты станоўча крытыкамі<ref>{{cite news|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,253069,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421134426/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C253069%2C00.html|archive-date=April 21, 2009|title=Empty Shell|date=December 7, 2001|access-date=June 21, 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/artists/robzombie/albums/album/271092/review/6210001/the_sinister_urge|title=Album Reviews: Rob Zombie: The Sinister Urge|first=David|last=Sprague|date=2 November 2001|magazine=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001212200/http://www.rollingstone.com/artists/robzombie/albums/album/271092/review/6210001/the_sinister_urge|archive-date=October 1, 2007|url-status=dead|access-date=November 24, 2012}}</ref>, а [[AllMusic]] напісаў: «Менавіта павольнае гарэнне апошняга трэка [альбома] паказвае найбольшы патэнцыял; пасля гадоў стварэння добрага хэві-металу ён нарэшце пашырае межы ўласнага гучання. Мала хто з метал-музыкаў захоўваў сваё гучанне свежым так доўга, як Zombie, і гэты альбом не з'яўляецца выключэннем».<ref name="allmusic.com" /> ''The Sinister Urge'' быў абраны любімым альбомам фанатаў на афіцыйным сайце Зомбі.<ref>{{Cite web|url=http://robzombie.com/2012/05/poll-results-you-voted-for-the-sinister-urge/|title=» Poll Results: You voted for The Sinister Urge The Official Rob Zombie Website|website=Robzombie.com|date=May 9, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112165732/http://robzombie.com/2012/05/poll-results-you-voted-for-the-sinister-urge/|archive-date=January 12, 2017|access-date=March 14, 2016|url-status=dead}}</ref> Альбом — апошні праект з удзелам гітарыста Майка Рыгса і бубнача Джона Тэмпесты, якія былі з Зомбі з пачатку яго сольнай кар'еры. === 2002–2006: Шлюб, рэжысёрскі дэбют і працяг музычнага поспеху === [[Файл:Rob_Zombie_(2005).jpg|злева|міні|Зомбі на Ozzfest 2005]] Пасля гадоў барацьбы з пошукам дыстрыб'ютара і розных пераздымак Зомбі пацвердзіў, што яго фільм ''«Дом 1000 трупаў»'' нарэшце выйдзе з дапамогай Lions Gate Entertainment.<ref>{{Cite web|url=http://www.unratedmagazine.com/Document.cfm?Page=Articles/index.cfm&Article_ID=80|title=House of 1000 Corpses by UnRated Magazine|website=Unratedmagazine.com|access-date=November 24, 2012}}</ref> Фільм выйшаў у кінатэатрах 11 красавіка 2003 года.<ref>{{Cite web|url=http://robzombie.com/movies/house-of-1000-corpses/comment-page-1/|title=» House of 1000 Corpses [2003] Rob Zombie &#124; Official Website|author=House of 1000 Corpses [2003]|website=Robzombie.com|date=August 8, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218044058/http://robzombie.com/movies/house-of-1000-corpses/comment-page-1/|archive-date=February 18, 2013|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.film.com/?p=129042|title=Re-Views: House of 1000 Corpses (2003) –|author=Snider|first=Eric D.|website=Film.com|access-date=November 24, 2012}}</ref> Фільм атрымаў у цэлым негатыўныя водгукі крытыкаў, хоць і сабраў больш за 16 мільёнаў долараў па ўсім свеце.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/movies/series/HouseOf1000Corpses.php|title=House of 1,000 Corpses – Box Office History|website=The-numbers.com|access-date=November 24, 2012|archive-date=12 верасня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912065831/http://www.the-numbers.com/movies/series/HouseOf1000Corpses.php|url-status=dead}}</ref> Фільм крытыкавалі за празмерную «гратэскнасць» і «жорсткасць», але з тых часоў ён стаў культавым.<ref>{{Cite web|url=http://www.ps3trophies.org/forum/movies/105683-cult-classic-devils-rejects-house-1000-corpse.html|title=Cult classic, Devils rejects and house of 1000 corpse|website=PS3Trophies.org|date=May 8, 2011|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=9445|title=Empire's House Of 1000 Corpses Movie Review|website=Empire|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.phase9.tv/moviereviews/houseof1000corpses.shtml|title=House of a 1000 Corpses – movie review|website=Phase9.tv|access-date=November 24, 2012}}</ref> Нягледзячы на вельмі негатыўныя водгукі,<ref>{{Cite web|url=https://www.angelfire.com/film/teenreview/houseof1000corpses.html|title=Review: House of 1000 Corpses|website=Angelfire.com|access-date=November 24, 2012}}</ref> фільм атрымаў больш цёплы прыём у наступныя гады і часта ўваходзіць у спісы «лепшых фільмаў жахаў усіх часоў».<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.wagerweb.com/entertainment/top-25-scariest-scary-movies-ever-made-16918.html|title=» Top 25 Scariest Scary Movies Ever Made|website=Entertainment.wagerweb.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115171215/http://entertainment.wagerweb.com/entertainment/top-25-scariest-scary-movies-ever-made-16918.html|archive-date=November 15, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> Зомбі працаваў са Скотам Хамфры над большай часткай саўндтрэка да фільма, які выйшаў 25 сакавіка 2003 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.thechopshop.com/|title=The Chop Shop|publisher=The Chop Shop|access-date=October 28, 2012}}</ref><ref name="about">{{Cite web|url=http://www.thechopshop.com/about.html|title=The Chop Shop|publisher=The Chop Shop|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426065635/http://www.thechopshop.com/about.html|archive-date=April 26, 2012|access-date=October 28, 2012|url-status=dead}}</ref> У рэлізе прадстаўлены арыгінальныя песні Зомбі, такія як «Pussy Liquor» і «Little Piggy», а таксама ўласная версія Зомбі хіта Commodores «Brick House» (1977), перайменаванага ў «Brick House 2003».<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/house-of-1000-corpses-mw0000021706|title=House of 1000 Corpses – Original Soundtrack : Songs, Reviews, Credits, Awards|author=Kergan|first=Wade|website=AllMusic|date=March 25, 2003|access-date=November 24, 2012}}</ref> Саўндтрэк дасягнуў 53-га месца ў Billboard 200 і 4-га ў чарце Top Soundtracks.<ref>{{cite magazine|url={{BillboardURLbyName|artist=soundtrack|chart=all}}|title=House of 1000 Corpses – Original Soundtrack|magazine=Billboard|date=April 19, 2003|access-date=November 24, 2012}}</ref> 23 верасня 2003 года Зомбі выпусціў свой першы зборнік пад назвай ''Past, Present & Future.''<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/past-present-future-mw0000324367|title=Past, Present & Future – Rob Zombie : Songs, Reviews, Credits, Awards|author=Loftus|first=Johnny|website=AllMusic|date=September 23, 2003|access-date=November 24, 2012}}</ref> У альбом увайшлі песні з сольных альбомаў Зомбі, а таксама з рэлізаў з гуртам White Zombie; на альбоме таксама прысутнічае новы матэрыял.<ref>{{Cite web|url={{AllMusic|class=album|id=r657912|pure_url=yes}}|title=Past, Present & Future - Rob Zombie|website=[[AllMusic]]}}</ref> Альбом дэбютаваў на адзінаццатым месцы ў ''Billboard'' 200 і стаў трэцім рэлізам Зомбі, які быў прададзены тыражом больш за мільён копій у краіне.<ref name="RIAA-Rob Zombie"/> У тым жа годзе Зомбі з'явіўся ў эпізодах мультсерыялаў ''Spider-Man: The New Animated Series'' і ''Justice League Unlimited'', агучваючы абодва.<ref name="roles">{{Cite web|url=http://www.lawyerherald.com/articles/26808/20160113/31-gets-official-r-rating-mpaa-spring-release-director-rob-zombie.htm|title='31' gets official R-rating for Spring release; Director Rob Zombie to unveil uncut version|date=January 13, 2016|publisher=Lawyer Herald}}</ref> У лістападзе 2003 года Зомбі запусціў серыю коміксаў ''Spookshow International''.<ref>{{Cite web|url=https://comicvine.gamespot.com/rob-zombies-spookshow-international/4050-18992/|title=Rob Zombie's Spookshow International (MVCreation comic book) – 9 issues|website=Comic Vine|access-date=December 13, 2021}}</ref> Яго другая серыя, ''The Nail'', выйшла ў чатыры выпускі з чэрвеня па кастрычнік 2004 года, а серыя ''пра Бігфута'' — з лютага па май 2005 года, таксама ў чатырох выпусках.<ref>{{Cite web|url=https://comicvine.gamespot.com/bigfoot/4050-23482/|title=Bigfoot (IDW Publishing comic book) – 4 issues|website=Comic Vine|access-date=December 13, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://comicvine.gamespot.com/the-nail/4050-19281/|title=The Nail (Dark Horse Comics comic book) – 4 issues|author=The Last American Virgin|website=Comic Vine|access-date=December 13, 2021}}</ref> Другі фільм Зомбі, ''«Адкінутыя д'яблам»'', з'яўляецца прамым працягам фільма «''Дом 1000 трупаў»'' і выйшаў 22 ліпеня 2005 года. <ref>{{Cite web|url=http://www.eatmybrains.com/showfeature.php?id=25|title=Interview with The Devil's Rejects' Rob Zombie – Feature Article|publisher=Eat My Brains!|access-date=November 24, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.moviesonline.ca/movienews_6283.html|title=Exclusive Interview with Rob Zombie - MoviesOnline|website=Moviesonline.ca|access-date=December 12, 2012}}</ref> У фільме была больш «жорсткая вестэрн- тэматыка» ў адрозненне ад аспектаў жахаў папярэдняга фільма.<ref>{{Cite web|url=https://www.joblo.com/movie-news/set-visit-interview-with-devils-rejects-director-rob-zombie|title=Set Visit: Interview with Devil's Rejects director Rob Zombie|author=JoBlo|website=JoBlo.com|date=July 15, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022052625/http://www.joblo.com/movie-news/set-visit-interview-with-devils-rejects-director-rob-zombie|archive-date=October 22, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=dead}}</ref> Фільм атрымаў значна больш станоўчыя водгукі, чым папярэднік, хоць яго усё роўна крытыкавалі за гвалт і змест.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=devilsrejects.htm|title=The Devil's Rejects (2005)|website=Box Office Mojo|date=August 25, 2005|access-date=November 24, 2012}}</ref> Фільм быў апісаны як «адзін гіганцкі дурны фільм, які ідзе прама з сэрца», напоўнены момантамі нігілізму і хітрай дасціпнасці.<ref>{{cite journal|journal=Film Comment|jstor=43457162|title=Review: The Devil's Rejects|url=https://archive.org/details/sim_film-comment_july-august-2005_41_4/page/74|date=July–August 2005|publisher=Film Society of Lincoln Center|last=Koresky|first=Michael|volume=41|issue=4|pages=74–75}}</ref> Як і першы фільм, ''«Адкінутыя д'яблам»'' пасля выхаду на экраны стаў культавым.<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/devils_rejects/|title=The Devil's Rejects|website=Rotten Tomatoes|access-date=November 24, 2012}}</ref> Фільм мае рэйтынг 53 з 100 на [[Metacritic]], што азначае змешаныя і станоўчыя водгукі.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-devils-rejects|title=The Devil's Rejects Reviews, Ratings, Credits, and More|website=Metacritic|date=July 22, 2005|access-date=November 24, 2012}}</ref> Зомбі выпусціў шэраг коміксаў ''«Адкінутыя д'яблам»'' на працягу 2005 года, каб супасці з выхадам фільма.<ref>{{Cite web|url=http://www.zombiefaq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=146&Itemid=78|title=Comics|website=ZombieFAQ.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624055512/http://www.zombiefaq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=146&Itemid=78|archive-date=June 24, 2012|access-date=November 24, 2012|url-status=usurped}}</ref> Зомбі пачаў працаваць над сваім трэцім студыйным альбомам у 2005 годзе, адначасова заканчваючы працу над ''The Devil's Rejects''; на альбом паўплывалі такія [[глэм-рок]] выканаўцы, як Slade, T. Rex і Gary Glitter.<ref>{{Cite web|url=http://www.vh1classic.com/view/playlist/1544469/116562/Hangin_With_Rob_Zombie/Hangin_With_Rob_Zombie/index.jhtml|title=Hangin with Rob Zombie|publisher=VH1 Classic|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705195529/http://www.vh1classic.com/view/playlist/1544469/116562/Hangin_With_Rob_Zombie/Hangin_With_Rob_Zombie/index.jhtml|archive-date=July 5, 2008|access-date=February 14, 2012|url-status=dead}}</ref> Зомбі ахарактарызаваў рэліз як «эксперыментальны», сцвярджаючы, што ў праекце было шмат акустычных песень.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmusic.com/album/educated-horses-mw0000350871|title=Educated Horses - Rob Zombie {{!}} Album {{!}} AllMusic|access-date=2025-11-29}}</ref> Альбом ''Educated Horses'' выйшаў 28 сакавіка 2006 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/educated-horses-mw0000350871|title=Educated Horses – Rob Zombie : Songs, Reviews, Credits, Awards|author=Christopher|first=James|website=AllMusic|date=March 28, 2006|access-date=November 24, 2012}}</ref> Альбом атрымаў змешаныя крытычныя водгукі, а ''[[Rolling Stone|часопіс Rolling Stone]]'' напісаў: «Некалькі песень занадта доўгія на брудных інструментальных грувах, але незалежна ад таго, ці пераўзыходзіць Зомбі [[Трэнт Рэзнар|Трэнта Рэзнара]] на [[Сітар|сітарным]] грайнд-фестывалі «17 Year Locust», ці плюецца агнём сярод апакаліптычных блюзавых рыфаў «The Devil's Rejects», ён гучыць як таленавіты шлокмайстар, якім фанаты Strokes могуць атрымліваць асалоду. Ці прынамсі цярпець».<ref name="RollStone2">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/artists/robzombie/albums/album/9491563/review/9597771/educated_horses|title=Educated Horses review|magazine=Rolling Stone|date=April 5, 2006|access-date=April 5, 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103005036/http://www.rollingstone.com/artists/robzombie/albums/album/9491563/review/9597771/educated_horses|archive-date=November 3, 2007|author-link=Rolling Stone}}</ref> Песня «The Lords of Salem» была намінавана на лепшае хард-рок выкананне на 51-й штогадовай цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі». <ref>{{Cite web|url=http://www2.grammy.com:80/GRAMMY_Awards/51st_show/list.aspx|title=GRAMMY.com|website=www.grammy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220105729/http://www.grammy.com/grammy_awards/51st_show/list.aspx#04|archive-date=December 20, 2010|url-status=dead}}</ref> Продажы альбома ''Educated Horses'' у ЗША зноў знізіліся, і ў іх было прададзена крыху больш за 500 000 копій. Альбом стаў першым сольным студыйным альбомам Зомбі, які не атрымаў сертыфікацыі ад Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі (RIAA).<ref name="RIAA-Rob Zombie"/> Гэта быў апошні студыйны альбом Зомбі, выпушчаны на лэйбле Geffen Records. 10 кастрычніка 2006 года Зомбі выпусціў свой першы афіцыйны альбом [[Зборнік найлепшых песень|найлепшых хітоў]] «''The Best of Rob Zombie»''.<ref>{{Cite web|url=http://robzombie.com/music/the-best-of-rob-zombie/|title=The Best of Rob Zombie - Official Website|author=Zombie|first=Rob|date=August 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022625/http://robzombie.com/music/the-best-of-rob-zombie/|archive-date=March 5, 2016|access-date=January 13, 2016|url-status=dead}}</ref> Праз некалькі месяцаў альбом быў перавыдадзены пад назвай ''«The Best of Rob Zombie: 20th Century Masters The Millennium Collection»''. <ref name="BestOf">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/release/the-best-of-rob-zombie-mr0001100040|title=The Best of Rob Zombie|website=[[AllMusic]]|access-date=January 13, 2016}}</ref> Праект дэбютаваў на 166-м месцы ў ''Billboard'' 200 і атрымаў залаты сертыфікат ад RIAA.<ref name="RIAA-Rob Zombie" /> Альбом не ўтрымліваў новага матэрыялу і быў выпушчаны практычна без рэкламы з боку Зомбі. Гэта застаецца яго апошнім альбомам, які атрымаў сертыфікацыю RIAA на сённяшні дзень.<ref name="RIAA-Rob Zombie" /> [[Файл:Rob_Zombie_Rock_am_Ring_2014_(42).JPG|міні|Выступ Зомбі на Rock am Ring 2014]] [[Файл:Rob_Zombie_Toronto_September_6_2023.jpg|міні|Роб Зомбі ў Таронта, верасень 2023 г.]] == Творчасць == === Музычны стыль === [[Файл:20140615-132-Nova_Rock_2014-Rob_Zombie-Rob_Zombie.JPG|міні|270x270пкс|Зомбі на Nova Rock 2014]] Музыка Зомбі вядомая выкарыстаннем [[Фільм жахаў|элементаў жахаў і саспенсу]]<ref>{{Cite web|url=http://www.maximumink.com/index.php/articles/permalink/rob_zombie/|title=Rob Zombie|website=Maximumink.com|date=November 1, 2009|access-date=June 21, 2020|archive-date=19 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019171338/http://www.maximumink.com/index.php/articles/permalink/rob_zombie/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ifc.com/fix/2012/08/heavy-metal-and-horror|title=Heavy Metal and Horror|website=IFC|date=August 14, 2012|access-date=November 25, 2012}}</ref>, што натхнёнае любоўю Зомбі да фільмаў жахаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/comic_con_2009/news/1834259/five_favorite_films_with_rob_zombie/|title=Five Favorite Films With Rob Zombie|author=Vo|first=Alex|website=Rotten Tomatoes|date=July 26, 2009|access-date=November 25, 2012}}</ref> Музыка Зомбі таксама ўтрымлівае элементы, якія звычайна сустракаюцца ў [[Метал (музыка)|хэві-метале]]<ref>{{Cite web|url=http://delafont.com/music_acts/rob-zombie.htm|title=Rob Zombie booking|website=Delafont.com|access-date=November 25, 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=54316|title=Exclusive: Rob Zombie Approached for Heavy Metal|website=ComingSoon.net|date=April 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411102714/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=54316|archive-date=April 11, 2009|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gantdaily.com/2012/06/21/heavy-metal-musician-rob-zombie-to-produce-flyers-flick/|title=Heavy metal musician Rob Zombie to produce Flyers flick|website=GantDaily.com|date=June 21, 2012|access-date=November 25, 2012}}</ref> Музыку Зомбі апісваюць як «спалучэнне металу з індастрыялам, гіпнатычнымі рытмамі і пранізлівымі гукамі», якая мае «складаны рытм, адметны вакал і забойны сюжэт»<ref>{{Cite web|url=http://www.roughedge.com/cdreviews/z/robzombie.htm|title=Rob Zombie CD Reviews|date=May 20, 2012|publisher=Rough Edge|access-date=November 25, 2012}}</ref> Песні Зомбі таксама вядомыя тым, што ўтрымліваюць цытаты і сэмплы з класічных фільмаў жахаў.<ref>{{Cite web|url=http://celebritywonder.ugo.com/html/robzombie_trivia1.html|title=Rob Zombie News and Trivias|website=Celebritywonder.ugo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412122734/http://celebritywonder.ugo.com/html/robzombie_trivia1.html|archive-date=April 12, 2011|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref> Шматлікія песні на яго дэбютным альбоме ''Hellbilly Deluxe'' утрымліваюць цытаты з класічных фільмаў жахаў, на якіх Зомбі вырас.<ref name="reocities.com"/> Зомбі класіфікаваў сябе як [[Метал (музыка)|метал-]]<nowiki/>музыку і заявіў: «Здавалася, што хард-рок і хэві-метал сапраўды змагаліся, ведаеце, быццам яны былі на вяршыні чартаў — адчувалася, што іх доўга выкідвалі на абочыну. Было такое адчуванне, што ты нешта рабіў, але адчуваеш, што нікому ўжо няма справы, таму цяпер ты проста цягнешся, робячы тое, што робіш, і быццам свет забыўся. Аднак адчувалася, што за апошнія некалькі гадоў усё змянілася, і ты адчуваеш, як яны вяртаюцца».<ref>{{Cite web|url=http://loudwire.com/rob-zombie-interview-band-lineup-upcoming-album-touring-more/|title=Rob Zombie on Band Chemistry, Upcoming Album, Touring + More|website=Loudwire.com|date=May 11, 2012|access-date=November 25, 2012}}</ref> У сваёй рэцэнзіі на альбом ''Venomous Rat Regeneration Vendor'' (2013) часопіс Music Enthusiast пракаментаваў музычны стыль Зомбі: «Калі вы прыхільнік Роба Зомбі, ці нават калі не, вы дакладна пазнаеце яго музычны стыль — быццам Эліс Купер пісаў песні для стрып-клубаў. Альбомы Роба Зомбі заўсёды мелі пафасныя, амаль танцавальныя грувы, перабольшаныя гітарныя эфекты [...] і мноства тэкстаў песень у жанры навуковай фантастыкі/жахаў катэгорыі "Б"».<ref name="musicenthusiast">{{Cite web|url=http://musicenthusiastmag.com/rob-zombie-venomous-rat-regeneration-vendor-album-review/|title=Rob Zombie, 'Venomous Rat Regeneration Vendor' - Album Review|website=Music Enthusiast Magazine|date=June 3, 2013|access-date=June 4, 2012}}</ref> Ён таксама вядомы тым, што выкарыстоўвае «тэксты песень у стылі размоўнага слова» ў шматлікіх песнях, стыль, які ён пачаў выкарыстоўваць яшчэ з гуртам White Zombie.<ref name="musicenthusiast" /> [[AllMusic]] параўнаў музычныя тэмы ''Hellbilly Deluxe'' з альбомамі White Zombie, заявіўшы, што ён «насычаны аглушальнымі індустрыяльнымі рытмамі, свідравымі [[Метал (музыка)|метал-]]<nowiki/>гітарамі і захапленнем фільмамі катэгорыі «Б».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmusic.com/album/hellbilly-deluxe-mw0000036698|title=Hellbilly Deluxe - Rob Zombie {{!}} Album {{!}} AllMusic|access-date=2025-11-29}}</ref> ''[[Entertainment Weekly]]'' выказаўся пра якасці альбома як фільма жахаў, заявіўшы, што Зомбі «стварыў сапраўднае крывавае свята з гітар, ад якіх дыстаюць дыбам валасы, барабанных лупаў, ад якіх паколвае па спіне, і набору жудасных персанажаў, якія маглі б быць уцекачамі са старога фільма жахаў з Уільямам Кастлам».<ref name="legendsmagazine.net2">{{cite journal|url=http://www.legendsmagazine.net/82/zombie.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010219151630/http://www.legendsmagazine.net/82/zombie.htm|url-status=usurped|archive-date=February 19, 2001|title=CD Review - Rob Zombie - "Hellbilly Deluxe"|journal=Legends Magazine|issue=82}}</ref> Часопіс Legends напісаў, што «песні прытрымліваюцца той жа формулы: гнеў, сэкс, смерць, монстр, дэман, зомбі, сатана, злоўжыванне наркотыкамі, нешта накшталт сырой музыкі: праеду трактарам па чэрапе суседа, ненавіжу свет, таму спалю яго ўвесь».<ref name="legendsmagazine.net3">{{cite journal|url=http://www.legendsmagazine.net/82/zombie.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20010219151630/http://www.legendsmagazine.net/82/zombie.htm|url-status=usurped|archive-date=February 19, 2001|title=CD Review - Rob Zombie - "Hellbilly Deluxe"|journal=Legends Magazine|issue=82}}</ref> AllMusic у сваім аглядзе альбома ''American Made Music to Strip By'' напісаў, што ''Hellbilly Deluxe'' меў «сэксуальную, брудную атмасферу фільма жахаў».<ref name="remix"/> Хоць ''The Sinister Urge'' працягвае тэмы жахаў і саспенсу, адзначаецца, што ў яго больш танцавальных рытмаў у такіх песнях, як «Never Gonna Stop (The Red Red Kroovy)».<ref>{{Cite web|url=http://www.recoilmag.com/gun-legends-5-sub-machine-gun-terbaik-sepanjang-masa/|title=Gun Legends: 5 Sub Machine Gun Terbaik Sepanjang Masa|archive-url=https://web.archive.org/web/20061018104856/http://recoilmag.com/cd_reviews/rob_zombie_the_sinister_urge.html|archive-date=October 18, 2006|url-status=dead}}</ref> Зомбі сцвярджаў, што ў той час як ''Hellbilly Deluxe'' утрымліваў электроніку, ''The Sinister Urge'' быў запісаны з жывым гуртом, каб падкрэсліць інструментальныя партыі.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/24/79/59/20%5f0617%5farg-kor%5ftacticalstartlist.pdf|title=Argentina vs. S. Korea, 2010 World Cup – Formations|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705003050/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/24/79/59/20_0617_arg-kor_tacticalstartlist.pdf|archive-date=July 5, 2010|access-date=June 3, 2012|url-status=dead}}</ref> З альбомам ''Educated Horses'' Зомбі яшчэ больш дыстанцыяваўся ад гучання сваіх першых двух альбомаў. Зомбі ахарактарызаваў альбом як эксперыментальны і даследаваў шэраг акустычных метадаў з гітарыстам John 5.<ref>{{Cite web|url=http://www.audiohead.net/interviews/robzombie/|title=Interview: Rob Zombie|author=Jorgl|first=Steph|publisher=Audiohead}}</ref> Нягледзячы на змену гучання, многія тэксты альбома ўтрымліваюць элементы жахаў, якія можна знайсці ў папярэдніх рэлізах Роба.<ref>{{cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/BLABBERMOUTH.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=129459|title=Rob Zombie Signs With Loud & Proud/Roadrunner Records|work=Blabbermouth.net|date=October 28, 2009|publisher=Roadrunner Records|archive-url=https://web.archive.org/web/20091031233046/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=129459|archive-date=October 31, 2009|access-date=October 28, 2009|url-status=dead}}</ref> ''Hellbilly Deluxe 2'', чацвёрты студыйны альбом Зомбі, вярнуўся да цяжкага металічнага гучання яго ранніх рэлізаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/BLABBERMOUTH.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=129459|title=Rob Zombie Signs With Loud & Proud/Roadrunner Records|website=Blabbermouth.net|date=October 28, 2009|publisher=Roadrunner Records|archive-url=https://web.archive.org/web/20091031233046/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=129459|archive-date=October 31, 2009|access-date=October 28, 2009|url-status=dead}}</ref> Альбом лічыўся прамым працягам яго дэбютнага студыйнага альбома, з якім ён мае адну назву. ''Venomous Rat Regeneration Vendor'' працягнуў гэтыя тэмы і ўтрымлівае «басовыя» рытмы.<ref name="musicenthusiast"/> Пласцінка была прызнана вяртаннем да яго дэбютнага альбома з-за падобных лірычных і гукавых тэм.<ref name="musicenthusiast" /> === Уплывы === Як музыка, так і кінапраца Зомбі натхнёныя класічнымі фільмамі жахаў і саспенсу, прычым Зомбі называе 1970-я гады «апошнім выдатным часам, калі фільмы здымаліся дзеля саміх фільмаў, а не дзеля грошай».<ref>{{Cite web|url=https://www.avclub.com/rob-zombie-1798208595|title=Rob Zombie|author=Tobias|first=Scott|website=[[The A.V. Club]]|date=August 2, 2005}}</ref> Зомбі называе такіх выканаўцаў, як [[Эліс Купер]],<ref>{{Cite web|url=http://www.vh1classic.com/view/playlist/1531879/87125/Heavy_The_Story_of_Metal_Heavy_Q_and_A/First_Metal_Moment_Q_and_A/index.jhtml|title="Metal: As Defined By Gods" from Heavy: The Story of Metal|website=Vh1classic.com|date=2006-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430162414/http://www.vh1classic.com/view/playlist/1531879/87125/Heavy_The_Story_of_Metal_Heavy_Q_and_A/First_Metal_Moment_Q_and_A/index.jhtml|archive-date=April 30, 2010|access-date=November 24, 2010|url-status=dead}}</ref> [[Kiss]],<ref>{{Cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/peter-criss-performs-kiss-god-of-thunder-with-rob-zombie-at-93-3-wmmr-mmrbq-video/|title=Peter Criss Performs Kiss' 'God Of Thunder' With Rob Zombie At 93.3 WMMR MMR*B*Q (Video)|date=May 11, 2014|publisher=Blabber Mouth}}</ref> [[Queen]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gibson.com/News-Lifestyle/News/en-us/Rob-Zombie-Loves-820.aspx|title=Rob Zombie Loves Elton John, Queen|date=August 20, 2010|publisher=Gibson}}</ref> і [[Элтан Джон]]<ref>{{Cite web|url=http://www.rttnews.com/1399414/elton-john-and-queen-popular-with-hard-rocker-rob-zombie.aspx|title=Elton John And Queen Popular With Hard Rocker Rob Zombie|date=August 22, 2010|publisher=RTT News}}</ref> у якасці ўплывовых асоб у яго дзяцінстве.<ref>{{Cite web|url=http://www.spinner.com/2010/08/19/rob-zombie-queen-elton-john/|title=Rob Zombie Influenced by Queen and Elton John?!?|date=August 19, 2010|publisher=Spinner|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042818/http://www.spinner.com/2010/08/19/rob-zombie-queen-elton-john/|archive-date=June 24, 2013|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref> Зомбі сцвярджаў, што першай пласцінкай, якую ён купіў, быў альбом Эліса Купера.<ref>{{Cite web|url=http://rzr.online.fr/docs/zombie/alicecooper.htm|title=Alice Cooper & Rob Zombie : Influences, Interviews (Zombie land 2)|website=Rzr.online.fr|date=October 28, 1995|access-date=November 25, 2012}}</ref> [[Metallica]], [[Black Sabbath]], [[Judas Priest]], [[Slayer]], [[Ministry (гурт)|Ministry]], Pantera, [[Sepultura]], Black Flag і Twisted Sister таксама называліся ў якасці ўплывовых на Зомбі гуртаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/artists/rob-zombie/related-artists/?filter=influencedBy|title=Artist Influences for Rob Zombie - MTV|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814194825/http://www.mtv.com/artists/rob-zombie/related-artists/?filter=influencedBy|archive-date=August 14, 2013|url-status=dead}}</ref> Зомбі сцвярджаў, што яго маці не дазваляла яму глядзець фільмы жахаў, у прыватнасці, ''«Тэхаскую разню бензапілой»'' (1974),<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,615052,00.html|title=Rob Zombie's TV Influence – Rob Zombie|website=People|date=May 21, 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602131245/http://www.people.com/people/article/0,,615052,00.html|archive-date=June 2, 2009|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref> які пазней паўплываў на фільмы Зомбі «''Дом 1000 трупаў»'' і ''«Адкінутыя д'яблам»''.<ref>{{Cite web|url=http://www.texaschainsawmassacre.net/Homages/Homages.htm|title=Homages to the Texas Chain Saw Massacre|author=Tim Harden|website=Texaschainsawmassacre.net|access-date=November 25, 2012}}</ref> Зомбі зняў большасць сваіх музычных кліпаў як сольны выканаўца, прычым шматлікія рэлізы былі натхнёныя фільмамі жахаў або спасылаліся на іх. Музычны кліп на яго сінгл «Living Dead Girl» заснаваны на нямым фільме жахаў ''«Кабінет доктара Калігары»'' (1920),<ref>{{Cite web|url=http://hollywood-movies.yoexpert.com/hollywood-movies-general/what-is-film-s-influence-on-music-31995.html|title=What is film's influence on music?|website=Hollywood-movies.yoexpert.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128040926/http://hollywood-movies.yoexpert.com/hollywood-movies-general/what-is-film-s-influence-on-music-31995.html|archive-date=January 28, 2013|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref> а яго кліп на песню «Never Gonna Stop (The Red Red Kroovy)» быў моцна натхнёны фільмам ''«Завадны апельсін''» (1971).<ref>{{Cite web|url=http://unrealitymag.com/index.php/2010/06/11/music-videos-with-clockwork-orange-references/|title=Seven Music Videos Influenced by A Clockwork Orange|author=Madison|website=Unrealitymag.com|date=June 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017102057/http://unrealitymag.com/index.php/2010/06/11/music-videos-with-clockwork-orange-references/|archive-date=October 17, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref> Яго фільм ''«Уладары Салема»'' быў натхнёны класічным фільмам жахаў ''[[Ззянне (фільм, 1980)|«Ззянне»]]'' (1980).<ref>{{YouTube|B2cv_UGnV98|Rob Zombie Goes Big With The Lords of Salem}}</ref> == Дыскаграфія == ; '''Студыйныя альбомы''' * ''Hellbilly Deluxe: 13 Tales of Cadaverous Cavorting Inside the Spookshow International'' (1998) * ''The Sinister Urge'' (2001) * ''Educated Horses'' (2006) * ''Hellbilly Deluxe 2: Noble Jackals, Penny Dreadfuls and the Systematic Dehumanization of Cool'' (2010) * ''Venomous Rat Regeneration Vendor'' (2013) * ''The Electric Warlock Acid Witch Satanic Orgy Celebration Dispenser'' (2016) * ''The Lunar Injection Kool Aid Eclipse Conspiracy'' (2021) * ''[[The Great Satan (альбом Роба Зомбі)|The Great Satan]]'' (2026) == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Арыгінальная назва ! Рэжысёр ! Сцэнарыст ! Прадзюсар ! Адказны за музыку ! Заўвагі |- | 2003 || ''House of 1000 Corpses''|| {{yes}} || {{yes}} || {{no}}|| {{yes}} || Суаўтар музыкі |- | 2005 || ''The Devil's Rejects''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{no}} || |- |rowspan=2|2007 || ''Werewolf Women of the S.S.''|| {{yes}} || {{yes}} || {{no}} || {{no}}|| Фальшывы трэйлер з ''[[:en:Grindhouse_(film)|Grindhouse]]'' |- | ''Halloween''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}}|| Музычны кіраўнік |- |rowspan=2|2009 || ''Halloween II''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}}|| Музычны кіраўнік |- | ''The Haunted World of El Superbeasto''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}}||{{no}}|| Выпуск адразу на DVD |- | 2012 || ''The Lords of Salem''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} ||{{no}}|| |- | 2014 || ''The Zombie Horror Picture Show''|| {{yes}} || {{no}} || {{no}} ||{{yes}}|| Канцэртны фільм |- | 2016 || ''31''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}}||{{yes}} || Суаўтар музыкі |- | 2019 || ''3 from Hell''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} ||{{yes}}|| Выканаўчы музычны прадзюсар |- | 2022 || ''The Munsters''|| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || {{no}} || |} ==== Камеа ==== {| class="wikitable" !Год ! Назва ! Роля |- | 2003 год | ''Дом 1000 трупаў'' | Памочнік доктара Вольфенштэйна (у тытрах не пазначаны) |- | 2006 г. |''Slither'' | Агучванне: Dr. Karl |- | 2010 год |''Super'' | Агучванне: Бог |- | 2017 год | ''[[Вартавыя Галактыкі 2]]'' | Камеа агучвання: Unseen Ravager<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/guardians-of-the-galaxy-2-rob-zombie/|title=Guardians of the Galaxy 2: Rob Zombie Confirms Involvement|website=[[Screen Rant]]|date=February 23, 2017|access-date=February 23, 2017}}</ref> |- |} == Зноскі == {{Reflist}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|схаваць=афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|0957772}} * [http://www.greatamericannightmare.com/ Rob Zombie's Great American Nightmare] (англ.) * [http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=23501 Discovering "The Haunted World of El Superbeasto" With Rob Zombie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601185914/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=23501 |date=1 чэрвеня 2016 }} (англ.) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Roadrunner Records]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Крытыкі рэлігій]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Роб Зомбі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі рок-музыкі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0wv3d9dtvq8ejzy5zlqkmdy6ejh7zpa 0 795425 5180759 5165696 2026-08-14T05:40:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180759 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рыгор Мацвеевіч Галавацкі }} '''Рыгор Мацвеевіч Галавацкі''' ([[27 чэрвеня]] [[1914]], [[Губічы (Мінскі раён)|Губічы]] або [[Астрашыцкі Гарадок]], [[Мінскі раён]], [[Мінская вобласць]] — [[12 снежня]] [[1943]], [[Гомель]]) — удзельнік вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Маёр|Гвардыі маёр]]. Працаваў рахункаводам, старшынёй калгаса. == Біяграфія == Рыгор Галавацкі нарадзіўся 27 чэрвеня 1914 года ў вёсцы [[Губічы (Мінскі раён)|Губічы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ў сялянскай сям'і<ref name=":0">{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/imya-emu-geroy/imya-emu-geroy-nash-komissar-grigoriy-golovatskiy_205400.html|title=Имя ему – герой. Наш комиссар Григорий Головацкий|website=Гомельские ведомости}}</ref>. Аднак у архіўных армейскіх дакументах пазначана іншае месца нараджэння — [[Астрашыцкі Гарадок]]. [[Беларусы|Беларус]]. Пасля заканчэння [[Мінскі аўтадарожны тэхнікум|Мінскага аўтадарожнага тэхнікума]] ў 1933 годзе Рыгор Мацвеевіч прайшоў навучанне ў раённай школе. Нейкі час працаваў рахункаводам, затым 20-гадовага хлопца абралі старшынёй калгаса. Малады камсамолец паспяхова кіраваў гаспадаркай два гады. У 1936 годзе пачынаецца ваенны шлях Рыгора Галавацкага — прызыў у [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]], дзе ён уступае ў шэрагі Камуністычнай партыі. У 1938 годзе Рыгор Галавацкі сканчае [[Разанскае артылерыйскае вучылішча]], а затым — акруговыя курсы малодшых [[Палітрук|палітрукоў]] і становіцца прафесійным палітработнікам Чырвонай Арміі<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://liyev.museum.by/node/49799|title=Их именами названы улицы Гомеля|access-date=29 лістапада 2025|archive-date=10 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210011947/https://liyev.museum.by/node/49799|url-status=dead}}</ref>. З лістапада 1943 года намеснік камандзіра артылерыйскага палка, [[маёр]]. [[Файл:Гомель. Вечный огонь. Площадь Труда 22.jpg|міні|210x210пкс|[[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Брацкая магіла]] на [[Плошча Працы (Гомель)|плошчы Працы]] ў [[Гомель|Гомелі]].]] Ваяваў у складзе 22-й артылерыйскай дывізіі. У складзе гэтай дывізіі, вызваляў [[Гомельская вобласць|Гомельшчыну]] намеснік камандзіра [[316-ы артылерыйскі полк|316 артылерыйскага палка]] па палітчастцы, гвардыі маёр Галавацкі. Увесь час знаходзіўся на перадавой пазіцыі. Пасля ранення камандзіра прыняў на сябе камандаванне палком у баях на подступах да [[Гомель|Гомеля]]. 12 снежня 1943 года ў выніку варожай контратакі Рыгор Мацвеевіч загінуў. З ваеннымі ўшанаваннямі ён быў пахаваны ў вызваленым [[Гомель|Гомелі]], паводле армейскіх дакументаў «на вуліцы Савецкай у Піянерскім садзе» (меркавана на тэрыторыі цяперашняга сквера імя А. А. Грамыкі). Пазней быў перапахаваны ў [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|брацкай магіле савецкіх воінаў і падпольшчыкаў ля Вечнага агню]] ў [[Гомель|Гомелі]]. На адной з мармуровых пліт золатам высечаныя словы: «Гв. майор Г. М. Головацкий»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=streets&id=84|title=Головацкий Григорий Матвеевич|access-date=29 лістапада 2025|archive-date=10 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210110818/https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=streets&id=84|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://street.gomelhistory.by/pamyatniki-memorialnye-doski-skulptury-gomelya/pamyatniki-memorialy-bratskie-mogily/bratskaja-mogila-sovetskih-voinov-i-podpolshhikov/|title=Братская могила советских воинов и подпольщиков (Вечный огонь)}}</ref>. Рыгор Мацвеевіч быў жанаты (жонка Марыя Іванаўна), у шлюбе нарадзіліся два сыны. == Узнагароды і званні == * [[Маёр|Гвардыі маёр]] == Памяць == * Імя Р. М. Галавацкага носіць адна з вуліц і праезд у [[Гомель|Гомелі]]<ref>{{Cite web|url=https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Улица Головацкого|access-date=29 лістапада 2025|archive-date=25 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525045836/https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://street.gomelhistory.by/ulicy-goroda-gomel/ulicy-gomelya-na-bukvu-g/golovackogo-proezd/|title=Проезд Головацкого}}</ref>. <blockquote>Першапачатковая назва – вуліца Прудкоўская. У далейшым вуліца стала называцца Старопрудковской. Рашэннем гарвыканкама 17 сакавіка 1944 года вуліца Старапрудкоўская перайменавана ў гонар Рыгора Мацвеевіча Галавацкага, намесніка камандзіра артылерыйскага палка па палітчастцы, які загінуў пры вызваленні [[Гомель|Гомеля]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. </blockquote>На доме № 1 устаноўлена мемарыяльная дошка: {{Lang-ru|«Улица названа именем заместителя командира артиллерийского: гвардии майора Головацкого Григория Матвеевича (1914-1943 гг.), который погиб в боях за освобождение Гомельщины в годы Великой Отечественной войны»}}. * Матэрыялы і дакументы пра яго захоўваюцца ў [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль (гісторыка-культурная ўстанова)|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы|Гомельскім абласным музеі ваеннай славы]]. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] у гонар Р. М. Галавацкага размешчаны на доме № 38 па [[Вуліца Мазурава (Гомель)|вуліцы Мазурава]] ў горадзе [[Гомель|Гомелі]] (25.11.2025). Мурал адкрыты напярэдадні 82-й гадавіны вызвалення [[Гомель|Гомеля]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news310370.html|title=Чтобы подвиг не растворился в страницах учебников. В Гомеле открыли мурал Григорию Матвеевичу Головацкому|website=Гомельская праўда}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/v-gomele-torzhestvenno-otkryli-mural-grigoriyu-golovatskomu_205811.html|title=В Гомеле торжественно открыли мурал Григорию Головацкому|website=Гомельские ведомости}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * Агеев, М. Их именами названы улицы Гомеля / М. Агеев, М. Зеленков. – [[Мінск|Минск]]: Полымя, 1974. – С. 52-53. * Стэльмашок, Ф. Клікала слова ў бой: [Рыгор Мацвеевіч Галавацкі] / Ф. Стэльмашок // [[Гомельская праўда]]. – 1984. – 27 снежня. * Головацкий Григорий Матвеевич: [биографическая справка] // Их именами названы…: энциклопедический справочник / [гл. ред. [[Іван Шамякін|И. П. Шамякин]]]. – [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|БелСЭ]], 1987. – С. 147-148. * Головацкий Григорий Матвеевич: [биографическая справка] // [[Гомель]]: энциклопедический справочник / [гл. ред. [[Іван Шамякін|И. П. Шамякин]]]. – [[:ru:Минск|Минск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Белорусская Советская Энциклопедия им. П. Бровки]], 1991. – С. 136. * Головацкого, улица [Электронный ресурс] // Улицы Гомеля. – Режим доступа: <nowiki>https://gomelstreet.by/ulicy-goroda-gomel/golovackogo-ulica/</nowiki>. – Дата доступа: 14.06.2021. == Спасылкі == * [https://newsgomel.by/news/imya-emu-geroy/imya-emu-geroy-nash-komissar-grigoriy-golovatskiy_205400.html Имя ему — герой. Наш комиссар Григорий Головацкий]. Гомельские ведомости. {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Артылерысты_Вялікай_Айчыннай_вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя_ў_Гомелі]] 9zdzmr3gmsc5pmrp5slygfyjt65nyqu 0 795776 5180535 5178928 2026-08-13T14:01:11Z JerzyKundrat 174 5180535 wikitext text/x-wiki {{Сонечнае зацьменне|2026-08-12}} Поўнае [[сонечнае зацьменне]] ў сераду, 12 жніўня 2026 года<ref name="August 12, 2026">{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2026-august-12|title=August 12, 2026 Total Solar Eclipse|publisher=timeanddate|access-date=13 жніўня 2024}}</ref> з зорнай велічынёй 1,0386. Сонечнае зацьменне адбываецца, калі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] праходзіць паміж [[Зямля|Зямлёй]] і [[Сонца]]м, тым самым цалкам або часткова засланяючы выяву Сонца для назіральніка на Зямлі. Поўнае сонечнае зацьменне адбываецца, калі бачны дыяметр Месяца большы за дыяметр Сонца, блакуючы ўсё прамое сонечнае святло, ператвараючы дзень у цемру. Поўнае зацьменне адбываецца на вузкай траекторыі па паверхні Зямлі, прычым частковае сонечнае зацьменне бачна над навакольным рэгіёнам шырынёй у тысячы кіламетраў. Яно адбудзецца прыкладна праз 2,2 дня пасля [[Апацэнтр і перыцэнтр|перыгея]] (10 жніўня 2026 года, у 12:15 UTC), бачны дыяметр Месяца будзе большым.<ref name="london">{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/astronomy/moon/distance.html?year=2026&n=136|title=Moon Distances for London, United Kingdom, England|publisher=timeanddate|access-date=13 жніўня 2024}}</ref> Поўнае зацьменне пройдзе над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], паўночнай [[Іспанія]]й і вельмі паўночна-ўсходняй [[Партугалія]]й.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.space.com/where-to-see-total-solar-eclipse-2026-maps|title=Where can I see the total solar eclipse on Aug. 12, 2026?|website=Space.com|date=2024-08-25|access-date=2024-09-18|author1=Jamie Carter}}</ref> Кропкі найбольшай працягласці і найбольшага зацьмення будуць усяго 45 кіламетраў каля заходняга ўзбярэжжа Ісландыі на 65°10,3'&nbsp;паўночнай шыраты і 25°12,3'&nbsp;З, дзе поўнае зацьменне будзе доўжыцца 2 хвіліны 18,21 секунды. Першая частка шляху поўнага зацьмення, што незвычайна, пройдзе з усходу на захад ад Расіі да Грэнландыі, ледзь абмінаючы Паўночны полюс. Частковае зацьменне пакрые больш за 90 % Сонца ў [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]], [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў меншай ступені ў большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] і паўночнай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Поўнае зацьменне пройдзе над паўночнай Іспаніяй ад узбярэжжа Атлантычнага акіяна да ўзбярэжжа Міжземнага мора, а таксама над [[Балеарскія астравы|Балеарскімі астравамі]]. Поўнае зацьменне будзе бачна з гарадоў [[Ла-Карунья]], [[Валенсія]], [[Сарагоса]], [[Пальма-дэ-Мальёрка|Пальма]] і [[Більбаа]], у той час як [[Мадрыд]] і [[Барселона]] будуць знаходзіцца адразу за межамі шляху поўнага зацьмення.<ref name="london"/> Апошняе поўнае сонечнае зацьменне ў кантынентальнай [[Еўропа|Еўропе]] адбылося [[Сонечнае зацьменне 29 сакавіка 2006 года|29 сакавіка 2006 года]]<ref name="london"/>, а ў кантынентальнай частцы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] — [[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года|11 жніўня 1999 года]]. Гэта будзе першае поўнае сонечнае зацьменне, бачнае ў Ісландыі з [[Сонечнае зацьменне 30 чэрвеня 1954 года|30 чэрвеня 1954 года]], а таксама частка [[Сонечны сарас 126|Сонечнага сараса 126 (сыходны вузел)]], і адзінае, якое адбудзецца ў 21 стагоддзі, бо наступнае, бачнае над Ісландыяй, будзе ў 2196 годзе. Апошняе поўнае сонечнае зацьменне ў Іспаніі адбылося [[Сонечнае зацьменне 30 жніўня 1905 года|30 жніўня 1905 года]] і прайшло па падобнай траекторыі па ўсёй краіне. Наступнае поўнае зацьменне, бачнае ў Іспаніі, адбудзецца менш чым праз год — [[Сонечнае зацьменне 2 жніўня 2027 года|2 жніўня 2027 года]]. == Абставіны == [[Файл:SE2026Aug12T.gif|left|thumb|Аніміраваны шлях]] Шлях зацьмення пралягае ад Паўночнай Сібіры праз Арктычны рэгіён, Ісландыю, усходнюю Атлантыку да Іспаніі і Міжземнамор’я. === Сонечнае зацьменне і палярнае ззянне === У паўночнай частцы Расіі, дзе поўнае зацьменне пачнецца на ўзыходзе сонца, [[палярнае ззянне]] можа быць бачным да пачатку марскіх змярканняў, у залежнасці ад інтэнсіўнасці палярнага ззяння ў гэты дзень. Калі адначасова адбудзецца геамагнітная бура надзвычай высокай інтэнсіўнасці, ёсць верагоднасць убачыць паўночнае ззянне адначасова з зацьменнем Сонца. На ўсходзе паўвострава [[Таймыр]] (паўночны ўсход [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]) максімум поўнай фазы адбудзецца 13 жніўня ў 0:00 [[utc+07:00|па мясцовым часе]] падчас [[Палярны дзень|палярнага дню]].<ref name="london"/> === Яркія планеты і зоркі бачныя падчас поўнага зацьмення === На поўначы [[Расія|Расіі]] на світанні адбудзецца зацьменне. [[Меркурый]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] будуць вельмі нізка над Сонцам, якое ўзыходзіць, але Меркурый пакажа большую частку свайго асветленага сонцам боку, а Юпітэр будзе мець сваю звычайную яркасць. [[Марс]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] будуць больш выгадна размешчаны адпаведна на паўночным усходзе і паўднёвым усходзе. З яркіх [[Астэрызм (астраномія)|астэрызмаў]] Вялікая Мядзведзіца будзе вельмі высока на паўночным захадзе, а Летні трыкутнік — высока на паўднёвым захадзе. [[Альдэбаран]], [[Арктур]], [[Капела]] і [[Палукс]] — іншыя зоркі першай велічыні, якія можна ўбачыць, хоць яны будуць нізка. [[Файл:Éclipse_du_12_août_2026_–_Leòn,_Espagne_(1).jpg|left|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] У [[Іспанія|Іспаніі]] зацьменне адбудзецца прыкладна за гадзіну да захаду сонца. [[Меркурый]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]], якія знаходзяцца на захад ад зацьмёнага Сонца, будуць знаходзіцца вельмі нізка пад ім. [[Венера (планета)|Венера]] будзе яркая на паўднёвым захадзе, а [[Спіка]] — на ўсходзе. [[Арктур]] будзе высока на поўдні, а Летні трыкутнік — на ўсходзе. Ніжэй на поўдні, [[Антарэс]] будзе за некалькі хвілін да свайго транзіту.<ref name="london"/> === Месцы поўнага зацьмення === {| class="wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года<br />(мясцовы час)''' ! valign="top" style="background:Lavender; width: 15%; color:Black" |<small>Краіна ці тэрыторыя</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Горад ці месца</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Пачатак частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Пачатак поўнага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Найбольшая моцнасць зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Канец поўнага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Канец частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Працягласць поўнага зацьмення (хв:сек)</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Працягласць зацьмення (гадз:хв)</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Максімальная велічыня</small> |- |{{GRL}} |Station Nord |16:19:51 |17:18:08 |17:18:16 |17:18:24 |18:15:53 | align="right" |0:16 | align="right" |1:56 | align="right" |1.0005 |- |{{ICE}} |[[Ісафіёрдур]] |16:43:17 |17:44:08 |17:44:53 |17:45:39 |18:43:59 | align="right" |1:31 | align="right" |2:01 | align="right" |1.0052 |- |{{ICE}} |[[Боргарнес]] |16:46:28 |17:47:41 |17:48:00 |17:48:21 |18:46:53 | align="right" |0:40 | align="right" |2:00 | align="right" |1.0012 |- |{{ICE}} |[[Рэйк’явік]] |16:47:11 |17:48:16 |17:48:47 |17:49:17 |18:47:40 | align="right" |1:01 | align="right" |2:00 | align="right" |1.0024 |- |{{ICE}} |[[Кеблавік]] |16:47:11 |17:48:05 |17:48:54 |17:49:44 |18:47:54 | align="right" |1:39 | align="right" |2:01 | align="right" |1.0064 |- |{{ESP}} |[[Сантандэр (горад)|Сантандэр]] |19:31:22 |20:26:57 |20:27:29 |20:28:01 |21:20:09 | align="right" |1:04 | align="right" |1:52 | align="right" |1.0036 |- |{{ESP}} |[[Більбаа]] |19:31:47 |20:27:23 |20:27:38 |20:27:54 |21:19:07 (захад) | align="right" |0:31 | align="right" |1:47 | align="right" |1.0011 |- |{{ESP}} |[[Хіхон]] |19:31:02 |20:26:48 |20:27:40 |20:28:33 |21:20:46 | align="right" |1:45 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0127 |- |{{ESP}} |[[Аўеда]] |19:31:19 |20:27:05 |20:28:00 |20:28:54 |21:21:06 | align="right" |1:49 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0155 |- |{{ESP}} |[[Віторыя (Іспанія)|Віторыя]] |19:32:31 |20:27:43 |20:28:15 |20:28:47 |21:17:12 (захад) | align="right" |1:04 | align="right" |1:45 | align="right" |1.0038 |- |{{ESP}} |[[Ла-Карунья]] |19:30:56 |20:27:40 |20:28:19 |20:28:57 |21:22:01 | align="right" |1:17 | align="right" |1:51 | align="right" |1.005 |- |{{ESP}} |[[Луга (Іспанія)|Луга]] |19:31:43 |20:28:07 |20:28:50 |20:29:31 |21:22:16 | align="right" |1:24 | align="right" |1:51 | align="right" |1.0063 |- |{{ESP}} |[[Лагронья]] |19:33:13 |20:28:09 |20:28:50 |20:29:31 |21:15:33 (захад) | align="right" |1:22 | align="right" |1:42 | align="right" |1.0067 |- |{{ESP}} |[[Бургас (Іспанія)|Бургас]] |19:33:21 |20:28:24 |20:29:17 |20:30:08 |21:20:12 (захад) | align="right" |1:44 | align="right" |1:47 | align="right" |1.0139 |- |{{ESP}} |[[Панферада]] |19:32:42 |20:28:44 |20:29:28 |20:30:11 |21:22:36 | align="right" |1:27 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0069 |- |{{ESP}} |[[Сарагоса]] |19:34:40 |20:29:02 |20:29:44 |20:30:27 |21:07:33 (захад) | align="right" |1:25 | align="right" |1:33 | align="right" |1.0074 |- |{{ESP}} |[[Паленсія]] |19:33:53 |20:29:08 |20:29:59 |20:30:51 |21:22:35 | align="right" |1:43 | align="right" |1:49 | align="right" |1.0123 |- |{{ESP}} |Salou |19:35:38 |20:29:31 |20:30:05 |20:30:39 |20:58:21 (захад) | align="right" |1:08 | align="right" |1:23 | align="right" |1.0046 |- |{{ESP}} |[[Вальядалід]] |19:34:30 |20:29:53 |20:30:37 |20:31:20 |21:22:54 (захад) | align="right" |1:27 | align="right" |1:48 | align="right" |1.0076 |- |{{ESP}} |[[Маон]] |19:37:22 |20:30:16 |20:30:51 |20:31:26 |20:43:31 (захад) | align="right" |1:10 | align="right" |1:06 | align="right" |1.0055 |- |{{ESP}} |Port de Pollença |19:37:27 |20:30:30 |20:31:14 |20:31:58 |20:48:16 (захад) | align="right" |1:28 | align="right" |1:11 | align="right" |1.0097 |- |{{ESP}} |Alcúdia |19:37:33 |20:30:34 |20:31:19 |20:32:03 |20:48:01 (захад) | align="right" |1:29 | align="right" |1:10 | align="right" |1.0102 |- |{{ESP}} |[[Сеговія]] |19:35:47 |20:31:09 |20:31:37 |20:32:06 |21:19:04 (захад) | align="right" |0:57 | align="right" |1:43 | align="right" |1.003 |- |{{ESP}} |[[Тэруэль]] |19:36:55 |20:31:04 |20:31:51 |20:32:38 |21:05:52 | align="right" |1:34 | align="right" |1:29 | align="right" |1.0105 |- |{{ESP}} |[[Пальма-дэ-Мальёрка|Пальма]] |19:38:03 |20:31:05 |20:31:53 |20:32:41 |20:49:22 (захад) | align="right" |1:36 | align="right" |1:11 | align="right" |1.0152 |- |{{ESP}} |[[Гвадалахара (Іспанія)|Гвадалахара]] |19:36:23 |20:31:21 |20:31:55 |20:32:28 |21:14:38 (захад) | align="right" |1:07 | align="right" |1:38 | align="right" |1.0042 |- |{{ESP}} |[[Куэнка (Іспанія)|Куэнка]] |19:37:23 |20:32:06 |20:32:33 |20:32:59 |21:09:27 (захад) | align="right" |0:53 | align="right" |1:32 | align="right" |1.0027 |- |{{ESP}} |[[Валенсія]] |19:38:24 |20:32:30 |20:33:00 |20:33:30 |21:01:16 (захад) | align="right" |1:00 | align="right" |1:23 | align="right" |1.0036 |- |{{ESP}} |Sant Antoni de Portmany |19:39:08 |20:32:40 |20:33:13 |20:33:46 |20:53:39 (захад) | align="right" |1:06 | align="right" |1:15 | align="right" |1.0047 |- |{{ESP}} |[[Івіса]] |19:39:15 |20:32:45 |20:33:18 |20:33:49 |20:53:00 (захад) | align="right" |1:04 | align="right" |1:14 | align="right" |1.0043 |- ! colspan="10" scope="col" style="background:Lavender; color:Black" |Крыніцы: <ref name="August 12, 2026"/> |} {{-}} === Месцы частковага зацьмення === {| class="wikitable" |+ align="center" style="background:#003dc1; color:white" |'''Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года<br />(мясцовы час)''' ! valign="top" style="background:#a3edfe; width: 20%; color:Black" |<small>Краіна ці тэрыторыя</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Горад ці месца</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Пачатак частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Найбольшая моцнасць зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Канец частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Працягласць зацьмення (гадз:хв)</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Максімальнае пакрыванне</small> |- |{{CAN}} |[[Алерт]] |12:09:49 |13:09:31 |14:08:56 | align="right" |1:59 | align="right" |93.42 % |- |{{SJM}} |[[Лонгйір]] |18:28:51 |19:24:53 |20:19:53 | align="right" |1:51 | align="right" |90.74 % |- |{{GRL}} |[[Данмарксхаўн]] |16:26:59 |17:26:23 |18:24:29 | align="right" |1:58 | align="right" |99.12 % |- |{{GRL}} |Ittoqqortoormiit |15:36:14 |16:37:02 |17:35:50 | align="right" |2:00 | align="right" |99.67 % |- |{{ICE}} |Vestmannaeyjar |16:49:11 |17:50:30 |18:49:02 | align="right" |2:00 | align="right" |99.63 % |- |{{FRO}} |[[Торсхаўн|Торнсхаўн]] |17:56:29 |18:54:51 |19:50:34 | align="right" |1:54 | align="right" |91.22 % |- |{{SWE}} |[[Стакгольм]] |19:03:17 |19:56:12 |20:46:01 (захад) | align="right" |1:43 | align="right" |81.02 % |- |{{NOR}} |[[Осла]] |19:02:40 |19:57:03 |20:49:13 | align="right" |1:47 | align="right" |83.07 % |- |{{POL}} |[[Варшава]] |19:14:37 |20:02:54 |20:06:41 (захад) | align="right" |0:52 | align="right" |81.72 % |- |{{DNK}} |[[Капенгаген]] |19:10:08 |20:03:37 |20:52:19 (захад) | align="right" |1:42 | align="right" |83.54 % |- |{{GER}} |[[Берлін|Беолін]] |19:15:28 |20:08:25 |20:38:04 (захад) | align="right" |1:23 | align="right" |84.89 % |- |{{IMN}} |[[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]] |18:11:47 |19:09:10 |20:03:29 | align="right" |1:52 | align="right" |92.39 % |- |{{AUT}} |[[Вена]] |19:22:03 |20:10:14 |20:13:39 (захад) | align="right" |0:52 | align="right" |84.89 % |- |{{IRL}} |[[Дублін]] |18:12:54 |19:10:42 |20:05:19 | align="right" |1:52 | align="right" |94.02 % |- |{{NLD}} |[[Амстэрдам]] |19:16:05 |20:10:56 |21:03:03 | align="right" |1:47 | align="right" |88.26 % |- |{{ITA}} |[[Рым]] |19:32:47 |20:11:38 |20:14:38 (захад) | align="right" |0:42 | align="right" |69.17 % |- |{{CZE}} |[[Прага]] |19:19:22 |20:11:48 |20:26:34 (захад) | align="right" |1:07 | align="right" |86.29 % |- |{{SVN}} |[[Любляна]] |19:25:51 |20:12:28 |20:15:44 (захад) | align="right" |0:50 | align="right" |84.25 % |- |{{GBR}} |[[Лондан]] |18:17:19 |19:13:19 |20:06:21 | align="right" |1:49 | align="right" |91.42 % |- |{{BEL}} |[[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусель]] |19:18:46 |20:13:35 |21:05:36 | align="right" |1:50 | align="right" |89.55 % |- |{{LUX}} |[[Люксембург (горад)|Люксембург]] |19:20:56 |20:15:11 |20:58:21 (захад) | align="right" |1:37 | align="right" |89.68 % |- |{{FRA}} |[[Парыж]] |19:22:13 |20:17:19 |21:09:28 | align="right" |1:49 | align="right" |92.12 % |- |{{CHE}} |[[Цюрых]] |19:24:36 |20:18:01 |20:42:48 (захад) | align="right" |1:18 | align="right" |90.66 % |- |{{MCO}} |[[Манака]] |19:30:44 |20:23:58 |20:38:45 (захад) | align="right" |1:08 | align="right" |95.01 % |- |{{AND}} |[[Андора-ла-Велья]] |19:33:12 |20:27:45 |20:59:43 (захад) | align="right" |1:27 | align="right" |99.03 % |- |{{ESP}} |[[Мадрыд]] |19:36:45 |20:32:23 |21:16:22 (захад) | align="right" |1:40 | align="right" |99.98 % |- |{{DZA}} |[[Алжыр (горад)|Алжыр]] |18:42:36 |19:33:45 |19:42:40 (захад) | align="right" |1:00 | align="right" |96.09 % |- |{{PRT}} |[[Лісабон]] |18:39:17 |19:36:07 |20:29:08 | align="right" |1:50 | align="right" |94.52 % |- |{{GIB}} |[[Гібралтар]] |19:44:09 |20:39:27 |21:15:11 (захад) | align="right" |1:31 | align="right" |93.03 % |- |{{MAR}} |[[Касабланка]] |18:48:35 |19:43:52 |20:20:01 (захад) | align="right" |1:31 | align="right" |86.97 % |- ! colspan="10" scope="col" style="background:#a3edfe; color:Black" |Крыніцы: <ref name="August 12, 2026"/> |} {{-}} == Звязаныя зацьменні == === Зацьменні ў 2026 годзе === * {{Не перакладзена 3|Сонечнае зацьменне 17 лютага 2026 года|Кальцавое сонечнае зацьменне 17 лютага|4=Solar eclipse of February 17, 2026}} * Поўнае месяцовае зацьменне 3 сакавіка * Поўнае сонечнае зацьменне 12 жніўня * Частковае месяцовае зацьменне 28 жніўня == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF|title=Total Solar Eclipse of 2026 Aug 12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917062405/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF|archive-date=2008-09-17}} * {{Cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath2001/SE2026Aug12Tpath.html|title=Path of Total Solar Eclipse of 2026 Aug 12|website=eclipse.gsfc.nasa.gov|access-date=2025-07-24}} * {{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2026-august-12|title=Total Solar Eclipse on 12 augustus 2026|website=www.timeanddate.com|access-date=2025-07-24}} * {{Cite web|url=https://nationaleclipse.com/maps/main/2026-total-solar-eclipse-maps.html|title=2026 Total Solar Eclipse Maps for Iceland and Spain|website=nationaleclipse.com|access-date=2025-07-24}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сонечныя зацьменні}} [[Катэгорыя:2026 год у астраноміі]] [[Катэгорыя:Поўныя сонечныя зацьменні]] [[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жнівень 2026 года]] nny1nwwrl7bhl4k3z33hqlgtjaihtk4 5180547 5180535 2026-08-13T14:09:06Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5180547 wikitext text/x-wiki {{Сонечнае зацьменне|2026-08-12}} Поўнае [[сонечнае зацьменне]] ў сераду, 12 жніўня 2026 года<ref name="August 12, 2026">{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2026-august-12|title=August 12, 2026 Total Solar Eclipse|publisher=timeanddate|access-date=13 жніўня 2024}}</ref> з зорнай велічынёй 1,0386. Сонечнае зацьменне адбываецца, калі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] праходзіць паміж [[Зямля|Зямлёй]] і [[Сонца]]м, тым самым цалкам або часткова засланяючы выяву Сонца для назіральніка на Зямлі. Поўнае сонечнае зацьменне адбываецца, калі бачны дыяметр Месяца большы за дыяметр Сонца, блакуючы ўсё прамое сонечнае святло, ператвараючы дзень у цемру. Поўнае зацьменне адбываецца на вузкай траекторыі па паверхні Зямлі, прычым частковае сонечнае зацьменне бачна над навакольным рэгіёнам шырынёй у тысячы кіламетраў. Яно адбудзецца прыкладна праз 2,2 дня пасля [[Апацэнтр і перыцэнтр|перыгея]] (10 жніўня 2026 года, у 12:15 UTC), бачны дыяметр Месяца будзе большым.<ref name="london">{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/astronomy/moon/distance.html?year=2026&n=136|title=Moon Distances for London, United Kingdom, England|publisher=timeanddate|access-date=13 жніўня 2024}}</ref> Поўнае зацьменне пройдзе над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], паўночнай [[Іспанія]]й і вельмі паўночна-ўсходняй [[Партугалія]]й.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.space.com/where-to-see-total-solar-eclipse-2026-maps|title=Where can I see the total solar eclipse on Aug. 12, 2026?|website=Space.com|date=2024-08-25|access-date=2024-09-18|author1=Jamie Carter}}</ref> Кропкі найбольшай працягласці і найбольшага зацьмення будуць усяго 45 кіламетраў каля заходняга ўзбярэжжа Ісландыі на 65°10,3'&nbsp;паўночнай шыраты і 25°12,3'&nbsp;З, дзе поўнае зацьменне будзе доўжыцца 2 хвіліны 18,21 секунды. Першая частка шляху поўнага зацьмення, што незвычайна, пройдзе з усходу на захад ад Расіі да Грэнландыі, ледзь абмінаючы Паўночны полюс. Частковае зацьменне пакрые больш за 90 % Сонца ў [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]], [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў меншай ступені ў большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] і паўночнай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Поўнае зацьменне пройдзе над паўночнай Іспаніяй ад узбярэжжа Атлантычнага акіяна да ўзбярэжжа Міжземнага мора, а таксама над [[Балеарскія астравы|Балеарскімі астравамі]]. Поўнае зацьменне будзе бачна з гарадоў [[Ла-Карунья]], [[Валенсія]], [[Сарагоса]], [[Пальма-дэ-Мальёрка|Пальма]] і [[Більбаа]], у той час як [[Мадрыд]] і [[Барселона]] будуць знаходзіцца адразу за межамі шляху поўнага зацьмення.<ref name="london"/> Апошняе поўнае сонечнае зацьменне ў кантынентальнай [[Еўропа|Еўропе]] адбылося [[Сонечнае зацьменне 29 сакавіка 2006 года|29 сакавіка 2006 года]]<ref name="london"/>, а ў кантынентальнай частцы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] — [[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года|11 жніўня 1999 года]]. Гэта будзе першае поўнае сонечнае зацьменне, бачнае ў Ісландыі з [[Сонечнае зацьменне 30 чэрвеня 1954 года|30 чэрвеня 1954 года]], а таксама частка [[Сонечны сарас 126|Сонечнага сараса 126 (сыходны вузел)]], і адзінае, якое адбудзецца ў 21 стагоддзі, бо наступнае, бачнае над Ісландыяй, будзе ў 2196 годзе. Апошняе поўнае сонечнае зацьменне ў Іспаніі адбылося [[Сонечнае зацьменне 30 жніўня 1905 года|30 жніўня 1905 года]] і прайшло па падобнай траекторыі па ўсёй краіне. Наступнае поўнае зацьменне, бачнае ў Іспаніі, адбудзецца менш чым праз год — [[Сонечнае зацьменне 2 жніўня 2027 года|2 жніўня 2027 года]]. == Абставіны == [[Файл:SE2026Aug12T.gif|left|thumb|Аніміраваны шлях]] Шлях зацьмення пралягае ад Паўночнай Сібіры праз Арктычны рэгіён, Ісландыю, усходнюю Атлантыку да Іспаніі і Міжземнамор’я. === Сонечнае зацьменне і палярнае ззянне === У паўночнай частцы Расіі, дзе поўнае зацьменне пачнецца на ўзыходзе сонца, [[палярнае ззянне]] можа быць бачным да пачатку марскіх змярканняў, у залежнасці ад інтэнсіўнасці палярнага ззяння ў гэты дзень. Калі адначасова адбудзецца геамагнітная бура надзвычай высокай інтэнсіўнасці, ёсць верагоднасць убачыць паўночнае ззянне адначасова з зацьменнем Сонца. На ўсходзе паўвострава [[Таймыр]] (паўночны ўсход [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]) максімум поўнай фазы адбудзецца 13 жніўня ў 0:00 [[utc+07:00|па мясцовым часе]] падчас [[Палярны дзень|палярнага дню]].<ref name="london"/> === Яркія планеты і зоркі бачныя падчас поўнага зацьмення === На поўначы [[Расія|Расіі]] на світанні адбудзецца зацьменне. [[Меркурый]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] будуць вельмі нізка над Сонцам, якое ўзыходзіць, але Меркурый пакажа большую частку свайго асветленага сонцам боку, а Юпітэр будзе мець сваю звычайную яркасць. [[Марс]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] будуць больш выгадна размешчаны адпаведна на паўночным усходзе і паўднёвым усходзе. З яркіх [[Астэрызм (астраномія)|астэрызмаў]] Вялікая Мядзведзіца будзе вельмі высока на паўночным захадзе, а Летні трыкутнік — высока на паўднёвым захадзе. [[Альдэбаран]], [[Арктур]], [[Капела]] і [[Палукс]] — іншыя зоркі першай велічыні, якія можна ўбачыць, хоць яны будуць нізка. [[Файл:Éclipse_du_12_août_2026_–_Leòn,_Espagne_(1).jpg|left|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] У [[Іспанія|Іспаніі]] зацьменне адбудзецца прыкладна за гадзіну да захаду сонца. [[Меркурый]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]], якія знаходзяцца на захад ад зацьмёнага Сонца, будуць знаходзіцца вельмі нізка пад ім. [[Венера (планета)|Венера]] будзе яркая на паўднёвым захадзе, а [[Спіка]] — на ўсходзе. [[Арктур]] будзе высока на поўдні, а Летні трыкутнік — на ўсходзе. Ніжэй на поўдні, [[Антарэс]] будзе за некалькі хвілін да свайго транзіту.<ref name="london"/> === Месцы поўнага зацьмення === {| class="wikitable" |+ align="center" style="background:DarkSlateBlue; color:white" |'''Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года<br />(мясцовы час)''' ! valign="top" style="background:Lavender; width: 15%; color:Black" |<small>Краіна ці тэрыторыя</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Горад ці месца</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Пачатак частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Пачатак поўнага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Найбольшая моцнасць зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Канец поўнага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Канец частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Працягласць поўнага зацьмення (хв:сек)</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Працягласць зацьмення (гадз:хв)</small> ! valign="top" style="background:Lavender; color:Black" |<small>Максімальная велічыня</small> |- |{{GRL}} |Station Nord |16:19:51 |17:18:08 |17:18:16 |17:18:24 |18:15:53 | align="right" |0:16 | align="right" |1:56 | align="right" |1.0005 |- |{{ICE}} |[[Ісафіёрдур]] |16:43:17 |17:44:08 |17:44:53 |17:45:39 |18:43:59 | align="right" |1:31 | align="right" |2:01 | align="right" |1.0052 |- |{{ICE}} |[[Боргарнес]] |16:46:28 |17:47:41 |17:48:00 |17:48:21 |18:46:53 | align="right" |0:40 | align="right" |2:00 | align="right" |1.0012 |- |{{ICE}} |[[Рэйк’явік]] |16:47:11 |17:48:16 |17:48:47 |17:49:17 |18:47:40 | align="right" |1:01 | align="right" |2:00 | align="right" |1.0024 |- |{{ICE}} |[[Кеблавік]] |16:47:11 |17:48:05 |17:48:54 |17:49:44 |18:47:54 | align="right" |1:39 | align="right" |2:01 | align="right" |1.0064 |- |{{ESP}} |[[Сантандэр (горад)|Сантандэр]] |19:31:22 |20:26:57 |20:27:29 |20:28:01 |21:20:09 | align="right" |1:04 | align="right" |1:52 | align="right" |1.0036 |- |{{ESP}} |[[Більбаа]] |19:31:47 |20:27:23 |20:27:38 |20:27:54 |21:19:07 (захад) | align="right" |0:31 | align="right" |1:47 | align="right" |1.0011 |- |{{ESP}} |[[Хіхон]] |19:31:02 |20:26:48 |20:27:40 |20:28:33 |21:20:46 | align="right" |1:45 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0127 |- |{{ESP}} |[[Аўеда]] |19:31:19 |20:27:05 |20:28:00 |20:28:54 |21:21:06 | align="right" |1:49 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0155 |- |{{ESP}} |[[Віторыя (Іспанія)|Віторыя]] |19:32:31 |20:27:43 |20:28:15 |20:28:47 |21:17:12 (захад) | align="right" |1:04 | align="right" |1:45 | align="right" |1.0038 |- |{{ESP}} |[[Ла-Карунья]] |19:30:56 |20:27:40 |20:28:19 |20:28:57 |21:22:01 | align="right" |1:17 | align="right" |1:51 | align="right" |1.005 |- |{{ESP}} |[[Луга (Іспанія)|Луга]] |19:31:43 |20:28:07 |20:28:50 |20:29:31 |21:22:16 | align="right" |1:24 | align="right" |1:51 | align="right" |1.0063 |- |{{ESP}} |[[Лагронья]] |19:33:13 |20:28:09 |20:28:50 |20:29:31 |21:15:33 (захад) | align="right" |1:22 | align="right" |1:42 | align="right" |1.0067 |- |{{ESP}} |[[Бургас (Іспанія)|Бургас]] |19:33:21 |20:28:24 |20:29:17 |20:30:08 |21:20:12 (захад) | align="right" |1:44 | align="right" |1:47 | align="right" |1.0139 |- |{{ESP}} |[[Панферада]] |19:32:42 |20:28:44 |20:29:28 |20:30:11 |21:22:36 | align="right" |1:27 | align="right" |1:50 | align="right" |1.0069 |- |{{ESP}} |[[Сарагоса]] |19:34:40 |20:29:02 |20:29:44 |20:30:27 |21:07:33 (захад) | align="right" |1:25 | align="right" |1:33 | align="right" |1.0074 |- |{{ESP}} |[[Паленсія]] |19:33:53 |20:29:08 |20:29:59 |20:30:51 |21:22:35 | align="right" |1:43 | align="right" |1:49 | align="right" |1.0123 |- |{{ESP}} |Salou |19:35:38 |20:29:31 |20:30:05 |20:30:39 |20:58:21 (захад) | align="right" |1:08 | align="right" |1:23 | align="right" |1.0046 |- |{{ESP}} |[[Вальядалід]] |19:34:30 |20:29:53 |20:30:37 |20:31:20 |21:22:54 (захад) | align="right" |1:27 | align="right" |1:48 | align="right" |1.0076 |- |{{ESP}} |[[Маон]] |19:37:22 |20:30:16 |20:30:51 |20:31:26 |20:43:31 (захад) | align="right" |1:10 | align="right" |1:06 | align="right" |1.0055 |- |{{ESP}} |Port de Pollença |19:37:27 |20:30:30 |20:31:14 |20:31:58 |20:48:16 (захад) | align="right" |1:28 | align="right" |1:11 | align="right" |1.0097 |- |{{ESP}} |Alcúdia |19:37:33 |20:30:34 |20:31:19 |20:32:03 |20:48:01 (захад) | align="right" |1:29 | align="right" |1:10 | align="right" |1.0102 |- |{{ESP}} |[[Сеговія]] |19:35:47 |20:31:09 |20:31:37 |20:32:06 |21:19:04 (захад) | align="right" |0:57 | align="right" |1:43 | align="right" |1.003 |- |{{ESP}} |[[Тэруэль]] |19:36:55 |20:31:04 |20:31:51 |20:32:38 |21:05:52 | align="right" |1:34 | align="right" |1:29 | align="right" |1.0105 |- |{{ESP}} |[[Пальма-дэ-Мальёрка|Пальма]] |19:38:03 |20:31:05 |20:31:53 |20:32:41 |20:49:22 (захад) | align="right" |1:36 | align="right" |1:11 | align="right" |1.0152 |- |{{ESP}} |[[Гвадалахара (Іспанія)|Гвадалахара]] |19:36:23 |20:31:21 |20:31:55 |20:32:28 |21:14:38 (захад) | align="right" |1:07 | align="right" |1:38 | align="right" |1.0042 |- |{{ESP}} |[[Куэнка (Іспанія)|Куэнка]] |19:37:23 |20:32:06 |20:32:33 |20:32:59 |21:09:27 (захад) | align="right" |0:53 | align="right" |1:32 | align="right" |1.0027 |- |{{ESP}} |[[Валенсія]] |19:38:24 |20:32:30 |20:33:00 |20:33:30 |21:01:16 (захад) | align="right" |1:00 | align="right" |1:23 | align="right" |1.0036 |- |{{ESP}} |Sant Antoni de Portmany |19:39:08 |20:32:40 |20:33:13 |20:33:46 |20:53:39 (захад) | align="right" |1:06 | align="right" |1:15 | align="right" |1.0047 |- |{{ESP}} |[[Івіса]] |19:39:15 |20:32:45 |20:33:18 |20:33:49 |20:53:00 (захад) | align="right" |1:04 | align="right" |1:14 | align="right" |1.0043 |- ! colspan="10" scope="col" style="background:Lavender; color:Black" |Крыніцы: <ref name="August 12, 2026"/> |} {{-}} === Месцы частковага зацьмення === {| class="wikitable" |+ align="center" style="background:#003dc1; color:white" |'''Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года<br />(мясцовы час)''' ! valign="top" style="background:#a3edfe; width: 20%; color:Black" |<small>Краіна ці тэрыторыя</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Горад ці месца</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Пачатак частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Найбольшая моцнасць зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Канец частковага зацьмення</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Працягласць зацьмення (гадз:хв)</small> ! valign="top" style="background:#a3edfe; color:Black" |<small>Максімальнае пакрыванне</small> |- |{{CAN}} |[[Алерт]] |12:09:49 |13:09:31 |14:08:56 | align="right" |1:59 | align="right" |93.42 % |- |{{SJM}} |[[Лонгйір]] |18:28:51 |19:24:53 |20:19:53 | align="right" |1:51 | align="right" |90.74 % |- |{{GRL}} |[[Данмарксхаўн]] |16:26:59 |17:26:23 |18:24:29 | align="right" |1:58 | align="right" |99.12 % |- |{{GRL}} |Ittoqqortoormiit |15:36:14 |16:37:02 |17:35:50 | align="right" |2:00 | align="right" |99.67 % |- |{{ICE}} |Vestmannaeyjar |16:49:11 |17:50:30 |18:49:02 | align="right" |2:00 | align="right" |99.63 % |- |{{FRO}} |[[Торсхаўн|Торнсхаўн]] |17:56:29 |18:54:51 |19:50:34 | align="right" |1:54 | align="right" |91.22 % |- |{{SWE}} |[[Стакгольм]] |19:03:17 |19:56:12 |20:46:01 (захад) | align="right" |1:43 | align="right" |81.02 % |- |{{NOR}} |[[Осла]] |19:02:40 |19:57:03 |20:49:13 | align="right" |1:47 | align="right" |83.07 % |- |{{POL}} |[[Варшава]] |19:14:37 |20:02:54 |20:06:41 (захад) | align="right" |0:52 | align="right" |81.72 % |- |{{DNK}} |[[Капенгаген]] |19:10:08 |20:03:37 |20:52:19 (захад) | align="right" |1:42 | align="right" |83.54 % |- |{{GER}} |[[Берлін|Беолін]] |19:15:28 |20:08:25 |20:38:04 (захад) | align="right" |1:23 | align="right" |84.89 % |- |{{IMN}} |[[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]] |18:11:47 |19:09:10 |20:03:29 | align="right" |1:52 | align="right" |92.39 % |- |{{AUT}} |[[Вена]] |19:22:03 |20:10:14 |20:13:39 (захад) | align="right" |0:52 | align="right" |84.89 % |- |{{IRL}} |[[Дублін]] |18:12:54 |19:10:42 |20:05:19 | align="right" |1:52 | align="right" |94.02 % |- |{{NLD}} |[[Амстэрдам]] |19:16:05 |20:10:56 |21:03:03 | align="right" |1:47 | align="right" |88.26 % |- |{{ITA}} |[[Рым]] |19:32:47 |20:11:38 |20:14:38 (захад) | align="right" |0:42 | align="right" |69.17 % |- |{{CZE}} |[[Прага]] |19:19:22 |20:11:48 |20:26:34 (захад) | align="right" |1:07 | align="right" |86.29 % |- |{{SVN}} |[[Любляна]] |19:25:51 |20:12:28 |20:15:44 (захад) | align="right" |0:50 | align="right" |84.25 % |- |{{GBR}} |[[Лондан]] |18:17:19 |19:13:19 |20:06:21 | align="right" |1:49 | align="right" |91.42 % |- |{{BEL}} |[[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусель]] |19:18:46 |20:13:35 |21:05:36 | align="right" |1:50 | align="right" |89.55 % |- |{{LUX}} |[[Люксембург (горад)|Люксембург]] |19:20:56 |20:15:11 |20:58:21 (захад) | align="right" |1:37 | align="right" |89.68 % |- |{{FRA}} |[[Парыж]] |19:22:13 |20:17:19 |21:09:28 | align="right" |1:49 | align="right" |92.12 % |- |{{CHE}} |[[Цюрых]] |19:24:36 |20:18:01 |20:42:48 (захад) | align="right" |1:18 | align="right" |90.66 % |- |{{MCO}} |[[Манака]] |19:30:44 |20:23:58 |20:38:45 (захад) | align="right" |1:08 | align="right" |95.01 % |- |{{AND}} |[[Андора-ла-Велья]] |19:33:12 |20:27:45 |20:59:43 (захад) | align="right" |1:27 | align="right" |99.03 % |- |{{ESP}} |[[Мадрыд]] |19:36:45 |20:32:23 |21:16:22 (захад) | align="right" |1:40 | align="right" |99.98 % |- |{{DZA}} |[[Алжыр (горад)|Алжыр]] |18:42:36 |19:33:45 |19:42:40 (захад) | align="right" |1:00 | align="right" |96.09 % |- |{{PRT}} |[[Лісабон]] |18:39:17 |19:36:07 |20:29:08 | align="right" |1:50 | align="right" |94.52 % |- |{{GIB}} |[[Гібралтар]] |19:44:09 |20:39:27 |21:15:11 (захад) | align="right" |1:31 | align="right" |93.03 % |- |{{MAR}} |[[Касабланка]] |18:48:35 |19:43:52 |20:20:01 (захад) | align="right" |1:31 | align="right" |86.97 % |- ! colspan="10" scope="col" style="background:#a3edfe; color:Black" |Крыніцы: <ref name="August 12, 2026"/> |} {{-}} == Звязаныя зацьменні == === Зацьменні ў 2026 годзе === * {{Не перакладзена 3|Сонечнае зацьменне 17 лютага 2026 года|Кальцавое сонечнае зацьменне 17 лютага|4=Solar eclipse of February 17, 2026}} * Поўнае месяцовае зацьменне 3 сакавіка * Поўнае сонечнае зацьменне 12 жніўня * Частковае месяцовае зацьменне 28 жніўня == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF|title=Total Solar Eclipse of 2026 Aug 12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917062405/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2026Aug12T.GIF|archive-date=2008-09-17}} * {{Cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath2001/SE2026Aug12Tpath.html|title=Path of Total Solar Eclipse of 2026 Aug 12|website=eclipse.gsfc.nasa.gov|access-date=2025-07-24}} * {{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2026-august-12|title=Total Solar Eclipse on 12 augustus 2026|website=www.timeanddate.com|access-date=2025-07-24}} * {{Cite web|url=https://nationaleclipse.com/maps/main/2026-total-solar-eclipse-maps.html|title=2026 Total Solar Eclipse Maps for Iceland and Spain|website=nationaleclipse.com|access-date=2025-07-24}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сонечныя зацьменні}} [[Катэгорыя:2026 год у астраноміі]] [[Катэгорыя:Поўныя сонечныя зацьменні]] [[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жнівень 2026 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 12 жніўня]] c63fk6v3jkhxgs65uzchue5djg9o1q9 0 797104 5180674 5178886 2026-08-13T19:43:39Z DobryBrat 5701 /* Жнівень */ [[Мікалай Іванавіч Казека]] 5180674 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] j1fdn1n0kvdn78zjuqxzp4qict9k7zh 0 798751 5180936 5096986 2026-08-14T07:55:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Таліма]] у [[Таліма (дэпартамент)]] 5096986 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Талі́ма''' (ісп.: Tolima) — адзін з 32 дэпартаментаў [[Калумбія|Калумбіі]]. Размяшчаецца ў цэнтральна-заходняй частцы краіны, у даліне ракі [[Магдалена (рака)|Магдалены]]. Мяжуе з дэпартаментам [[Кальдас]] на ўсходзе і поўначы, на ўсходзе — з дэпартаментам [[Кундынамарка]], на поўдні — з дэпартаментам [[Уіла]] і на захадзе — з дэпартаментамі Каўка, [[Валье-дэль-Каўка]], [[Кіндыа]] і [[Рысаральда]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ібагэ]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Дэпартаменты Калумбіі}} [[Катэгорыя:Дэпартаменты Калумбіі]] 9709sqw8s6p70cja11r3yd0ksx2bxyz 0 800026 5180679 5091944 2026-08-13T20:27:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180679 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rahačoŭ._Рагачоў_(4.07.2009).jpg|thumb|Рагачоўскае гарадзішча.]] '''Гарадзішча старажытнага Рагачова''' ([[1-е тысячагоддзе да н.э.]] — пачатак [[2-е тысячагоддзе н.э.|2-га тысячагоддзя н.э.]]) — помнік археалогіі, знаходзіцца на паўднёвай ускраіне горада [[горад Рагачоў|Рагачова]], урочышча Замкавая Гара. [[Гарадзішча]] мысавага тыпу, адносіцца да [[мілаградская культура|мілаградскай]], [[зарубінецкая культура|зарубінецкай]] культур і эпохі сярэднявечча. Займае край мыса пры ўпадзенні р. [[Друць]] у [[Дняпро]], вышынёй 11-12 м. Пляцоўка пакатая, памерам 125х90 м. У XVI — 2-й палове XVIII стагоддзяў тут існаваў [[Рагачоўскі замак]]. Гарадзішча было выялена ў 1855 г. [[М. В. Без-Карніловіч]]ам. У 1929 г. абследаваў [[А. Дз. Каваленя]], у 1951 г. [[Ю. У. Кухарэнка]], у 1976 г. [[А. Р. Мітрафанаў]]. Раскопкі праводзілі ў 1967 г. [[П. Ф. Лысенка]], у 1973, 1975 і 1976 гг. [[Э. М. Загарульскі]]. Падчас раскопак былі знойдзены вырабы з жалеза, шкляныя [[бранзалет]]ы, шыферныя прасліцы, ганчарная кераміка, ляпная кераміка мілаградскай культуры, прасліцы-грузікі, жалезныя сярпы і рыбалоўныя кручкі ранняга жалезнага веку і інш. Зараз гарадзішча знівеліравана. На ім стаіць каменны мемарыял да 850-годдзя горада. == Спасылкі == {{ГККРБ|313В000586}} * [https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-starazhytnaga-ragachova-00586 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250805022159/https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-starazhytnaga-ragachova-00586 |date=5 жніўня 2025 }} [[Катэгорыя:Гарадзішчы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Зарубінецкая культура]] [[Катэгорыя:Мілаградская культура]] [[Катэгорыя:Славутасці Рагачова]] ic5uf07vgasws5p844d9wjzogbhgjf5 0 802859 5181037 5177392 2026-08-14T11:33:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181037 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |image=Samuel Hirszhorn.jpg |партыя={{нп5|Фолькспартай||pl|Fołks-Partaj}} |рэлігія= }} '''Самуэль Гіршорн''' ([[1876]], [[Слонім]] — {{ДС|28|5|1942}}, [[Варшава]]) — [[пісьменнік]], [[журналіст]] і [[палітык]] яўрэйскага паходжання<ref>{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=16329-1.pdf&hash=897f167d66b7165e7a0c79d51c68499b6f870c0f&pubref=16329|аўтар=Пяткевіч, Аляксей|загаловак=Людзі культуры з Гродзеншчыны. Даведнік|год=2000|месца=Гродна|старонкі=64}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%A8%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9D_%D0%A8%D0%BC%D1%83%D1%8D%D0%BB%D1%8C|title=ГИРШГОРН Шмуэль — Российская Еврейская Энциклопедия|website=rujen.ru|access-date=2026-02-17|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123001127/https://rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%A8%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9D_%D0%A8%D0%BC%D1%83%D1%8D%D0%BB%D1%8C|url-status=dead}}</ref><ref>«[https://encyclopedia.yivo.org/article/533 Hirschhorn, Samuel]». ''YIVO Encyclopedia''.</ref>. == Біяграфія == Гіршорн нарадзіўся ў 1876 годзе ў [[Слонім]]е [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], [[Расійская імперыя|Расія]], у заможнай сям’і. Пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ў трынаццаць гадоў і атрымаў камерцыйную і рэлігійную адукацыю. Пачаў сваю журналісцкую кар’еру ў прагрэсіўнай польскай прэсе, публікуючы артыкулы і вершы, як арыгінальныя, так і перакладзеныя з французскай і рускай моў. У 1903 годзе, з уздымам яўрэйскага нацыянальнага руху, напісаў першую брашуру пра [[сіянізм]] на польскай мове пад назвай «''Co to jest syonizm?''» («Што такое сіянізм?»). Пасля гэтага ён стаў частым аўтарам польскай яўрэйскай прэсы, у тым ліку штотыднёвіка «''Głos Żydowski''» і [[кракаў]]скага штомесячніка «''Moriah''». Даследаваў яўрэйска-польскія адносіны і перакладаў паэзію на [[ідыш]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] супрацоўнічаў з «''Varshever tageblat''», штодзённай газетай на ідыш, якая спансавалася нямецкімі акупацыйнымі ўладамі і прытрымлівалася яўрэйскай нацыяналістычна-папулісцкай арыентацыі. У 1916 годзе далучыўся да кіраўніцтва Варшаўскай асацыяцыі яўрэйскіх пісьменнікаў і журналістаў і да супрацоўнікаў варшаўскай штодзённай газеты на ідыш «''Der moment''». Ён рэгулярна працаваў у апошняй газеце больш за два дзесяцігоддзі. У 1916 годзе Гіршорн быў адным з заснавальнікаў [[Фалькісты|Народнай партыі]] ў Польшчы і быў абраны ў Варшаўскую гарадскую раду ад гэтай партыі. На выбарах 1919 года ён быў абраны дэлегатам Заканадаўчага сейма<ref>''M. Smogorzewska.'' Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919—1939. Słownik biograficzny. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. — Т. II: E-J. — S. 226.</ref>. Пісаў у розных яўрэйскіх перыядычных выданнях як на польскай, так і на ідыш. Сярод яго перакладаў яўрэйскай паэзіі былі анталогія вершаў [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] (1917) і зборнік з 60 яўрэйскіх вершаў пад назвай «''Анталогія яўрэйскай паэзіі''» (1921). Сярод яго найбольш вядомых твораў — «''Гісторыя яўрэяў у Польшчы ад Чатырохгадовага сейма да Першай сусветнай вайны, 1788—1914 гады''» (''Historja Żydów w Polsce: od Sejmu Czteroletniego do wojny europejskiej (1788−1914)''), апублікаваная ў 1923 годзе на польскай мове<ref>[https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=15896 Historja Żydów w Polsce : od Sejmu Czteroletniego do wojny europejskiej (1788—1914)]</ref>, а пазней перакладзеная на ідыш. Гіршорн знаходзіўся ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Вёў дзённік у гета, які быў згублены. Скончыў жыццё самагубствам з дапамогай атруты падчас аперацыі 28 мая 1942 года. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гіршгорн Самуэль}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Самазабойцы, якія прынялі яд]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Заканадаўчага сейма]] [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] [[Катэгорыя:Постаці Слоніма]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слоніме]] [[Катэгорыя:Яўрэі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] klx39rvzn18nnvvplzzl73435ge5r5t 0 803009 5180642 5165222 2026-08-13T17:18:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180642 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | імя = Пётр Ісакавіч Масік }} '''Пётр Ісакавіч Масік''' ({{Lang-ru|Петр Исаакович Масик}}; [[13 жніўня]] [[1908]], [[Канатоп]] — [[1993]], [[Бендэр]]) — савецкі ваенны дзеяч, камандзір палка. == Біяграфія == Масік Пётр Ісакавіч (Іванавіч) нарадзіўся 13 жніўня 1908 года ў горадзе [[Канатоп]], цяпер [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]]. У 1930—1956 гадах служыў у РСЧА, затым у Савецкай Арміі. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — камандзір 85-га пантонна-маставога батальёна, затым 4-га асаблівага матарызаванага пантонна-маставога палка. Баявы шлях 4-га асаблівага матарызаванага пантонна-маставога палка, якім камандаваў Пётр Масік, пачаўся на Волзе. Улетку 1944 года гэта фарміраванне вызначылася падчас аперацыі па вызваленні Беларусі «Баграціён», у тым ліку і ў баях на тэрыторыі [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]]. Так, 5-15 чэрвеня 1944 года, незадоўга да вызвалення [[Жлобін|Жлобіна]], на поўнач ад вёскі [[Чырвоная Горка (Жлобінскі раён)|Чырвоная Горка]] байцы палка збудавалі праз раку [[Дняпро|Днепр]] мост пад цяжкую тэхніку даўжынёй 125 м. Полк таксама наводзіў пантонныя масты ў іншых месцах, у тым ліку і ў раёне [[Стрэшын|Стрэшына]]. 2 ліпеня 1944 года Вярхоўным Галоўнакамандуючым 4-му асабліваму матарызаванаму пантонна-маставому палку было прысвоена ганаровае найменне «Жлобінскі». Далейшы шлях палка, якім камандаваў Пётр Масік, прайшоў праз Польшчу і скончыўся ў Берліне. Баявыя заслугі Пятра Масіка былі адзначаны рознымі ўзнагародамі: двума [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнамі Айчыннай вайны]]; чатырма — [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]]; трыма — [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]]; ордэнамі [[Ордэн Кутузава|Кутузава]] і [[Ордэн Суворава|Суворава]]; шматлікімі медалямі, у тым ліку «[[Медаль «За баявыя заслугі»|За баявыя заслугі]]», «[[Медаль «За абарону Каўказа»|За абарону Каўказа]]», «[[Медаль «За вызваленне Варшавы»|За вызваленне Варшавы]]», «[[Медаль «За ўзяцце Берліна»|За ўзяцце Берліна]]» і іншыя. Службу ў войску Пётр Масік скончыў 19 студзеня 1956 года. Выйшаў у адстаўку ў званні «[[палкоўнік]]». Памёр у 1993 годзе. Пахаваны на барысаўскіх могілках горада [[Бендэр]]. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (3) * [[Ордэн Суворава]] III ступені (кастрычнік 1943 года) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (4) * [[Ордэн Кутузава]] III ступені (ліпень 1944 года) * [[Медаль «За абарону Каўказа»]] (5) * [[Медаль «За ўзяцце Берліна»]] * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]] * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] (Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 03.11.1944 № 219/135) * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] * [[Крыж Храбрых|«Крыж Храбрых»]] (студзень 1945 года) * Медаль «Перамогі і Свабоды» (кастрычнік 1945 года) * Медаль «За Одру, Нісу і Балтыку» (май 1946 года) * Званне «Ганаровы грамадзянін горада [[Жлобін|Жлобіна]]» (1969)<ref>{{Cite web|url=https://gisp.gov.by/region/pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rayona/|title=Почётные граждане Жлобинского района|website=[[Жлобінскі раённы выканаўчы камітэт|Жлобинский районный исполнительный комитет]]|access-date=22 лютага 2026|archive-date=8 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308174627/http://gisp.gov.by/ru/rajon/153-pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rajona|url-status=dead}}</ref>. Прысвоена ў 1969 годзе, калі адзначалася 25-годдзе вызвалення [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. == Памяць == * Матэрыялы, прысвечаныя П. І. Масіку, захоўваюцца ў Жлобінскай цэнтральной раённай бібліятэкі імя М. К. Крупскай і [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскім гісторыка-краязнаўчым музеі]]. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93257998/ Масик Петр Исаакович]. * [https://www.youtube.com/watch?v=tG11LhYYerQ Слайд-портрет «Знаем. Помним. Гордимся»]. * [https://ndsmi.by/obshchestvo/30694-13-avgusta-ispolnyaetsya-115-let-so-dnya-rozhdeniya-pochjotnogo-grazhdanina-goroda-zhlobina-petra-masika 13 августа исполняется 115 лет со дня рождения почётного гражданина города Жлобина Петра Масика] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240214132218/https://ndsmi.by/obshchestvo/30694-13-avgusta-ispolnyaetsya-115-let-so-dnya-rozhdeniya-pochjotnogo-grazhdanina-goroda-zhlobina-petra-masika |date=14 лютага 2024 }}. // ''Жлобинская газета «Новы дзень».'' [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Жлобіна]] ebaxff9rx0suyfa9cih75wy9qhz937t 0 803062 5180657 5102869 2026-08-13T18:20:08Z JerzyKundrat 174 5180657 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Вікторыя Фёдарава | партрэт = Viktoriafedorova.jpg | род дзейнасці = юрыстка, праваабаронца }} '''Вікторыя Леанідаўна Фёдарава''' (нар. {{ДН|11|10|1989}}, [[Гомель]]) — беларуская юрыстка, праваабаронца і грамадская дзяячка, дырэктарка праваабарончай арганізацыі [[Прававая ініцыятыва (Беларусь)|«Прававая ініцыятыва»]]. == Біяграфія == Скончыла факультэт міжнародных адносін [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «міжнароднае права». У 2014 годзе абараніла магістарскую дысертацыю на тэму міжнародных стандартаў забароны катаванняў і іх імплементацыі ў Рэспубліцы Беларусь. У 2014 годзе стала сааўтаркай даследавання «Effectiveness of the use of international human rights mechanisms in relation to Belarus» <ref>https://humanrightshouse.org/noop-media/documents/21566.pdf</ref>. У 2015–2016 гадах у межах ініцыятывы «Праваабаронцы супраць катаванняў» праводзіла маніторынг месцаў утрымання адміністрацыйна арыштаваных асобаў <ref>https://protivpytok.org/monitoring-mest-soderzhaniya-administrativno-arestovannyx</ref>. У 2017–2018 гадах удзельнічала ў падрыхтоўцы альтэрнатыўнага дакладу ў Камітэт ААН супраць катаванняў <ref>https://protivpytok.org/monitoring-mest-soderzhaniya-administrativno-arestovannyx</ref>. Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года ў Беларусі ўдзельнічала ў дакументаванні сведчанняў пра катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі <ref>https://www.dw.com/ru/pytki-v-belarusi-kto-sobiraet-svidetelstva-dlja-sudov-nad-silovikami/a-57749632</ref>. У 2020 годзе арганізацыя «Прававая ініцыятыва» ініцыявала стварэнне Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі. Паводле публікацый, да сярэдзіны 2021 года было сабрана больш за 1000 сведчанняў пацярпелых <ref>https://www.dw.com/ru/pytki-v-belarusi-kto-sobiraet-svidetelstva-dlja-sudov-nad-silovikami/a-57749632</ref>. Сабраныя матэрыялы рыхтуюцца для перадачы ў замежныя следчыя органы і міжнародныя інстанцыі на падставе прынцыпу ўніверсальнай юрысдыкцыі <ref>https://euroradio.fm/ru/istoriya-nasiliya-kak-belorusov-pytali-prestupniki-v-pogonakh-efir</ref>. У 2021 годзе ў сувязі з пагрозай крымінальнага пераследу пакінула Беларусь і працягнула дзейнасць за мяжой. Пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе пакінула Кіеў<ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-tortures/30982809.html</ref>. Выступала на мерапрыемствах у межах Савета па правах чалавека ААН у Жэневе <ref>https://mission-geneva.mfa.lt/en/news/33/in-geneva-un-members-urged-to-hold-the-belarusian-authorities-accountable-for-human-rights-violations:1231</ref>, а таксама ўдзельнічала ў сустрэчы па «формуле Арыі» Савета Бяспекі ААН, прысвечанай сітуацыі ў Беларусі <ref>https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2021/10/arria-formula-meeting-on-the-situation-in-belarus.php</ref>. Давала паказанні ў Камітэце па замежных справах парламента Вялікабрытаніі <ref>https://committees.parliament.uk/oralevidence/2356/html/</ref> і выступала на слуханнях у парламенце Нарвегіі <ref>https://mediearkiv.stortinget.no/1516303/Detail/Index/6319986</ref>. == Узнагароды і прызнанне == У 2022 годзе Міжнародная платформа падсправаздачнасці для Беларусі (IAPB), у склад якой уваходзіць «Прававая ініцыятыва», атрымала Прэмію ў галіне правоў чалавека Універсітэта Граца<ref>https://www.uni-graz.at/en/news/a-sign-of-freedom-and-democracy-university-of-graz-awards-human-rights-prize-to-iapb/</ref>. У 2022 годзе Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі быў адзначаны Прэміяй Праваабарончай супольнасці Беларусі<ref>https://baj.media/en/human-rights-prize-awarded-aksana-kolb-nasta-loyka-and-committee-torture-investigation/</ref>. З’яўляецца стыпендыяткай праграмы John Smith Trust<ref>https://johnsmithtrust.org/justice-for-torture-survivors-in-belarus/</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Фёдарава Вікторыя}} 96r4ud9u28063dmc8mn30vfzh3sjq30 0 803140 5180749 5106661 2026-08-14T03:53:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180749 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Рукапалажэнне (значэнні){{!}}Рукапалажэнне}} {{значэнні|Ардынацыя (значэнні){{!}}Ардынацыя}} [[Файл:Priestly_ordination.jpg|міні|Пасвячэнне каталіцкага святара ў надзвычайнай форме [[Рымскі абрад|рымскага абраду]]]] '''Рукапалажэ́нне'''{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=438}}, '''пасвячэ́нне'''<ref>{{verbum|rbs10|rukopolozhenie|Рукоположение}}</ref><ref>{{verbum|brs|pasviachennie|Пасвячэнне}}</ref>, '''высвячэ́нне{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=54}}''', таксама '''хірато́нія''' (ад {{lang-el|χειροτονία}} — «дзеянне сілай рук»)<ref>{{Крыніцы/БЭ|том=17|артыкул=Хіратонія|старонкі=26}}</ref><ref>{{verbum|sis2005|xiratoniya|Хіратонія}}</ref> ў [[Праваслаўная царква|праваслаўнай традыцыі]], або '''ардына́цыя'''{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=54}} ({{lang-la|ordinatio}} — «прывядзенне ў парадак») ў [[Заходняе хрысціянства|заходняй хрысціянскай традыцыі]] — абрад, пры якім кандыдат узводзіцца ў [[духоўны сан]], гэта значыць атрымлівае статус [[свяшчэннаслужыцель|свяшчэннаслужыцеля]] з правам выканання пэўных рэлігійных абрадаў і цырымоній. Цырымонія пасвячэння адрозніваецца ў розных рэлігіях, а ў некаторых, напрыклад, у [[іслам]]е, увогуле адсутнічае<ref name="БРЭ">{{cite web |url=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3518611 |title=Рукоположение |author=Ю. И. Рубан |publisher=Большая российская энциклопедия |lang=ru |accessdate=2026-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019013436/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3518611 |archive-date=2022-10-19}}</ref>. == Этымалогія == У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] тэрмінам «хіратонія» (ад {{lang-grc2|χείρ}} — «рука» і {{lang-grc2|τονόω}} — «надаваць сілу») называлі галасаванне падняццем рук пры выбары вышэйшых службовых асоб<ref name="БРЭ"/>. З цягам часу гэтае слова перайшло з свецкага ўжытку ў царкоўны. Яно пачало азначаць, з аднаго боку, абранне ў [[клір]] праз галасаванне, а з іншага — сам акт узвядзення (рукапалажэння) у тую ці іншую ступень. Пазней тэрмін «хіратонія» страціў сваё першапачатковае значэнне і пачаў выкарыстоўвацца выключна для абазначэння пастаўлення ў ступені кліру<ref name="Нефёдов_хиротония">{{cite web |url=https://azbyka.ru/xirotoniya |title=Хиротония |author=Протоиерей Геннадий Нефедов |publisher=Азбука веры |lang=ru |accessdate=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203827/https://azbyka.ru/xirotoniya |archive-date=2021-06-24}}</ref>. == У Бібліі == Рэлігійная традыцыя рукапалажэння з’явілася яшчэ ў часы [[Стары Запавет|Старога Запавету]]. У адных выпадках яно лічылася сімвалам [[Дабраславенне|дабраславення]] чалавека і яго нашчадкаў (напрыклад, калі Ізраіль усклаў рукі на Яфрэма і Манасію), у іншых выпадках старазапаветныя [[святар]]ы ўскладалі свае рукі на галаву ахвярных жывёл (казлоў адпушчэння)<ref name="БРЭ"/>. У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] паведамляецца пра рукапалажэнне першых сямі [[дыякан]]аў, на якіх апосталы памаліліся і ўсклалі рукі. Ускладанне рук свяшчэннай асобы на кожнага хрысціяніна лічылася абавязковым пры хрышчэнні дзеля прыняцця [[Святы Дух|Святога Духа]] (у наш час такое ўскладанне рук замяніла [[мірапамазанне]]). Таксама існавала рукапалажэнне ў апосталы, а ўскладанне рук з малітваю на хворых лічылася гаючым<ref name="БРЭ"/>. У хрысціянстве лічыцца неабходнай канцэпцыяй [[апостальская пераемнасць]]: усе свяшчэннаслужыцелі павінны быць рукапакладзены епіскапамі, якія самі былі пасвечаны іншымі епіскапамі ў бесперапынным ланцугу ад апосталаў, што атрымалі ўладу ад [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]<ref name="БРЭ"/>. == У хрысціянстве == [[Файл:Ordination of a deacon 1520.jpg|міні|upright=1.5|Пасвячэнне каталіцкага [[дыякан]]а, 1520&nbsp;год.]] У [[хрысціянства|хрысціянстве]] рукапалажэнне з’яўляецца абрадам узвядзення ў свяшчэнніцкі сан. Вылучаюць тры ступені свяшчэнства: дыякан, [[прэсвітар]] (свяшчэннік) і [[епіскап]] (архірэй). У [[праваслаўе|праваслаўі]] і [[каталіцтва|каталіцызме]] яно разглядаецца як найважнейшая частка [[Свяшчэнства (таінства)|таінства свяшчэнства]]. Лічыцца, што пры ўскладанні рук вышэйшага служыцеля культу на галаву таго, каго пасвячаюць, яму перадаецца «боская ласка» і даецца права выконваць адпаведнае служэнне{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=438}}. Толькі асоба, пасвечаная ў прэсвітэра ці епіскапа, мае права здзяйсняць таінствы (напрыклад, прымаць [[споведзь]], здзяйсняць [[еўхарыстыя|еўхарыстыю]], [[елеяасвячэнне|елеаасвячэнне]], [[вянчанне]]), праводзіць [[Набажэнства|набажэнствы]] і здзяйсняць [[трэба|трэбы]] ([[Паніхіда|паніхіды]], [[Малебен|малебны]])<ref name="БРЭ"/>. [[Файл:Kheirotonia.jpg|міні|злева|Праваслаўны [[іпадыякан]] падчас пасвячэння ў [[дыякан]]ы. [[Епіскап]] усклаў свой [[амафор]] і правую руку на галаву кандыдата і чытае малітву хіратоніі.]] У Праваслаўнай царкве рукапалажэнне ў дыякана і прэсвітэра праводзіцца адным епіскапам праз ускладанне рук на галаву. Рукапалажэнне ў епіскапа здзяйсняецца саборам епіскапаў (звычайна не менш за тры, паводле правілаў Карфагенскага сабора) з ускладаннем на яго галаву [[Евангелле|Евангелля]] і рук архірэяў<ref name="Нефёдов">{{cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Gennadij_Nefedov/tainstva-i-obrjady-pravoslavnoj-tserkvi/7 |title=Таинства и обряды Православной Церкви. Глава VII. Таинство Священства. |author=Протоиерей Геннадий Нефёдов |publisher=Азбука веры |lang=ru |accessdate=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624210055/https://azbyka.ru/otechnik/Gennadij_Nefedov/tainstva-i-obrjady-pravoslavnoj-tserkvi/7 |archive-date=2021-06-24}}</ref>. Дыяканамі і свяшчэннікамі ў праваслаўі могуць стаць як жанатыя мужчыны, так і тыя, хто прыняў [[цэлібат]] (аброк бясшлюбнасці), але епіскапамі могуць быць толькі манахі. У [[Лацінская царква|Каталіцкай царкве лацінскага абраду]] мужчыны, якія ўзялі шлюб, могуць быць толькі дыяканамі, але не свяшчэннікамі<ref>{{cite web |url=http://www.toletanus.ru/?id=bibliotheca.read.2.Rukopolozhenie |title=Рукоположение |author=П. Сахаров |publisher=Католическая энциклопедия. Т. 4 |date=2011 |lang=ru |accessdate=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205026/http://www.toletanus.ru/?id=bibliotheca.read.2.Rukopolozhenie |archive-date=2021-06-24}}</ref>. У [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэрквах]] праз рукапалажэнне пасвячаюцца прэсвітэры, дыяканы і іншыя служыцелі, выбраныя царквой. У шэрагу пратэстанцкіх дэнамінацый прынята рашэнне аб магчымасці пасвячэння [[Жаночае свяшчэнства|жанчын]] не толькі ў сан дыякана, але і ў сан прэсвітэра і нават епіскапа{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=438}}. === Ва Уніяцкай царкве на беларускіх землях === На беларуска-літоўскіх землях у XVIII&nbsp;— пачатку XIX стагоддзя працэс рукапалажэння ва [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкіх]] святароў меў шэраг гістарычных і побытавых асаблівасцей. Да 1833 года ініцыятыва высвячэння належала [[калятар]]ам (апекунам храмаў), якія выдавалі кандыдату спецыяльную рэкамендацыю&nbsp;— прэзенту. Пасля яе атрымання епіскап прызначаў праверку асабістых якасцей прэтэндэнта («інквізіцыю»): спецыяльная камісія выязджала на месца і апытвала суседзяў, парафіян і знаёмых будучага святара. Здзяйсняць хіратонію мог епіскап або яго памочнік ([[вікарны епіскап]]). Гісторыі вядомыя і выключныя выпадкі, калі на ўсходзе Беларусі ўніяцкіх святароў, з ліку былых праваслаўных, што перайшлі ва унію ў 1770-х гадах, высвячаў праваслаўны [[магілёўскі архіепіскап]] [[Георгій (Каніскі)|Георгій Каніскі]]{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=54}}. Прынцыповым адрозненнем уніяцкага рукапалажэння ад каталіцкага было патрабаванне абавязковага шлюбу для кандыдата. На думку даследчыкаў, гэта стрымлівала паглынанне ўніяцкай царквы каталіцкай і захоўвала яе самастойнасць. Толькі з канца XVIII стагоддзя пад уплывам [[Лацінскія абрады|лацінскага абраду]] пачалі з’яўляцца рэдкія выпадкі высвячэння нежанатых прэтэндэнтаў, якія давалі аброк [[цэлібат]]у, аднак гэта ўспрымалася ў грамадстве як выключэнне з правіл{{sfn|Лісейчыкаў|2011|с=54—55}}. == У іўдаізме == У [[іудаізм|іўдаізме]] падрабязна апісана пасвячэнне [[Кахены|кахенаў]] (святароў, нашчадкаў Аарона), якое ўключала ўскладанне рук. Аналагічны абрад прысвячэння [[рабін]]а (настаўніка і эксперта ў галіне іўдзейскага права) называецца «[[Сміха|сміхой]]» (літаральна «пакрыванне», «рукапалажэнне»)<ref name="БРЭ"/>. Сёння гэта часцей дакумент, які пацвярджае прысваенне звання рабіна і вызначае яго паўнамоцтвы. Хаця ў неяўрэйскіх крыніцах слова часта перакладаюць як «рукапалажэнне», рабін не з’яўляецца святаром у прамым сэнсе; яго галоўная роля — тлумачыць [[Тора|Тору]] і выконваць функцыі [[Даян|суддзі]] ў абшчыне. Прызначэнне суддзяў гістарычна мела як юрыдычны, так і рэлігійны характар<ref>{{кніга |аўтар=J. Newman |загаловак=Semikha (Ordination) A study of its origin, history, and function in Rabbinic literature |месца=Manchester |выдавецтва=Manchester University Press |год=1950 |мова=en}}</ref>. == У ісламе == [[Мусульмане]] не маюць афіцыйнага і асобнага духавенства, якое патрабуе спецыяльнага прызначэння. Рукапалажэнне разглядаецца як рыса іншых рэлігій і адвяргаецца. Рэлігійных лідараў звычайна называюць «[[імам]]амі» або «[[шэйх]]амі». Імам — гэта той, хто вядзе малітву; так могуць называць любога чалавека, які кіруе сумеснай малітвай мусульман. Шэйх — ганаровы тытул для кіраўнікоў рэлігійных аб’яднанняў (для жанчын выкарыстоўваецца слова «шайха»)<ref name="БРЭ"/>. == У будызме == Традыцыя пасвечанай манаскай супольнасці ([[сангха|сангхі]]) пачынаецца з самога [[Гаўтама Буда|Буды]], які стварыў абшчыны манахаў і манашак. Правілы пасвячэння ў [[будызм]]е падрабязна апісаны ў тэкстах [[Віная|Вінаі]] і [[Пацімокха|будыйскага манаскага ўстава (Пацімокха)]]. Сёння існуюць тры асноўныя традыцыі прысвячэння бхікшу (будыйскіх манахаў), праз якія чалавек можа атрымаць рукапалажэнне ў адпаведнасці з вучэннем Буды<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/194235981.pdf |title=Buddhist Nuns: Between Past and Present |author=Ann Heirman |date=2011 |lang=en |accessdate=2021-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204352/https://core.ac.uk/download/pdf/194235981.pdf |archive-date=2021-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=13|артыкул=Рукапалажэнне|старонкі=438|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * {{кніга|ref=Лісейчыкаў|спасылка=https://niab.by/newsite/sites/default/files/styles/juicebox_medium/public/%D0%A8%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D0%94%D0%BB%D1%8F%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0.pdf|аўтар=[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д. В.]]|загаловак=Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720–1839 гг.|год=2011|месца=Мн.|выдавецтва=«[[Медысонт]]»|старонак=198|isbn=978-985-6982-38-8|archive-date=2 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250502080656/https://niab.by/newsite/sites/default/files/styles/juicebox_medium/public/%D0%A8%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D0%94%D0%BB%D1%8F%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0.pdf}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксей Мсціслававіч Пянткоўскі|Пентковский А. М.]] |загаловак=Чинопоследования хиротоний в византийских евхологиях VIII–XII вв. |выданне=[[Византийский временник]] |месца=М. |год=2002 |том=61 (86) |спасылка=http://www.vremennik.biz/opus/BB/61/53223 |старонкі=118—132 |ref=Пентковский}} * {{кніга |аўтар=Неселовский А. |загаловак=Чины хиротесий и хиротоний: (опыт историко-археологического исследования) |спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/books/file/19932-Чины-хиротесий-и-хиротоний.pdf |месца=Каменец-Подольск |выдавецтва=Тип. С. П. Киржацкого |год=1906 |старонак=375 |ref=Неселовский}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя рытуалы]] [[Катэгорыя:Паняцці будызму]] [[Катэгорыя:Іўдаізм]] abnpldepvgqrrjpfxarzg65vs8qdciw 0 803259 5180652 5105580 2026-08-13T18:18:22Z JerzyKundrat 174 5180652 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святога Іллі |Арыгінальная назва = |Выява =Vilnia, Ruski Horad. Вільня, Рускі Горад (1672) (Св. Іллі).jpg |Подпіс выявы =Царква Св. Іллі Прарока (S. Heliasza) на плане Мітрапаліцкай юрыдыкі ў 1679 годзе |Шырыня выявы = |Сучасны статус = страчана |Краіна = ВКЛ |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вільнюс |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Кіеўская мітраполія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XIV стагоддзе |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = не захавалася |Сайт = |Commons = }} '''Царква́ Свято́га Іллі́''' ('''Ільі́нская царква''') — страчаны [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у [[Вільнюс|Вільні]], які размяшчаўся ў [[Рускі горад (Вільня)|Рускім горадзе]] ({{lang-la|Civitas Ruthenica}}). З’яўлялася адной з дванаццаці цэркваў, якія існавалі ў гэтым квартале ў XIV—XVI стагоддзях{{sfn|Jonaitis|2011|с=110}}. == Лакалізацыя == Дакладнае месцазнаходжанне царквы з'яўляецца прадметам дыскусій даследчыкаў, аднак большасць крыніц лакалізуе яе ў раёне сучасных вуліц [[Бакшта (вуліца)|Бакшты]] і [[Вуліца Латочак|Латочка]]. На схематычным плане царкоўных уладанняў 1672 года царква Святога Іллі (''Св. Илья Пророк'') пазначана ў цэнтры заходняй часткі Рускага горада (сучасны 41-ы квартал Старога горада), вельмі блізка да вуліцы Бакшта{{sfn|Jonaitis|2011|с=114}}. Гісторыкі XIX стагоддзя [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Крачкоўскі]] і [[П. М. Бацюшкоў|П.&nbsp;М.&nbsp;Бацюшкоў]] вызначалі яе месцазнаходжанне на рагу сучасных вуліц Бакшты і Латочка, насупраць былой [[Царква Святога Мікалая (Вільня)|царквы Святога Мікалая]]{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. У пачатку XX стагоддзя даследчыкі адзначалі, што [[царкоўны пагост]] займаў усё 114-е домаўладанне ў паўночна-заходнім куце квартала{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Літоўскі археолаг [[Рыціс Янайціс]], абапіраючыся на рэканструкцыю першаснага рэльефу Вільні, удакладніў магчымае месцазнаходжанне храма{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Усходняя частка квартала з'яўляецца самым высокім месцам, у той час як ніжэй знаходзілася невялікая лагчына. Янайціс мяркуе, што царква наўрад ці магла быць пабудавана ў нізіне, таму найбольш верагодным месцам з'яўляецца ўзвышша на поўнач ад гэтай лагчыны (тэрыторыя сучаснага дома № 3 па вуліцы Латочак){{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. == Гісторыя і археалогія == Час заснавання царквы дакладна невядомы, але яна адносіцца да ліку найстарэйшых храмаў Рускага канца і, верагодна, была пабудавана ў [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзі]]{{sfn|Jonaitis|2011|с=114}}. [[Археалагічныя даследаванні]] на месцы меркаванага знаходжання царквы насілі фрагментарны характар{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. У 1982 годзе падчас нагляду за геалагічнымі шурфамі ў будынку па адрасе вуліца Латочак, 3 (даследаванні праводзіў [[А. Грышын|А.&nbsp;Грышын]]) быў выяўлены трохметровы змешаны [[культурны пласт]] са знаходкамі XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Аднак ніякіх падмуркаў ці слядоў старажытнай царквы падчас гэтых работ выяўлена не было{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Адсутнасць выяўленых мураваных падмуркаў можа сведчыць пра тое, што царква была драўлянай, альбо яе рэшткі былі цалкам знішчаны падчас пазнейшых перабудоў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Jonaitis R. |загаловак=Orthodox Churches in the Civitas Rutenica Area of Vilnius: the Question of Location |выданне=Archaeologia Baltica |год=2011 |нумар=16 |старонкі=110—128 |ref=Jonaitis}} * {{кніга |аўтар=Батюшков П. Н. |загаловак=Памятники русской старины в западных губерниях Империи |месца=Спб. |год=1872 |том=5}} * {{кніга |аўтар=Крачковский Ю. Ф. |загаловак=Православные святыни города Вильны |месца=Вильна |год=1897}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Колішнія будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Рускі горад (Вільня)]] ak5453npt2m28zqtin2pj7ff6y2xx4g 5180653 5180652 2026-08-13T18:18:39Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Царква Святога Іллі Прарока (Вільня)]] у [[Царква Святога Ільі Прарока (Вільня)]]: Назва з памылкай правапісу 5180652 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святога Іллі |Арыгінальная назва = |Выява =Vilnia, Ruski Horad. Вільня, Рускі Горад (1672) (Св. Іллі).jpg |Подпіс выявы =Царква Св. Іллі Прарока (S. Heliasza) на плане Мітрапаліцкай юрыдыкі ў 1679 годзе |Шырыня выявы = |Сучасны статус = страчана |Краіна = ВКЛ |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вільнюс |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Кіеўская мітраполія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XIV стагоддзе |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = не захавалася |Сайт = |Commons = }} '''Царква́ Свято́га Іллі́''' ('''Ільі́нская царква''') — страчаны [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у [[Вільнюс|Вільні]], які размяшчаўся ў [[Рускі горад (Вільня)|Рускім горадзе]] ({{lang-la|Civitas Ruthenica}}). З’яўлялася адной з дванаццаці цэркваў, якія існавалі ў гэтым квартале ў XIV—XVI стагоддзях{{sfn|Jonaitis|2011|с=110}}. == Лакалізацыя == Дакладнае месцазнаходжанне царквы з'яўляецца прадметам дыскусій даследчыкаў, аднак большасць крыніц лакалізуе яе ў раёне сучасных вуліц [[Бакшта (вуліца)|Бакшты]] і [[Вуліца Латочак|Латочка]]. На схематычным плане царкоўных уладанняў 1672 года царква Святога Іллі (''Св. Илья Пророк'') пазначана ў цэнтры заходняй часткі Рускага горада (сучасны 41-ы квартал Старога горада), вельмі блізка да вуліцы Бакшта{{sfn|Jonaitis|2011|с=114}}. Гісторыкі XIX стагоддзя [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Крачкоўскі]] і [[П. М. Бацюшкоў|П.&nbsp;М.&nbsp;Бацюшкоў]] вызначалі яе месцазнаходжанне на рагу сучасных вуліц Бакшты і Латочка, насупраць былой [[Царква Святога Мікалая (Вільня)|царквы Святога Мікалая]]{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. У пачатку XX стагоддзя даследчыкі адзначалі, што [[царкоўны пагост]] займаў усё 114-е домаўладанне ў паўночна-заходнім куце квартала{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Літоўскі археолаг [[Рыціс Янайціс]], абапіраючыся на рэканструкцыю першаснага рэльефу Вільні, удакладніў магчымае месцазнаходжанне храма{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Усходняя частка квартала з'яўляецца самым высокім месцам, у той час як ніжэй знаходзілася невялікая лагчына. Янайціс мяркуе, што царква наўрад ці магла быць пабудавана ў нізіне, таму найбольш верагодным месцам з'яўляецца ўзвышша на поўнач ад гэтай лагчыны (тэрыторыя сучаснага дома № 3 па вуліцы Латочак){{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. == Гісторыя і археалогія == Час заснавання царквы дакладна невядомы, але яна адносіцца да ліку найстарэйшых храмаў Рускага канца і, верагодна, была пабудавана ў [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзі]]{{sfn|Jonaitis|2011|с=114}}. [[Археалагічныя даследаванні]] на месцы меркаванага знаходжання царквы насілі фрагментарны характар{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. У 1982 годзе падчас нагляду за геалагічнымі шурфамі ў будынку па адрасе вуліца Латочак, 3 (даследаванні праводзіў [[А. Грышын|А.&nbsp;Грышын]]) быў выяўлены трохметровы змешаны [[культурны пласт]] са знаходкамі XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Аднак ніякіх падмуркаў ці слядоў старажытнай царквы падчас гэтых работ выяўлена не было{{sfn|Jonaitis|2011|с=116}}. Адсутнасць выяўленых мураваных падмуркаў можа сведчыць пра тое, што царква была драўлянай, альбо яе рэшткі былі цалкам знішчаны падчас пазнейшых перабудоў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Jonaitis R. |загаловак=Orthodox Churches in the Civitas Rutenica Area of Vilnius: the Question of Location |выданне=Archaeologia Baltica |год=2011 |нумар=16 |старонкі=110—128 |ref=Jonaitis}} * {{кніга |аўтар=Батюшков П. Н. |загаловак=Памятники русской старины в западных губерниях Империи |месца=Спб. |год=1872 |том=5}} * {{кніга |аўтар=Крачковский Ю. Ф. |загаловак=Православные святыни города Вильны |месца=Вильна |год=1897}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Колішнія будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Рускі горад (Вільня)]] ak5453npt2m28zqtin2pj7ff6y2xx4g 0 803791 5180601 5165197 2026-08-13T15:34:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180601 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''«Птушынае малако»''' або '''«Птушынае малачко»''' ({{lang-pl|Ptasie mleczko}}, {{lang-ru|Птичье молоко}}) — кандытарскі выраб, малочны зефір з мяккім смакам, спачатку ванільным, пазней і з іншымі. Прадукцыя розных кандытарскіх кампаній. == Гісторыя == === У Польшчы === [[Файл:Ptasie mleczko 2007 by RaBoe 02.jpg|міні|польскае «птушынае малако» у 2007 годзе.]] Паводле пацверджанай іншымі крыніцамі інфармацыі, прадстаўленай кампаніяй E. Wedel, назва прадукту была вынайдзена Янам Ведэлем у 1936 годзе <ref name="ftpsuperbrands.home-">{{Cite web|url=http://ftpsuperbrands.home.pl/SB1_pdf/Ptasie_Mleczko.pdf|title=Ptasie Mleczko|website=ftpsuperbrands.home.pl|access-date=10 сакавіка 2026|archive-date=3 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212815/http://ftpsuperbrands.home.pl/SB1_pdf/Ptasie_Mleczko.pdf|url-status=dead}}.</ref> . 10 ліпеня 1936 года гандлёвая марка «Птушынае малако» («Ptasie Mleko») была зарэгістравана пад нумарам 27069 разам з яе неактуальным варыянтам «Птушынае малачко» («Ptasie Mleczko»). Тэрмін дзеяння права на ахову гэтай [[Таварны знак|гандлёвай маркі]] скончыўся 10 ліпеня 1956 года з-за яе непадаўжэння у [[Польшча|ПРЛ]] на наступны тэрмін . На працягу шэрагу гадоў прадукцыя з гэтай назвай выпускалася рознымі вытворцамі. Існаваў таксама галіновы стандарт для гэтага тыпу кандытарскіх вырабаў <ref name="Polski Komitet Normalizacyjny1968">{{Cite web|url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19680250166|title=Obwieszczenie Polskiego Komitetu Normalizacyjnego z dnia 3 czerwca 1968 r. w sprawie ogłoszenia ustanowionych norm branżowych|date=1968-06-03}}</ref> . У 1985 годзе Фабрыка «22 Lipca, раней E. Wedel» зарэгістраваў слоўна-вобразны таварны знак «d. E. Wedel Ptasie Mleczko» пад № 61591. У наступныя гады Польскае патэнтнае ведамства зарэгістравала слоўна-вобразныя таварныя знакі, якія змяшчаюць словазлучэнне «Ptasie Mleczko», ад імя розных кандытарскіх кампаній. Аргумент заключаўся ў тым, што словазлучэнне «ptasie Mleczko» з’яўляецца агульным тэрмінам для кандытарскіх вырабаў . Гэта азначала, што абарона такіх знакаў распаўсюджвалася толькі на іх знешні выгляд. Аднак ніхто не меў выключных правоў на саму назву. У кастрычніку 2003 года словазлучэнне «Ptasie Mleczko '''^®'''» было пададзена кампаніяй Cadbury Wedel у Ведамства інтэлектуальнай уласнасці Еўрапейскага Саюза і зарэгістравана ў жніўні 2005 года як [[таварны знак]] пад № 003475291 <ref name="RP Tylko z Wedla">{{Cite web|url=https://www.rp.pl/biznes/art16866791-ptasie-mleczko-tylko-z-wedla|title=Ptasie mleczko tylko z Wedla - rp.pl}}</ref> . У цяперашні час таварны знак належыць LOTTE Wedel sp. z o. o. <ref name="Znak towarowy nr 003475291">{{Cite web|url=https://euipo.europa.eu/eSearch/#basic/1+1+1+1/100+100+100+100/003475291|title=Znak towarowy nr 003475291}}</ref> З 2006 года кампанія Cadbury Wedel падала заяўку на рэгістрацыю словазлучэння «Ptasie Mleczko '''^®'''» у Польскае патэнтнае ведамства. Праз 8 гадоў, 30 чэрвеня 2014 года, гандлёвая марка была нарэшце зарэгістравана пад нумарам 266762 <ref name="wydawnictwa">{{Cite web|url=http://ipu2.uprp.pl/wydawnictwa.html|title=Wiadomości Urzędu Patentowego|website=ipu2.uprp.pl|access-date=10 сакавіка 2026|archive-date=21 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421020638/http://ipu2.uprp.pl/wydawnictwa.html|url-status=dead}}, Rocznik 2014, Nr 10, s. 128.</ref> . З 2010года кампанія «E. Wedel» стала праваўласнікам зарэгістраванай [[Таварны знак|гандлевай маркі]] ''ptasie mleczko'' на тэрыторыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]<ref name="Oxford">{{книга|автор=Goldstein D.|часть=Bird's milk|заглавие=The Oxford Companion to Sugar and Sweets|место=New York|издательство=Oxford University Press|год=2015|isbn=78-0-19-931362-4|language=en}}</ref>. === У СССР і на постсавецкай прасторы === [[Файл:Bird's Milk Cake.jpg|міні|торт «Птушынае малако».]] Рэцэпт [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкага]] птушынага малака (''Птичье молоко'') распрацаваны ў 1967 годзе Ганнай Чулковай, супрацоўніцай кандытарскага прадпрыемства ва [[Уладзівасток]]у <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://konkurent.ru/article/4983|title=Анна Чулкова: «Нужно чувствовать весь процесс до полной готовности»|website=Konkurent.ru}}</ref> . Маскоўскі кандытар В. М. Гуральнік з рэстарана «Прага» у 1978 годзе выдумаў рэцэпт торта «Птушынае малако» (суфле на каржы, пакрытыя шакаладным глазурам). У 1982 годзе на яго атрыманы патэнт. Рэцэпт стаў класічным у СССР і ў розных версіях распаўсюджаны на ўсіх яго былых тэрыторыях. У 1993 расійскі патэнт на назву атрымала фабрыка РОТ фронт, зараз частка холдзінга «[[:ru:Объединённые кондитеры|Объединённые кондитеры]]». Іншыя вытворцы вымушаны камбінаваць з назвай. У Беларусі цукеркі тыпу «Птушынае малако» з лінейкай смакаў выпускае фабрыкі «Спартак» і «Камунарка»<ref>{{Cite web|url=https://kommunarka.by/catalog/konfety/ptiche-moloko/#:~:text=*%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%82%D1%8B%20%D1%81%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B9%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE,%D0%B3%20%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%E2%80%93%2056%2C1%20%D0%B3%20*%20%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD|title=Птушынае малако. Камунарка|access-date=10 сакавіка 2026|archive-date=15 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215021001/https://kommunarka.by/catalog/konfety/ptiche-moloko/#:~:text=*%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%82%D1%8B%20%D1%81%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B9%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE,%D0%B3%20%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%E2%80%93%2056%2C1%20%D0%B3%20*%20%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD|url-status=dead}}</ref>. Торты і пірожныя з такой назвай масава робяць большасць кандытараў краіны. == Крыніцы == <references> <ref name="E Wedel Ptasie mleczko waniliowe">{{Cite web|url=http://www.jakimasklad.pl/ptasie-mleczko-wedel.htm|title=E.Wedel Ptasie mleczko waniliowe|website=JakiMaSklad.pl|access-date=10 сакавіка 2026|archive-date=19 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250219152752/http://www.jakimasklad.pl/ptasie-mleczko-wedel.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="ftpsuperbrands.home-"/> <ref name="Polski Komitet Normalizacyjny1968"/> <ref name="Robert Horbaczewski2008">{{Cite journal}}</ref> <ref name="wydawnictwa"/> <ref name="znakitowarowe-blog-">Mikołaj Lech. [https://znakitowarowe-blog.pl/ptasie-mleczko/ Ptasie Mleczko — historia walki o znak towarowy] [dostęp 2014-11-11].</ref> <ref name="Znak towarowy nr 003475291"/> <ref name="RP Tylko z Wedla"/> </references> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Бутейкис Н. Г., Жукова А. А.|загаловак=Технология приготовления мучных кондитерских изделий|частка=Торт «Птичье молоко». Крем белковый на агаре|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2001|старонкі=230, 57—58|старонак=301|ref=Бутейкис, Жукова}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.fakt.pl/pieniadze/zakupy/ptasie-mleczko-co-w-nim-jest/79nmmmk|title=''Ptasie Mleczko – co w nim jest?''|date=31 grudnia 2012}} * [[Вікінавіны|Wikinews]]: [https://pl.wikinews.org/wiki/E._Wedel_podpad%C5%82_internautom,_posz%C5%82o_o_ptasie_mleczko ''E. Wedel podpadł internautom, poszło o ptasie mleczko''], 13 lutego 2012 {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-12}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская кухня]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі кандытарскіх вырабаў]] 75df6ztz41ixcd85nn9k9w7spvdk9n6 2 804757 5180882 5174680 2026-08-14T07:27:28Z Бананчик 163157 5180882 wikitext text/x-wiki {{Userbox/Удзельнік з Украіны}} [[Файл:Sukhoi Su-25 in Ukrainian service 269 n (cropped).jpg|справа|frameless]] {{Babel|ru-n|uk-n|be-3|en-3}}{{Шаблон:Змаганне Вікіпедый}} ba0wmdpuu9wkh3zebw4lljyy86s5i76 5180883 5180882 2026-08-14T07:27:46Z Бананчик 163157 5180883 wikitext text/x-wiki {{Userbox/Удзельнік з Украіны}} [[Файл:Sukhoi Su-25 in Ukrainian service 269 n (cropped).jpg|frameless|злева]] {{Babel|ru-n|uk-n|be-3|en-3}}{{Шаблон:Змаганне Вікіпедый}} 3gkshfdbo1982ony3zb1wxyxuap69xn 0 805303 5180872 5120347 2026-08-14T07:23:41Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180872 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|цыклічныя перанакіравання}} #REDIRECT [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)]] fict33mwenuj8canhetkw09z29tco3a 5180949 5180872 2026-08-14T08:09:25Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)]] 5180949 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)]] pegdkwhr1fkiiln3lmrfnkk1uz8ej65 0 805449 5180661 5131068 2026-08-13T18:38:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180661 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Пілот FM | лагатып = | горад = [[Мінск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «Максимум музыки. Ещё больше хитов» | фармат = CHR (Contemporary Hit Radio) | час_вяшчання = кругласутачна | зона_вяшчання = Беларусь | створана = [[27 чэрвеня]] [[2003]] г. | заснавальнік = [[БРСМ]] | уладальнік = [[БДУ]] | адрас = 220030, Мінск, [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. К.Маркса]], д. 40, офіс 12 | кіраўнікі = Анатоль Чэпікаў — генеральны дырэктар | сайт = www.pilotfm.com | on-line_трансляция = http://www.pilotfm.com/#online }} '''Пілот FM''' — беларуская радыёстанцыя, якая пачала вяшчанне пад гэтым брэндам 27 чэрвеня 2003 г. Мова вяшчання — [[Руская мова|руская]]. З 1998 г. вяшчала пад назвай «Радыё Стыль»<ref>[https://sch17.minskedu.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%82-fm Пилот FM]{{Недаступная спасылка}} // Сайт СШ № 17 г. Минска</ref> пасля закрыцця [[Радыё 101,2]] 31 жніўня 1996 г. Пераважна транслюе музыку ў фармаце Contemporary Hit Radio. Заснавана і належыла [[БРСМ]]. З 1 красавіка 2025 г. па распараджэнні [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савміна РБ]] станцыя дармова была перададзена ва ўласнасць Рэспублікі Беларусь і распараджэнне [[БДУ]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22500140 ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 4 марта 2025 г. № 140 «О принятии имущества в собственность Республики Беларусь»] // Рravo.by</ref>. Прычына магла быць звязана з нізкай даходнасцю і канкурэнтаздольнасцю «Пілот FM» у 2020-х гг. і вопытам БДУ у кіраванні [[Радыё UNISTAR|UNISTAR]]<ref>[https://tochka.by/articles/life/kto_i_zachem_kupil_radio_pilot_fm_razbiraemsya_s_ekspertom/ У "Пилот FM" новый собственник – узнали, кто это и что происходит] // [[Точка BY]], 06.03.2025</ref>. Звычайна станцыя трасліруе музычны кантэнт для офісных супрацоўнікаў, менеджараў, бзнесменаў з 6.00 да 19.00 і для моладзі з 19.00 да 24.00<ref>згодна [https://reklama-on.by/index.php?url=pilot-fm аб'яве радыёстанцыі на reklama-on.by]</ref>. == Праграмы == === Актуальныя === * «Кто Куда Шоу»; вядучыя: Андрэй Макаёнак и Арцём Петрашко * «Кинопремьера»; вядучы: Аляксандр Раманаў * «Chill»; вядучы: Арцём Дзмітрыеў * «Dance Chart»; вядучая: Паліна Гавароўская * «MaxiFresh»; вядучая: Паліна Гавароўская * «Hot Line»; вядучая: Паліна Гавароўская * «SMS Express»; вядучая: Паліна Гавароўская * «Non-Stop Hits» * «Club Radio»; вядучы: DJ Andrey Mixel * «Пилот привет» — праграма вітанняў і віншаванняў === Архіўныя === * «Дневной эфир» * «Trancesfera» — праграма пра музыку psy-trance * «Будни Галактики» — вячэрняя дэзінфармацыйная антыпраграма * «Буров-шоу» * «Сказки из Бордюра» — казкі для дарослых * «Веселые Децибилы» — крытыка-аналітычная праграма аб музыцы * «Горячие головы» — ранішняе шоу == Вяшчанне == Вяшчанне ідзе праз інтэрнэт з дапамогай сайта станцыі і праз мабільнае прыкладанне RadioPlayer Belarus, а таксама ў FM-дыяпазоне: * [[Мінск]] – 101.2; * [[Гродна]] – 102.1; * [[Брэст]] – 102.9; * [[Магілёў]] – 93.2; * [[Віцебск]] – 92.2; * [[Гомель]] –104.4<ref>[https://www.pilotfm.com/ru/pilot-fm/broadcast-band/ Города вещания] // Сайт Пилот FM</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.pilotfm.com/ Афіцыйны сайт Пілот FM] * [https://vk.com/radiopilotfm Старонка УКантакце] * [https://t.me/pilotfm_radio Тэлеграм] * [https://www.tiktok.com/@radio_pilotfm TiKTok] * [https://www.instagram.com/radiopilotfm Instagram] * [https://www.facebook.com/radiopilotfm Facebbok] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] j6nbk8inhwz6s5mb5r3dltp4zbt07gv 0 805657 5181036 5177382 2026-08-14T11:31:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181036 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, [[Бібліяграфія|бібліёграф]], педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і [[Францішак Ксаверы Дмахоўскі|Францішка Ксаверыя Дмахоўскага]] «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навук, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь<ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref>. Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследаванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]{{Недаступная спасылка}}. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Услед за Т. Чацкім С. Б. Ліндэ напісаў, што першая і трэцяя рэдакцыі статутаў ВКЛ былі напісаны «на рускай мове», сцвердзіў, што «ўсе Ягелоны аж да Жыгімонта Аўгуста ў Літве пісалі па-руску, давалі граматы і прывілеі, а паводле слоў нашага Бантке (у яго гісторыі кнігадрукавання), здаецца, некаторыя з іх не надта добра ведалі польскую мову і, прынамсі, Казімір Ягелон раней умеў па-руску, чым па-польску...». У фрагменце, прысвечаным Ф. Скарыну, С. Б. Ліндэ заўважыў, што ў прадмове да кнігі «Эсфір» першадрукар згадваў пра «сваю прыродную рускую мову». Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|старонкі=32--33}}</ref>. Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было як водгукам Ліндэ на агульную грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах, так і непасрэдным адказам на просьбу Ф. Бэнткоўскага аб напісанні такога даследавання. Ліндэ з такой цікавасцю займаўся гэтым помнікам, што першыя аркушы сваёй працы здаў у друк, калі кніга яшчэ не была дапісана да канца. У выніку ў канцы даследавання прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Параўноўваючы біблейскія ўрыўкі ў Статуце з Астрожскай Бібліяй, Ліндэ адмаўляў паходжанне гэтых урыўкаў і з Астрожскай Бібліі, і з перакладу Бібліі Скарыны: «Гэтыя ўрыўкі з Статута, як вынікае, мусяць быць самастойнай працай беларускага перакладчыка, які трымаецца ў іх звычаяў, гутарковай мовы сваіх землякоў» (''Teksta zatem te w Statucie muszą być dowolnej pracy białoruskiego tłumacza, stosującego się w nich do zwyczaju, potocznej mowy swych ziomków'')<ref>''Olechnowicz, M.'' Polscy badacze folkloru i języka białoruskiego w XIX wieku. — Łódź, 1986. — S. 75.</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад 'беларускай мовай'ª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага: <blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і іншых. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польска-ўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] ho6y9ka8qhdwpa208cgdd6m0hbhz5w7 0 805742 5180978 5179809 2026-08-14T08:54:44Z Voūk12 159072 5180978 wikitext text/x-wiki [[Файл:Modern_Empires_-_en.svg|міні|Мапа імперый свету паміж 1492 і 1945 гадамі]] '''Каланіяльная імперыя''' — гэта [[Суверэнная дзяржава|дзяржава]], якая займаецца [[Каланізацыя|каланізацыяй]] і ствараючы або падтрымліваючы [[Калонія|калоніі]], прасякнутыя нейкай формай каланіяльнасці, [[Каланіялізм|каланіялізму]] і [[Імперыялізм|імперыялізма.]] Такія дзяржавы могуць пашырацца як на сумежныя тэрыторыі, так і [[Тэрыторыя|за мора]]. Каланіяльныя імперыі могуць ствараць калоніі на чужых землях у форме пасяленняў (калоній, асад, слабод) дзеля жыцця ўласнага і лаяльнага [[Метраполія (дзяржава)|метраполіі]] насельніцтва, а могуць рознымі спосабамі. ствараць выгодныя сабе нераўнапраўныя адносіны з тубыльскім насельніцтвам і палітычнымі структурамі - [[каланіялізм]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.studysmarter.co.uk/explanations/history/modern-world-history/colonial-empire/|title=Colonial Empire: Definition {{!}} StudySmarter|website=StudySmarter UK|access-date=2024-07-31}}</ref>. Фінікійцы, грэкі, персы, кітайцы, [[Рымская імперыя]] ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы і Азіі і іншыя дзяржавы да пашырэння еўрапейскіх дзяржаў ранняга Новага часу іншыя [[Імперыя|імперыі]] сілай заваёўвалі і каланізавалі тэрыторыі. Мадэрныя каланіяльныя імперыі ўпершыню ўзніклі на працягу 15 стагоддзя падчас гонкі Эры Вялікіх Геаграфічных адкрыццяў паміж найбольш развітымі еўрапейскімі марскімі дзяржавамі таго часу Партугаліяй і Іспаніяй<ref>{{Кніга|загаловак=Hale, Sebastian. Ferdinand Magellan The Global Navigator. Shubham. Retrieved 15 July 2025. Following Magellan, the exploration race intensified. Spain, Portugal, England and France eagerly sought to stake their claim on the riches of the New World and beyond.}}</ref>. Першапачатковым імпульсам стварэння гэтых і наступных разрозненых марскіх імперый быў гандаль, абумоўлены працягам шляхецкага экспансіянізма пасля [[Рэканкіста|Рэканкісты]], новымі ідэямі і [[Капіталізм|капіталізмам]], які рос з еўрапейскага [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Амаль адразу пры пасярэдніцтве [[Папа Рымскі|папства]] былі заключаны пагадненні аб падзеле свету паміж Гішпаніяй і Партугаліяй ў 1479, [[Inter caetera|1493]] і [[Тардэсільяскі дагавор|1494 гадах]]. Яшчэ адной крыніцай еўрапейскага [[Імперыялізм|імперыялізма]] была гандлёвая канкурэнцыя паміж еўрапейскімі хрысціянамі: спачатку іберыйцаў з [[Генуэзская рэспубліка|генуэзцаімі]] і [[Венецыянская рэспубліка|веніцыянцамі]], а потым еўрапейцаў з [[Асманская імперыя|асманскімі]] мусульманамі. Асабліва вострай яна стала ў 15 ст., калі туркі захапілі [[Канстанцінопаль|Канстцінопаль]] і пачалі замыкаць гандль на поўдні Міжземнамор'я, што прымусілі іспанцаў і партугальцаў шукаць новыя гандлёвыя шляхі ў [[Індыйскі субкантынент|Індыю]] і, у меншай ступені, у Кітай. Нягледзячы на тое, што [[Клерушы|калоніі]] існавалі ў [[Антычнасць|класічнай старажытнасці]], прынамсі [[Фінікія|фінікійцаў]] і [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]], якія такім чынам засялілі шматлікія астравы і ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], гэтыя [[Старажытнагрэчаская каланізацыя|калоніі]] былі палітычна незалежнымі ад [[Горад-дзяржава|гарадоў-дзяржаў,]] з якіх яны ўзніклі, і таму не ўяўлялі сабой каланіяльнай імперыі у сучасным разуменні. Гэтая парадыгма кантролю над тэрыторыяй змянілася у часы [[Эліністычны Егіпет|Пталамееўскай]], [[Дзяржава Селеўкідаў|Селеўкідскай]] і [[Рымская імперыя|Рымскай імперый]]. '''Еўрапейскія краіны''' эпохі Новага Часу, якія стварылі каланіяльныя імперыі — гэта [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанія]], [[Іспанская імперыя|Іспанія]], [[Калоніі Партугаліі|Партугалія,]] [[Калоніі Італіі|Італія]], [[Калоніі Нідэрландаў|Нідэрланды]], [[Калоніі Францыі|Францыя]], [[Германская імперыя|Германія]], [[Бельгійская каланіяльная імперыя|Бельгія,]] [[Расійская імперыя|Расея]]. Характэранй рысай першай хвалі імперыялізму было тое што панаванне базавалася на '''вайсковым кантролі''' еўрапейскіх рангавых імперый над скароннай тэрыторыяй і нераўнапраўных стасунках метраполій з элітамі карэнных народаў (князямі, султанамі, махараджамі і гд.) якія праводзілі уладу і інтарэсы цэнтра на месцах. Напрыклад, лавілі і прадавалі палонных ў рабы, пастаўлялі кабальных працаўнікоў, набывалі тавары па завышаных коштах вызначаным кампаніям і інш. Больш дробныя і меньш удалыя спробы у эпоху Новага часу стварыць каланіяльныя імперыі зрабілі [[Шведская імперыя|Швецыя]], [[Данія]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыя,]] [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыя]], [[Рэч Паспалітая]]. Да '''''не еўрапейскіх''''' каланіяльных імперый даследчыкі адносяць [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША,]] [[Японская імперыя|Японскую]], [[Асманская імперыя|Асманскую]] і старажытныя імерыі: Кітай, Персію, Эфіопію і інш. <ref>{{Cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/years-colonized|title=Years a country was an European overseas colony|website=Our World in Data|access-date=2024-06-28}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Western-colonialism|title=Western colonialism {{!}} Definition, History, Examples, & Effects {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2024-06-28}}</ref>  == Гісторыя == === Еўрапейскія каланіяльныя імперыі === Пад кіраўніцтвам [[Генрых Мараплавец|Генрыха Марахода (уласн. Навігатара)]] Партугалія пачала ствараць першую глабальную гандлёвую сетку і адну з першых каланіяльных [[Калоніі Партугаліі|імперый]] <ref>Powell, Philip Wayne ([1991?]). Árbol de odio: la leyenda negra y sus consecuencias en las relaciones entre Estados Unidos y el mundo hispánico. Ediciones Iris de Paz. {{ISBN|9788440488855}}. OCLC 55157841</ref>. Імперыя распаўсюдзілася на велізарную колькасць тэрыторый па ўсім свеце (асабліва ў адзін час у XVI стагоддзі), якія цяпер з'яўляюцца часткай 60 розных суверэнных дзяржаў . Партугалія у пэўны час кантралявала [[Бразілія|Бразілію]], сучасны [[Калонія-дэль-Сакрамента|Уругвай]] і некаторыя рыбалоўныя парты на поўначы [[Амерыка|Амерыкі]]; Анголу, Мазамбік, [[Партугальская Гвінея|Партугальскую Гвінею]] і Сан-Тамэ і Прынсіпі ў [[Афрыка|Афрыцы]] [[Чорная Афрыка|на поўдзень ад Сахары]]; гарады, крэпасці або тэрыторыі на ўсіх [[Азія|азіяцкіх]] субкантынентах - [[Маскат]], Ормус і [[Бахрэйн]] у [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]]; [[Гоа]], [[Мумбаі|Бамбей]], [[Даман і Дыу|Даман і Дыў]] у [[Партугальская Індыя|Індыі]]; Партугальскі [[Шры-Ланка|Цэйлон]]; Малака, базы ў Паўднёва-Усходняй Азіі і [[Аўстралія і Акіянія|Акіяніі]] - [[Макасар]], [[Салор|Солор]], [[Банда (астравы)|Банда]], [[Амбон (востраў)|Амбон]] і іншыя на [[Малукскія астравы|Малукскіх]] астравах, Партугальскі [[Тымор]]; і ''перавалачныя'' базы [[Макаа]] і анклаў Дэдзіма ([[Нагасакі]]) ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], сярод іншых больш меньш доўга або каротка-часовых уладанняў. [[Файл:Colonisation2.gif|цэнтр|міні|{{Center|тэрытарыяльная эвалюцыя каланіяльных дзяржаў уключаючы іх спадчыннікаў (такіх як СССР, Турцыя)}}]] Падчас свайго ''[[Залаты век Іспаніі|Залатога перыяду]]'' [[Іспанская імперыя]] валодала [[Мексіка|Мексікай]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкай]], [[Філіпіны|Філіпінамі]], усёй паўднёвай Італіяй, участкам тэрыторый ад [[Міланскае герцагства|Міланскага герцагства]] да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Люксембург|Люксембурга]] і [[Бельгія|Бельгіі]], часткай [[Бургундыя|Бургундыі]]. Яна мела шматлікія каланіяльныя паселішчы ў Амерыцы, Афрыцы і Азіі. Уладанні ў Еўропе, Афрыцы, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], Амерыцы, [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] і Усходняй Азіі апраўдалі глабальную прысутнасць Іспанскай імперыі - [[Універсалізм|ўніверсалізм]] [[Габсбургі|Габсбургаў]]. З 1580 па 1640 год [[Калоніі Партугаліі|Партугальская імперыя]] і Іспанская імперыя былі аб'яднаны ў [[Асабістая унія|асабістай уніі]] сваіх [[Іспанскія Габсбургі|манархаў Габсбургаў]] у перыяд ''[[Іберыйская унія|Іберыйскай уніі]]'', але пад кіраўніцтвам вышэйшага Мадрыдскага ўрада захоўваліся іх асобныя адміністрацыі. [[Файл:Colonization_1945_Spanish_script.png|міні|Каланіяльныя дзяржавы ў 1945 годзе]] Наступныя каланіяльныя імперыі заклалі [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|Англія]], [[Калоніі Нідэрландаў|Нідэрланды]] і [[Калоніі Францыі|Францыя]]. На працягу 19-га і пачатку 20-га стагоддзя, дзякуючы сваёй тэхналагічнай і марской перавазе, [[Брытанская імперыя]] паступова пашыралася і стала найбуйнейшай імперыяй у гісторыі чалавецтва; на піку свайго росквіту яна кіравала больш чым чвэрцю сушы Зямлі і 24% насельніцтва. Роля Вялікабрытаніі як глабальнага гегемона ў гэты час адкрыла стагоддзе «[[Pax Britannica|Брытанскага свету]]». Брытанская дамінацыя ў свеце працягвалася з канца [[Антыфранцузскія кааліцыі|Французскай рэвалюцыі і Напалеонаўскіх войнаў]] да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] У часы [[Неаімперыялізм|Новага імперыялізму]] Бельгія, Італія і Германія таксама пабудавалі свае [[Каланіяльны падзел Афрыкі|каланіяльныя імперыі ў Афрыцы]], у той час як [[Японская імперыя|Японія]] пачала ўгрызацца ў былыя кітайскія ўладанні пасля таго, як завяршыла ўласную [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|мадэрнізацыю]]. "Класічная" каланіяльная сістэма і [[імперыялізм]] канчаткова развалілася ў ходзе [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] пасля [[Другая сусветная вайна|другой сусветнай вайны.]] Сучасныя == Спасылкі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Каланіяльныя імперыі]] [[Катэгорыя:Імперыі]] [[Катэгорыя:Метраполіі]] [[Катэгорыя:Каланіялізм пасяленцаў у Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Новага часу]] [[Катэгорыя:Мадэрн]] [[Катэгорыя:Імперыялізм]] [[Катэгорыя:Каланіялізм]] 1th9ly02ihujklmzc7vv9n4k71x6jjw 0 806388 5180521 5127226 2026-08-13T13:40:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180521 wikitext text/x-wiki '''Прэгабалін''' - [[Лекі|лекавы сродак]] з групы супрацьсутаргавых (антыканвульсантаў) і анксіёлітычных прэпаратаў, які выкарыстоўваецца для лячэння неўрапатычнага болю, эпілепсіі і генералізаванага трывожнага расстройства. {{Лекавы сродак|drug_name=|forms=таблеткі ў капсулах|image=Pregabalin ball-and-stick model.png|ATC=N03AX16|IUPAC_name=(3S)-3-(амінаметыл)-5-метылгексанавая кіслата|chemical_formula=C₈H₁₇NO₂|trademarks=Лірыка, прэгабалін, габана}} == Медыцынскае выкарыстанне == Прэгабалін выкарыстоўваецца ў медыцыне для лячэння неўрапатычнага болю, пры пашкоджанні перыферычных або цэнтральных нерваў, пры дыябетычнай неўрапатыі або постгерпетычнай неўралгіі, пры эпілептычных прыпадках і пры генералізаваным трывожным расстройстве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a605045.html|title=Pregabalin: MedlinePlus Drug Information|website=medlineplus.gov|access-date=2026-04-15}}</ref> Акрамя асноўных паказанняў прэгабалін ужываецца ў якасці сродка лекавай дапамогі каб купіраваць сіндром адмены (абстынентны сіндром) у пацыентаў з опіоіднай залежнасцю, аднак не з'яўляецца прэпаратам першай лініі і не ўваходзіць у стандарты дэтаксікалагічнай тэрапіі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhs.uk/medicines/pregabalin/|title=Pregabalin: medicine to treat epilepsy and anxiety|website=nhs.uk|date=2026-02-19|access-date=2026-04-15}}</ref> == Немедыцынскае выкарыстанне == Пры рэкрэацыйным ужыванні ў дозах, якія перавышаюць тэрапеўтычныя, прэгабалин выклікае стан расслаблення, эйфарыі, зніжэнне трывожнасці, адчуванне спакою і лёгкай дызасацыяцыі. Пры сумесным ужыванні з алкаголем або іншымі дэпрэсантамі (бензадыазепінамі, апіоідамі, снатворнымі) узмацняе прыгнятальнае дзеянне на мозг і дыхальную сістэму. === Перадазіроўка === Найбольш частымі сімптомамі з'яўляюцца моцная дрымотнасць, галавакружэнне, спутанасць свядомасці, парушэнні каардынацыі руху і затарможанасць мыслення. У больш цяжкіх выпадках могуць узнікаць парушэнні маўлення, ступар, і прыводзіць да комы.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26364177|аўтар=Ebru Aldemir, Ayşe Ender Altıntoprak, Hakan Coşkunol|загаловак=[Pregabalin Dependence: A Case Report]|год=2015|выданне=Turk Psikiyatri Dergisi = Turkish Journal of Psychiatry|том=26|выпуск=3|старонкі=217–220|issn=2651-3463}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/pregabalin.html|title=www.drugs.com}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Lyrica 150mg box in Finland 20110618.jpg|міні|224x224пкс|Упакоўка прэгабаліна (лірыка) ад Pfizer]] Прэгабалін быў распрацаваны ў 1990-х гадах як структурны аналаг габапентыну. Даследаванні былі накіраваныя на стварэнне супрацьсутаргавага прэпарата з лепшай біодаступнасцю і прадказальнай фармакакінетыкай. У 2004 годзе прэгабалін пачалі выкарыстоўваць пры эпілепсіі і неўрапатычным болі.<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=ms2lBQAAQBAJ&pg=PA324&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=Alan David Kaye, Nalini Vadivelu, Richard D. Urman|загаловак=Substance Abuse: Inpatient and Outpatient Management for Every Clinician|год=2014-12-01|выдавецтва=Springer|старонак=661|isbn=978-1-4939-1951-2}}</ref> У 2005-2008 гадах прэпарат пачаў шырока распаўсюджвацца ў Еўропе і іншых рэгіёнах. == Прававы статус == Прэгабалін не ўключаны ў спісы наркатычных сродкаў, псіхатропных рэчываў і іх прэкурсораў але адносіцца да рэцэптурных лекавых сродкаў і адпускаецца з аптэк толькі па рэцэпце лекара.<ref>{{Cite web|url=https://minzdrav.gov.by/upload/lcfiles/постановление_МЗ_2015_19.pdf|title=minzdrav.gov.by|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == sjmvztgzfaf1hzqqzi7xot9ivybcqab 0 806767 5180689 5130997 2026-08-13T21:31:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180689 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Радыус-FM | лагатып = | горад = | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «100% хитов!» | фармат = Urban Hits Contemporary | час_вяшчання = кругласутачна | зона_вяшчання = | створана = [[12 ліпеня]] [[2003]] года | заснавальнік = | уладальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] | галоўны офіс = [[Мінск]], [[Чыгуначная вуліца (Мінск)|вул. Чыгуначная]], 27В | кіраўнікі = | сайт = https://radiusfm.by/ | on-line_трансляция = }} '''Радыус-FM''' — беларуская дзяржаўная рускамоўная [[радыёстанцыя]], якая пачала вяшчаць [[12 ліпеня]] [[2003]] года. Пазіцыянуе сябе як "першая FM-радыёстанцыя з вяшчаннем па ўсёй тэрыторыі Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://news.by/radio/radius-fm |title=Радиус FM на News.by |access-date=23 красавіка 2026 |archive-date=9 сакавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309154710/https://news.by/radio/radius-fm |url-status=dead }}</ref>". Паводле звестак [[Белтэлекам]]а на 01.11.2025 «Радыус-FM» ахопліваў 99,48% насельніцтва краіны<ref>[https://beltelecom.by/business/tv/sound-broadcasting-in-the-vhf-band Охват населения Республики Беларусь радиовещанием на 01.11.2025 г.] // [[Белтэлекам]]</ref>.Пачынала з акцэнту на папулярную танцавальную музыку для маладых слухачоў. З 2005 г. 75% музычнага кантэнту станцыі стала звязаным з беларускімі творцамі і творцамі беларускага паходжання адпаведна [[Квота беларускай музыкі ў радыёэфіры|міністэрскай квоце]]. З [[1 кастрычніка]] [[2009]] г. фармат станцыі змяніўся з музычнага на інфармацыйна-музычны, а з 1 верасня 2016 г. фармат абнавілі на Contemporary Hit Radio<ref>Згодна [https://radiusfm.by/about/ сайту радыёстанцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260610155907/https://radiusfm.by/about/ |date=10 чэрвеня 2026 }}</ref>. == Вяшчанне == Акрамя вяшчання праз сайты і мабільныя прыкладанні у FM-дыяпазоне радыё працуе: * [[Мінск]] 103,7 * [[Драгічын]] 102,4 * [[Пінск]] 102,0 * [[Брэст]] 103,7 * [[Ганцэвічы]] 101,3 * [[Пружаны]] 89,7 * [[Орша]] 100,2 * [[Ушачы]] 102,7 * [[Браслаў]] 102,3 * [[Віцебск]] 105,5 * [[Бягомль]] 106,0 * [[Брагін]] 100,8 * [[Гомель]] 100,1 * [[Жлобін]] 100,5 * [[Мазыр]] 104,8 * [[Смятанічы (Петрыкаўскі раён)|Смятанічы]] 103,8 * [[Рэчыца]] 104,0 * [[Геранёны]] 103,3 * [[Гродна]] 100,5 * [[Слонім]] 104,0 * [[Смаргонь]] 101,4 * [[Беразіно]] 100,7 * [[Капыль]] 103,9 * [[Мядзел]] 103,9 * [[Салігорск]] 102,8 * [[Бабруйск]] 104,1 * [[Касцюковічы]] 102,2 * [[Магілёў]] 100,9 * [[Мсціслаў]] 102,9 * [[Асіповічы]] 104,9<ref>згодна [https://radiusfm.by/about/ карце зон вяшчання на сайце радыёстанцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260610155907/https://radiusfm.by/about/ |date=10 чэрвеня 2026 }}</ref>. == Славутасці == * [[Oleg Jagger]], вядучы рубрыкі «Прыватная калекцыя з Алегам Джагерам». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://radiusfm.by/ Сайт радыёстанцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260412202158/https://www.radiusfm.by/ |date=12 красавіка 2026 }} * [https://vk.com/radio_radiusfm Старонка УКантакце] * [https://ok.ru/group/57859462594607 Старонка на Аднакласніках] * [https://www.facebook.com/radiusfm/ Старонка Facebook] * [https://www.instagram.com/radius_fm/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radius_fm TikTok] * [https://t.me/s/radiusfmofficial Telegram] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] 8we9hzwwrndb95iodrt9xf6wy94gsv9 0 806959 5180582 5132541 2026-08-13T14:46:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180582 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Прэмія імя Льва Сапегі |Выява = |Арыгінальная назва = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Тып = Навуковая прэмія |Каму ўручаецца = Даследчыкам, дзеячам культуры і грамадзянскай супольнасці Беларусі |Кім уручаецца = Кансорцыумам з пяці польскіх універсітэтаў |Падставы = За выдатны ўнёсак у фарміраванне грамадзянскай супольнасці і пабудову незалежнай, дэмакратычнай Беларусі |Дата заснавання = 2006 год |Статус = Уручаецца |Першае ўзнагароджанне = [[2006]] |Апошняе ўзнагароджанне = [[2025]] }} '''Прэ́мія імя́ Льва́ Сапе́гі''' — штогадовая польская навуковая ўзнагарода, якая прысуджаецца [[Грамадзяне Беларусі|грамадзянам Беларусі]] за выдатны ўнёсак у фарміраванне і развіццё [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]], а таксама ў пабудову незалежнай, дэмакратычнай Беларусі, [[Еўрапеізм|арыентаванай на Еўропу]]. == Гісторыя і ўмовы == Заснаванне прэміі ў 2006 годзе ініцыявалі [[Студыюм Усходняй Еўропы]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] і [[Калегіум Усходняй Еўропы]] ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]]. Фінансаванне і падтрымку ўзнагароды забяспечвае група з пяці прэстыжных польскіх вышэйшых навучальных устаноў: Варшаўскі, [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскі]] (у Кракаве) і [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Уроцлаўскі ўніверсітэты]], а таксама [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|ўніверсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані]] і [[Беластоцкі ўніверсітэт]]. Ганаровы патранат над прэміяй гістарычна ажыццяўляюць прэзідэнты Польшчы, у тым ліку [[Лех Качыньскі]] (у 2006—2010 гадах) і [[Браніслаў Камароўскі]] (у 2011—2012 гадах). Уручэнне ўзнагароды традыцыйна адбываецца [[4 красавіка]], у дзень нараджэння дзяржаўнага і ваеннага дзеяча [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]]<ref name="euroradio2012">{{cite web|url=https://euroradio.fm/report/premiyu-imya-lva-sapegi-atrymae-palitolag-ales-lagvinets-104160|title=Прэмію імя Льва Сапегі атрымае палітолаг Алесь Лагвінец|publisher=Еўрарадыё|date=4 красавіка 2012|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref><ref name="reform2025">{{cite web|url=https://reform.news/andrjej-skurko-atryma-uznagarodu-imja-lva-sapegi|title=Андрэй Скурко атрымаў ўзнагароду імя Льва Сапегі|publisher=Reform.news|date=7 красавіка 2025|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. Прэмія дае магчымасць беларускім навукоўцам і дзеячам на працягу аднаго акадэмічнага года праводзіць навуковыя даследаванні ў дзяржаўных архівах і бібліятэках Польшчы. Згодна з правіламі і даўняй акадэмічнай традыцыяй, лаўрэат паслядоўна наведвае ўсе пяць універсітэтаў-фундатараў, дзе праводзіць уласныя лекцыі для мясцовых студэнтаў па тэматыцы, звязанай з Беларуссю. Такі фармат з'яўляецца своеасаблівай інвестыцыяй польскіх акадэмічных колаў у беларускія эліты і маладых даследчыкаў. Ініцыятары прэміі падкрэсліваюць важнасць улічваць найлепшыя гістарычныя традыцыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і спрыяць развіццю грамадзянскай супольнасці ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе<ref name="nn2008">{{cite web|url=https://nashaniva.com/16352|title=Прэмію імя Сапегі атрымаў Сяргей Токць|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=7 красавіка 2008|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref><ref name="nc2018">{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/aljaksandr-fjaduta-atrymae-polskuju-premiju-imja-l|title=Аляксандр Фядута атрымае польскую прэмію імя Льва Сапегі|publisher=Новы Час|date=3 сакавіка 2018|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. Дыплом, які ўручаецца пераможцам, друкуецца метадам ручнога адбітка ў традыцыях першадрукара [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. На ім змешчаны словы самога Льва Сапегі: «Для сумленнага чалавека няма нічога даражэйшага за свабоду, а няволяй ён грэбуе&nbsp;— настолькі, што не толькі маёмасцю, але і жыццём ад яе адкупляецца»<ref name="euroradio2007">{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/laureata-premii-imeni-sapegi-vstrechali-polonezom-oginskogo|title=Лауреата премии имени Сапеги встречали полонезом Огинского|publisher=Еўрарадыё|date=5 красавіка 2007|lang=ru|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. == Лаўрэаты == {| class="wikitable sortable" ! Год ! Лаўрэат ! Прафесія і дзейнасць |- | 2006 || [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянцін Голубеў]] || Гісторык і палітык<ref name="goub">{{cite web|url=https://person.goub.by/?p=4065|title=Голубев Валентин Федорович|publisher=Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина|date=25 мая 2020|lang=ru|accessdate=26 красавіка 2026|archive-date=29 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229033653/https://person.goub.by/?p=4065|url-status=dead}}</ref>. |- | 2007 || [[Язэп Янушкевіч]] || Літаратуразнаўца, даследчык літаратуры XIX стагоддзя, пісьменнік і перакладчык<ref name="euroradio2007"/>. |- | 2008 || [[Сяргей Токць]]|| Гісторык, даследчык гісторыі беларускай вёскі<ref name="nn2008"/>. |- | 2009 || [[Аляксандр Жлутка]] || Гісторык літаратуры, класічны філолаг, перакладчык<ref name="vatican2009">{{cite web|url=https://www.archivioradiovaticana.va/storico/2009/04/18/%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BA%D0%B0--_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D0%B0%D1%82_%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96/bie-280978|title=Аляксандар Жлудка-- лаўрэат узнагароды імя Льва Сапегі|publisher=Ватыканскае радыё|date=18 красавіка 2009|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. |- | 2010 || [[Уладзімір Ляхоўскі]] || Гісторык, даследчык Першай сусветнай вайны і нацыянальных рухаў<ref name="pr2010">{{cite web|url=https://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=129096|title=У. Ляхоўскі стаў ляўрэатам узнагароды імя Льва Сапегі|publisher=Polskie Radio|date=9 красавіка 2010|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. |- | 2011 || [[Андрэй Ляховіч]]|| Палітолаг і аналітык<ref name="nc2018"/>. |- | 2012 || [[Алесь Лагвінец]] || Палітолаг<ref name="euroradio2012"/>. |- | 2013 || [[Пётр Рудкоўскі]] || Філосаф і тэолаг<ref name="nc2018"/>. |- | 2014 || [[Іна Соркіна]] || Гісторык, выкладчыца, даследчыца малых гарадоў і мястэчак Беларусі<ref name="gazetaby2014">{{cite web|url=https://gazetaby.com/post/zvolnenaya-z-grodzenskaga-universiteta-gistoryk-ina-sorkina-atrymala-premiyu-imya-lva-sapegi/72368/|title=Звольненая з Гродзенскага ўніверсітэта гісторык Іна Соркіна атрымала прэмію імя Льва Сапегі|publisher=Салідарнасць|date=4 красавіка 2014|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. |- | 2015 || [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] || Гісторык<ref name="nc2018"/>. |- | 2016 || [[Алесь Бяляцкі]] || Праваабаронца, палітычны зняволены і кіраўнік цэнтра «Вясна» (рашэнне аб узнагароджанні прынята ў 2012 годзе, аднак з-за турэмнага зняволення атрымаць прэмію і працаваць у Польшчы ён змог пазней)<ref name="nc2015">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/aliesj_bjaliacki_atrymau_premi|title=Алесь Бяляцкі атрымаў прэмію імя Льва Сапегі ў Варшаве|publisher=Новы Час|date=15 ліпеня 2015|lang=be|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref><ref name="nc2018"/>. |- | 2017 || [[Артур Клінаў]] || Мастак і літаратар<ref name="nc2018"/>. |- | 2018 || [[Аляксандр Фядута]] || Літаратуразнаўца, даследчык гісторыі і літаратуры XIX стагоддзя<ref name="nc2018"/>. |- | 2025 || [[Андрэй Скурко]] || Журналіст, філолаг, перакладчык, аўтар вершаў для дзяцей і былы палітычны зняволены<ref name="reform2025"/>. |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя прэміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя прэміі]] [[Катэгорыя:Узнагароды Польшчы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:2006 год у Польшчы]] 1vjyyrz0hqd7s3izsoquzhaq9s7nzi3 0 807401 5180696 5136725 2026-08-13T22:16:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180696 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ракаўскае_замчышча.JPG|thumb|Ракаўскае замчышча.]] '''Ракаўскае замчышча''' — помнік археалогіі ў в. [[Ракаў]] Валожынскага раёна. Пляцоўка [[гарадзішча]] размешчана за 0,5 км на поўдзень ад вёскі, на узвышшы, у пойме левага берага р. [[Іслач]]. Яе памеры 52 х 22 м, па форме нагадвае авал. Гарадзішча ўяўляла сабой умацаваны раён. Час яго з’яўлення, прыкладна, VII—VIII стагоддзі. Па меркаваннях некаторых гісторыкаў, асновы ракаўскага гарадзішча закладзены яшчэ ў I—II стагоддзях. Яго называюць яшчэ жалезным гарадзішчам — па назве [[жалезны век|жалезнага веку]]. == Спасылкі == {{ГККРБ|613В000097}} {{Commons|Category:}} * [https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-zhaleznaga-veku-pozniaga-siaredniavechcha heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260517040644/https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-zhaleznaga-veku-pozniaga-siaredniavechcha |date=17 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Гарадзішчы Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Ракаў]] hn6iysu4pvzfo7jn0i4fuzxh0q9cwx8 0 809942 5180958 5158138 2026-08-14T08:19:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180958 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінальная назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснавана = 1968 |ліквідавана = люты 1992 |тып = навучальная ўстанова павышэння кваліфікацыі |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка кіруючых кадраў |папярэднік = Навучальны камбінат па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў |пераемнік = [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], вул. Маскоўская, 17 }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' ({{lang-ru|Республиканский межотраслевой институт повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства}}; скарочана '''РМІПК''') (1968—1992) — вядучая ўстанова ў сістэме павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. == Гісторыя == Інстытут быў створаны пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 30 красавіка 1968 года № 125 на базе Навучальнага камбіната па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў<ref name="sm1990">{{cite web|url=http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 31.05.1990 № 138 "О признании утратившими силу решений Совета Министров БССР..."|publisher=levonevski.net|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913074017/http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|archive-date=2014-09-13}}</ref><ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2905952&strq=l_siz=20|title=Белорусский республиканский межотраслевой институт повышения квалификации...|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі, уключаючы [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]] і [[энергетыка|энергетыку]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. Пачатак працэсу ліквідацыі інстытута быў пакладзены з прыняццем пастановы [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 31 мая 1990 года № 138, якая адмяняла шэраг ранейшых рашэнняў, у тым ліку і пастанову аб стварэнні РМІПК<ref name="sm1990"/>. Канчаткова лёс установы быў вырашаны пастановай Савета Міністраў БССР ад 29 студзеня 1991 года «Аб першачарговых мерах па падрыхтоўцы, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў... для работы ва ўмовах рыначнай эканомікі», згодна з якой галаўным навучальным цэнтрам новай сістэмы была вызначана будучая [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="pacadem">{{cite web|url=http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|title=История|publisher=Академия управления при Президенте Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20050208193219/http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|archive-date=2005-02-08|lang=ru}}</ref>. У лютым 1992 года РМІПК быў скасаваны, а яго матэрыяльная база і будынкі па адрасе [[Маскоўская вуліца (Мінск)|вул. Маскоўская, 17]] былі перададзены Акадэміі кіравання<ref name="pacadem"/>. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных устаноў па падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кіруючых кадраў у рэспубліцы. Навучанне дырэктараў прадпрыемстваў, галоўных інжынераў, начальнікаў цэхаў і старшых майстроў праводзілася з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">Дзяржаўны архіў Магілёўскай вобласці (ДАМаг). Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[факультэт]]ы і 13 [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедр]]. Штогод тут праходзілі навучанне звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне было сканцэнтравана на пытаннях удасканалення гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], арганізацыі [[гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, а таксама на прымяненні [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новых [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у адпаведнасці з новымі палітычнымі і эканамічнымі выклікамі ў інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання. Сярод іх: дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў, вывучэнне радыяцыйнай і [[прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама значная ўвага надавалася [[знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічнай дзейнасці]] міністэрстваў, праблемам [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, а таксама пытанням стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў, 2017|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709061354/https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў, 2022|archive-date=31 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231080020/https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ўстановы БССР]] [[Катэгорыя:Установы адукацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1992 годзе]] pnnxeti5yejjog5vfa7kzn90ggiqyyz 0 810552 5180630 5163375 2026-08-13T16:36:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180630 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Пятрас (Пётр) Краўяліс''' ({{lang-lt|Petras Kraujalis-Vieštautas}}, псеўданім ''Вештаўтас'' ({{lang-lt|Vieštautas}}); {{ДН|8|7|1882}}, в. [[Жагарай (Малецкі раён)|Жагарай]] — {{ДС|14|8|1933}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], прафесар [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінарыі]]. Актыўны абаронца [[Літоўцы ў Польшчы|літоўскіх]] і [[Беларусы ў Польшчы|беларускіх нацыянальных інтарэсаў]] ва ўмовах паланізацыі [[Віленскі край|Віленшчыны]], адзін з ініцыятараў [[Беларускі хрысціянскі рух|беларускага хрысціянскага руху]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 ліпеня 1882 года ў вёсцы Жагарай (цяпер у [[Малецкі раён|Малецкім раёне]] [[Літва|Літвы]]). Вучыўся ў [[Мінтаўская гімназія|Мінтаўскай гімназіі]], адкуль быў выключаны за ненаведванне праваслаўных набажэнстваў. У 1908 годзе скончыў [[Пецярбургская духоўная акадэмія (каталіцкая)|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]]. У 1907 годзе быў пасвечаны ў святары<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/petras-kraujalis/|title=Petras Kraujalis|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|accessdate=9 ліпеня 2026|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Clergymen of the Vilnius Seminary with Bishop Eduard von Ropp, 1904, Vilnius, Lithuania.jpg|міні|злева|Клерыкі Віленскай духоўнай семінарыі з біскупам [[Эдвард фон Роп|Эдуардам фон Ропам]]. Пётр Краўяліс сядзіць другі злева. Каля 1904 г.]] З 1908 года служыў вікарыем у [[Касцёл Усіх Святых (Вільня)|касцёле Усіх Святых у Вільні]]. Там ён пачаў праводзіць набажэнствы на [[Літоўская мова|літоўскай мове]], з-за чаго сутыкнуўся з ціскам з боку польскага духавенства. У 1909 годзе за гэта быў высланы ў [[Бернардзінскі кляштар (Гродна)|бернардзінскі кляштар]] у [[Гродна|Гродне]], дзе таксама пачаў прамаўляць літоўскія казанні, распаўсюджваць літоўскую прэсу і згуртаваў парафіянак у гурток Святой Зіты. Свае артыкулы святар часта падпісваў псеўданімам «Вештаўтас» — у гонар паўвострава на возеры [[Сцірней (возера)|Сцірней]], каля якога жыла яго сям’я. Пётр Краўяліс клапаціўся аб стварэнні парафіі ў [[Сцірней|Сцірнеі]] і пачатку будаўніцтва там мураванага касцёла<ref name="moletai">{{cite web|url=https://www.moletai.rvb.lt/moletu-literaturiniai-tiltai/map.php?lat=55.2516189&long=25.6322408&id=8|title=Petro Kraujalio gimtoji sodyba ir koplytstulpis, Žagarų kaimas, Mindūnų seniūnija|accessdate=9 ліпеня 2026|lang=lt}}</ref>. Праз публіцыстычную дзейнасць наклады яго газет часта арыштоўваліся, а супраць яго ўзбуджаліся крымінальныя справы<ref name="VLE"/>. У 1911 годзе працаваў вікарыем у [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Тракай)|касцёле Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Тракай|Троках]]. З 1912 года з’яўляўся пробашчам парафіі [[Касцёл Святога Мікалая (Вільня)|Святога Мікалая]] ў Вільні. Адначасова з 1912 па 1933 год працаваў прафесарам [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскай духоўнай семінарыі]]. У 1930—1931 гадах выкладаў літоўскую мову ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]]<ref name="VLE"/>. == Дзейнасць у Магілёве == Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Пётр Краўяліс апынуўся ў [[Магілёў|Магілёве]], дзе працаваў у складзе ліквідацыйнай камісіі бежанцаў-літоўцаў, паколькі значная частка насельніцтва Літвы і Віленшчыны была эвакуіравана на ўсход ад лініі фронту{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=95}}. У гэты перыяд ён прыняў самы актыўны ўдзел у мясцовым беларускім нацыянальным руху{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=57}}. [[23 сакавіка]] [[1917]] года на кватэры адваката [[Іван Іванавіч Рэут|Івана Рэўта]] ксёндз Краўяліс стаў адным з дванаццаці заснавальнікаў Магілёўскага Беларускага гуртка, які хутка быў пераўтвораны ў [[Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве|Магілёўскі Беларускі Камітэт]] — першую дэмакратычную нацыянальную арганізацыю на ўсходзе Беларусі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=57}}. Праз год, [[31 сакавіка]] [[1918]] года, ён прысутнічаў на гістарычным агульным сходзе гараджан і прадстаўнікоў розных арганізацый у Магілёве, які праходзіў пад старшынствам [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіла Кахановіча]]. На гэтым сходзе, які амаль аднагалосна падтрымаў утварэнне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], Пётр Краўяліс афіцыйна прадстаўляў камісію літоўскіх бежанцаў{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=95}}. == Грамадская і выдавецкая дзейнасць == Рэдагаваў шэраг літоўскіх выданняў, сярод якіх «[[Aušra]]» (1911—1914, 1915), а з 1920 года — «[[Lietuvos kelias]]», «[[Vilniaus garsas]]», «[[Garsas]]», «[[Vilniaus varpas]]» і іншыя. Быў ініцыятарам з'езда настаўнікаў літоўскіх пачатковых школ, які прайшоў 28—30 снежня 1922 года. У 1922—1933 гадах займаў пасаду старшыні літоўскага асветніцкага таварыства «[[Rytas]]». Прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці [[Літоўскае навуковае таварыства|Літоўскага навуковага таварыства]], [[Таварыства Святога Казіміра]] і [[Літоўскае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Жорстка супрацьстаяў [[Паланізацыя|паланізацыі]] [[Віленскі край|Віленскага краю]] і закрыццю літоўскіх школ, за што неаднаразова арыштоўваўся польскімі ўладамі і ўтрымліваўся ў [[Лукішская турма|Лукішскай турме]]. У 1932—1933 гадах з'яўляўся віцэ-старшынёй [[Часовы Віленскі літоўскі камітэт|Часовага Віленскага літоўскага камітэта]]<ref name="VLE"/>. == Стаўленне да беларускага руху == Падчас працы ў Віленскай семінарыі Пётр Краўяліс адзначыўся як лаяльны і справядлівы выкладчык у адносінах да семінарыстаў-беларусаў. Калі пачаткі [[Беларускі рух|беларускага руху]] ў семінарыі сутыкаліся з жорсткім супраціўленнем польскіх выкладчыкаў і навучэнцаў, клерыкі і выкладчыкі літоўскага паходжання аказвалі беларусам моцную падтрымку. Па ўспамінах [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]], Краўяліс меў «цёплыя і справядлівыя адносіны... да клерыкаў беларусаў»<ref>Biеłаruskaja Krynica. — 1932. — № 27. — S. 2.</ref><ref name="kuferak">{{cite web|url=https://bchd.info/117-ksyondz-adam-stankevich-kufyerak-vilenshchyny.html|title=Ксёндз Адам Станкевіч|work=Куфэрак Віленшчыны. – 2005. – № 1 (10).|date=13 кастрычніка 2009|accessdate=9 ліпеня 2026|lang=be}}</ref>. Зносіны ў семінарыі дазволілі Адаму Станкевічу завязаць добрыя знаёмствы з шэрагам будучых уплывовых дзеячаў літоўскай [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянскай дэмакратыі]]<ref name="kuferak"/>. Разумеючы важнасць роднай мовы ў душпастырстве, Пётр Краўяліс і віленскі біскуп [[Юргіс Матулайціс|Юргіс Матулевіч]] вывучалі беларускую мову і ўсяляк садзейнічалі беларускай справе. Яны лічацца аднымі з пачынальнікаў [[Беларускі хрысціянскі рух|беларускага хрысціянскага руху]], бо выступалі за ўжыванне беларускай мовы ў касцёле насуперак пазіцыі тагачаснай польскай царкоўнай іерархіі<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24850562.html|title=У Варшаве выйшла кніга «Беларускі хрысьціянскі рух ХХ стагодзьдзя»|author=Міхась Скобла|date=20 кастрычніка 2003|publisher=[[Радыё Свабода]]|accessdate=9 ліпеня 2026|lang=be}}</ref>. == Ушанаванне памяці == Памёр 14 жніўня 1933 года ў Вільні. Пахаваны на [[Сонечныя могілкі|Сонечных могілках]]. У 1937 годзе Віленскае літоўскае асветніцкае таварыства «Rytas» выдала кнігу памяці «Ксёндз Пятрас Краўяліс» ({{lang-lt|Kunigas Petras Kraujelis}}), аўтарства якой належала [[Крыступас Чыбірас|Крыступасу Чыбірасу]], [[Марцялінас Шыкшніс|Марцялінасу Шыкшнісу]], [[Рапалас Мацконіс|Рапаласу Мацконісу]] і [[Вінцас Будравічус|Вінцасу Будравічусу]]. У гонар святара ўсталявана мемарыяльная дошка на [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой вуліцы]] ў Вільні. У [[Касцёл Святога Мікалая (Вільня)|касцёле Святога Мікалая]] маецца вітраж з яго партрэтам (аўтарства мастака [[Альгірдас Давідзенас|Альгірдаса Давідзенаса]]). Побач з родным домам Краўяліса ў вёсцы Жагарай пастаўлена драўляная [[слуповая каплічка]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="3" caption="Ушанаванне памяці"> Tombstone to Lithuanian priest, publicist, educator Petras Kraujelis (1882–1933).jpg|Помнік Пятрасу Краўялісу на Сонечных могілках у Вільні Epitaph on tombstone to Lithuanian priest, publicist, educator Petras Kraujelis (1882–1933).jpg|Эпітафія на помніку: «Працаваў для школы і народа» ({{lang-lt|Dirbo mokyklai ir tautai}}) Memorial plaque for Lithuanian priest Petras Kraujelis (1882-1933), chairman of the Lithuanian Education Society Rytas.jpg|Мемарыяльная дошка Пятрасу Краўялісу на Маставой вуліцы </gallery></center> == Бібліяграфія == * «Trys dvasiško gyvenimo pagrindai» (1921) * «Dievui ir Lietuvai» (1922) * «Šv. Kazimiero jubiliejaus iškilmės Vilniuje» (1922) * «Trijų kryžių kalnas» (1924) * «Trakų pilis» (1924) * «Mokytoja» (1925) * «Dr. J.Basanavičiaus laidotuvės» (1927) * «Lietuvių švietimo draugija „Rytas“» (1927) * «Pamokslas Aušros vartų paveikslo vainikavimo dienai» (1927) * «Lietuvių likimas Lenkijoje ir lenkų Lietuvoje» (1928) * «Kodėl Lietuva biedna» (1928) * «Pirmieji lietuvių susirėmimai su totoriais» (1929) * «Lietuvių tautinis valstybinis atgimimas» (1928) * «Petras Goštautas ir jo gadynė» (1928) * «„Ryto“ pradžios mokyklų programos» (1928) * «Vytautas Didysis: Lietuvos didis kunigaikštis, Čekijos karalius, Lenkijos karūnos globėjas» (1930) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Пушкін, Агееў|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|год=2017|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709061354/https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краўяліс Пётр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 14 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Сонечных могілках]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Елгаўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага хрысціянскага руху]] jgmgba1czfgry9sprvfe99t65vdn811 0 810553 5180651 5163217 2026-08-13T18:17:26Z JerzyKundrat 174 5180651 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Ян Эвангеліста Пуркіне''' ({{lang-cs|Jan Evangelista Purkyně}}; {{ВД-Прэамбула}}) — чэшскі вучоны-біёлаг, грамадскі дзеяч. Бацька [[К. Пуркіне]]. Скончыў [[Пражскі ўніверсітэт]] (1818). З 1823 года прафесар універсітэта ў г. [[Брэслаў]], у 1839 годзе заснаваў тут першы ў свеце фізіялагічны інстытут. З 1850 года прафесар Пражскага ўніверсітэта; у 1851 годзе заснаваў фізіялагічны інстытут пры гэтым універсітэце. Навуковыя працы па фізіялогіі, цыталогіі, анатоміі, эмбрыялогіі. Адкрыў ядро [[яйцаклетка|яйцаклеткі]], рух раснічак мігальнага эпітэлію, апісаў [[нейрон]]ы [[цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] [[пазваночныя|пазваночных]], шэраг гісталагічных структур, названых яго імем (клеткі і валокны Пуркіне), прапанаваў тэрмін «пратаплазма». Сканструяваў мікратом, удасканаліў мікраскапічную тэхніку. Падышоў да фармулявання клетачнай тэорыі. Змагаўся за ўвядзенне чэшскай мовы ў ВНУ, за стварэнне Нацыянальнай Акадэміі навук, нацыянальнага тэатра. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|Пуркіне|[[А. С. Леанцюк]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пуркіне Ян Эвангеліста}} [[Катэгорыя:Біёлагі Чэхіі]] bnh1nyjodd514wwmvltr5241s9sc4k1 0 810902 5180887 5166313 2026-08-14T07:29:17Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180887 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Міхаіл Канстанцінавіч Балвановіч]] 2faos1npss0h75qhn55h6jbic0o354z 0 810946 5180886 5166506 2026-08-14T07:28:49Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180886 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Павел Валянцінавіч Лебядзеў]] o5iag52qhpz6z8qpnkpqd0tnidzde4p 14 810978 5180874 5166697 2026-08-14T07:25:21Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180874 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[:Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]] 057xbgvmoo80q9qq0w09oal85poxj18 0 811613 5180726 5170861 2026-08-14T00:56:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5180726 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны архіў}}'''Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі''' ({{Lang-ru|Российский государственный архив социально-политической истории}}''', РДАСПГ,''' {{Lang-ru|РГАСПИ}}) — федэральная казённая ўстанова, архіў Расійскай Федэрацыі, фонды якога змяшчаюць дакументы і музейныя прадметы не толькі па айчыннай (XVIII — пачатак XXI стст.), але і па ўсеагульнай (XVII—XX стст.) гісторыі. == Гісторыя == * 1923—1931 — [[Інстытут марксізму-ленінізму (Масква)|Інстытут У. І. Леніна пры ЦК УКП(б)]] * 1929—1931 — '''Цэнтральны партыйны архіў (ЦПА) Інстытута У. І. Леніна пры ЦК УКП(б)''' * 1931—1954 — '''Цэнтральны партыйны архіў Інстытута Маркса, Энгельса, Леніна пры ЦК УКП(б) — КПСС''' (ЦПА ІМЭЛ). Пасля Вялікай Айчыннай вайны архіў папоўніўся «трафейнымі» матэрыяламі з перамешчаных архіваў Германіі. Так былі атрыманы паліцэйскія справы, якія тычацца Маркса, Энгельса і іншых дзеячаў сацыялістычнага і рабочага руху Германіі, частка дакументальнай спадчыны Ф. Ласаля. * 1954—1956 — '''Цэнтральны партыйны архіў Інстытута Маркса, Энгельса, Леніна, Сталіна пры ЦК КПСС''' (ЦПА ІМЭЛС). Працягвалі паступаць у архіў дакументы [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], яе цэнтральных і мясцовых органаў. А ў 1969—1991 гг. ЦПА стаў уладальнікам дакументаў персанальнага ўліку членаў КПСС, персанальнага ўліку кадраў, якія ўваходзілі ў наменклатуру ЦК, а таксама шматтысячнага комплексу персанальных партыйных спраў, якія разглядаліся Цэнтральнай кантрольнай камісіяй УКП(б), Камісіяй (затым Камітэтам) партыйнага кантролю, у тым ліку спраў, якія змяшчаюць дакументы па рэабілітацыі рэпрэсаваных членаў партыі. Архіў атрымаў многія асабістыя архівы вядомых партыйных і дзяржаўных дзеячаў СССР, удзельнікаў міжнароднага камуністычнага руху. Перадача ажыццяўлялася самімі фондаўтваральнікамі, а пасля іх смерці — членамі сем'яў, партыйнымі ўстановамі і архівамі. Так у ЦПА з'явіліся дакументы, якія склалі фонды [[Андрэй Аляксандравіч Жданаў|А. А. Жданава]], [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]], [[Міхаіл Іванавіч Калінін|М. І. Калініна]], [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]], [[Валяр’ян Уладзіміравіч Куйбышаў|В. У. Куйбышава]], [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Р. К. Арджанікідзэ]], [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]], [[Аляксандр Сяргеевіч Шчарбакоў|А. С. Шчарбакова]] і інш. У Цэнтральным партархіве да канца яго дзейнасці захоўваліся істотныя абмежаванні на допуск да дакументаў. Сітуацыя некалькі змянілася пачынаючы з другой паловы 1950-х гг. Дакументы ЦПА рэгулярна публікаваліся на старонках часопісаў «Исторический архив», «[[:ru:Вопросы_истории_КПСС|Вопросы истории КПСС]]», «[[:ru:Известия_ЦК_КПСС|Известия ЦК КПСС]]». * 1956—1991 — '''Цэнтральны партыйны архіў Інстытута марксізму-ленінізму пры ЦК КПСС (ЦПА ІМЛ пры ЦК КПСС)''' * Кастрычнік 1991 — сакавік 1999 — '''Расійскі цэнтр захоўвання і вывучэння найноўшай гісторыі''' (РЦЗВНГ, {{Lang-ru|РЦХИДНИ}}) * З сакавіка 1999 — '''Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі''' (РДАСПГ). У 1993—2011 гг. фонды архіва папоўніліся значнымі комплексамі дакументаў з гістарычнай часткі [[Архіў Прэзідэнта РФ|Архіва Прэзідэнта РФ]]. == Фонды == У РДАСПГ (на 01.01.2012) захоўваўся 691 фонд за 1617—2011 гады; 2147 тыс. адз. хр., у тым ліку: фотадакументы — 182,5 тыс. адз. хр., фонадакументы — 1,3 тыс. адз. хр., музейныя матэрыялы — 140 тыс. адз. хр. [[Файл:Moscow,_B._Dmitrovka,_15_-_RGASPI_(view_from_Tverskaya)_2010s,_by_shakko_01.jpg|міні| Выгляд з боку Цвярской плошчы]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20120801043313/http://rgaspi.org/ Официальный сайт Российского государственного архива социально-политической истории] * [http://archives.gov.ru/ Официальный сайт Федерального архивного агентства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205223141/http://archives.gov.ru/ |date=5 лютага 2021 }} * ''Амиантов Ю. Н.'' [http://www.vestarchive.ru/ubilei/1303-dokymenty-sovetskoi-epohi-istoriia-i-sovremennost-k-90-letiu-rossiiskogo-gosydarstvennogo-arhiva-s.html/ Документы советской эпохи. История и современность. К 90-летию Российского государственного архива социально-политической истории (РГАСПИ)] * [https://web.archive.org/web/20130223074356/http://rgaspi.org/about/chronicle Хроника РГАСПИ: 1920—2011] * [http://rgaspi.org/about/slovoex/ Акт Государственной историко-культурной экспертизы объекта, обладающего признаками объекта культурного наследия «Здания Института МЭЛ (в основе жилой дом, 1850-е гг.), 1927 г.], арх. С.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Чернышёв» * [http://rgaspi.su/about/video/rgaspi_eng/ Документальный фильм о РГАСПИ (с субтитрами на английском языке)] * [http://lgz.ru/article/-11-6501-18-03-2015/natsionalnaya-premiya-luchshie-knigi-i-izdatelstva-2014/ Сотрудники РГАСПИ — лауреаты Национальной премии «Лучшие книги и издательства-2014»] * [http://rgaspi.su/nauka/nauch_sovet/iubil_zas/ Документы советской эпохи: история и современность. К 90-летию Российского государственного архива социально-политической истории (Материалы заседания Научного Совета РГАСПИ 18.01.2011 г.)] * ''Ромашова А.'' [http://www.stoletie.ru/obschestvo/sergej_kotov_gosudarstva_jeshhe_ne_razuchilis_khranit_svoi_tajny_2011-01-11.htm/ «Государства ещё не разучились хранить свои тайны»]. * [https://web.archive.org/web/20140902041955/http://rgaspi.org/tour/virtualtour.html Виртуальный тур по РГАСПИ] на rgaspi.org * [https://web.archive.org/web/20131016003159/http://www.rgaspi.org/about/film_o_rgaspi/ Фильм о РГАСПИ] на rgaspi.org [[Катэгорыя:Архівы Расіі]] 4bxse4g39ql0r7i915hwq5dpvjcae25 0 811907 5180833 5175274 2026-08-14T06:59:37Z Autumndancer 168015 5180833 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Адысея (значэнні)}} {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Лупіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]<ref name="Safdie" />, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джош Сцюарт]]<ref name="Stewart" />, Энтані Малінары<ref name="Molinari" /> і [[Джэймс Рэмар]]<ref name="Remar" />, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]<ref name="Bernthal" />, [[Джон Легуізама]]<ref name="Leguizamo" />, [[Саманта Мортан]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]<ref name="GarciaLee" />, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]<ref name="GavronFernandez" />, [[Мія Гот]]<ref name="Goth" />, [[Коры Хокінс]]<ref name="Hawkins" />, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}<ref name="TarabayGonzalesCompte" />, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]<ref name="VlamisGoldberg" />, [[Раян Херст]]<ref name="Hurst" /> і [[Джован Адэпа]]<ref name="IcelandFilming" />. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]<ref name="Jarvis" />, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]<ref name="Marshall-Green" />. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме<ref name="Ulrich" />. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея<ref name="TeaserTrailer" />. === Здымкі === [[Здымачны перыяд]] доўжыўся з 25 лютага па 8 жніўня 2025 года<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="FilmingWrap" /> і праходзіў у розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Ісландыі і Шатландыі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. Аператарам стаў даўні калега Нолана [[Хойтэ ван Хойтэма]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Хаця Нолан выкарыстоўваў камеры [[IMAX]] [[Шырокафарматны кінематограф|з кінаплёнкай шырынёй 70 мм]] яшчэ з часоў фільма «[[Цёмны рыцар]]» (2008), «Адысея» — першы яго праект, цалкам зняты на IMAX-камеры, як на новыя, лягчэйшыя і менш шумныя, так і на тыя, што існавалі раней<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasCollider" />. Для здымак было выкарыстана больш за 610 км плёнкі<ref name="Empire2MillionFilm" />. Здымкі праходзілі пад рабочай назвай «Гісторыя Чарлі» ({{lang-en|Charlie’s Tale}})<ref name="IcelandProductionReimpursed" /> і завяршыліся на дзевяць дзён раней за прызначаны тэрмін<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56}}. Першыя сцэны былі зняты ў канцы лютага ў ксары [[Айт-Бен-Хаду]] на паўночны захад ад [[Варзазат]]а, Марока<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}. У гэтых сцэнах паказаны канец [[Траянская вайна|Траянской вайны]], які папярэднічае асноўнаму сюжэту «Адысеі»<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}<ref name="DakhlaFilming" />. Знаходзячыся ў Марока, здымачная група таксама працавала ў [[Эс-Сувейра|Эс-Сувейры]] і [[Маракеш]]ы<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. З 10 па 21 сакавіка здымкі адбываліся ў [[Месінія (перыферыйная адзінка)|Месініі]], перыферыйнай адзінцы [[Пелапанес (акруга)|Пелапанеса]], а менавіта ў [[Пілас]]е, [[Крэпасць Мадон|крэпасці Мадон]], на пляжы Алміралакас у Іялаве, у пячоры Нестара на пляжы [[Вайдакілья]] (там здымаліся сцэны з цыклопам [[Паліфем]]ам), а таксама на месцы археалагічных раскопак у [[Акракарынф]]е<ref name="PylosFilming" /><ref name="PylosFilming2" /><ref name="GreeceFilming" /><ref name="MesseniaCornithFilming" />. Працуючы ў Грэцыі, здымачная група супрацоўнічала з мясцовым аддзяленнем студыі «Faliro House Productions»<ref name="GreeceFilming" /> і пасля трох тыдняў працы атрымала [[Рабат (скідка)|рабат]] у памеры 40 %<ref name="GreeceProductionRebate" />. К 27 сакавіка здымачная група адправілася на [[Эгадскія астравы]] ля заходняга ўзбярэжжа [[Сіцылія|Сіцыліі]], Італія, — яны, верагодна, сталі ў фільме месцам, у паэме вядомым як «казіны востраў»<ref name="FilmingLocations" /><ref name="FavignanaFilming" />. З 15 красавіка па 15 мая ў раёне [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравоў]] адбыліся здымкі на вадзе — астравы Ліпары, [[Басілуца]] і [[Вулкана]] паслужылі правобразам для міфічнага вострава Эолія. На здымкі ў гэтых месцах былі накладзены пэўныя абмежаванні ў адпаведнасці з [[Муніцыпальнае права|муніцыпальным правам]]<ref name="AeolianIslandsFilming" /><ref name="FilmingLocations" />. Здымачная група выкарыстала найдаўжэйшы сучасны [[langskip|карабль]] [[Вікінгі|вікінгаў]] {{iw|Draken Harald Hårfagre}}, якім кіравалі акцёры, што сыгралі таварышаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. У пачатку мая частка здымак прайшла ў павільёне ў Лос-Анджэлесе — гэта адзіны раз, калі для гэтага фільма што-небудзь здымалася ў студыйных дэкарацыях<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}<ref name="LosAngelesFilming" />, — а ў пачатку чэрвеня — у [[Замак Фінлейтэр|замку Фінлейтэр]] у акрузе [[Моры (акруга, Шатландыя)|Моры]], Шатландыя<ref name="ScotlandFilming" />. У другой палавіне месяца здымачная група адправілася ў аддаленыя рэгіёны Ісландыі, сярод якіх былі порт [[Ландэяхёбн]], гара {{iw|Х'ёрлейфсхёфдзі|||Hjörleifshöfði}}, рака [[Маркарфлёўт]] і паўвостраў [[Снайфельснес]]<ref name="IcelandFilming" /><ref name="IcelandProductionReimpursed" /> (у асноўным там здымаліся сцэны ў [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільным свеце]])<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, а пасля вярнулася ў Шатландыю, каб правесці здымкі ў порце горада Бакі і на зацішным пляжы Санісайд каля вёскі [[Кален (Шатландыя)|Кален]]. З 3 па 16 ліпеня здымкі праходзілі ў калбінскім лесе, а затым здымачная група зноў прыехала ў замак Фінлейтэр, дзе прабыла да 25 ліпеня<ref name="ScotlandFilmingContinued" />. Тэрон здымалася ў сваіх сцэнах у апошнія два тыдні ліпеня<ref name="TheronJun2025" />. [[Файл:Désert de Dakhla (dunes blanches).jpg|thumb|upright=0.95|Некаторыя сцэны былі зняты на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў Заходняй Сахары, што выклікала некаторую крытыку]] З 17 па 22 ліпеня прайшлі здымкі сцэн з удзелам Дэймана і Зендаі на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]<ref name="DakhlaFilmingStart" /><ref name="DakhlaFilming" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" />, які з 1975 года знаходзіцца [[Паўднёвыя правінцыі Марока|пад кантролем Марока]]<ref name="DahklaFilmingResponseForbes" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Фронт [[Палісарыё]] — прызнаны ААН прадстаўнік народа [[сахараві]] ў Заходняй Сахары — асудзіў рашэнне здымаць фільм у дадзеным рэгіёне, назваўшы яго «абяленнем [мараканскага] каланіялізму» і «парушэннем міжнароднага права і этычных стандартаў культурнай і мастацкай дзейнасці»<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" /><ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment" />. Арганізатары {{iw|Міжнародны кінафестываль у Сахары|Міжнароднага кінафестываля ў Сахары||Sahara International Film Festival}} таксама раскрытыкавалі гэтае рашэнне, заявіўшы, што здымачная група, працуючы ў такіх месцах, «несвядома і ненаўмысна» здымае з Марока адказнасць за інтэрвенцыю на дадзенай тэрыторыі і рэпрэсіі ў дачыненні да сахараві<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. Арганізатары заклікалі спыніць здымкі, але на той час увесь патрэбны матэрыял ужо быў зняты<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. У той жа час {{iw|Мараканскі кінематаграфічны цэнтр|||Moroccan Cinematographic Center}} назваў «Адысею» важным для прасоўвання мараканскай кінаіндустрыі праектам і адзначыў, што гэта першы буйны амерыканскі фільм, зняты на падкантрольнай дзяржаве тэрыторыі<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Арганізатары кінафестываля неўзабаве выпусцілі заяву, у якой заклікалі «Нолана, "Universal Pictures" і іншых публічна прызнаць няправільным рашэнне здымкі сцэн у Дахле і не ўключаць іх у фільм "Адысея" альбо запытаць у законных прадстаўнікоў народа сахараві — паўнапраўных уладальнікаў зямлі, на якой быў зняты фільм, — згоды на іх уключэнне». Гэтую заяву падпісалі і падтрымалі многія значныя дзеячы, у тым ліку іспанскія акцёры [[Карлас Бардэм|Карлас]] і [[Хаўер Бардэм|Хаўер Бардэмы]], [[Луіс Тасар]], {{iw|Караліна Юстэ|Караліна Юстэ||Carolina Yuste}} і [[Хуан Дыега Бота]], іспанскія кінематаграфісты {{iw|Радрыга Сарагоен|Радрыга Сарагоен||Rodrigo Sorogoyen}} і [[Ісіяр Бальяін]], а таксама сахарская праваабаронніца {{iw|Элгалія Джымі|Элгалія Джымі||Elghalia Djimi}}<ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario" /><ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone" /><ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara" />. Здымкі таксама праходзілі на [[Мальта|Мальце]]<ref name="FilmingWrap" />, у Вялікабрытаніі і Ірландыі<ref name="FilmingLocations" /><ref name="Molinari" />. Пад канец вытворчасці здымачная група вярнулася ў Лос-Анджэлес<ref name="FilmingWrap" />. === Завяршэнне вытворчасці === У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра тое, што Хэтэўэй сыграла [[Пенелопа|Пенелопу]], Зендая — [[Афіна|Афіну]], Пацінсан — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыноя]], Бернтал — [[Менелай|Менелая]]<ref name="CharacterFirstLooks" /><ref name="EWDec2025" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}, Сафдзі — [[Агамемнан]]а<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />, Патэль — [[Еўрылох]]а<ref name="EWDec2025" />, Легуізама — [[Еўмей|Еўмея]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, Гот — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]]<ref name="CharacterFirstLooks" />, а Гансалес — Кефея<ref name="EWDec2025" />. За графіку адказваюць студыі [[DNEG]] і {{iw|Wētā Workshop}}<ref name="DNEG" /><ref name="WētāWorkshop" />. З даўніх калег Нолана над фільмам працуюць супервайзер візуальных эфектаў {{iw|Эндру Джэксан (супервайзер візуальных эфектаў)|Эндру Джэксан||Andrew Jackson (visual effects)}}<ref name="DNEG" />, рэжысёр мантажу [[Джэніфер Лейм]]<ref name="Lame" /> і кампазітар [[Людвіг Ёрансан]]<ref name="Göransson" />. == Рэкламная кампанія == У сярэдзіне лютага «Universal Pictures» апублікавала прома-фота з Дэйманам у вобразе Адысея<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Джэн Жуно ў водгуку для часопіса «[[People]]» назвала позу, у якой стаіць Дэйман, «змрочнай» і «застрашальнай»<ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople" />, а Крыстафер Марк з сайта «The Playlist» назваў вобраз героя «манкім». Праз уласцівыя «Адысеі» фантастычныя элементы ён дапусціў, што ў гэтым фільме будзе больш камп'ютарнай графікі, чым у папярэдніх праектах Нолана<ref name="DamonOdysseusFirstLookTP" />. Некаторыя гісторыкі ўказалі на гістарычныя недакладнасці ў касцюме, які носіць акцёр (асаблівую ўвагу звярнулі на [[карынфскі шлем]] з чырвоным плюмажам), спасылаючыся на тое, якія даспехі герой насіў у часы падзей «Адысеі» і як яны апісаны ў «Іліядзе»<ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses" />. Аглядальнік [[/Film]] Джэрэмі Ватай назваў вобраз «версіяй старажтынагрэчаскага строя, папулярызаванай безліччу фільмаў», і, хаця, паводле Ватая, выява не дала ніякіх падрабязнасцей пра падыход Нолана да зыходнага матэрыялу, адзначыў, што будзе рады паглядзець фільм<ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film" />. Джо Джордж у нататцы для «[[Den of Geek]]» таксама звярнуў увагу на гістарычныя недакладнасці, але палічыў, што Нолан аддае даніну павагі карцінам [[Новы Галівуд|Новага Галівуду]], такім як «[[Трыста спартанцаў (фільм, 1962)|Трыста спартанцаў]]» (1962) і «[[Ясон і арганаўты]]» (1963). Аўтар адзначыў, што «рашэнне [рэжысёра] схіліцца ў бок старога Галівуду напоперак гістарычнай дакладнасці можа кагосьці здзівіць», але ён уключыў у свой новы праект элементы фільмаў, якія паўплывалі на яго мінулыя работы, зрабіўшы іх «арыгінальнымі і актуальнымі»<ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG" />. У ліпені 2025 года, за год да прэм'еры «Адысеі», перад сеансамі фільма «[[Свет юрскага перыяда: Адраджэнне]]» дэманстраваўся 70-секундны тызер-трэйлер з удзелам персанажаў Холанда і Бернтала<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="TeaserLeakVariety" />; неўзабаве экранны запіс роліка трапіў у сеціва<ref name="TeaserLeakTHR" /><ref name="TeaserLeakVariety" />. Аглядальніца «[[Vanity Fair]]» Элеа Гіеміна-Баўэр адзначыла, што тызер рэкламуе «Адысею» «праз намёкі і сціслы мантаж»<ref name="TeaserTrailerVF" />, а журналістка «[[Collider]]» Ханна Хант звярнула ўвагу на фінальную сцэну роліка, у якой Адысей без памяці плыве па акіяне<ref name="TeaserTrailerCollider" />. Грэг Эванс з «[[The Independent]]» напісаў, што гледачы сутыкнуліся з завышанымі чаканнямі і, убачыўшы трэйлер, упалі «ў шаленства»<ref name="TeaserTrailerIndependent" />; паводле аглядальніка «{{iw|Men’s Journal|||Men's Journal}}» Раяна Брыта, такая рэакцыя цалкам апраўданая. Ён адзначыў, што «злавесная атмасфера» роліка абяцае «ўрэчаіснены міф» і што ў ім больш гавораць пра Адысея, чым паказваюць яго самога<ref name="TeaserTrailerMJ" />. Рык Стывенсан з «/Film» напісаў, што ролік працягвае традыцыю Нолана ствараць тызеры, якія дэманструюць настрой фільма без паглыблення ў дэталі сюжэту, але пры гэтым палічыў яго «досыць змястоўным» адносна аналагічных тызераў да іншых праектаў Нолана<ref name="TeaserTrailer/Film" />. Эрык Каін («[[Forbes]]») і Эстэр Цукерман («[[The New York Times]]») былі не ў захапленні ад таго, што брытанскія акцёры, якія граюць грэкаў, размаўляюць з амерыканскім акцэнтам. Каіна занепакоілі «прыглушаныя» і «сухія» колеры, а Цукерман палічыў, што тызер «не хоча распавядаць занадта шмат пра погляд Нолана на гамераўскую сагу»<ref name="TeaserTrailerNYT" /><ref name="TeaserTrailerForbes" />. 12 снежня перад сеансамі фільмаў «[[Бітва за бітвай]]» і «[[Грэшнікі (фільм, 2025)|Грэшнікі]]» ў IMAX на 70-мм плёнцы дэманстраваўся шасціхвілінны пралог да фільма; з 19 снежня яго паказваюць перад аналагічнымі сеансамі стужкі «[[Аватар: Полымя і попел]]»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />. У пралогу паказаны [[Траянскі конь]] і заканчэнне [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аглядальнік «[[Variety]]» Дэніел Д’Адарыё пахваліў урывак, палічыўшы, што Нолан «не страціў свайго таленту тонка спалучаць розныя падзеі — хаос вайны і дакладнасць механізмаў брамы Троі — і прапрацоўваць персанажаў, якія ўдзельнічаюць у гэтых падзеях. Можна сказаць, што клапатліва напісаны сюжэт унутры вялікай драмы — гэта таксама своеасаблівы траянскі конь»<ref name="PrologueCommentaryVariety" />. Цім Робі ў водгуку для «[[The Daily Telegraph]]» назваў хуткі тэмп урыўка «гонкай з часам у духу Нолана» і параўнаў пачуццё «ўдушальнай клаўстрафобіі» ў персанажаў унутры Траянскага каня са сцэнамі з перакуленымі суднамі з фільма «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» (2017). Ён апісаў пралог як шматабяцальны, але які прайграе ўступнай сцэне з «Цёмнага рыцара»<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />. Том Бейкан з «[[ComicBook.com]]» пахваліў Нолана за «неверагодную здольнасць ствараць адчуванне маштабу» і аператарскую работу. Паводле Бейкана, настолькі «ўражвальныя» сцэны дазволяць «Адысеі» стаць «адным з найпрыгажэйшых фільмаў 2026 года»<ref name="PrologueCommentaryCB" />. Журналіст {{iw|Джэф Снайдэр|Джэф Снайдэр||Jeff Sneider}} назваў урывак «неверагодным», пахваліўшы інтэнсіўную музыку Ёрансана і аператарскую работу ван Хойтэмы<ref name="PrologueCommentarySneider" />. Перад стандартнымі сеансамі «Полымя і попелу» дэманстраваўся паўнавартасны трэйлер «Адысеі»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />, які 22 снежня выйшаў у сеціве<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />. Кейт Эрбланд з «[[IndieWire]]» была ўражана тым, як ролік «робіць упор на ўласцівую гэтай самой адысеі драму і боль, на страшэнныя смерці і лідарскія якасці галоўнага героя»<ref name="Dec2025TrailerIW" />. Мірэя Мулор і Нік Стэніфард з «[[Total Film]]» таксама былі ўражаны трэйлерам, які ўключаў некаторыя кадры з пралогу і прапаноўваў больш інфармацыі пра фільм у параўнанні з папярэднімі промаматэрыяламі<ref name="Dec2025TrailerTF" />. Журналіст «[[Empire (часопіс)|Empire]]» Бен Трэвіс заўважыў, што трэйлер засяроджаны на «мокрых і дзікіх кадрах, гіганцкім размаху і Траянскім кані», а не на акцёрах другога плану — Пацінсане, Зендаі, Ніёнга і Тэрон, — якіх у папярэдніх роліках не было<ref name="Dec2025TrailerEmpire" />. Паводле аглядальніцы «[[Hindustan Times]]» Суміі Срываставы, ролік прапануе «маленькія, у асноўным эмбіентныя ўрыўкі з сюжэту»<ref name="Dec2025TrailerHT" />. Эдвард Сегара з «[[USA Today]]» адзначыў «трывожны» мантаж і назваў Адысея і Пенелопу «няшчаснымі закаханымі» накшталт [[Рамэа Мантэкі|Рамэа]] і [[Джульета Капулеці|Джульеты]]<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />, а журналістка «[[Vulture]]» Фрэн Хепфнер ахарактарызавала іх як «адну з найпрывабнейшых пар у фільмаграфіі Нолана», звярнуўшы ўвагу на спробы Адысея вярнуцца дадому да сям'і<ref name="Dec2025TrailerVulture" />. Эймі Харт з «[[Polygon]]» не спадабалася сціснутая выява ў анлайн-версіі; паводле Харт, гэта і ёсць прычына, з якой Нолан вырашыў спярша паказаць трэйлер у кінатэатрах<ref name="Dec2025TrailerPolygon" />. Аглядальнік «[[Gizmodo]]» Жэрмен Люсье разгледзеў тызер-постар, які выйшаў у той жа час, з выявай пазалочанага [[пазваночнік]]а на шлеме Адысея, што, паводле Люсье, стварае «яскравы кантраст» з першай выявай касцюма персанажа. Дадаванне пазваночніка ён палічыў увасабленнем сілы і характару Адысея, роўна як і адказам Нолана на крытыку, звязаную з гістарычнымі недакладнасцямі<ref name="TeaserPosterGizmodo" />. Паводле фірмы аналітыкі даных у сферы забаў «WaveMetrix», за першыя 24 гадзіны ролік сабраў агулам 121,4 млн праглядаў у сацыяльных сетках «[[TikTok]]» (27 %), «[[YouTube]]» (26 %), «[[Facebook]]» (21 %), «[[Instagram]]» (18 %) і «[[X (сацыяльная сетка)|X]]» (10 %), стаўшы восьмым самым праглядаемым трэйлерам 2025 года і пераўзышоўшы паказчыкі трэйлера да фільма «Universal» «[[Злая. Частка 2]]» (113 млн) за аналагічны перыяд<ref name="TrailerViews" />. == Прэм'ера == «[[Universal Pictures]]» выпусціў фільм «Адысея» ў амерыканскі пракат 17 ліпеня 2026 года. Карціна дэманструецца ў [[IMAX]]<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />, [[Шырокафарматны кінематограф#IMAX|IMAX з 70-мм кінаплёнкай]]<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /> і іншых прэміяльных фарматах<ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. 17 ліпеня 2025 года, за год да прэм'еры фільма, у продаж паступілі квіткі на некалькі паказаў у IMAX на 70-мм плёнцы, што было ўспрынята як нечаканы ход з боку буйнога дыстрыб'ютара<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" />. Квіткі на некаторыя з гэтых сеансаў былі распрададзены на працягу 12 гадзін пасля пачатку продажаў<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /><ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. == Успрыняцце == === Крытыка === «Адысея» атрымала высокія ацэнкі крытыкаў. На [[Агрэгатар рэцэнзій|сайце-агрэгатары]] рэцэнзій «[[Rotten Tomatoes]]» рэйтынг фільма складае 95 % на аснове 370 рэцэнзій з сярэдняй ацэнкай 8,7/10 і мае «сертыфікат свежасці»<ref name="RT" />. Рэйтынг фільма на сайце-агрэгатары «[[Metacritic]]» складае 89 балаў са 100 магчымых на падставе 60 аглядаў крытыкаў, што адпавядае «ўсеагульнаму прызнанню»<ref name="MT" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=dead |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en |archive-date=7 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107194426/https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html }}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 6aruk0ufft1hbkt5m521cbflpvbg9r3 5180865 5180833 2026-08-14T07:21:14Z Autumndancer 168015 /* У ролях */ 5180865 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Адысея (значэнні)}} {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Лупіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Міа Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]<ref name="Safdie" />, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джош Сцюарт]]<ref name="Stewart" />, Энтані Малінары<ref name="Molinari" /> і [[Джэймс Рэмар]]<ref name="Remar" />, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]<ref name="Bernthal" />, [[Джон Легуізама]]<ref name="Leguizamo" />, [[Саманта Мортан]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]<ref name="GarciaLee" />, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]<ref name="GavronFernandez" />, [[Мія Гот]]<ref name="Goth" />, [[Коры Хокінс]]<ref name="Hawkins" />, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}<ref name="TarabayGonzalesCompte" />, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]<ref name="VlamisGoldberg" />, [[Раян Херст]]<ref name="Hurst" /> і [[Джован Адэпа]]<ref name="IcelandFilming" />. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]<ref name="Jarvis" />, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]<ref name="Marshall-Green" />. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме<ref name="Ulrich" />. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея<ref name="TeaserTrailer" />. === Здымкі === [[Здымачны перыяд]] доўжыўся з 25 лютага па 8 жніўня 2025 года<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="FilmingWrap" /> і праходзіў у розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Ісландыі і Шатландыі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. Аператарам стаў даўні калега Нолана [[Хойтэ ван Хойтэма]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Хаця Нолан выкарыстоўваў камеры [[IMAX]] [[Шырокафарматны кінематограф|з кінаплёнкай шырынёй 70 мм]] яшчэ з часоў фільма «[[Цёмны рыцар]]» (2008), «Адысея» — першы яго праект, цалкам зняты на IMAX-камеры, як на новыя, лягчэйшыя і менш шумныя, так і на тыя, што існавалі раней<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasCollider" />. Для здымак было выкарыстана больш за 610 км плёнкі<ref name="Empire2MillionFilm" />. Здымкі праходзілі пад рабочай назвай «Гісторыя Чарлі» ({{lang-en|Charlie’s Tale}})<ref name="IcelandProductionReimpursed" /> і завяршыліся на дзевяць дзён раней за прызначаны тэрмін<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56}}. Першыя сцэны былі зняты ў канцы лютага ў ксары [[Айт-Бен-Хаду]] на паўночны захад ад [[Варзазат]]а, Марока<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}. У гэтых сцэнах паказаны канец [[Траянская вайна|Траянской вайны]], які папярэднічае асноўнаму сюжэту «Адысеі»<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}<ref name="DakhlaFilming" />. Знаходзячыся ў Марока, здымачная група таксама працавала ў [[Эс-Сувейра|Эс-Сувейры]] і [[Маракеш]]ы<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. З 10 па 21 сакавіка здымкі адбываліся ў [[Месінія (перыферыйная адзінка)|Месініі]], перыферыйнай адзінцы [[Пелапанес (акруга)|Пелапанеса]], а менавіта ў [[Пілас]]е, [[Крэпасць Мадон|крэпасці Мадон]], на пляжы Алміралакас у Іялаве, у пячоры Нестара на пляжы [[Вайдакілья]] (там здымаліся сцэны з цыклопам [[Паліфем]]ам), а таксама на месцы археалагічных раскопак у [[Акракарынф]]е<ref name="PylosFilming" /><ref name="PylosFilming2" /><ref name="GreeceFilming" /><ref name="MesseniaCornithFilming" />. Працуючы ў Грэцыі, здымачная група супрацоўнічала з мясцовым аддзяленнем студыі «Faliro House Productions»<ref name="GreeceFilming" /> і пасля трох тыдняў працы атрымала [[Рабат (скідка)|рабат]] у памеры 40 %<ref name="GreeceProductionRebate" />. К 27 сакавіка здымачная група адправілася на [[Эгадскія астравы]] ля заходняга ўзбярэжжа [[Сіцылія|Сіцыліі]], Італія, — яны, верагодна, сталі ў фільме месцам, у паэме вядомым як «казіны востраў»<ref name="FilmingLocations" /><ref name="FavignanaFilming" />. З 15 красавіка па 15 мая ў раёне [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравоў]] адбыліся здымкі на вадзе — астравы Ліпары, [[Басілуца]] і [[Вулкана]] паслужылі правобразам для міфічнага вострава Эолія. На здымкі ў гэтых месцах былі накладзены пэўныя абмежаванні ў адпаведнасці з [[Муніцыпальнае права|муніцыпальным правам]]<ref name="AeolianIslandsFilming" /><ref name="FilmingLocations" />. Здымачная група выкарыстала найдаўжэйшы сучасны [[langskip|карабль]] [[Вікінгі|вікінгаў]] {{iw|Draken Harald Hårfagre}}, якім кіравалі акцёры, што сыгралі таварышаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. У пачатку мая частка здымак прайшла ў павільёне ў Лос-Анджэлесе — гэта адзіны раз, калі для гэтага фільма што-небудзь здымалася ў студыйных дэкарацыях<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}<ref name="LosAngelesFilming" />, — а ў пачатку чэрвеня — у [[Замак Фінлейтэр|замку Фінлейтэр]] у акрузе [[Моры (акруга, Шатландыя)|Моры]], Шатландыя<ref name="ScotlandFilming" />. У другой палавіне месяца здымачная група адправілася ў аддаленыя рэгіёны Ісландыі, сярод якіх былі порт [[Ландэяхёбн]], гара {{iw|Х'ёрлейфсхёфдзі|||Hjörleifshöfði}}, рака [[Маркарфлёўт]] і паўвостраў [[Снайфельснес]]<ref name="IcelandFilming" /><ref name="IcelandProductionReimpursed" /> (у асноўным там здымаліся сцэны ў [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільным свеце]])<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, а пасля вярнулася ў Шатландыю, каб правесці здымкі ў порце горада Бакі і на зацішным пляжы Санісайд каля вёскі [[Кален (Шатландыя)|Кален]]. З 3 па 16 ліпеня здымкі праходзілі ў калбінскім лесе, а затым здымачная група зноў прыехала ў замак Фінлейтэр, дзе прабыла да 25 ліпеня<ref name="ScotlandFilmingContinued" />. Тэрон здымалася ў сваіх сцэнах у апошнія два тыдні ліпеня<ref name="TheronJun2025" />. [[Файл:Désert de Dakhla (dunes blanches).jpg|thumb|upright=0.95|Некаторыя сцэны былі зняты на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў Заходняй Сахары, што выклікала некаторую крытыку]] З 17 па 22 ліпеня прайшлі здымкі сцэн з удзелам Дэймана і Зендаі на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]<ref name="DakhlaFilmingStart" /><ref name="DakhlaFilming" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" />, які з 1975 года знаходзіцца [[Паўднёвыя правінцыі Марока|пад кантролем Марока]]<ref name="DahklaFilmingResponseForbes" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Фронт [[Палісарыё]] — прызнаны ААН прадстаўнік народа [[сахараві]] ў Заходняй Сахары — асудзіў рашэнне здымаць фільм у дадзеным рэгіёне, назваўшы яго «абяленнем [мараканскага] каланіялізму» і «парушэннем міжнароднага права і этычных стандартаў культурнай і мастацкай дзейнасці»<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" /><ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment" />. Арганізатары {{iw|Міжнародны кінафестываль у Сахары|Міжнароднага кінафестываля ў Сахары||Sahara International Film Festival}} таксама раскрытыкавалі гэтае рашэнне, заявіўшы, што здымачная група, працуючы ў такіх месцах, «несвядома і ненаўмысна» здымае з Марока адказнасць за інтэрвенцыю на дадзенай тэрыторыі і рэпрэсіі ў дачыненні да сахараві<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. Арганізатары заклікалі спыніць здымкі, але на той час увесь патрэбны матэрыял ужо быў зняты<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. У той жа час {{iw|Мараканскі кінематаграфічны цэнтр|||Moroccan Cinematographic Center}} назваў «Адысею» важным для прасоўвання мараканскай кінаіндустрыі праектам і адзначыў, што гэта першы буйны амерыканскі фільм, зняты на падкантрольнай дзяржаве тэрыторыі<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Арганізатары кінафестываля неўзабаве выпусцілі заяву, у якой заклікалі «Нолана, "Universal Pictures" і іншых публічна прызнаць няправільным рашэнне здымкі сцэн у Дахле і не ўключаць іх у фільм "Адысея" альбо запытаць у законных прадстаўнікоў народа сахараві — паўнапраўных уладальнікаў зямлі, на якой быў зняты фільм, — згоды на іх уключэнне». Гэтую заяву падпісалі і падтрымалі многія значныя дзеячы, у тым ліку іспанскія акцёры [[Карлас Бардэм|Карлас]] і [[Хаўер Бардэм|Хаўер Бардэмы]], [[Луіс Тасар]], {{iw|Караліна Юстэ|Караліна Юстэ||Carolina Yuste}} і [[Хуан Дыега Бота]], іспанскія кінематаграфісты {{iw|Радрыга Сарагоен|Радрыга Сарагоен||Rodrigo Sorogoyen}} і [[Ісіяр Бальяін]], а таксама сахарская праваабаронніца {{iw|Элгалія Джымі|Элгалія Джымі||Elghalia Djimi}}<ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario" /><ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone" /><ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara" />. Здымкі таксама праходзілі на [[Мальта|Мальце]]<ref name="FilmingWrap" />, у Вялікабрытаніі і Ірландыі<ref name="FilmingLocations" /><ref name="Molinari" />. Пад канец вытворчасці здымачная група вярнулася ў Лос-Анджэлес<ref name="FilmingWrap" />. === Завяршэнне вытворчасці === У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра тое, што Хэтэўэй сыграла [[Пенелопа|Пенелопу]], Зендая — [[Афіна|Афіну]], Пацінсан — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыноя]], Бернтал — [[Менелай|Менелая]]<ref name="CharacterFirstLooks" /><ref name="EWDec2025" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}, Сафдзі — [[Агамемнан]]а<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />, Патэль — [[Еўрылох]]а<ref name="EWDec2025" />, Легуізама — [[Еўмей|Еўмея]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, Гот — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]]<ref name="CharacterFirstLooks" />, а Гансалес — Кефея<ref name="EWDec2025" />. За графіку адказваюць студыі [[DNEG]] і {{iw|Wētā Workshop}}<ref name="DNEG" /><ref name="WētāWorkshop" />. З даўніх калег Нолана над фільмам працуюць супервайзер візуальных эфектаў {{iw|Эндру Джэксан (супервайзер візуальных эфектаў)|Эндру Джэксан||Andrew Jackson (visual effects)}}<ref name="DNEG" />, рэжысёр мантажу [[Джэніфер Лейм]]<ref name="Lame" /> і кампазітар [[Людвіг Ёрансан]]<ref name="Göransson" />. == Рэкламная кампанія == У сярэдзіне лютага «Universal Pictures» апублікавала прома-фота з Дэйманам у вобразе Адысея<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Джэн Жуно ў водгуку для часопіса «[[People]]» назвала позу, у якой стаіць Дэйман, «змрочнай» і «застрашальнай»<ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople" />, а Крыстафер Марк з сайта «The Playlist» назваў вобраз героя «манкім». Праз уласцівыя «Адысеі» фантастычныя элементы ён дапусціў, што ў гэтым фільме будзе больш камп'ютарнай графікі, чым у папярэдніх праектах Нолана<ref name="DamonOdysseusFirstLookTP" />. Некаторыя гісторыкі ўказалі на гістарычныя недакладнасці ў касцюме, які носіць акцёр (асаблівую ўвагу звярнулі на [[карынфскі шлем]] з чырвоным плюмажам), спасылаючыся на тое, якія даспехі герой насіў у часы падзей «Адысеі» і як яны апісаны ў «Іліядзе»<ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses" />. Аглядальнік [[/Film]] Джэрэмі Ватай назваў вобраз «версіяй старажтынагрэчаскага строя, папулярызаванай безліччу фільмаў», і, хаця, паводле Ватая, выява не дала ніякіх падрабязнасцей пра падыход Нолана да зыходнага матэрыялу, адзначыў, што будзе рады паглядзець фільм<ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film" />. Джо Джордж у нататцы для «[[Den of Geek]]» таксама звярнуў увагу на гістарычныя недакладнасці, але палічыў, што Нолан аддае даніну павагі карцінам [[Новы Галівуд|Новага Галівуду]], такім як «[[Трыста спартанцаў (фільм, 1962)|Трыста спартанцаў]]» (1962) і «[[Ясон і арганаўты]]» (1963). Аўтар адзначыў, што «рашэнне [рэжысёра] схіліцца ў бок старога Галівуду напоперак гістарычнай дакладнасці можа кагосьці здзівіць», але ён уключыў у свой новы праект элементы фільмаў, якія паўплывалі на яго мінулыя работы, зрабіўшы іх «арыгінальнымі і актуальнымі»<ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG" />. У ліпені 2025 года, за год да прэм'еры «Адысеі», перад сеансамі фільма «[[Свет юрскага перыяда: Адраджэнне]]» дэманстраваўся 70-секундны тызер-трэйлер з удзелам персанажаў Холанда і Бернтала<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="TeaserLeakVariety" />; неўзабаве экранны запіс роліка трапіў у сеціва<ref name="TeaserLeakTHR" /><ref name="TeaserLeakVariety" />. Аглядальніца «[[Vanity Fair]]» Элеа Гіеміна-Баўэр адзначыла, што тызер рэкламуе «Адысею» «праз намёкі і сціслы мантаж»<ref name="TeaserTrailerVF" />, а журналістка «[[Collider]]» Ханна Хант звярнула ўвагу на фінальную сцэну роліка, у якой Адысей без памяці плыве па акіяне<ref name="TeaserTrailerCollider" />. Грэг Эванс з «[[The Independent]]» напісаў, што гледачы сутыкнуліся з завышанымі чаканнямі і, убачыўшы трэйлер, упалі «ў шаленства»<ref name="TeaserTrailerIndependent" />; паводле аглядальніка «{{iw|Men’s Journal|||Men's Journal}}» Раяна Брыта, такая рэакцыя цалкам апраўданая. Ён адзначыў, што «злавесная атмасфера» роліка абяцае «ўрэчаіснены міф» і што ў ім больш гавораць пра Адысея, чым паказваюць яго самога<ref name="TeaserTrailerMJ" />. Рык Стывенсан з «/Film» напісаў, што ролік працягвае традыцыю Нолана ствараць тызеры, якія дэманструюць настрой фільма без паглыблення ў дэталі сюжэту, але пры гэтым палічыў яго «досыць змястоўным» адносна аналагічных тызераў да іншых праектаў Нолана<ref name="TeaserTrailer/Film" />. Эрык Каін («[[Forbes]]») і Эстэр Цукерман («[[The New York Times]]») былі не ў захапленні ад таго, што брытанскія акцёры, якія граюць грэкаў, размаўляюць з амерыканскім акцэнтам. Каіна занепакоілі «прыглушаныя» і «сухія» колеры, а Цукерман палічыў, што тызер «не хоча распавядаць занадта шмат пра погляд Нолана на гамераўскую сагу»<ref name="TeaserTrailerNYT" /><ref name="TeaserTrailerForbes" />. 12 снежня перад сеансамі фільмаў «[[Бітва за бітвай]]» і «[[Грэшнікі (фільм, 2025)|Грэшнікі]]» ў IMAX на 70-мм плёнцы дэманстраваўся шасціхвілінны пралог да фільма; з 19 снежня яго паказваюць перад аналагічнымі сеансамі стужкі «[[Аватар: Полымя і попел]]»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />. У пралогу паказаны [[Траянскі конь]] і заканчэнне [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аглядальнік «[[Variety]]» Дэніел Д’Адарыё пахваліў урывак, палічыўшы, што Нолан «не страціў свайго таленту тонка спалучаць розныя падзеі — хаос вайны і дакладнасць механізмаў брамы Троі — і прапрацоўваць персанажаў, якія ўдзельнічаюць у гэтых падзеях. Можна сказаць, што клапатліва напісаны сюжэт унутры вялікай драмы — гэта таксама своеасаблівы траянскі конь»<ref name="PrologueCommentaryVariety" />. Цім Робі ў водгуку для «[[The Daily Telegraph]]» назваў хуткі тэмп урыўка «гонкай з часам у духу Нолана» і параўнаў пачуццё «ўдушальнай клаўстрафобіі» ў персанажаў унутры Траянскага каня са сцэнамі з перакуленымі суднамі з фільма «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» (2017). Ён апісаў пралог як шматабяцальны, але які прайграе ўступнай сцэне з «Цёмнага рыцара»<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />. Том Бейкан з «[[ComicBook.com]]» пахваліў Нолана за «неверагодную здольнасць ствараць адчуванне маштабу» і аператарскую работу. Паводле Бейкана, настолькі «ўражвальныя» сцэны дазволяць «Адысеі» стаць «адным з найпрыгажэйшых фільмаў 2026 года»<ref name="PrologueCommentaryCB" />. Журналіст {{iw|Джэф Снайдэр|Джэф Снайдэр||Jeff Sneider}} назваў урывак «неверагодным», пахваліўшы інтэнсіўную музыку Ёрансана і аператарскую работу ван Хойтэмы<ref name="PrologueCommentarySneider" />. Перад стандартнымі сеансамі «Полымя і попелу» дэманстраваўся паўнавартасны трэйлер «Адысеі»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />, які 22 снежня выйшаў у сеціве<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />. Кейт Эрбланд з «[[IndieWire]]» была ўражана тым, як ролік «робіць упор на ўласцівую гэтай самой адысеі драму і боль, на страшэнныя смерці і лідарскія якасці галоўнага героя»<ref name="Dec2025TrailerIW" />. Мірэя Мулор і Нік Стэніфард з «[[Total Film]]» таксама былі ўражаны трэйлерам, які ўключаў некаторыя кадры з пралогу і прапаноўваў больш інфармацыі пра фільм у параўнанні з папярэднімі промаматэрыяламі<ref name="Dec2025TrailerTF" />. Журналіст «[[Empire (часопіс)|Empire]]» Бен Трэвіс заўважыў, што трэйлер засяроджаны на «мокрых і дзікіх кадрах, гіганцкім размаху і Траянскім кані», а не на акцёрах другога плану — Пацінсане, Зендаі, Ніёнга і Тэрон, — якіх у папярэдніх роліках не было<ref name="Dec2025TrailerEmpire" />. Паводле аглядальніцы «[[Hindustan Times]]» Суміі Срываставы, ролік прапануе «маленькія, у асноўным эмбіентныя ўрыўкі з сюжэту»<ref name="Dec2025TrailerHT" />. Эдвард Сегара з «[[USA Today]]» адзначыў «трывожны» мантаж і назваў Адысея і Пенелопу «няшчаснымі закаханымі» накшталт [[Рамэа Мантэкі|Рамэа]] і [[Джульета Капулеці|Джульеты]]<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />, а журналістка «[[Vulture]]» Фрэн Хепфнер ахарактарызавала іх як «адну з найпрывабнейшых пар у фільмаграфіі Нолана», звярнуўшы ўвагу на спробы Адысея вярнуцца дадому да сям'і<ref name="Dec2025TrailerVulture" />. Эймі Харт з «[[Polygon]]» не спадабалася сціснутая выява ў анлайн-версіі; паводле Харт, гэта і ёсць прычына, з якой Нолан вырашыў спярша паказаць трэйлер у кінатэатрах<ref name="Dec2025TrailerPolygon" />. Аглядальнік «[[Gizmodo]]» Жэрмен Люсье разгледзеў тызер-постар, які выйшаў у той жа час, з выявай пазалочанага [[пазваночнік]]а на шлеме Адысея, што, паводле Люсье, стварае «яскравы кантраст» з першай выявай касцюма персанажа. Дадаванне пазваночніка ён палічыў увасабленнем сілы і характару Адысея, роўна як і адказам Нолана на крытыку, звязаную з гістарычнымі недакладнасцямі<ref name="TeaserPosterGizmodo" />. Паводле фірмы аналітыкі даных у сферы забаў «WaveMetrix», за першыя 24 гадзіны ролік сабраў агулам 121,4 млн праглядаў у сацыяльных сетках «[[TikTok]]» (27 %), «[[YouTube]]» (26 %), «[[Facebook]]» (21 %), «[[Instagram]]» (18 %) і «[[X (сацыяльная сетка)|X]]» (10 %), стаўшы восьмым самым праглядаемым трэйлерам 2025 года і пераўзышоўшы паказчыкі трэйлера да фільма «Universal» «[[Злая. Частка 2]]» (113 млн) за аналагічны перыяд<ref name="TrailerViews" />. == Прэм'ера == «[[Universal Pictures]]» выпусціў фільм «Адысея» ў амерыканскі пракат 17 ліпеня 2026 года. Карціна дэманструецца ў [[IMAX]]<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />, [[Шырокафарматны кінематограф#IMAX|IMAX з 70-мм кінаплёнкай]]<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /> і іншых прэміяльных фарматах<ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. 17 ліпеня 2025 года, за год да прэм'еры фільма, у продаж паступілі квіткі на некалькі паказаў у IMAX на 70-мм плёнцы, што было ўспрынята як нечаканы ход з боку буйнога дыстрыб'ютара<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" />. Квіткі на некаторыя з гэтых сеансаў былі распрададзены на працягу 12 гадзін пасля пачатку продажаў<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /><ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. == Успрыняцце == === Крытыка === «Адысея» атрымала высокія ацэнкі крытыкаў. На [[Агрэгатар рэцэнзій|сайце-агрэгатары]] рэцэнзій «[[Rotten Tomatoes]]» рэйтынг фільма складае 95 % на аснове 370 рэцэнзій з сярэдняй ацэнкай 8,7/10 і мае «сертыфікат свежасці»<ref name="RT" />. Рэйтынг фільма на сайце-агрэгатары «[[Metacritic]]» складае 89 балаў са 100 магчымых на падставе 60 аглядаў крытыкаў, што адпавядае «ўсеагульнаму прызнанню»<ref name="MT" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=dead |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en |archive-date=7 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107194426/https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html }}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] culdw7uj1t6g5en4xkfcwnbrtrdyxi2 0 812311 5180595 5177064 2026-08-13T15:10:38Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Жазэфіна Бэйкер]] 5180595 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэфіна Бэйкер]] s996inriavzvvvmyumwf02jeb3bnt8k 0 812337 5180680 5177331 2026-08-13T20:31:19Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5180680 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, у 1551 годзе атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]].<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Стары Крыўск|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча ў 17-18 стагоддзях. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя.<ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719 — 1797) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? – пасля 1702) * [[Міхал Юдзіцкі]] (? — 1758) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (?—1908) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] digfa06cqrk1xl6gas3jt81iqeafxf4 0 812348 5180545 5179920 2026-08-13T14:07:05Z Emilia Noah 155537 5180545 wikitext text/x-wiki [[Выява:Venusballoonoutpost.png|міні|Гіпатэтычны прататып плывучага фарпоста, які вывучае [[Каланізацыя Венеры|каланізацыю Венеры]] на вышыні каля 40 км над паверхняй, падтрымліваецца торам, запоўненым вадародам і кіслародам. Абарона ад [[Каранальныя выкіды масы|каранальных выпраменьванняў]] забяспечваецца высуўной антэнай з майлару, кеўлару альбо алюмінія і адсекамі-сховішчамі, акружанымі вадой. Іх таксама можна спалучаць з кіслародам для атрымання вады і энергіі. Падчас цыклу адходаў брудная вада падвяргаецца ўздзеянню сонечнага ультрафіялетавага выпраменьвання, якое аддзяляе малекулы вадароду і кіслароду, каб перазапусціць цыкл. Бачна ўверсе справа, сонечнае святло адбіваецца ад Зямлі і Месяца.]] '''Каланізацыя Венеры''' была прадметам шматлікіх твораў навуковай фантастыкі яшчэ да пачатку касмічных палётаў і дагэтуль абмяркоўваецца як з фантастычнага, так і з навуковага пункту гледжання. Аднак, з адкрыццём надзвычайна варожага паверхневага асяроддзя [[Венера (планета)|Венеры]] ўвага ў асноўным пераключылася на [[Каланізацыя космасу|каланізацыю]] [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], [[Меркурый|Меркурыя]] і [[Марс]]а, а прапановы па [[Венера (планета)|Венеры]] звязаны са стварэннем калоніі, якая плавае ў верхніх слаях сярэдняй [[Атмасфера Венеры|атмасферы]], і з {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|тэрафармаваннем|ru|Терраформирование}}. ==Прычыны каланізацыі== {{Падрабязны артыкул|Каланізацыя космасу}} Каланізацыя космасу з’яўляецца крокам за межы засваення космасу і мяркуе сталую або працяглую прысутнасць людзей у навакольным асяроддзі па-за Зямлёй. [[Стывен Хокінг]] сцвярджаў, што [[Каланізацыя космасу|каланізацыя космасу]] з’яўляецца лепшым спосабам забяспечыць выжыванне чалавека як віду. Іншыя прычыны каланізацыі космасу ўключаюць эканамічныя інтарэсы, доўгатэрміновыя навуковыя даследаванні, якія лепш за ўсё праводзяцца людзьмі ў адрозненне ад рабатызаваных [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|касмічных зондаў]], і чыстая цікавасць. Акрамя таго, [[Венера (планета)|Венера]] — другая па велічыні камяністая [[планета]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] і бліжэйшы сусед [[Зямля|Зямлі]], што робіць яе патэнцыйнай мэтай. ==Перавагі== Венера мае пэўнае падабенства з Зямлёй, якое, калі б не варожыя ўмовы, магло б істотна аблегчыць каланізацыю ў параўнанні з іншымі магчымымі напрамкамі. Гэтыя падабенствы і блізкасць арбіт дзвюх планет прывялі да таго, што Венеру сталі зваць «планетай-сястрой» Зямлі. У цяперашні час не ўстаноўлена, ці дастаткова сілы прыцягнення [[Марс]]а (якая складае 0,38 ад зямной) для таго, каб пазбегнуць дэкальцыфікацыі костак і страты цягліцавага тонусу, якая назіраецца ў касманаўтаў, якія падвяргаліся ўздзеянню [[Мікрагравітацыя|мікрагравітацыі]]. У адрозненне ад Марса, Венера блізкая па памерах і масе да Зямлі, што прыводзіць да блізкасці сіл прыцягнення на паверхнях (0,904 g), што, верагодна, будзе дастатковым для прадухілення праблем са здароўем, злучаных з бязважкасцю. Большасць іншых планаў засваення космасу і каланізацыі сутыкаюцца з асцярогамі адносна шкоднага ўплыву працяглага ўздзеяння недастатковай ці нулявой сілы цяжару на апорна-рухальны апарат чалавека (маецца на ўвазе менавіта сіла цяжару, меншая, чым на Зямлі). ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне Венеры|Тэрафармаванне Венеры|ru|Терраформирование Венеры}} ==Спасылкі== *[https://ntrs.nasa.gov/citations/20030022668 Colonization of Venus — NASA Technical Reports Server] {{Венера}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] 3hs4vm2e8j80dcbkcs42jt6jtt5xr2g 10 812467 5180876 5179473 2026-08-14T07:25:43Z ~2026-44530-63 172576 /* */ 5180876 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #redirect [[Шаблон:Вікіпедыя:Меню]] 8epa578gw4gsxnfzpyjaov98o47861b 4 812534 5180635 5180339 2026-08-13T16:49:26Z Emilia Noah 155537 /* Меркаванні */ 5180635 wikitext text/x-wiki Прапаную надаць афіцыйны статус правіла праекту [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]]. Праект правіла змяшчае фармальныя падставы і парадак блакіроўкі. Правіла павінна спрыяць празрыстасці ў прызначэнні блакіровак і дазволіць пазбягаць спрэчных блакіровак. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:50, 12 жніўня 2026 (+03) == Меркаванні == {{За}}. Агулам здзіўлены, што нічога падобнага дагэтуль не паўстала. Нібыта напісаны зразумела і з сэнсам. Магчыма, крыху бракуе канкрэтыкі, якое парушэнне як будзе карацца (на які тэрмін будзе блакіроўка).{{Не падпісана|Ueschar|13 жніўня 2026, 13:47}} *Змяшчае базавыя паняцці, можна прыняць у якасці правіла. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:49, 13 жніўня 2026 (+03) pxegon344el0g50op6r4k03zdxg812k 0 812538 5180514 5180090 2026-08-13T13:36:29Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5180514 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хмяльніцкі}} {{асоба}} '''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ([[27 чэрвеня]] [[1940]], Варашылаў — [[16 лютага]] [[2008]], Масква) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр Тэатра на Таганцы. Народны артыст Расійскай Федэрацыі (2001). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог). У 1966 годзе скончыў Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (курс А. А. Арочка). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях Маскоўскага тэатра на Таганцы. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі]. У 1991 годзе, у дні Жнівеньскага путчу, разам з М. Л. Растраповічам, С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме. == Фільмаграфія == * 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}} 9notz9z61shcjamfaxn6b3vyht9zy8d 5180515 5180514 2026-08-13T13:37:17Z Autumndancer 168015 5180515 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хмяльніцкі}} {{асоба}} '''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр Тэатра на Таганцы. Народны артыст Расійскай Федэрацыі (2001). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог). У 1966 годзе скончыў Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (курс А. А. Арочка). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях Маскоўскага тэатра на Таганцы. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі]. У 1991 годзе, у дні Жнівеньскага путчу, разам з М. Л. Растраповічам, С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме. == Фільмаграфія == * 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}} 0rtdrdixv1x2c4trq94vw1h1myce75u 5180516 5180515 2026-08-13T13:38:06Z Autumndancer 168015 5180516 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хмяльніцкі}} {{асоба}} '''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр [[Тэатр на Таганцы|Тэатра на Таганцы]]. Народны артыст Расійскай Федэрацыі (2001). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог). У 1966 годзе скончыў Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (курс А. А. Арочка). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях [[Тэатр на Таганцы|Маскоўскага тэатра на Таганцы]]. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі]. У 1991 годзе, у дні Жнівеньскага путчу, разам з М. Л. Растраповічам, С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме. == Фільмаграфія == * 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}} mtyf2kobhwy2bdz9ri37utkbp8zms2s 5180517 5180516 2026-08-13T13:38:31Z Autumndancer 168015 5180517 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хмяльніцкі}} {{асоба}} '''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр [[Тэатр на Таганцы|Тэатра на Таганцы]]. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2001). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог). У 1966 годзе скончыў Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (курс А. А. Арочка). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях [[Тэатр на Таганцы|Маскоўскага тэатра на Таганцы]]. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі]. У 1991 годзе, у дні Жнівеньскага путчу, разам з М. Л. Растраповічам, С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме. == Фільмаграфія == * 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}} gyqz7ifguf7mv94fohygqu8aguqir7j 5180518 5180517 2026-08-13T13:39:04Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5180518 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хмяльніцкі}} {{асоба}} '''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр [[Тэатр на Таганцы|Тэатра на Таганцы]]. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2001). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог). У 1966 годзе скончыў Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна (курс Г. А. Арочкі). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях [[Тэатр на Таганцы|Маскоўскага тэатра на Таганцы]]. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі]. У 1991 годзе, у дні Жнівеньскага путчу, разам з М. Л. Растраповічам, С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме. == Фільмаграфія == * 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}} kmytvxncgiaanzldfouptlp6ot53fl7 5180520 5180518 2026-08-13T13:40:24Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5180520 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хмяльніцкі}} {{асоба}} '''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр [[Тэатр на Таганцы|Тэатра на Таганцы]]. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2001). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна|Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна]] (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог). У 1966 годзе скончыў [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна|Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна]] (курс Г. А. Арочкі). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях [[Тэатр на Таганцы|Маскоўскага тэатра на Таганцы]]. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі]. У 1991 годзе, у дні [[Жнівеньскі путч|Жнівеньскага путчу]], разам з М. Л. Растраповічам, С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме. == Фільмаграфія == * 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}} 8unwnmkwq23e627bjlv4evs2x6j5zdq 0 812573 5180546 5180384 2026-08-13T14:07:31Z Aliaksei Lastouski 75892 5180546 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Габрыель Жанчынскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Gabriel Rzączyński'', [[6 ліпеня]] [[1664|1664 г.]], [[Падляшша]] - [[12 лістапада]] [[1737|1737 г.]] у [[Гданьск|Гданьску]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[Краязнаўства|фізіограф]], натураліст, пачынальнік [[Заалогія|заалогіі]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.vkl.by/articles/920|title=Жанчынскі Габрыель|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-08-13}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://laboratorium.al.uw.edu.pl/bestiariusz/biogramy/gabriel-rzaczynski-1664-1737/|title=Gabriel Rzączyński (1664–1737)|website=Bestiariusz|date=2021-04-26|publisher=Uniwersytet Warszawski|access-date=2026-08-13}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся на Падляшшы. У 1682 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ўступіў у ордэн езуітаў. У 1687–1691 гадах выкладаў [[Граматыка|граматыку]] і [[Паэтыка|паэтыку]] ў [[Люблін|Любліне]] і [[Львоў|Львове]]. У 1692–1696 гадах вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] ў Кракаве. На мяжы XVII і XVIII стагоддзяў (у 1697-1708 гадах) ён выкладаў [[Рыторыка|рыторыку]] ў [[Торунь|Торуні]], [[Люблін|Любліне]] і [[Познань|Познані]], а да 1710 года — [[Філасофія|філасофію]] ў [[Луцк|Луцку]]. На працягу наступных некалькіх гадоў (да 1717 года) заставаўся ў Львове, дзе чытаў лекцыі па філасофіі і маральнай тэалогіі, адначасова выконваючы абавязкі прэфекта навук. У наступныя гады ён быў прэфектам школ у Гданьску, затым займаў пасаду рэгента семінарыі ў [[Сандомеж|Сандаміры]], а ў 1721-1724 гадах — рэктара у [[Астрог (горад)|Астрожскім калегіуме]]. У 1725–1737 гадах ён быў спаведнікам у Гданьскім калегіуме. Памёр 12 лістапада 1737 года ў Гданьску. Пахаваны хутчэй за ўсё ў крыпце касцёла святога Ігната ў Гданьску. У 1921 годзе на мурах былога езуіцкага калегіума ў Сандаміры была адкрыта памятная дошка ў яго гонар. <ref>{{Cite web|url=https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=RZ%C4%84CZY%C5%83SKI_GABRIEL,_profesor_kolegium_jezuickiego,_patron_gda%C5%84skiej_ulicy|title=RZĄCZYŃSKI GABRIEL, profesor kolegium jezuickiego, patron gdańskiej ulicy – Encyklopedia Gdańska|website=gdansk.gedanopedia.pl|access-date=2026-08-13}}</ref> == Творчасць == [[Файл:Gabriel Rzączyński, Historia naturalis curiosa, 1721, title page.jpg|міні|Тытульная старонка "Натуральнай гісторыі", Сандамір, 1721]] Для навучання рыторыкі выдаў кнігу «''Gemmae antiquiorum quinquaginta et triorum poetarum''» (Познань, 1700) — зборнік выпісак са старажытных паэтаў, падабраныя да пэўных шляхецкіх гербаў Рэчы Паспалітай. Шмат падарожнічаў па краіне, і яго самая важная праца - першае вялікае апісанне прыроды Рэчы Паспалітай «''Цікавая натуральная гісторыя Польскага каралеўства, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый''» (''Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae XX divisa),'' апублікаваная ў 1721 годзе ў [[Сандомеж|Сандаміры]]. Працягам гэтай працы з'яўляецца «''Дадатак да натуральнай гісторыі Польскага каралеўства, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый» (Auctuarium historiae naturalis)'', апублікаваны ў [[Гданьск|Гданьску]] ў 1736 годзе. Наступныя два выданні гэтай працы з'явіліся з датамі 1742 і 1745 гадоў, пасля смерці аўтара. Прыродазнаўчыя публікацыі Жанчынскага былі знойдзены ў прыватных бібліятэках шматлікіх натуралістаў таго часу, у тым ліку: [[Карл Ліней]] і [[Ганс Слоан]]. Рачынскі пісаў свае творы толькі на [[Лацінская мова|лаціне]], улічваючы як [[Прырода|мёртвую, так і жывую прыроду]], і асабліва апісваў тое, што было для яго незвычайным і цікавым. Акрамя апісанняў [[Жывёлы|жывёл]] (асабліва [[Птушкі|птушак]] і [[Насякомыя|насякомых]]) [[Расліны|і раслін]], ён таксама апісваў землі, [[Гара|горы]], [[Рака|рэкі]], [[Мора|моры]], [[Мінерал|мінералы]], травы, а таксама [[Хвароба|хваробы]] і [[Анатомія чалавека|будову чалавечага цела]]. Сярод птушак ён апісаў і пералічыў больш за 100 [[Біялагічны від|відаў]] (яго працы і польскія назвы птушак выкарыстоўваў у сваіх даследваннях [[Канстанцін Тызенгаўз]])<ref>[https://rcin.org.pl/Content/22830/WA058_24205_P4753_Mem-Zool-16.pdf ''Fedorowicz Zygmunt'' , Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T.J. (1664–1737), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1966.] S. 46-48.</ref>. Для кожнага віду даецца кароткае і дакладнае апісанне. Яго працы адрозніваюцца незвычайнай стараннасцю і дбайнасцю, але яны не пазбаўленыя забабонаў і памылак. Жанчынскі не быў навукоўцам, схільным да правядзення ўласных эмпірычных назіранняў, інфармацыю ён браў пераважна з ранейшых даследаванняў. Аднак яго працы з'яўляюцца першымі краязнаўчымі трактатамі, напісанымі ў Рэчы Паспалітай, што робіць іх каштоўнай крыніцай ведаў пра тое, як яе жыхары ўспрымалі навакольную прыроду.<ref name=":1" /> Дзякуючы багаццю сабранага матэрыялу і яго грунтоўнаму апісанню (у т.л. каля 360 відаў жывёл) Жанчынскі лічыцца пачынальнікам заалогіі ў Рэчы Паспалітай.<ref name=":0" /> == Працы == * [https://polona2.pl/item/gemmae-antiqviorvm-quiquaginta-trium-poetarvm-stemmatibvs-polonorum-omnibus-hoc-est,MTI3NzIxNzIx/4/#info:metadata ''Gemmae antiquiorum quinquaginta et trium poetarum, stemmatibus Polonorum omnibus'', Poznań 1700], 2-е выданне: [https://polona2.pl/item/gemmae-antiqviorum-sexaginta-poetarvm-stemmatibus-polonorum-omnibus-hoc-est-coronis,MTI3ODQyMjgx/4/#info:metadata ''Gemmae antiquiorum sexaginta poetarum, stemmatibus Polonorum omnibus'', Poznań 1702]; 3-е выданне (пашыранае): [https://polona2.pl/item/armamentarium-regni-poloniae-seu-gentilitia-nobilitatis-lechicae-magniq-ducatus,MTI1NTIyNTA3/4/#info:metadata ''Armamentarium Regni Poloniae seu Gentilitia nobilitatis Lechicae, Magnique Ducatus Lituaniae arma'', Poznań 1715] * [https://polona.pl/item/fortvna-campi-domina-in-gentilitio-campo-virtutibus-meritis-fama-gloria-fertili,ODM1MzE4OTI/2/ ''Fortuna campi-domina in gentilitio campo virtutibus, meritis, fama, gloria fertili,'' Poznań, 1712] * [https://polona.pl/preview/125bf2fe-cc6c-4c91-b011-76a2debce2f3 ''Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in tractatus XX divisa'', Sandomierz 1721]; пашыранае выданне: ''Auctarium historiae naturalis Regni Poloniae Magnique Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in puncta XX'', Gdańsk 1736); [https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/51348/edition/44636/auctuarium-histori-naturalis-curios-regni-poloni-magni-ducatus-litvani-annexarumque-provinciarum-rzaczynski-gabriel-1664-1737 wyd. tytułowe cz. 2, Gdańsk 1745] == Літаратура == # ''Bibliografia Literatury Polskiej „Nowy Korbut”'', red. Kazimierz Budzyk, t. 3, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 197. # ''Daszkiewicz Piotr, Heurtel Pascale'', Historie de l’exemplaire de l’Actuarium Historiæ naturalis Regni Poloniæ Magnique Ducatûs Lithuaniæ... de Georges-Leclerc Buffon (1707-1788) et quelques remarques sur l’edition du livre de Gabriel Rzączyński, „Organon”, nr 35 (2006), s. 103–113. # [https://rcin.org.pl/Content/22830/WA058_24205_P4753_Mem-Zool-16.pdf ''Fedorowicz Zygmunt'' , Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T.J. (1664–1737), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1966.] # [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/153923/edition/165432/content ''Maciesza Aleksander,'' G. Rzączyński S.J. – pierwszy fizjograf Polski, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Sandomierz 1921.] # [https://brill.com/view/journals/jjs/12/2/article-p237_3.xml?srsltid=AfmBOoreWQa4TG_WiENVHBqE4q5p8p9K0y5KFuCR4KFYAKLOQ4hc3mXe ''Pękacka-Falkowska, K., & Węglorz, J.'' Gabriel Rzączyński, S.J. (1667–1737), the Gdańsk Scholars, and the Making of Natural History in the Commonwealth of Poland–Lithuania. ''Journal of Jesuit Studies'', 2025, 12(2), 237-280.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Жанчынскі Габрыель}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1664 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1737 годзе]] [[Катэгорыя:Біёлагі Польшчы]] fc04sdc70553e57nvav8ywabexlp1dd 0 812584 5180426 2026-08-13T12:11:14Z Autumndancer 168015 на падставе інфармацыі сайта Пасольства Рэспублікі Беларусь у Калумбіі 5180426 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-калумбійскія адносіны''' - [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Калумбія|Рэспублікай Калумбія]]; устаноўлены [[9 снежня]] [[1992]] года. У 2020 годзе Пасольства Беларусі ў [[Багата|Багаце]] пачало сваю паўнафарматную работу. Развіваюцца кантакты паміж знешнепалітычнымі ведамствамі абедзвюх краін. У кастрычніку 2021 года адбыўся візіт беларускай дэлегацыі ў Калумбію на чале з намеснікам Міністра замежных спраў Шастаковым Я.А., праведзены кансультацыі паміж МЗС, сустрэчы з кіраўніцтвам дзяржаўных органаў і прадстаўнікамі дзелавых колаў Калумбіі. У рамках візіту падпісаны Мемарандум аб узаемаразуменні паміж [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам культуры Рэспублікі Беларусь]] і Міністэрствам культуры Рэспублікі Калумбія аб супрацоўніцтве ў сферы культуры. Дынамічна развіваецца міжпарламенцкае ўзаемадзеянне. У чэрвені 2021 года створаны адпаведныя групы дружбы ў Кангрэсе Рэспублікі Калумбія і Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Старшыня калумбійскай групы дружбы Х. Навас наведаў Беларусь з візітам у чэрвені 2021 года, праведзена першае сумеснае пасяджэнне ў фармаце відэаканферэнцыі. У студзені 2025 года ў рамках удзелу старшыні Другой камісіі па замежных справах, знешнім гандлі, абароне і нацыянальнай бяспецы Палаты прадстаўнікоў Кангрэса Рэспублікі Калумбія Д. Тора ў міжнародным назіранні за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь адбылася яго сустрэча са старшынёй Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах Рачковым С.А. У лістападзе 2025 года праведзена анлайн-сустрэча рабочай групы Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з парламентамі асобных дзяржаў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі і Парламенцкай групы дружбы паміж Палатай прадстаўнікоў Кангрэса Рэспублікі Калумбія і Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Значнай падзеяй у рамках умацавання беларуска-калумбійскіх сувязяў стала падпісанне ў красавіку 2025 года міжурадавага пагаднення аб узаемнай адмене віз для кароткатэрміновага знаходжання па агульнаграмадзянскіх пашпартах, якое ўступіла ў сілу 19 снежня 2025 года. 8dw8zgouczfb5opk17b2oe3ud95uagq 5180427 5180426 2026-08-13T12:12:12Z Autumndancer 168015 5180427 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-калумбійскія адносіны''' — [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Калумбія|Рэспублікай Калумбія]]; устаноўлены [[9 снежня]] [[1992]] года. У 2020 годзе Пасольства Беларусі ў [[Багата|Багаце]] пачало сваю паўнафарматную работу. Развіваюцца кантакты паміж знешнепалітычнымі ведамствамі абедзвюх краін. У кастрычніку 2021 года адбыўся візіт беларускай дэлегацыі ў Калумбію на чале з намеснікам Міністра замежных спраў Шастаковым Я. А., праведзены кансультацыі паміж МЗС, сустрэчы з кіраўніцтвам дзяржаўных органаў і прадстаўнікамі дзелавых колаў Калумбіі. У рамках візіту падпісаны Мемарандум аб узаемаразуменні паміж [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам культуры Рэспублікі Беларусь]] і Міністэрствам культуры Рэспублікі Калумбія аб супрацоўніцтве ў сферы культуры. Дынамічна развіваецца міжпарламенцкае ўзаемадзеянне. У чэрвені 2021 года створаны адпаведныя групы дружбы ў Кангрэсе Рэспублікі Калумбія і Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Старшыня калумбійскай групы дружбы Х. Навас наведаў Беларусь з візітам у чэрвені 2021 года, праведзена першае сумеснае пасяджэнне ў фармаце відэаканферэнцыі. У студзені 2025 года ў рамках удзелу старшыні Другой камісіі па замежных справах, знешнім гандлі, абароне і нацыянальнай бяспецы Палаты прадстаўнікоў Кангрэса Рэспублікі Калумбія Д. Тора ў міжнародным назіранні за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь адбылася яго сустрэча са старшынёй Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах Рачковым С. А. У лістападзе 2025 года праведзена анлайн-сустрэча рабочай групы Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з парламентамі асобных дзяржаў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі і Парламенцкай групы дружбы паміж Палатай прадстаўнікоў Кангрэса Рэспублікі Калумбія і Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Значнай падзеяй у рамках умацавання беларуска-калумбійскіх сувязяў стала падпісанне ў красавіку 2025 года міжурадавага пагаднення аб узаемнай адмене віз для кароткатэрміновага знаходжання па агульнаграмадзянскіх пашпартах, якое ўступіла ў сілу 19 снежня 2025 года. {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Калумбія]] jnv2uxdnopz26nh64d70f1hi4u3l2hh 5180428 5180427 2026-08-13T12:13:06Z Autumndancer 168015 5180428 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-калумбійскія адносіны''' — [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Калумбія|Рэспублікай Калумбія]]; устаноўлены [[9 снежня]] [[1992]] года. У 2020 годзе Пасольства Беларусі ў [[Багата|Багаце]] пачало сваю паўнафарматную работу. Развіваюцца кантакты паміж знешнепалітычнымі ведамствамі абедзвюх краін. У кастрычніку 2021 года адбыўся візіт беларускай дэлегацыі ў Калумбію на чале з намеснікам Міністра замежных спраў [[Яўген Андрэевіч Шастакоў|Яўгенам Шастаковым]], праведзены кансультацыі паміж МЗС, сустрэчы з кіраўніцтвам дзяржаўных органаў і прадстаўнікамі дзелавых колаў Калумбіі. У рамках візіту падпісаны Мемарандум аб узаемаразуменні паміж [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам культуры Рэспублікі Беларусь]] і Міністэрствам культуры Рэспублікі Калумбія аб супрацоўніцтве ў сферы культуры. Дынамічна развіваецца міжпарламенцкае ўзаемадзеянне. У чэрвені 2021 года створаны адпаведныя групы дружбы ў Кангрэсе Рэспублікі Калумбія і Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Старшыня калумбійскай групы дружбы Х. Навас наведаў Беларусь з візітам у чэрвені 2021 года, праведзена першае сумеснае пасяджэнне ў фармаце відэаканферэнцыі. У студзені 2025 года ў рамках удзелу старшыні Другой камісіі па замежных справах, знешнім гандлі, абароне і нацыянальнай бяспецы Палаты прадстаўнікоў Кангрэса Рэспублікі Калумбія Д. Тора ў міжнародным назіранні за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь адбылася яго сустрэча са старшынёй Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах Рачковым С. А. У лістападзе 2025 года праведзена анлайн-сустрэча рабочай групы Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з парламентамі асобных дзяржаў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі і Парламенцкай групы дружбы паміж Палатай прадстаўнікоў Кангрэса Рэспублікі Калумбія і Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Значнай падзеяй у рамках умацавання беларуска-калумбійскіх сувязяў стала падпісанне ў красавіку 2025 года міжурадавага пагаднення аб узаемнай адмене віз для кароткатэрміновага знаходжання па агульнаграмадзянскіх пашпартах, якое ўступіла ў сілу 19 снежня 2025 года. {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Калумбія]] t55i7gymgdc2gpktv5tza4lqd2h8xji 0 812585 5180434 2026-08-13T12:22:16Z Autumndancer 168015 на падставе інфармацыі сайта Пасольства Рэспублікі Беларусь у Калумбіі 5180434 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-панамскія адносіны''' - [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Панама|Рэспублікай Панама]]; устаноўлены [[22 кастрычніка]] [[1998]] года. У маі 1998 года у г.Картахене (Калумбія) у рамках пасяджэння Каардынацыйнага бюро міністраў замежных спраў краін-членаў [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]] адбылася сустрэча першага намесніка Міністра замежных спраў Беларусі з намеснікам Міністра замежных спраў Панамы. У верасні 2005 года ў рамках 60-й сесіі Генасамблеі ААН адбылася двухбаковая сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь з Віцэ-прэзідэнтам – Міністрам замежных спраў Рэспублікі Панама. У сакавіку 2005 года ў ходзе візіту ў Панаму беларускай дэлегацыі дзелавых колаў Пасол Беларусі ў ЗША правёў сустрэчы з першым Віцэ – прэзідэнтам-Міністрам замежных спраў Панамы, Міністрам эканомікі і фінансаў Панамы. У 2016 годзе Беларусь атрымала статус назіральніка ў Лацінаамерыканскім парламенце (ПАРЛАЦІНА), штаб-кватэра якога размешчана ў Панаме. У лістападзе 2018 года адбыўся першы ў гісторыі беларуска-панамскіх адносін візіт высокага ўзроўню – Панаму наведаў намеснік Міністра замежных спраў Беларусі Шэстакоў Я.А. У рамках візіту былі праведзены сустрэчы з кіраўніцтвам міністэрстваў замежных спраў, гандлю і прамысловасці, Панамскай гандлёва-прамысловай і сельскагаспадарчай палаты. У 2017 і 2022 гадах беларуская дэлегацыя на ўзроўні намесніка Старшыні Палаты прадстаўнікоў прыняла ўдзел у рабоце Асамблеі ПАРЛАЦІНА, што дазволіла актывізаваць кантакты на парламенцкім узроўні з прадстаўнікамі Панамы. У маі 2021 года адбылася сустрэча Пасла Беларусі Аўсянкі М.Л. з Міністрам замежных спраў Панамы Э.Мунье. У снежні 2024 года беларуская дэлегацыя на ўзроўні намесніка Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Хаменка С.М. прыняла ўдзел у рабоце Асамблеі ПАРЛАЦІНА. k9ny54voa3vc3ns4vr0cpqo0b1dzc4l 5180435 5180434 2026-08-13T12:22:50Z Autumndancer 168015 5180435 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-панамскія адносіны''' — [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Панама|Рэспублікай Панама]]; устаноўлены [[22 кастрычніка]] [[1998]] года. У маі 1998 года у г. Картахене (Калумбія) у рамках пасяджэння Каардынацыйнага бюро міністраў замежных спраў краін-членаў [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]] адбылася сустрэча першага намесніка Міністра замежных спраў Беларусі з намеснікам Міністра замежных спраў Панамы. У верасні 2005 года ў рамках 60-й сесіі Генасамблеі ААН адбылася двухбаковая сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь з Віцэ-прэзідэнтам — Міністрам замежных спраў Рэспублікі Панама. У сакавіку 2005 года ў ходзе візіту ў Панаму беларускай дэлегацыі дзелавых колаў Пасол Беларусі ў ЗША правёў сустрэчы з першым Віцэ — прэзідэнтам-Міністрам замежных спраў Панамы, Міністрам эканомікі і фінансаў Панамы. У 2016 годзе Беларусь атрымала статус назіральніка ў Лацінаамерыканскім парламенце (ПАРЛАЦІНА), штаб-кватэра якога размешчана ў Панаме. У лістападзе 2018 года адбыўся першы ў гісторыі беларуска-панамскіх адносін візіт высокага ўзроўню — Панаму наведаў намеснік Міністра замежных спраў Беларусі Шэстакоў Я. А. У рамках візіту былі праведзены сустрэчы з кіраўніцтвам міністэрстваў замежных спраў, гандлю і прамысловасці, Панамскай гандлёва-прамысловай і сельскагаспадарчай палаты. У 2017 і 2022 гадах беларуская дэлегацыя на ўзроўні намесніка Старшыні Палаты прадстаўнікоў прыняла ўдзел у рабоце Асамблеі ПАРЛАЦІНА, што дазволіла актывізаваць кантакты на парламенцкім узроўні з прадстаўнікамі Панамы. У маі 2021 года адбылася сустрэча Пасла Беларусі Аўсянкі М. Л. з Міністрам замежных спраў Панамы Э.Мунье. У снежні 2024 года беларуская дэлегацыя на ўзроўні намесніка Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Хаменка С. М. прыняла ўдзел у рабоце Асамблеі ПАРЛАЦІНА. {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Калумбія]] soxks5up624chhmie3rldsf0fu5myz6 0 812586 5180439 2026-08-13T12:37:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Вальедупар''' (ісп.: Valledupar) — горад і муніцыпалітэт, размешчаны на поўначы [[Калумбія|Калумбіі]]. Сталіца [[Сесар (дэпартамент)|дэпартамента Сесар]]. Заснаваны 6 студзеня 1550 года канкістадорам Эрнанда дэ Сантана. Асноўны занятак жыхароў горада і дэпа...» 5180439 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вальедупар''' (ісп.: Valledupar) — горад і муніцыпалітэт, размешчаны на поўначы [[Калумбія|Калумбіі]]. Сталіца [[Сесар (дэпартамент)|дэпартамента Сесар]]. Заснаваны 6 студзеня 1550 года канкістадорам Эрнанда дэ Сантана. Асноўны занятак жыхароў горада і дэпартамента — вытворчасць і перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі. Славутасці: царква Зачацця, манастыр Санта-Дамінга, плошча Альфонса-Лопес-Пумарэха, Рынкавая плошча. [[Катэгорыя:Гарады Калумбіі]] cy88bpxclw2axynqn0s002qu8sg05sk 5180440 5180439 2026-08-13T12:38:25Z Autumndancer 168015 5180440 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вальедупар''' ({{lang-es|Valledupar}}) — горад і муніцыпалітэт, размешчаны на поўначы [[Калумбія|Калумбіі]]. Сталіца [[Сесар (дэпартамент)|дэпартамента Сесар]]. Заснаваны 6 студзеня 1550 года канкістадорам Эрнанда дэ Сантана. Асноўны занятак жыхароў горада і дэпартамента — вытворчасць і перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі. Славутасці: царква Зачацця, манастыр Санта-Дамінга, плошча Альфонса-Лопес-Пумарэха, Рынкавая плошча. [[Катэгорыя:Гарады Калумбіі]] ljq4nh9dd5ewztx9h6n9y862h5enm5y 5180442 5180440 2026-08-13T12:39:49Z Autumndancer 168015 5180442 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вальедупар''' ({{lang-es|Valledupar}}) — горад і муніцыпалітэт, размешчаны на поўначы [[Калумбія|Калумбіі]]. Сталіца [[Сесар (дэпартамент)|дэпартамента Сесар]]. Заснаваны 6 студзеня 1550 года канкістадорам Эрнанда дэ Сантана. Асноўны занятак жыхароў горада і дэпартамента — вытворчасць і перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі. Славутасці: царква Зачацця, манастыр Санта-Дамінга, плошча Альфонса-Лопес-Пумарэха, Рынкавая плошча. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Калумбіі]] 6671cu90bm3xw3ydhygum354rnjjb2i 5180444 5180442 2026-08-13T12:41:05Z Autumndancer 168015 5180444 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вальедупар''' ({{lang-es|Valledupar}}) — горад і муніцыпалітэт, размешчаны на поўначы [[Калумбія|Калумбіі]]. Сталіца [[Сесар (дэпартамент)|дэпартамента Сесар]]. Заснаваны 6 студзеня 1550 года канкістадорам Эрнанда дэ Сантана. Асноўны занятак жыхароў горада і дэпартамента — вытворчасць і перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі. Славутасці: царква Зачацця, манастыр Санта-Дамінга, плошча Альфонса-Лопес-Пумарэха, Рынкавая плошча. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Калумбіі]] tlp9pyuf95mkux41r7j6n3d1ence3qm 0 812587 5180441 2026-08-13T12:39:35Z Kanstas 126220 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79947417|Adam Chreptowicz]]» 5180441 wikitext text/x-wiki '''Адам Іванавіч Храптовіч''' герба [[Адрованж (герб)|Адрованж]] (нар. [[20 снежня]] [[1557|1557 г.]] у [[Сенна]], памёр [[1628|у 1628 г.]] ) – [[падкаморы]] [[Навагрудак|навагрудскі]]. Адам Іванавіч Храптовіч быў сынам Івана і Магдалены Скумінаўны. Ён не займаў ніякіх высокіх пасадаў ці саслоўяў. На большасці дакументаў ён падпісваўся як падкаморы [[Навагрудак|Навагрудка]], якім ён ужо быў у 1590 годзе. Такім чынам, гэтая пасада была высокай, але ў дачыненні да акругі. Тым не менш, гэта дало ўяўленне пра эканамічную дзейнасць, якая вялася ў яго межах. Па невядомых прычынах у 1600 годзе ён пакінуў гэтую пасаду. Храптовіч адыгрываў важную ролю ў [[1620|1620 годзе]], калі выконваў абавязкі маршала [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|трыбунала]] . Ён карыстаўся вялікай павагай і аўтарытэтам і неаднаразова абіраўся паслом на [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойма]] . Член [[Sejm zwyczajny 1597|сойма ў 1597 годзе]] ад [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]. == Маемасць == У выніку падзелу маемасці з братам Іванам у 1583 годзе, Адам Храптовіч стаў уладальнікам [[Сенна]] і Купіска. Аднак неўзабаве пасля смерці брата ён атрымаў маёнткі, якія яму належалі: частку [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Ліпск (горад)|Ліпск]] і Чырвоны бор. Яго другая жонка прынесла яму дадатковыя маёнткі ў 1584 годзе. Гэта былі: [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]] з яго фальваркамі, Дзітва, Волыма, Кімеле, Панары ''і дваццаць з паловай восем тысяч польскіх злотых'' (27 500 злотых ). У выніку пасля 1585 года Адам Храптовіч распачаў маштабныя гаспадарчыя ўкладанні ва ўсім сваім маёнтку. Сваю дзейнасць ён пачаў з [[Каланізацыя|каланізацыйнай]] кампаніі ў маёнтку [[Ліпск (горад)|Ліпска]] і чырвонаборскай пушчы, якая заключалася ў расчыстцы лесу, [[Валочная памера|валочнай памеры]] і засяленні новых вёсак і мястэчак. У 1593 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч і яго жонка выдалі прывілей мяшчанам Ліпска. Згодна з гэтым прывілеем Храптовічы вымералі горад'', які мы назавем Ліпск, ва ўрочышчы Жабіцы''. Усім, хто хацеў жыць у новым горадзе, давалася 12 гадоў вызвалення ад падаткаў і іншых павіннасцей, свабода гандлю і продажу алкаголю . Храптовічы дадалі да горада зямлю і [[Луг|сенажаці]] на [[Бебжа|рэках Волкуша і Бебжа]], сажалку з існуючай плацінай на Ліпавым Мосце, на якой гараджане павінны былі пабудаваць млыны для ўласнага карыстання, і ўчастак пашаў, што цягнуўся ад горада ''да вёскі Сухасіле,даходзячы да нашай мяжы і ракі Нядзведзіцы''. Гораду таксама было дазволена праводзіць штотыднёвы кірмаш у нядзелю Святой Тройцы, а таксама кірмашы кожную суботу. Уладальнікі дазволілі пабудову каталіцкага касцёла, вылучыўшы для яго ўчастак пасярод рыначнай плошчы. Спадчыннік таксама пачаў расчышчаць і каланізаваць чырвонаборскі лес. Гэтая дзейнасць сустрэла супраціўленне з боку Пятра Весялоўскага, [[Перстунь|перстунскага]] ляснічага . Яшчэ ў 1590 годзе&nbsp;год Кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] пацвердзіў валоданне Храптовічамі лесам, надаўшы ім асаблівы прывілей разам з некаторымі абмежаваннямі. Аднак Пётр Весялоўскі абвінаваціў Адама Храптовіча ў перавышэнні паўнамоцтваў. Кароль прызначыў спецыяльную камісію, якая ў 1599 годзе падрабязна вывучыла межы. Камісары падрыхтавалі падрабязны акт, у якім вельмі падрабязна апісваўся лес, падараваны Храптовічам. Камісары прызналі ўсе прывілеі і правы Адама Храптовіча на Чырвоны бор законнымі, што зацвердзілі сваімі подпісамі і пячаткамі. Перасяліўшы ў маёнтак новых жыхароў, Адам Храптовіч заснаваў рэлігійныя фундацыі і арганізаваў царкоўную структуру ў гэтай мясцовасці. Першай установай, якая абслугоўвала перасяленцаў — якія, імаверна, прыбылі з іншых маёнткаў Храптовічаў, — была, хутчэй за ўсё, парафія ўсходняга абраду, падпарадкаваная мітрапалічай царкоўнай уладзе. Дата яго стварэння не зусім дакладная. У акце ад 27-га жніўня 1598 года, якім настаяцель парафіі ў Чырвоным боры надзяляўся землямі вёскі Асінкі, чытаем: ''гэтая вёска, хоць і мае ў сабе 10 [[Валока|влок,]] вымераных, але 2 [[Валока|влокі]] для святара грэчаскага абраду, які жыве ў гэтай вёсцы, аддзеленыя'' . Як відаць з вышэйсказанага, грэчаскі прыход у Чырвоным боры быў заснаваны раней за каталіцкі, г.зн. да 27 жніўня 1598 года. Найбольш распаўсюджанай датай яго стварэння з'яўляецца 1513 год.&nbsp;год Аднак гэтая дата не вельмі пераканаўчая з-за пазнейшага засялення гэтай тэрыторыі, якая, верагодна, была пакрыта густым лесам да часоў Адама Храптовіча. Другой царкоўнай структурай, якая абавязана сваім паходжаннем дзейнасці Адама, быў [[Каталіцтва|каталіцкі]] прыход. Калі 27 жніўня 1598 года Адам Храптовіч і яго жонка Ганна заснавалі каталіцкую парафію, яны падрабязна апісалі яе забеспячэнне ў выдадзенай фундацыйнай грамаце. Фонд заснаваў тры кірмашы: на свята Дабравешчання (25 сакавіка), свята Навяртання святога Паўла (25 студзеня) і свята святога Барталамея (24 жніўня), ''з якіх усе прыбыткі і даходы гэтай вышэйзгаданай царкве і яе прыхадскому святару мы аддаем назаўжды.'' У гэтым дакуменце пры апісанні першых вёсак, заснаваных на нядаўна каланізаванай тэрыторыі, пазначалася колькасць валок для кожнага паселішча, што сведчыла пра тое, што да таго часу ўжо было праведзена землеўпарадкаванне. Акрамя праваслаўнага прыхода — які абслугоўваў святар, надзелены дзвюма валокамі зямлі, — і каталіцкага прыхода пад кіраўніцтвам пробашча з Чырвонага бора, на мяжы XVI і XVII стагоддзяў (дакладная дата невядомая) Адам Храптовіч пабудаваў праваслаўную царкву і манастыр, дзе пасяліў манахаў усходняга абраду. Аднак невядома, калі яны прыбылі і ці былі яны праваслаўнымі (да 1596 года), ці ўжо [[Уніяцтва|ўніяты]] . Больш дадзеных указвае на ўніятаў. У 1627 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч перадаў сродкі [[Базыльяне|базыльянам]] з Чырвонага бора, бо ў выніку [[Эпідэмія|чумы]], якая ахапіла гэты маёнтак, памерлі ўсе падданыя манастыра . Таму Адам даў дазвол на заснаванне новага манастыра ў [[Навагрудак|Навагрудку]], куды і пайшлі манахі. Але каб царква ў Чырвоным Боры не засталася без сродкаў, ён выдзеліў для яе 3 валокі зямлі. Асобна ён заснаваў праваслаўную царкву ў мястэчку Асінкі ( [[Штабін]] ), побач з якой выдзеліў дом для жыцця прыхадскога святара . У тым жа годзе з-за чумы было зменена забеспячэнне каталіцкага пробашка. Адам Храптовіч таксама спрабаваў заняць і каланізаваць лес над Сервамі, які быў прадметам спрэчкі з Пятром Весёлоўскім, ляснічым з [[Гродна|Гародні]] . Справа скончылася каралеўскім указам у 1608 годзе, што давала яму толькі права доступу. Ён таксама кіраваў маёнткамі Навагрудак і [[Ашмяны|Ашмяна]]. Да 1585 года адносіцца дакумент паважанага [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафія Валовіча,]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера Вялікага Княства Літоўскага]], [[Староста|старосты]] [[Брэст|Брэсцкі]] і [[Кобрын|Кобрынскі]], ''аб абмене сумежных зямель са мной, Адамам Храптовічам і маёй жонкай, даваў паказанні перад Ашмянскім зямельным судом.'' У 1599 годзе Адам Храптовіч аплаціў тавары, якія перавозілі па Віцыне ў [[Калінінград|Кралявец]] (9 бочак мукі). Аднак 1604 годам датаваны л''іст быў пана'' ''[[Павел Стэфан Сапега|Паўла Сапегі,]] [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага Вялікага княства Літоўскага]], і яго жонцы Эльжбеты Веселінавай, датычны абмену і размежавання — з дапамогай памежных насыпаў — Вішнеўскага лесу (якім яны валодалі сумесна са мной, Адамам Храптовічам) на Гальшанскі і Багданаўскі лясы''. Адам таксама вырашыў памежныя пытанні паміж Вішневам і маёнткамі Радзівілаў. Адзін з лістоў, напісаных да [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштафа Радзівіла]], таксама вядомага як Пярун, з 1595 года тычыўся памежных пытанняў паміж маёнткамі Храптовічаў і Радзівілаў. У ім разглядаліся памежныя спрэчкі адносна Вішнеўскага, Валожынскага і Бакштаўскага лясоў. Праводзіліся розныя памежныя камісіі, падчас якіх Храптовіч прадстаўляў наяўныя ў яго дакументы на зямельныя наданні, падрабязнасці гэтых дакументаў, а таксама апісанні межаў сваіх маёнткаў, ён паведамляў Радзівілу ў лістах. Праз два гады ён паскардзіўся Радзівілу, што яго чыноўнікі не паважаюць пагадненні і даручэнні, уваходзяць у храптовічскую маемасць і нават што падданыя Радзівіла забілі яго баярына. Таму ён папрасіў Радзівіла пакараць чыноўнікаў і супакоіць сітуацыю. Захаваліся таксама лісты 1605–1606 гадоў, напісаныя Крыштафам Радзівілам да Пракульбіцкага і прысвечаныя абмену зямель у Сакове і Валожыне на землі ў Вішневе, а таксама размежаванню тэрыторый і насыпаўцы межавых курганоў паміж валожынскімі і вішнеўскімі лясамі. Акрамя таго, Храптовіч браў у арэнду розныя маёнткі Радзівілаў і кіраваў імі. Адам Храптовіч атрымаў у спадчыну ад сваіх продкаў гонар клапаціцца [[Лаўрышава|Лаўрышэўскім]] манастыром. У 1587 годзе ён абмяняў свае землі ў вёсцы Копіск з манастыром, які таксама валодаў зямлёй у гэтай жа вёсцы. Акрамя таго, ён завяшчаў сенажаці грамадзе. Дакумент, датаваны 7 сакавіка 1613 года, быў апісаны манастырскім архіварыусам як: ''Афіцыйнае прашэнне ад Лаўрышаўскага манастыра, пададзенае Яго Праасвяшчэнству мітрапаліту [[Іосіф Вельямін Руцкі|Юзэфу Вяляміну Руцкаму]] Адамам Храптовічам''. У 1615 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч абмяняў зямлю паміж [[Шчорсы|Шчорсамі]] і [[Лаўрышава|Лаўрышавам]] . Адам Храптовіч быў таксама заснавальнікам сямейнага касцёла Шчорсаў, прысвечанага святому Дзімітрыю. Як кцітар (заснавальнік і апякун) гэтай царквы, ён вёў судовую цяжбу са сваім родзічам Багданам Храптовічам, [[Рэферэндар вялікі літоўскі|літоўскім рэферэндарам]]. Спрэчка паміж членамі роду Храптовічаў тычылася матэрыяльнага забеспячэння праваслаўнай царквы — у прыватнасці, яе зямель і срэбра, — якое Багдан Храптовіч імкнуўся істотна скараціць. Адам падаў супраць яго пазоў па гэтай справе, які — са згоды сяброў, сярод якіх быў [[Фёдар Тышкевіч|Фёдар Скумін Тышкевіч]], [[Ваяводы новагародскія|ваявода новагародскі]], завяршылася абавязацельствам, узятым Багданам у 1598 годзе, адмовіцца ад любых спробаў паменшыць царкоўны фонд. У 1627 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч заснаваў тры новыя праваслаўныя царквы ў [[Навагрудак|Навагрудку]] . Дакумент аб заснаванні з'яўляецца сведчаннем вялікай клопаты Адама пра [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкую царку]] . Адзначалася, што ў той час у сям’і Храптовічаў не было ніводнага прыхільніка грэчаскай веры. Незразумела, ці ўключаў Адам самога сябе ў гэтую ацэнку. Аднак яго клопат пра царкву ўсходняга абраду, фінансаванне і асаблівае заступніцтва, якія ён аказваў уніяцкім цэрквам у сваіх маёнтках і ордэну базыльянаў — спачатку ў Чырвоным боры, а пазней у Навагрудку, — а таксама перапіска па пытаннях уніяцкай царквы (у тым ліку ліст Сматрыцкага да Адама Храптовіча ад 7 чэрвеня 1626 года, які сведчыць пра тое, што адрасат быў уніатам) паказваюць, што Адам Храптовіч належаў да гэтага абраду. Хутчэй за ўсё, ён не паддаўся ўплыву рэфармацыйных плыняў, бо гэта супярэчыла б агульнай тэндэнцыі: пасля пераходу ў адну з рэфармацкіх канфесій чалавек звычайна далучаўся да каталіцтва, а не вяртаўся ва ўніяцкую царкву. Адам Храптовіч памёр у 1628 годзе ці пазней. Яго цела было пахавана ў заснаванай ім базыльянскай царкве. Апошняя крыніца, якая згадвае яго, — гэта ліст (афіцыйнае абавязацельства) таго ж года, выдадзены Адаму Храптовічу Пятром Данілевічам Вайніловічам ''для складання акта аб вечным продажы долі сям'і Вайніловічаў у маёнтку Нянькаў у 1528 годзе''. Да 1630 года ягоны сын Ежы Храптовіч ужо значыўся ўладальнікам [[Ліпск (горад)|Ліпска]] (Галінкі) быў ужо яго сын [[Юрый Храптовіч]] . Дзе пахаваны Адам Храптовіч — цяжка сказаць. Паводле слоў Ганны Чапскай, цела Адама было пахавана ў крыпце касцёла ў Чырвоным боры. Юзаф Жмігродзкі, аднак, пісаў, што яго цела пахавана ў ''базыліянскім саборы ў Навагрудку'' . == Сям'я == Першай жонкай Адама была Эльжбета Слушчанка; дзяцей у іх не было. Другі раз ён ажаніўся ў 1584 годзе: ''У перыяд перад Вялікім постам у Вільні я ўступіў у святы шлюб са сваёй жонкай, пані Ганнай Камаеўскай — няхай Бог даруе нам шчасце, — якую мне даверыў на апеку шаноўны спадар'' ''[[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Ян Янавіч Глябовіч|Ян Глябовіч]], яе дзядзька, з панам Станіславам Нарушэвічам''. Ганна была дачкой Яна Юр'евіча Станковіча Камаеўскага, маршалка каралеўскага, старосты ожскага, перамышльскага і ў 1555 г. ковенскага. Маці Ганны была Крысціна Глебавічаўна, дачка [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна]], [[Ваяводы віленскія|ваяводы віленскага]], [[Канцлер вялікі літоўскі|вялікага канцлера літоўскага]] . Дзякуючы гэтаму шлюбу Адам наладзіў сувязі з прадстаўнікамі ўплывовых на той час сем’яў, хоць узвышэнне роду Камаеўскіх было нядоўгім і дасягнула свайго піку ў асобе бацькі Ганны. Аднак роднасныя сувязі з [[Глябовічы|Глябовічамі]] — даўнім і ўплывовым родам — абяцалі вялікія выгады. Акрамя сувязей, пасаг, які прынесла Адаму яго другая жонка, быў надзвычай важным для кар'еры Адама і яго сына. З таго часу комплекс [[Ашмяны|ашмянскіх]] маёнткаў, на чале з Вішневам, быў адным з асноўных і найважнейшых актываў роду [[Chreptowiczowie|Храптовічаў]] . Гэты пасаг значна ўмацаваў матэрыяльнае становішча роду. Варта таксама ўзгадаць пра сувязі з [[Тышкевічы|родам Тышкевічаў]], з якога паходзіла маці Адама, і які пачаў сваю выдатную кар'еру ў часы [[Васіль Тышкевіч|Васіля Тышкевіча]], [[Ваяводы падляшскія|ваяводы падляшскага]], [[Ваяводы смаленскія|смаленскага]] і [[Маршалак гаспадарскі|гаспадарскага маршалка]]. У часы Адама дзейнічаў [[Фёдар Тышкевіч|Фёдар Скумін Тышкевіч]], [[Ваяводы новагародскія|ваявода Навагрудскі]], з якім Адам падтрымліваў цесныя адносіны, як сведчаць некаторыя запісы. Адам Храптовіч, верагодна, не валодаў [[Каралеўшчына|каралеўшчынай]], бо дакументаў, якія б гэта пацвярджалі, не захавалася. З жонкай Ганнай у Адама было чатыры сыны: Ежы, Аляксандр, Яўстаф і Ян; тры дачкі: Эльжбета нарадзілася ў [[Сенна]] ў 1585 годзе. а ў 1603 годзе яна выйшла замуж за Філона Копеця, маршалка [[Ліда|Ліды]], прадстаўніка вельмі заможнага дваранскага роду, які валодаў вялікімі маёнткамі, у тым ліку у берасцейскім павеце. Пра высокае становішча роду Копцяў сведчыць той факт, што брат згаданага вышэй Філона — Лукаш — у 1610 годзе ажаніўся з дачкой кракаўскага ваяводы з роду Фірлеяў. Крысціна памерла ў 1589 годзе, а Ганна — у 1597-м. Цалкам магчыма, што ў яго была яшчэ адна дачка, імя якой засталося невядомым; на гэта ўказвае запіс пра тое, што яго ўнучка, Крысціна Чэхоўская, выйшла замуж за Пракопа Белаўскага, сына гродзенскага старасты. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * G. Ryżewski, Ród Chreptowiczów herbu Odrowąż, Kraków 2006. * G. Ryżewski, Adam Chreptowicz, podkomorzy nowogródzki (1557-1628), [w:] Małe Miasta. Elity, red. M. Zemło, Supraśl 2005. * G. Ryżewski, Sztabin. Dzieje obszaru gminy Sztabin od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok -Sztabin 2002. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1628 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1557 годзе]] [[Катэгорыя:Падкаморыя новагародскія]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] t6uyab1vvnkywhp95z7lu0rpjsczu78 5180445 5180441 2026-08-13T12:41:28Z Kanstas 126220 вычытка 5180445 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Адам Іванавіч Храптовіч | дата смерці = 1628 | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = POL_COA_Odrowąż.svg }} '''Адам Іванавіч Храптовіч''' герба [[Адрованж (герб)|Адрованж]] (нар. [[20 снежня]] [[1557|1557 г.]] у [[Сенна]], памёр [[1628|у 1628 г.]] ) – [[падкаморы]] [[Навагрудак|навагрудскі]]. Адам Іванавіч Храптовіч быў сынам Івана і Магдалены Скумінаўны. Ён не займаў ніякіх высокіх пасадаў ці саслоўяў. На большасці дакументаў ён падпісваўся як падкаморы [[Навагрудак|Навагрудка]], якім ён ужо быў у 1590 годзе. Такім чынам, гэтая пасада была высокай, але ў дачыненні да акругі. Тым не менш, гэта дало ўяўленне пра эканамічную дзейнасць, якая вялася ў яго межах. Па невядомых прычынах у 1600 годзе ён пакінуў гэтую пасаду. Храптовіч адыгрываў важную ролю ў [[1620|1620 годзе]], калі выконваў абавязкі маршала [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|трыбунала]] . Ён карыстаўся вялікай павагай і аўтарытэтам і неаднаразова абіраўся паслом на [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойма]] . Член [[Sejm zwyczajny 1597|сойма ў 1597 годзе]] ад [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]. == Маемасць == У выніку падзелу маемасці з братам Іванам у 1583 годзе, Адам Храптовіч стаў уладальнікам [[Сенна]] і Купіска. Аднак неўзабаве пасля смерці брата ён атрымаў маёнткі, якія яму належалі: частку [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Ліпск (горад)|Ліпск]] і Чырвоны бор. Яго другая жонка прынесла яму дадатковыя маёнткі ў 1584 годзе. Гэта былі: [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]] з яго фальваркамі, Дзітва, Волыма, Кімеле, Панары ''і дваццаць з паловай восем тысяч польскіх злотых'' (27 500 злотых ). У выніку пасля 1585 года Адам Храптовіч распачаў маштабныя гаспадарчыя ўкладанні ва ўсім сваім маёнтку. Сваю дзейнасць ён пачаў з [[Каланізацыя|каланізацыйнай]] кампаніі ў маёнтку [[Ліпск (горад)|Ліпска]] і чырвонаборскай пушчы, якая заключалася ў расчыстцы лесу, [[Валочная памера|валочнай памеры]] і засяленні новых вёсак і мястэчак. У 1593 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч і яго жонка выдалі прывілей мяшчанам Ліпска. Згодна з гэтым прывілеем Храптовічы вымералі горад'', які мы назавем Ліпск, ва ўрочышчы Жабіцы''. Усім, хто хацеў жыць у новым горадзе, давалася 12 гадоў вызвалення ад падаткаў і іншых павіннасцей, свабода гандлю і продажу алкаголю . Храптовічы дадалі да горада зямлю і [[Луг|сенажаці]] на [[Бебжа|рэках Волкуша і Бебжа]], сажалку з існуючай плацінай на Ліпавым Мосце, на якой гараджане павінны былі пабудаваць млыны для ўласнага карыстання, і ўчастак пашаў, што цягнуўся ад горада ''да вёскі Сухасіле,даходзячы да нашай мяжы і ракі Нядзведзіцы''. Гораду таксама было дазволена праводзіць штотыднёвы кірмаш у нядзелю Святой Тройцы, а таксама кірмашы кожную суботу. Уладальнікі дазволілі пабудову каталіцкага касцёла, вылучыўшы для яго ўчастак пасярод рыначнай плошчы. Спадчыннік таксама пачаў расчышчаць і каланізаваць чырвонаборскі лес. Гэтая дзейнасць сустрэла супраціўленне з боку Пятра Весялоўскага, [[Перстунь|перстунскага]] ляснічага . Яшчэ ў 1590 годзе&nbsp;год Кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] пацвердзіў валоданне Храптовічамі лесам, надаўшы ім асаблівы прывілей разам з некаторымі абмежаваннямі. Аднак Пётр Весялоўскі абвінаваціў Адама Храптовіча ў перавышэнні паўнамоцтваў. Кароль прызначыў спецыяльную камісію, якая ў 1599 годзе падрабязна вывучыла межы. Камісары падрыхтавалі падрабязны акт, у якім вельмі падрабязна апісваўся лес, падараваны Храптовічам. Камісары прызналі ўсе прывілеі і правы Адама Храптовіча на Чырвоны бор законнымі, што зацвердзілі сваімі подпісамі і пячаткамі. Перасяліўшы ў маёнтак новых жыхароў, Адам Храптовіч заснаваў рэлігійныя фундацыі і арганізаваў царкоўную структуру ў гэтай мясцовасці. Першай установай, якая абслугоўвала перасяленцаў — якія, імаверна, прыбылі з іншых маёнткаў Храптовічаў, — была, хутчэй за ўсё, парафія ўсходняга абраду, падпарадкаваная мітрапалічай царкоўнай уладзе. Дата яго стварэння не зусім дакладная. У акце ад 27-га жніўня 1598 года, якім настаяцель парафіі ў Чырвоным боры надзяляўся землямі вёскі Асінкі, чытаем: ''гэтая вёска, хоць і мае ў сабе 10 [[Валока|влок,]] вымераных, але 2 [[Валока|влокі]] для святара грэчаскага абраду, які жыве ў гэтай вёсцы, аддзеленыя'' . Як відаць з вышэйсказанага, грэчаскі прыход у Чырвоным боры быў заснаваны раней за каталіцкі, г.зн. да 27 жніўня 1598 года. Найбольш распаўсюджанай датай яго стварэння з'яўляецца 1513 год.&nbsp;год Аднак гэтая дата не вельмі пераканаўчая з-за пазнейшага засялення гэтай тэрыторыі, якая, верагодна, была пакрыта густым лесам да часоў Адама Храптовіча. Другой царкоўнай структурай, якая абавязана сваім паходжаннем дзейнасці Адама, быў [[Каталіцтва|каталіцкі]] прыход. Калі 27 жніўня 1598 года Адам Храптовіч і яго жонка Ганна заснавалі каталіцкую парафію, яны падрабязна апісалі яе забеспячэнне ў выдадзенай фундацыйнай грамаце. Фонд заснаваў тры кірмашы: на свята Дабравешчання (25 сакавіка), свята Навяртання святога Паўла (25 студзеня) і свята святога Барталамея (24 жніўня), ''з якіх усе прыбыткі і даходы гэтай вышэйзгаданай царкве і яе прыхадскому святару мы аддаем назаўжды.'' У гэтым дакуменце пры апісанні першых вёсак, заснаваных на нядаўна каланізаванай тэрыторыі, пазначалася колькасць валок для кожнага паселішча, што сведчыла пра тое, што да таго часу ўжо было праведзена землеўпарадкаванне. Акрамя праваслаўнага прыхода — які абслугоўваў святар, надзелены дзвюма валокамі зямлі, — і каталіцкага прыхода пад кіраўніцтвам пробашча з Чырвонага бора, на мяжы XVI і XVII стагоддзяў (дакладная дата невядомая) Адам Храптовіч пабудаваў праваслаўную царкву і манастыр, дзе пасяліў манахаў усходняга абраду. Аднак невядома, калі яны прыбылі і ці былі яны праваслаўнымі (да 1596 года), ці ўжо [[Уніяцтва|ўніяты]] . Больш дадзеных указвае на ўніятаў. У 1627 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч перадаў сродкі [[Базыльяне|базыльянам]] з Чырвонага бора, бо ў выніку [[Эпідэмія|чумы]], якая ахапіла гэты маёнтак, памерлі ўсе падданыя манастыра . Таму Адам даў дазвол на заснаванне новага манастыра ў [[Навагрудак|Навагрудку]], куды і пайшлі манахі. Але каб царква ў Чырвоным Боры не засталася без сродкаў, ён выдзеліў для яе 3 валокі зямлі. Асобна ён заснаваў праваслаўную царкву ў мястэчку Асінкі ( [[Штабін]] ), побач з якой выдзеліў дом для жыцця прыхадскога святара . У тым жа годзе з-за чумы было зменена забеспячэнне каталіцкага пробашка. Адам Храптовіч таксама спрабаваў заняць і каланізаваць лес над Сервамі, які быў прадметам спрэчкі з Пятром Весёлоўскім, ляснічым з [[Гродна|Гародні]] . Справа скончылася каралеўскім указам у 1608 годзе, што давала яму толькі права доступу. Ён таксама кіраваў маёнткамі Навагрудак і [[Ашмяны|Ашмяна]]. Да 1585 года адносіцца дакумент паважанага [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафія Валовіча,]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера Вялікага Княства Літоўскага]], [[Староста|старосты]] [[Брэст|Брэсцкі]] і [[Кобрын|Кобрынскі]], ''аб абмене сумежных зямель са мной, Адамам Храптовічам і маёй жонкай, даваў паказанні перад Ашмянскім зямельным судом.'' У 1599 годзе Адам Храптовіч аплаціў тавары, якія перавозілі па Віцыне ў [[Калінінград|Кралявец]] (9 бочак мукі). Аднак 1604 годам датаваны л''іст быў пана'' ''[[Павел Стэфан Сапега|Паўла Сапегі,]] [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага Вялікага княства Літоўскага]], і яго жонцы Эльжбеты Веселінавай, датычны абмену і размежавання — з дапамогай памежных насыпаў — Вішнеўскага лесу (якім яны валодалі сумесна са мной, Адамам Храптовічам) на Гальшанскі і Багданаўскі лясы''. Адам таксама вырашыў памежныя пытанні паміж Вішневам і маёнткамі Радзівілаў. Адзін з лістоў, напісаных да [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштафа Радзівіла]], таксама вядомага як Пярун, з 1595 года тычыўся памежных пытанняў паміж маёнткамі Храптовічаў і Радзівілаў. У ім разглядаліся памежныя спрэчкі адносна Вішнеўскага, Валожынскага і Бакштаўскага лясоў. Праводзіліся розныя памежныя камісіі, падчас якіх Храптовіч прадстаўляў наяўныя ў яго дакументы на зямельныя наданні, падрабязнасці гэтых дакументаў, а таксама апісанні межаў сваіх маёнткаў, ён паведамляў Радзівілу ў лістах. Праз два гады ён паскардзіўся Радзівілу, што яго чыноўнікі не паважаюць пагадненні і даручэнні, уваходзяць у храптовічскую маемасць і нават што падданыя Радзівіла забілі яго баярына. Таму ён папрасіў Радзівіла пакараць чыноўнікаў і супакоіць сітуацыю. Захаваліся таксама лісты 1605–1606 гадоў, напісаныя Крыштафам Радзівілам да Пракульбіцкага і прысвечаныя абмену зямель у Сакове і Валожыне на землі ў Вішневе, а таксама размежаванню тэрыторый і насыпаўцы межавых курганоў паміж валожынскімі і вішнеўскімі лясамі. Акрамя таго, Храптовіч браў у арэнду розныя маёнткі Радзівілаў і кіраваў імі. Адам Храптовіч атрымаў у спадчыну ад сваіх продкаў гонар клапаціцца [[Лаўрышава|Лаўрышэўскім]] манастыром. У 1587 годзе ён абмяняў свае землі ў вёсцы Копіск з манастыром, які таксама валодаў зямлёй у гэтай жа вёсцы. Акрамя таго, ён завяшчаў сенажаці грамадзе. Дакумент, датаваны 7 сакавіка 1613 года, быў апісаны манастырскім архіварыусам як: ''Афіцыйнае прашэнне ад Лаўрышаўскага манастыра, пададзенае Яго Праасвяшчэнству мітрапаліту [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфу Вельяміну Руцкаму]] Адамам Храптовічам''. У 1615 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч абмяняў зямлю паміж [[Шчорсы|Шчорсамі]] і [[Лаўрышава|Лаўрышавам]] . Адам Храптовіч быў таксама заснавальнікам сямейнага касцёла Шчорсаў, прысвечанага святому Дзімітрыю. Як кцітар (заснавальнік і апякун) гэтай царквы, ён вёў судовую цяжбу са сваім родзічам Багданам Храптовічам, [[Рэферэндар вялікі літоўскі|літоўскім рэферэндарам]]. Спрэчка паміж членамі роду Храптовічаў тычылася матэрыяльнага забеспячэння праваслаўнай царквы — у прыватнасці, яе зямель і срэбра, — якое Багдан Храптовіч імкнуўся істотна скараціць. Адам падаў супраць яго пазоў па гэтай справе, які — са згоды сяброў, сярод якіх быў [[Фёдар Тышкевіч|Фёдар Скумін Тышкевіч]], [[Ваяводы новагародскія|ваявода новагародскі]], завяршылася абавязацельствам, узятым Багданам у 1598 годзе, адмовіцца ад любых спробаў паменшыць царкоўны фонд. У 1627 годзе&nbsp;год Адам Храптовіч заснаваў тры новыя праваслаўныя царквы ў [[Навагрудак|Навагрудку]] . Дакумент аб заснаванні з'яўляецца сведчаннем вялікай клопаты Адама пра [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкую царку]] . Адзначалася, што ў той час у сям’і Храптовічаў не было ніводнага прыхільніка грэчаскай веры. Незразумела, ці ўключаў Адам самога сябе ў гэтую ацэнку. Аднак яго клопат пра царкву ўсходняга абраду, фінансаванне і асаблівае заступніцтва, якія ён аказваў уніяцкім цэрквам у сваіх маёнтках і ордэну базыльянаў — спачатку ў Чырвоным боры, а пазней у Навагрудку, — а таксама перапіска па пытаннях уніяцкай царквы (у тым ліку ліст Сматрыцкага да Адама Храптовіча ад 7 чэрвеня 1626 года, які сведчыць пра тое, што адрасат быў уніатам) паказваюць, што Адам Храптовіч належаў да гэтага абраду. Хутчэй за ўсё, ён не паддаўся ўплыву рэфармацыйных плыняў, бо гэта супярэчыла б агульнай тэндэнцыі: пасля пераходу ў адну з рэфармацкіх канфесій чалавек звычайна далучаўся да каталіцтва, а не вяртаўся ва ўніяцкую царкву. Адам Храптовіч памёр у 1628 годзе ці пазней. Яго цела было пахавана ў заснаванай ім базыльянскай царкве. Апошняя крыніца, якая згадвае яго, — гэта ліст (афіцыйнае абавязацельства) таго ж года, выдадзены Адаму Храптовічу Пятром Данілевічам Вайніловічам ''для складання акта аб вечным продажы долі сям'і Вайніловічаў у маёнтку Нянькаў у 1528 годзе''. Да 1630 года ягоны сын Ежы Храптовіч ужо значыўся ўладальнікам [[Ліпск (горад)|Ліпска]] (Галінкі) быў ужо яго сын [[Юрый Храптовіч]] . Дзе пахаваны Адам Храптовіч — цяжка сказаць. Паводле слоў Ганны Чапскай, цела Адама было пахавана ў крыпце касцёла ў Чырвоным боры. Юзаф Жмігродзкі, аднак, пісаў, што яго цела пахавана ў ''базыліянскім саборы ў Навагрудку'' . == Сям'я == Першай жонкай Адама была Эльжбета Слушчанка; дзяцей у іх не было. Другі раз ён ажаніўся ў 1584 годзе: ''У перыяд перад Вялікім постам у Вільні я ўступіў у святы шлюб са сваёй жонкай, пані Ганнай Камаеўскай — няхай Бог даруе нам шчасце, — якую мне даверыў на апеку шаноўны спадар'' ''[[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Ян Янавіч Глябовіч|Ян Глябовіч]], яе дзядзька, з панам Станіславам Нарушэвічам''. Ганна была дачкой Яна Юр'евіча Станковіча Камаеўскага, маршалка каралеўскага, старосты ожскага, перамышльскага і ў 1555 г. ковенскага. Маці Ганны была Крысціна Глебавічаўна, дачка [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна]], [[Ваяводы віленскія|ваяводы віленскага]], [[Канцлер вялікі літоўскі|вялікага канцлера літоўскага]] . Дзякуючы гэтаму шлюбу Адам наладзіў сувязі з прадстаўнікамі ўплывовых на той час сем’яў, хоць узвышэнне роду Камаеўскіх было нядоўгім і дасягнула свайго піку ў асобе бацькі Ганны. Аднак роднасныя сувязі з [[Глябовічы|Глябовічамі]] — даўнім і ўплывовым родам — абяцалі вялікія выгады. Акрамя сувязей, пасаг, які прынесла Адаму яго другая жонка, быў надзвычай важным для кар'еры Адама і яго сына. З таго часу комплекс [[Ашмяны|ашмянскіх]] маёнткаў, на чале з Вішневам, быў адным з асноўных і найважнейшых актываў роду [[Chreptowiczowie|Храптовічаў]] . Гэты пасаг значна ўмацаваў матэрыяльнае становішча роду. Варта таксама ўзгадаць пра сувязі з [[Тышкевічы|родам Тышкевічаў]], з якога паходзіла маці Адама, і які пачаў сваю выдатную кар'еру ў часы [[Васіль Тышкевіч|Васіля Тышкевіча]], [[Ваяводы падляшскія|ваяводы падляшскага]], [[Ваяводы смаленскія|смаленскага]] і [[Маршалак гаспадарскі|гаспадарскага маршалка]]. У часы Адама дзейнічаў [[Фёдар Тышкевіч|Фёдар Скумін Тышкевіч]], [[Ваяводы новагародскія|ваявода Навагрудскі]], з якім Адам падтрымліваў цесныя адносіны, як сведчаць некаторыя запісы. Адам Храптовіч, верагодна, не валодаў [[Каралеўшчына|каралеўшчынай]], бо дакументаў, якія б гэта пацвярджалі, не захавалася. З жонкай Ганнай у Адама было чатыры сыны: Ежы, Аляксандр, Яўстаф і Ян; тры дачкі: Эльжбета нарадзілася ў [[Сенна]] ў 1585 годзе. а ў 1603 годзе яна выйшла замуж за Філона Копеця, маршалка [[Ліда|Ліды]], прадстаўніка вельмі заможнага дваранскага роду, які валодаў вялікімі маёнткамі, у тым ліку у берасцейскім павеце. Пра высокае становішча роду Копцяў сведчыць той факт, што брат згаданага вышэй Філона — Лукаш — у 1610 годзе ажаніўся з дачкой кракаўскага ваяводы з роду Фірлеяў. Крысціна памерла ў 1589 годзе, а Ганна — у 1597-м. Цалкам магчыма, што ў яго была яшчэ адна дачка, імя якой засталося невядомым; на гэта ўказвае запіс пра тое, што яго ўнучка, Крысціна Чэхоўская, выйшла замуж за Пракопа Белаўскага, сына гродзенскага старасты. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * G. Ryżewski, Ród Chreptowiczów herbu Odrowąż, Kraków 2006. * G. Ryżewski, Adam Chreptowicz, podkomorzy nowogródzki (1557-1628), [w:] Małe Miasta. Elity, red. M. Zemło, Supraśl 2005. * G. Ryżewski, Sztabin. Dzieje obszaru gminy Sztabin od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok -Sztabin 2002. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1628 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1557 годзе]] [[Катэгорыя:Падкаморыя новагародскія]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0uzyn5yj6kervhlw3bwq1jqny9bcjyc 0 812588 5180447 2026-08-13T12:44:49Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Малацімафееўка]] у [[Акайын (Цалінаградскі раён)]] 5180447 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акайын (Цалінаградскі раён)]] 2ja2rcb39gxsbrohhu8cgf98haq7sry 0 812589 5180452 2026-08-13T12:48:59Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Максімаўка (Цалінаградскі раён)]] у [[Арайлы (Акмолінская вобласць)]]: новая назва 5180452 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арайлы (Акмолінская вобласць)]] tib86plwivs5tukmkmqx6dqrwl0b5jr 4 812590 5180453 2026-08-13T12:49:42Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180453 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 10 812591 5180454 2026-08-13T12:50:15Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180454 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 12 812592 5180461 2026-08-13T12:52:32Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180461 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 4 812593 5180463 2026-08-13T12:52:49Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180463 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 4 812594 5180464 2026-08-13T12:53:04Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180464 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 4 812595 5180466 2026-08-13T12:53:24Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180466 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 4 812596 5180467 2026-08-13T12:53:37Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180467 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 4 812597 5180468 2026-08-13T12:53:54Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180468 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 4 812598 5180470 2026-08-13T12:54:08Z ~2026-44550-93 172538 Перасылае да [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 5180470 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вікіпедыя:Кнайпа]] 2fs3d3ibl4gserqlwzrsk3xjv5lkmxk 0 812599 5180472 2026-08-13T12:54:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Краснаярка (Акмолінская вобласць)]] у [[Жарлыколь]]: новая назва з 2018 5180472 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жарлыколь]] dhjqj49pknidg8n9yp3uuo3koxn9hq9 0 812600 5180477 2026-08-13T12:57:42Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жангызкудук]] у [[Жангызкудык]] 5180477 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жангызкудык]] 025h4p0uyg6g9d427uzebmzhkr413sv 5180478 5180477 2026-08-13T12:57:59Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Жангызкудык]] 5180478 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Жангызкудык]] 4x5mvcy2dkcsqr8k84e1x98b3g3cnbl 0 812601 5180497 2026-08-13T13:13:53Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Антонаўка (Акмолінская вобласць)]] у [[Апан (Акмолінская вобласць)]]: новая назва 5180497 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Апан (Акмолінская вобласць)]] 9lpq1umqrf5o0qctiwe8gjo4sx6gbp7 0 812602 5180522 2026-08-13T13:40:56Z Бананчик 163157 Новая старонка: «{{Мост|Назва моста=Харкаўскі метрамост|Дата адкрыцця=10 кастрычніка 1984|Выява=Метромост.jpg|Агульная даўжыня=980 м}} '''Харкаўскі метрамост''' ({{Lang-uk|Харківський метромост}}) — адзіны метраміст у [[Харкаў|Харкаве]], размешчаны на Салціўская лінія|Салтаўскай лі...» 5180522 wikitext text/x-wiki {{Мост|Назва моста=Харкаўскі метрамост|Дата адкрыцця=10 кастрычніка 1984|Выява=Метромост.jpg|Агульная даўжыня=980 м}} '''Харкаўскі метрамост''' ({{Lang-uk|Харківський метромост}}) — адзіны метраміст у [[Харкаў|Харкаве]], размешчаны на [[Салціўская лінія|Салтаўскай лініі]] паміж станцыямі «[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]» і «[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]». Даўжыня надземнай часткі складае 980 м. Уведзены ў эксплуатацыю 10 жніўня 1984 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20111126231234/http://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/stations.php?subway_station_page=30|title=Метро. Станции и сооружения. Метромост|website=Харьков транспортный}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{Салціўская лінія}} [[Катэгорыя:Харкаўскі метрапалітэн]] l8j2mptiq0gkofairgvl0o5q60mj8ex 5180553 5180522 2026-08-13T14:16:59Z DzBar 156353 5180553 wikitext text/x-wiki {{Мост|Назва моста=Харкаўскі метрамост|Дата адкрыцця=10 кастрычніка 1984|Выява=Метромост.jpg|Агульная даўжыня=980 м|lat_deg=50|lat_min=00|lat_sec=06|lon_deg=36|lon_min=16|lon_sec=59|region=Украіна|CoordScale=200000}} '''Харкаўскі метрамост''' ({{Lang-uk|Харківський метромост}}) — адзіны метраміст у [[Харкаў|Харкаве]], размешчаны на [[Салціўская лінія|Салтаўскай лініі]] паміж станцыямі «[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]» і «[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]». Даўжыня надземнай часткі складае 980 м. Уведзены ў эксплуатацыю 10 жніўня 1984 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20111126231234/http://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/stations.php?subway_station_page=30|title=Метро. Станции и сооружения. Метромост|website=Харьков транспортный}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{Салціўская лінія}} [[Катэгорыя:Харкаўскі метрапалітэн]] d1v61ezhals6twkqjmo4x7k063ci8kn 0 812603 5180598 2026-08-13T15:19:13Z Бананчик 163157 Новая старонка: «{{Электрадэпо метрапалітэна|Сістэма=[[Харкаўскі метрапалітэн]]|Лінія=[[Салціўская лінія]]|Колер=blue|Краіна={{UKR}}|Горад=[[Харкаў]]|Дата адкрыцця=11 жніўня 1984|Тыпы вагонаў=[[81-717/714]] <br> [[81-7036/7037]]|Найбліжэйшая станцыя=Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэмік...» 5180598 wikitext text/x-wiki {{Электрадэпо метрапалітэна|Сістэма=[[Харкаўскі метрапалітэн]]|Лінія=[[Салціўская лінія]]|Колер=blue|Краіна={{UKR}}|Горад=[[Харкаў]]|Дата адкрыцця=11 жніўня 1984|Тыпы вагонаў=[[81-717/714]] <br> [[81-7036/7037]]|Найбліжэйшая станцыя=[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]|lat_dir=N|lon_dir=E|region=UA}} '''[[Лакаматыўнае дэпо|ЦЧ]]-2 Салціўскае''' ({{Lang-uk|ТЧ-2 Салтівське}}) — другае электрадэпо [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]], якое абслугоўвае [[Салціўская лінія|Салтаўскую лінію]]. Уведзена ў эксплуатацыю 11 жніўня 1984 года<ref>{{Cite web|url=https://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/31/|title=Харьков транспортный. Метро. Станции и сооружения. Електродепо "Салтівське" ТЧ-2|website=gortransport.kharkov.ua|access-date=2026-08-13}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{Салціўская лінія}} [[Катэгорыя:Харкаўскі метрапалітэн]] prqyj62u9p87ytmiruw70vz94chhym7 0 812604 5180622 2026-08-13T16:18:44Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Арганізацыя}}» 5180622 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} n86cujemzxkhjf1qfsuvt0j12g2awbt 5180624 5180622 2026-08-13T16:22:06Z Emilia Noah 155537 5180624 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Аўстралійскае касмічнае агенцтва''' — дзяржаўная служба [[Аўстралія|Аўстраліі]], адказная за развіццё касмічнай галіны краіны, у чыю сферу задач уваходзіць каардынацыя дзеянняў, пошук перспектыўных напрамкаў і садзейнічанне міжнароднай кааперацыі ў гэтай галіне. byg2ui9cqgo86uxtdj7nbvml1kdv8h6 5180626 5180624 2026-08-13T16:23:25Z Emilia Noah 155537 5180626 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Аўстралійскае касмічнае агенцтва''' — дзяржаўная служба [[Аўстралія|Аўстраліі]], адказная за развіццё касмічнай галіны краіны, у чыю сферу задач уваходзіць каардынацыя дзеянняў, пошук перспектыўных напрамкаў і садзейнічанне міжнароднай кааперацыі ў гэтай галіне. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|ru|Австралийский институт космических исследований}} oexjvy7fuzqbqdvpcthfi8vt27hzgdp 5180627 5180626 2026-08-13T16:26:55Z Emilia Noah 155537 5180627 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Аўстралійскае касмічнае агенцтва''' — дзяржаўная служба [[Аўстралія|Аўстраліі]], адказная за развіццё касмічнай галіны краіны, у чыю сферу задач уваходзіць каардынацыя дзеянняў, пошук перспектыўных напрамкаў і садзейнічанне міжнароднай кааперацыі ў гэтай галіне. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|ru|Австралийский институт космических исследований}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] {{Вонкавыя спасылкі}} 3nqime39gizqvt501rtew0q6kxccra3 5180767 5180627 2026-08-14T06:02:38Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180767 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Аўстралійскае касмічнае агенцтва''' — дзяржаўная служба [[Аўстралія|Аўстраліі]], адказная за развіццё касмічнай галіны краіны, у чыю сферу задач уваходзіць каардынацыя дзеянняў, пошук перспектыўных напрамкаў і садзейнічанне міжнароднай кааперацыі ў гэтай галіне.<ref>{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/budget-2018-government-confirms-au41m-space-agency/|title=Budget 2018 Government confirms AU41m Space Agency|publisher=ZDNet|date=2018-05-08|last=Reichert|first=Corinne|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329073702/https://www.zdnet.com/article/budget-2018-government-confirms-au41m-space-agency/|archive-date=2019-03-29|url-status=live}}</ref><ref name="Budget">{{Cite web|author1=Liz Wakerly|title=Industry support|url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/BudgetReview202122/IndustrySupport|website=Parliament of Australia|access-date=2021-10-24|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409222949/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/BudgetReview202122/IndustrySupport|url-status=live}}</ref> ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|ru|Австралийский институт космических исследований}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] {{Вонкавыя спасылкі}} 7uazbh1k3i4vmk06hgz53p5x4b1tp6d 5180768 5180767 2026-08-14T06:03:42Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180768 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Аўстралійскае касмічнае агенцтва''' — дзяржаўная служба [[Аўстралія|Аўстраліі]], адказная за развіццё касмічнай галіны краіны, у чыю сферу задач уваходзіць каардынацыя дзеянняў, пошук перспектыўных напрамкаў і садзейнічанне міжнароднай кааперацыі ў гэтай галіне.<ref>{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/budget-2018-government-confirms-au41m-space-agency/|title=Budget 2018 Government confirms AU41m Space Agency|publisher=ZDNet|date=2018-05-08|last=Reichert|first=Corinne|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329073702/https://www.zdnet.com/article/budget-2018-government-confirms-au41m-space-agency/|archive-date=2019-03-29|url-status=live}}</ref><ref name="Budget">{{Cite web|author=Liz Wakerly|title=Industry support|url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/BudgetReview202122/IndustrySupport|website=Parliament of Australia|access-date=2021-10-24|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409222949/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/pubs/rp/BudgetReview202122/IndustrySupport|url-status=live}}</ref> ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў|ru|Австралийский институт космических исследований}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Нацыянальныя касмічныя праграмы}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] {{Вонкавыя спасылкі}} oneaju9fzsiubqbvh7nsa0tlruq2aw1 1 812605 5180628 2026-08-13T16:32:03Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5180628 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812606 5180629 2026-08-13T16:34:31Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:l}}{{Арганізацыя}}» 5180629 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=13 жніўня 2026}}{{Арганізацыя}} 5fhkhte65l2oj2o7i3v1ylklqrircid 5180631 5180629 2026-08-13T16:37:06Z Emilia Noah 155537 5180631 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=13 жніўня 2026}}{{Арганізацыя}} Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў (англ.: Australian Space Research Institute, акр. ASRI) — з'явіўся ў пачатку 1990-х гадоў у выніку зліцця Групы распрацоўкі сродкаў запуску (AUSROC) з Універсітэта Манаша ў Мельбурне і Аўстралійскай касмічнай інжынерна-даследчай асацыяцыі. Інстытут з'яўляецца некамерцыйнай арганізацыяй, дзейнасць якой поўнасцю ажыццяўляецца валанцёрамі. Большасць прац у ASRI вырабляецца сумесна з такімі аўстралійскімі ўніверсітэтамі, як Каралеўскі мельбурнскі тэхналагічны інстытут, Квінслендскі тэхналагічны ўніверсітэт і Сіднэйскі тэхналагічны ўніверсітэт. На 2006 год ASRI распрацоўвае канцэпцыю для будучага аўстралійскага касмічнага таварыства, уключаючы прамысловасць. У адрозненне ад касмічных агенцтваў больш прамыслова развітых краін, ASRI напрамую не атрымлівае якога-небудзь дзяржаўнага фінансавання, бо аўстралійскі ўрад палічыла, што няма стратэгічных, эканамічных ці сацыяльных чыннікаў для здабыцця самастойнасці ў космасе, і яго афіцыйная касмічная палітыка з'яўляецца кліенцкай і спажывецкай, а не развівае ( аўстралійскіх карыстальнікаў да касмічных прадуктаў і паслуг, якія распрацоўваюцца на глабальным рынку. ASRI створана для прадастаўлення магчымасцяў арыентаваных на космас прамысловых і тэхналагічных распрацовак для аўстралійскай тэхнічнай супольнасці. tdy77ze8tu5wwif5p09fbv32qmuc64w 5180764 5180631 2026-08-14T05:57:21Z Emilia Noah 155537 /* */ 5180764 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Аўстралійскі інстытут касмічных даследаванняў''' ({{Lang-en|Australian Space Research Institute}}, скар. ASRI) — з’явіўся ў пачатку [[1990-я|1990-х гадоў]] у выніку зліцця Групы распрацоўкі сродкаў запуску (AUSROC) з [[Універсітэт імя Дж. Монаша|Універсітэта Манаша]] ў [[Мельбурн]]е і Аўстралійскай касмічнай інжынерна-даследчай асацыяцыі (ASERA). Інстытут з’яўляецца некамерцыйнай арганізацыяй, дзейнасць якой поўнасцю ажыццяўляецца {{Не перакладзена 5|Валанцёрства|валанцёрамі|ru|Волонтёрство}}. Большасць прац у ASRI вырабляецца сумесна з такімі аўстралійскімі [[Універсітэт|ўніверсітэтамі]], як Каралеўскі мельбурнскі тэхналагічны інстытут, [[Квінслендскі тэхналагічны ўніверсітэт]] і Сіднэйскі тэхналагічны ўніверсітэт. На [[2006]] год ASRI распрацоўвае канцэпцыю для будучага аўстралійскага касмічнага таварыства, уключаючы прамысловасць. У адрозненне ад касмічных агенцтваў больш прамыслова развітых краін, ASRI напрамую не атрымлівае якога-небудзь дзяржаўнага фінансавання, бо [[Урад Аўстраліі|аўстралійскі ўрад]] палічыў, што няма стратэгічных, эканамічных ці сацыяльных чыннікаў для здабыцця самастойнасці ў космасе, і яго афіцыйная касмічная палітыка з’яўляецца кліенцкай і спажывецкай, а не развівае (ці прасоўвае тэхналогіі), мэтай з’яўляецца набыццё бяспечнага і эканамічнага доступу аўстралійскіх карыстальнікаў да касмічных прадуктаў і паслуг, якія распрацоўваюцца на глабальным рынку. ASRI створана для прадастаўлення магчымасцяў арыентаваных на космас прамысловых і тэхналагічных распрацовак для аўстралійскай тэхнічнай супольнасці. ==Гл. таксама== *[[Аўстралійскае касмічнае агенцтва]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Касмічныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1990-х гадах]] 0haxzk7aq16kh4uz8vge8ccknb2ym56 1 812607 5180632 2026-08-13T16:38:14Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5180632 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812608 5180654 2026-08-13T18:18:40Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Царква Святога Іллі Прарока (Вільня)]] у [[Царква Святога Ільі Прарока (Вільня)]]: Назва з памылкай правапісу 5180654 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Царква Святога Ільі Прарока (Вільня)]] t2l8rtqlvyqk1l9137mnxpcbmzuuxl5 0 812609 5180663 2026-08-13T18:45:05Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/154394407|Пикник (группа)]]» 5180663 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1978—цяпер }}'''Пикник''' — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[рок-гурт]], заснаваны ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] ў 1978 годзе. Адпраўным пунктам сёлетняга «Пикника» самі ўдзельнікі гурта лічаць прыход у групу Эдмунда Шклярскага ў 1981 годзе альбо год запісу першага альбома — {{Nobr|1982-й}}. == Склад == === Бягучы === * Эдмунд Шклярскі — [[Спеў|вакал]], усе гітары, гіталеле, мандаліна, клавітара, клавішныя, мелодыка, [[фартэпіяна]], электра-механічныя інструменты і дэкарацыі, 12-струнная гітара (камерны варыянт) <small>(1981—цяпер)</small> * Леанід Кірнос — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]], перкусія, бубен <small>(1983—1984, 1985, 1987—цяпер) (з 2023 часова не гуляе з-за траўмы)</small><ref>{{Cite web|url=https://rrock.ru/news.rrock?id=65249|title=rRock.ru - Пикник переместился во времени и пространстве в концертном шоу "Будущее ждёт нас" - Весь русский рок!|website=rrock.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529014533/https://rrock.ru/news.rrock?id=65249|archive-date=2024-05-29|access-date=2024-05-29|url-status=live}}</ref> * Марат Карчэмны — [[бас-гітара]], бэк-вакал, 3D-мэпінг, [[акустычная гітара]] <small>(2003—цяпер)</small> * Станіслаў Шклярскі — клавішныя, [[сінтэзатар]], аранжыроўкі духавых, бэк-вакал <small>(2008—цяпер)</small> * Ільгіз Юнусаў — ударныя <small>(2023—цяпер)</small> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * Дым (1982)   * Танец волка (1984)   * Иероглиф (1986)   * Родом ниоткуда (1988)   * Харакири (1991)   * Немного огня (1994)   * Вампирские песни (1995)(з вакалістам Андрэем Карпенка)   * Жень-шень (1996)   * Стекло (1997)   * Пить электричество (1998)(з неіснуючым гуртом «Секта МО») * Египтянин (2001)   * Чужой (2002)   * Говорит и показывает (2003)   * Тень вампира (2004)(сумесны праект з Вадзімам Самойлавым) * Королевство кривых (2005)   * Мракобесие и джаз (2007)   * Железные мантры (2008)   * Театр абсурда (2010)   * Три судьбы (2011)(народныя песні и песні ваенных и даваенных гадоў)   * Певец декаданса (2012)   * Чужестранец (2014)   * Искры и канкан (2017)   * В руках великана (2019)   * Весёлый и злой (2022)   * Один на один (2024)   * Вечное движение (2026) == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Алексеев А. С. Кто есть кто в российской рок-музыке. — М. : АСТ : Астрель : Харвест, 2009. — С. 394—397. — <nowiki>ISBN 978-5-17-048654-0</nowiki> (АСТ). — <nowiki>ISBN 978-5-271-24160-4</nowiki> (Астрель). — <nowiki>ISBN 978-985-16-7343-4</nowiki> (Харвест). == Спасылкі == {{Навігацыя}}   * {{Афіцыйны сайт}} * {{Cite web|url=http://qazimodo.ru/site/|title=Персональный сайт Эдмунда Шклярского|archive-url=https://www.webcitation.org/6CWeTlXZo?url=http://qazimodo.ru/site/|archive-date=2012-11-29|access-date=2010-11-17|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.kursivom.ru/пикник/|title=Рок-толкование песен группы Пикник|author=Курий Сергей Иванович|website=Рок-толкование|date=|publisher=КУР.С.ИВ.ом|access-date=2016-10-26}} * {{Cite web|url=http://newaz.kulichki.net/|title=Новая Азбука — «Пикник» и пикникомания}} * {{Cite web|url=http://www.rock-n-roll.ru/show.php?file=encyclopedia/%CF/%CF%C8%CA%CD%C8%CA|title=История «Пикника» из энциклопедии Андрея Бурлаки|archive-url=https://www.webcitation.org/6CWebTpr8?url=http://www.rock-n-roll.ru/show.php?file=encyclopedia%2F%CF%2F%CF%C8%CA%CD%C8%CA|archive-date=2012-11-29|access-date=2021-05-28|url-status=dead}} * Десять интервью с Э.Шклярским в Смоленске [https://proza.ru/avtor/tektonika&book=10#10] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Гурты псіхадэлічнага рока Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] coin6u0d28lvvz2mspmqa39ep7azm2o 0 812610 5180761 2026-08-14T05:53:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму г...» 5180761 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, Пакроўская, Нявінны. Яшчэ ў студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі А. Аловым і В. Навумавым, якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў М. М. Яншына, дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у тэатры імя Ярмолавай. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] safrsugxmxsrikil7mslcfy43j00fc2 5180763 5180761 2026-08-14T05:55:10Z Autumndancer 168015 5180763 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, Пакроўская, Нявінны. Яшчэ ў студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі А. Аловым і В. Навумавым, якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў М. М. Яншына, дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у тэатры імя Ярмолавай. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 4wdvl7q0xxcnrregbrvrr2gzg4gxxax 5180765 5180763 2026-08-14T06:01:07Z Autumndancer 168015 5180765 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, Пакроўская, Нявінны. Яшчэ ў студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі А. Аловым і В. Навумавым, якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў М. М. Яншына, дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у тэатры імя Ярмолавай. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] oizbuay0hn8zeak1qcqc6m8qbwj0p32 5180769 5180765 2026-08-14T06:03:46Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5180769 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, [[Ала Барысаўна Пакроўская|Пакроўская]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Нявінны]]. У студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі [[Аляксандр Аляксандравіч Алаў|А. Алавым]] і [[Уладзімір Навумавіч Навумаў|У. Навумавым]], якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў М. М. Яншына, дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у тэатры імя Ярмолавай. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 2x8vtda6chnhtgwn3hgq5fdtpyq1i66 5180772 5180769 2026-08-14T06:16:12Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5180772 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, [[Ала Барысаўна Пакроўская|Пакроўская]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Нявінны]]. У студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі [[Аляксандр Аляксандравіч Алаў|А. Алавым]] і [[Уладзімір Навумавіч Навумаў|У. Навумавым]], якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў [[Міхаіл Міхайлавіч Яншын|М. М. Яншына]], дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у [[Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай|тэатры імя Ярмолавай]]. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] o5ydt5g742o0wu2gp6qu23yl5w83bax 5180773 5180772 2026-08-14T06:17:52Z Autumndancer 168015 5180773 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, [[Ала Барысаўна Пакроўская|Пакроўская]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Нявінны]]. У студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі [[Аляксандр Аляксандравіч Алаў|А. Алавым]] і [[Уладзімір Навумавіч Навумаў|У. Навумавым]], якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў [[Міхаіл Міхайлавіч Яншын|М. М. Яншына]], дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у [[Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай|тэатры імя Ярмолавай]]. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Фільмаграфія == * (1979) «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха)]]» - == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 02uu0eq61khsc7tuvw2ujyzb9fm1i6y 5180774 5180773 2026-08-14T06:18:30Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180774 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, [[Ала Барысаўна Пакроўская|Пакроўская]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Нявінны]]. У студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі [[Аляксандр Аляксандравіч Алаў|А. Алавым]] і [[Уладзімір Навумавіч Навумаў|У. Навумавым]], якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў [[Міхаіл Міхайлавіч Яншын|М. М. Яншына]], дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у [[Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай|тэатры імя Ярмолавай]]. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Фільмаграфія == * (1979) «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха)]]» — ''Ігнацій Гацэвіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] tlgar0uuiibrzu9n9ri1hm87dsxjygj 5180776 5180774 2026-08-14T06:19:41Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180776 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, [[Ала Барысаўна Пакроўская|Пакроўская]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Нявінны]]. У студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі [[Аляксандр Аляксандравіч Алаў|А. Алавым]] і [[Уладзімір Навумавіч Навумаў|У. Навумавым]], якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў [[Міхаіл Міхайлавіч Яншын|М. М. Яншына]], дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у [[Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай|тэатры імя Ярмолавай]]. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Фільмаграфія == * (1979) «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха)]]» — ''Ігнацій Гацэвіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх'' * (1989) «[[Не пакідай…]]» — ''граф Давіль'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] la63228zr8vyb00vlhy276gvtgt9tad 5180778 5180776 2026-08-14T06:23:07Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180778 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Альберт Леанідавіч Філозаў''' ({{lang-ru|Альбе́рт Леони́дович Фило́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, педагог [[УДІК]]а, прафесар РАТМ. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1994). == Біяграфія == З дзяцінства захапіўся кнігамі, дзякуючы добраму голасу спяваў у хоры; але ў пераходным узросце голас знік, і Альберт перайшоў у тэатральны гурток. Скончыўшы 8 класаў, Альберт уладкаваўся токарам на Дзяржаўны падшыпнікавы завод № 6, сярэднюю адукацыю завяршаў у вячэрняй школе. У 1955 годзе разам з Юрыем Грабеншчыковым быў прыняты выязной камісіяй у Школу-студыю МХАТ (курс Віктара Станіцына); яго аднакурснікамі сталі Рамашын, Лазараў, Лаўрова, [[Ала Барысаўна Пакроўская|Пакроўская]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Нявінны]]. У студэнцкім спектаклі быў заўважаны пачынаючымі тады рэжысёрамі [[Аляксандр Аляксандравіч Алаў|А. Алавым]] і [[Уладзімір Навумавіч Навумаў|У. Навумавым]], якія шукалі выканаўцу ролі рамантычнага героя ў фільме «Вецер». Але тады кінадэбют не адбыўся. На трэцім курсе паспяхова прайшоў спробы да фільма «Зялёны фургон» Адэскай кінастудыі, аднак кіраўніцтва МХАТа строга забараняла студэнтам здымацца ў кіно, таму падчас падпісання дамовы ён збег назад у Маскву. Скончыўшы вучобу ў 1959 году, сезон 1959/1960 года адпрацаваў у Маскоўскім драматычным тэатры ім. К. С. Станіслаўскага ў [[Міхаіл Міхайлавіч Яншын|М. М. Яншына]], дзе ўводзіўся на ролі Я. П. Лявонава. У сезоне 1960/1961 гадоў служыў у [[Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай|тэатры імя Ярмолавай]]. У 1972 годзе адыграў першую галоўную ролю ў кіно («Від на жыхарства»). Акцёр звярнуў на сябе ўвагу, стварыўшы выяву на наймацнейшым кантрасце ўнутранага і вонкавага, які выяўляецца прама супрацьлеглымі — мяккімі, некрычаць — пластычнымі сродкамі. Стаўшы запатрабаваным у кіно, паступова навучыўся адмаўляцца ад прахадных роляў. З 1982 года рэпетаваў з Анатолем Васільевым у [[Тэатр на Таганцы|Тэатры на Таганцы]] п’есу Віктара Слаўкіна «Серсо», прэм’ера якой адбылася ў ліпені 1985 года. З 1989 года да канца жыцця граў у спектаклях тэатра «Школа сучаснай п’есы». У 1991—1995 гадах быў майстрам (сумесна з Армэнам Джыгарханянам) акцёрскага курса ва УДІКу, выкладаў таксама ў РАТМ. == Фільмаграфія == * (1979) «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха)]]» — ''Ігнацій Гацэвіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх'' * (1989) «[[Не пакідай…]]» — ''граф Давіль'' * (2000) «[[У жніўні 44-га…]]» — ''Іван Сямёнавіч, агароднік'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Філозаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] pqsu9vuwe81skwi8d4chzrf8eij2rpf 0 812611 5180762 2026-08-14T05:54:46Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Альберт Леанідавіч Філозаў]] 5180762 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Альберт Леанідавіч Філозаў]] 46ub2kyneximvvwalr1fj72legddyyj 0 812612 5180780 2026-08-14T06:31:39Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Кінафестываль}} {{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}}» 5180780 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль}} {{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}} o15fsah6pa7mx3l4o42820ut99el7py 5180785 5180780 2026-08-14T06:37:39Z Emilia Noah 155537 5180785 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль}} '''Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»''' ({{Lang-et|Pimedate Ööde filmifestival}}; PÖFF) — штогадовы [[кінафестываль]], які з 1997 года праходзіць у сталіцы [[Эстонія|Эстоніі]] ў канцы лістапада. З мая 2006 года фестываль — дацэнт, з 2008 — паўнапраўны член [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў|Міжнароднай федэрацыі кінапрадзюсараў (FIAPF)]]. У 2014 годзе быў сертыфікаваны FIAPF як фестываль А-класа, увайшоўшы ў лік 15 найважнейшых сусветных кінафестываляў нароўні з [[Канскі кінафестываль|Канскім]] і [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім]]. {{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}} o5txvm5wnt6kx0btmlr3blse797bi7a 5180805 5180785 2026-08-14T06:46:19Z Emilia Noah 155537 5180805 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль}} '''Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»''' ({{Lang-et|Pimedate Ööde filmifestival}}; PÖFF) — штогадовы [[кінафестываль]], які з 1997 года праходзіць у сталіцы [[Эстонія|Эстоніі]] ў канцы лістапада. З мая 2006 года фестываль — дацэнт, з 2008 — паўнапраўны член [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў|Міжнароднай федэрацыі кінапрадзюсараў (FIAPF)]]. У 2014 годзе быў сертыфікаваны FIAPF як фестываль А-класа, увайшоўшы ў лік 15 найважнейшых сусветных кінафестываляў нароўні з [[Канскі кінафестываль|Канскім]] і [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім]]. ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}} 8oypqlucfkqbg1hdn9mn3euied2kywa 5180808 5180805 2026-08-14T06:47:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кінафестываль у Таліне]] у [[Цёмныя ночы]] 5180805 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль}} '''Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»''' ({{Lang-et|Pimedate Ööde filmifestival}}; PÖFF) — штогадовы [[кінафестываль]], які з 1997 года праходзіць у сталіцы [[Эстонія|Эстоніі]] ў канцы лістапада. З мая 2006 года фестываль — дацэнт, з 2008 — паўнапраўны член [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў|Міжнароднай федэрацыі кінапрадзюсараў (FIAPF)]]. У 2014 годзе быў сертыфікаваны FIAPF як фестываль А-класа, увайшоўшы ў лік 15 найважнейшых сусветных кінафестываляў нароўні з [[Канскі кінафестываль|Канскім]] і [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім]]. ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}} 8oypqlucfkqbg1hdn9mn3euied2kywa 5180824 5180808 2026-08-14T06:54:41Z Emilia Noah 155537 5180824 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль}} '''Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»''' ({{Lang-et|Pimedate Ööde filmifestival}}; PÖFF) — штогадовы [[кінафестываль]], які з 1997 года праходзіць у сталіцы [[Эстонія|Эстоніі]] ў канцы лістапада. З мая 2006 года фестываль — дацэнт, з 2008 — паўнапраўны член [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў|Міжнароднай федэрацыі кінапрадзюсараў (FIAPF)]]. У 2014 годзе быў сертыфікаваны FIAPF як фестываль А-класа, увайшоўшы ў лік 15 найважнейшых сусветных кінафестываляў нароўні з [[Канскі кінафестываль|Канскім]] і [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім]]. ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== * {{URL|http://poff.ee/|Сайт фестываля}} * {{Imdb award|0001559|Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»}} {{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}} 0ye72aeqtuw1qn2r7rgivdg0qxpm4o8 0 812613 5180781 2026-08-14T06:33:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Ірвін}} {{Асоба}} '''Уільям Мілс (Біл) Ірвін''' ({{lang-en|William Mills "Bill" Irwin}},) — амерыканскі [[акцёр]], клоўн і камедыянт. Пачаў кар’еру на вадэвільных тэатральных паказах, за што быў адзначаны за свой уклад у адраджэнне амерыканскага цырка ў 1970-х гадах. Неадн...» 5180781 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Асоба}} '''Уільям Мілс (Біл) Ірвін''' ({{lang-en|William Mills "Bill" Irwin}},) — амерыканскі [[акцёр]], клоўн і камедыянт. Пачаў кар’еру на вадэвільных тэатральных паказах, за што быў адзначаны за свой уклад у адраджэнне амерыканскага цырка ў 1970-х гадах. Неаднаразова з’яўляўся ў фільмах і тэлесерыялах і атрымаў прэмію «Тоні» за найлепшую мужчынскую ролю ў брадвейскай пастаноўцы п’есы «Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» у 2005 годзе. Акрамя таго ён вядомы як містар Нудл у «Міры Элма» «Вуліцы Сезам» і доктар Пітэр Ліндстрэм у тэлесерыяле «Закон і парадак: Спецыяльны корпус». {{DEFAULTSORT:Ірвін}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 03ez4qr7109fwezx0g2k1slbq87solb 5180783 5180781 2026-08-14T06:36:19Z Autumndancer 168015 5180783 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Асоба}} '''Уільям Мілс (Біл) Ірвін''' ({{lang-en|William Mills "Bill" Irwin}},) — амерыканскі [[акцёр]], клоўн і камедыянт. Пачаў кар’еру на вадэвільных тэатральных паказах, за што быў адзначаны за свой уклад у адраджэнне амерыканскага цырка ў 1970-х гадах. Неаднаразова з’яўляўся ў фільмах і тэлесерыялах і атрымаў прэмію «Тоні» за найлепшую мужчынскую ролю ў брадвейскай пастаноўцы п’есы «Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» у 2005 годзе. Акрамя таго ён вядомы як містар Нудл у «Міры Элма» «Вуліцы Сезам» і доктар Пітэр Ліндстрэм у тэлесерыяле «Закон і парадак: Спецыяльны корпус». == Фільмаграфія == * (2014) «[[Інтэрстэлар]]» — ТАРС (голас) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ірвін}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] i4p2loppvucn5l77wwfunya8y3n2nue 5180786 5180783 2026-08-14T06:37:51Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180786 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Асоба}} '''Уільям Мілс (Біл) Ірвін''' ({{lang-en|William Mills "Bill" Irwin}},) — амерыканскі [[акцёр]], клоўн і камедыянт. Пачаў кар’еру на вадэвільных тэатральных паказах, за што быў адзначаны за свой уклад у адраджэнне амерыканскага цырка ў 1970-х гадах. Неаднаразова з’яўляўся ў фільмах і тэлесерыялах і атрымаў прэмію «Тоні» за найлепшую мужчынскую ролю ў брадвейскай пастаноўцы п’есы «Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» у 2005 годзе. Акрамя таго ён вядомы як містар Нудл у «Міры Элма» «Вуліцы Сезам» і доктар Пітэр Ліндстрэм у тэлесерыяле «Закон і парадак: Спецыяльны корпус». == Фільмаграфія == * (2014) «[[Інтэрстэлар]]» — ТАРС (голас) * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — Паліфем, цыклоп і сын Пасейдона == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ірвін}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] kk5idvaslpwamnlrqjmdt1ly6t2b12q 5180827 5180786 2026-08-14T06:55:40Z Autumndancer 168015 5180827 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірвін}} {{Асоба}} '''Уільям Мілс (Біл) Ірвін''' ({{lang-en|William Mills "Bill" Irwin}}, {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[акцёр]], клоўн і камедыянт. Пачаў кар’еру на вадэвільных тэатральных паказах, за што быў адзначаны за свой уклад у адраджэнне амерыканскага цырка ў 1970-х гадах. Неаднаразова з’яўляўся ў фільмах і тэлесерыялах і атрымаў прэмію «Тоні» за найлепшую мужчынскую ролю ў брадвейскай пастаноўцы п’есы «Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» у 2005 годзе. Акрамя таго ён вядомы як містар Нудл у «Міры Элма» «Вуліцы Сезам» і доктар Пітэр Ліндстрэм у тэлесерыяле «Закон і парадак: Спецыяльны корпус». == Фільмаграфія == * (2014) «[[Інтэрстэлар]]» — ТАРС (голас) * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — Паліфем, цыклоп і сын Пасейдона == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ірвін}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 568o4xytr2gn8ddkkxk4tym7qr9jmh2 0 812614 5180784 2026-08-14T06:36:36Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільня)]] 5180784 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільня)]] 2tpdro7snhw1jqt6o0k2jek378j8cu8 0 812615 5180787 2026-08-14T06:38:15Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Касцёл Святых Ганны і Барбары на Дольнім замку (Вільня)]] 5180787 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святых Ганны і Барбары на Дольнім замку (Вільня)]] 104lqwwwyzy8smc0n6yut9mp2w0ktqn 1 812616 5180788 2026-08-14T06:38:39Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5180788 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 5180810 5180788 2026-08-14T06:47:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Кінафестываль у Таліне]] у [[Размовы:Цёмныя ночы]] 5180788 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812617 5180800 2026-08-14T06:44:59Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Віленскае гета]] 5180800 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віленскае гета]] ljz4o2ih26fl7pzgidtk4g0kqumh9s0 0 812618 5180803 2026-08-14T06:45:59Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)]] 5180803 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)]] fk9p1iycfvzf1lpabuxbn3934yswyd3 0 812619 5180806 2026-08-14T06:46:56Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Напад на мытны пункт пад Меднікамі]] 5180806 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Напад на мытны пункт пад Меднікамі]] 5m0rnp7iy2zbkeletfsg7o0bm1579yt 0 812620 5180809 2026-08-14T06:47:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кінафестываль у Таліне]] у [[Цёмныя ночы]] 5180809 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цёмныя ночы]] kqhmjostp85ciftkfzd2i9l4m0wppn7 1 812621 5180811 2026-08-14T06:47:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Кінафестываль у Таліне]] у [[Размовы:Цёмныя ночы]] 5180811 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Цёмныя ночы]] 7mekj1udz08j1yvch8s075hqh76np7s 0 812622 5180812 2026-08-14T06:48:11Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)]] 5180812 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)]] nlzqnir936bxcz599hn0u32trkvtkdx 0 812623 5180814 2026-08-14T06:49:00Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ратушная плошча (Вільня)]] 5180814 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ратушная плошча (Вільня)]] qsazjdtxtl2leg9igdndoln7fw8r8zi 0 812624 5180815 2026-08-14T06:50:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ірвін''': == Прозвішча == * [[Біл Ірвін]] — амерыканскі акцёр * [[Джон Ірвін]] — брытанскі кінарэжысёр * [[Джэймс Ірвін]] — астранаўт * [[Стыў Ірвін]] — аўстралійскі натураліст» 5180815 wikitext text/x-wiki '''Ірвін''': == Прозвішча == * [[Біл Ірвін]] — амерыканскі акцёр * [[Джон Ірвін]] — брытанскі кінарэжысёр * [[Джэймс Ірвін]] — астранаўт * [[Стыў Ірвін]] — аўстралійскі натураліст qp1kq7o3z8bleg0q9bwxnkif97w2q05 0 812625 5180817 2026-08-14T06:51:10Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Пятніцкая царква (Вільня)]] 5180817 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пятніцкая царква (Вільня)]] 7m15myum6kmdhnbv0wlh0c9uiybk0c5 0 812626 5180818 2026-08-14T06:51:36Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Віленская вуліца (Вільня)]] 5180818 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віленская вуліца (Вільня)]] 10vqqb404ymyzp64bkir0z96elhxpv3 0 812627 5180826 2026-08-14T06:55:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукац...» 5180826 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак = | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | навуковая сфера = [[фізіка]], [[матэматыка]], [[педагогіка]] | месца працы = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Інстытут тэалогіі БДУ]] | навуковая ступень = [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] | навуковае званне = [[дацэнт]] | узнагароды = {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага (БПЦ)}} }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб'яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб'ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Дацэнты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] f4ius3ay4stoml1e0b1oidurnm6cpi4 5180828 5180826 2026-08-14T06:55:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180828 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | навуковая сфера = [[фізіка]], [[матэматыка]], [[педагогіка]] | месца працы = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Інстытут тэалогіі БДУ]] | навуковая ступень = [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] | навуковае званне = [[дацэнт]] | узнагароды = {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага (БПЦ)}} }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб'яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб'ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Дацэнты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] nfacru9dqso2g22dcoxh9mkhv62twth 5180832 5180828 2026-08-14T06:57:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180832 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | навуковая сфера = [[фізіка]], [[матэматыка]], [[педагогіка]] | месца працы = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Інстытут тэалогіі БДУ]] | навуковая ступень = [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] | навуковае званне = [[дацэнт]] | узнагароды = {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага}} }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства адукацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] i9driuzjaq3h4cb6uu52l5ak4yo9b63 5180834 5180832 2026-08-14T07:00:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180834 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства адукацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] tlf7n978fz5ilcr3pd3v0oxpe6fjig6 5180836 5180834 2026-08-14T07:01:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства адукацыі Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180836 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] qhsl3xtq1nnxxluo4dm61qex704hr7s 5180838 5180836 2026-08-14T07:01:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180838 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] db5cfghrw6tn91ky8f0yfsqixiejy3a 5180839 5180838 2026-08-14T07:01:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180839 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] 7ciqifga6zx64gri14at1f3pp730sww 5180842 5180839 2026-08-14T07:02:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]]; дададзена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180842 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] tqntgwi453bnukf72n4o4yfu5771svg 5180847 5180842 2026-08-14T07:06:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] у [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] не пакінуўшы перасылкі 5180842 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. ?) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] tqntgwi453bnukf72n4o4yfu5771svg 5180851 5180847 2026-08-14T07:07:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180851 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' (нар. 1945) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] kmorpj69o662lrptiele7v6g533u3bi 5180863 5180851 2026-08-14T07:21:07Z DobryBrat 5701 пунктуацыя, вікіфікацыя 5180863 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятроўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Геннадзь Мікалаевіч Пятроўскі | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Намеснік міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь | перыядпачатак =1994 | перыядканец = 1995 | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[грамадскі дзеяч]], навуковец. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]], [[дацэнт]]. Першы прэзідэнт [[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]] (1996—1999). == Біяграфія == Займаўся педагагічнай і навуковай дзейнасцю, выкладаў матэматыку, мае вучонае званне [[Кандыдат навук|кандыдата фізіка-матэматычных навук]]. У 1988 годзе стаў начальнікам Магілёўскага абласнога ўпраўлення адукацыі. У маі 1990 года пераведзены ў [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністэрства народнай адукацыі]] на пасаду начальніка галоўнага ўпраўлення сярэдняй адукацыі. У гэты перыяд пад кіраўніцтвам міністра [[Міхаіл Дзямчук|Міхаіла Дземчука]] прымаў актыўны ўдзел у рэфармаванні і дыферэнцыяцыі сярэдняй адукацыі ў Беларусі, стварэнні [[Гімназія|гімназій]] і [[Ліцэй|ліцэяў]]<ref name="tutby">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/581093.html |title=Ввести, а потом отменить. Какие реформы пережила средняя школа в 1990-х и 2000-х? |publisher=TUT.BY |date=27 лютага 2018 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302000000/https://news.tut.by/society/581093.html |archivedate=2 сакавіка 2018}}</ref>. У 1991 годзе ўзначаліў рабочую групу па стварэнні новых нацыянальна арыентаваных вучэбных планаў і праграм. Кіраваў падрыхтоўкай першых падручнікаў па гісторыі Беларусі, якія паступілі ў школы ў 1993 годзе<ref name="tutby"/>. У 1994 годзе стаў першым намеснікам міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь. На гэтай пасадзе заклаў асновы профільнага навучання ў беларускіх школах і распрацаваў першую сістэму профільных класаў, якая дазваляла школам самастойна фармаваць навучальныя планы. У 1995 годзе добраахвотна падаў у адстаўку пасля канфлікту з прадстаўнікамі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] (у прыватнасці з адыёзным ідэолагам [[Уладзімір Замяталін|Уладзімірам Замяталіным]]), якія патрабавалі вярнуць у школы савецкія падручнікі гісторыі і абвінавачвалі аўтараў новых праграм у спробах «пасварыць Беларусь і Расію»<ref name="tutby"/>. Пасля Генадзь Пятроўскі далучыўся да грамадскага руху ў абарону нацыянальнай адукацыі. 30 жніўня 1996 года, пасля афіцыйнай дзяржаўнай рэгістрацыі, ён стаў першым прэзідэнтам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Таварыства беларускай школы (1996—2021)|Таварыства беларускай школы]]» (ТБШ)<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Ён кіраваў арганізацыяй да 1999 года, пасля чаго перадаў паўнамоцтвы [[Алесь Лозка|Алесю Лозку]]<ref name="svaboda_tbsh">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. З 2000 года Г. Пятроўскі працаваў намеснікам дырэктара [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]]<ref name="tutby"/>. Пазней працяглы час працаваў у [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытуце тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на пасадзе прарэктара па вучэбнай рабоце. Быў членам Вучонага савета інстытута, прадстаўляў Беларускую праваслаўную царкву ў Каардынацыйным савеце Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і БПЦ па пытаннях супрацоўніцтва (з 2010 года)<ref>{{cite web |url=http://www.exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2684.html |title=Заседание Координационного совета Министерства образования Республики Беларусь и Белорусской Православной Церкви |publisher=Белорусский Экзархат |date=4 лютага 2010 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>, удзельнічаў у арганізацыі [[Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні|Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў]]<ref>{{cite web |url=http://church.by/news/v-minske-sostojalos-otkrytie-xxi-mezhdunarodnyh-kirillo-mefodievskih-chtenij-pravoslavnye-cennosti-v-sovremennoj-belorusskoj-kulture |title=В Минске состоялось открытие XXI Международных Кирилло-Мефодиевских чтений |publisher=Белорусская Православная Церковь |date=27 мая 2015 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. == Узнагароды == У маі 2025 года ў сувязі з 80-годдзем і ў знак прызнання шматгадовай працы на карысць духоўнай адукацыі быў узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені<ref>{{cite web |url=https://theology.bsu.by/view/212 |title=В Институте теологии БГУ состоялось заседание Совета под председательством Митрополита Минского и Заславского |publisher=Институт теологии БГУ |date=31 мая 2025 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Раней таксама ўзнагароджваўся Каляднай прэміяй «Хрысціянскія традыцыі ў культуры і адукацыі» (2007). == Ацэнкі дзейнасці == У адукацыйных колах імя Генадзя Пятроўскага найперш асацыюецца з маштабнымі спробамі рэфармавання беларускай школы ў 1990-х гадах і ўвядзеннем [[Профільная адукацыя|профільнага навучання]]. Сам ён крытычна ставіўся да пазнейшых рэформ у адукацыі, у прыватнасці да ўвядзення 10-бальнай сістэмы ацэнкі і цэнтралізаванага тэсціравання. На яго думку, дробная шкала адзнак адкрыла шлях да суб’ектывізму настаўнікаў, а тэсціраванне звяло працэс навучання да механічнага запамінання (без задач на доказы)<ref name="tutby"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]] dwoz3lqvik9a8foh4lg3yli3qa7fztw 0 812628 5180830 2026-08-14T06:56:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Дзямчук]] 5180830 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Дзямчук]] dm7wp3f2268iaisyz919hy75sn5r349 0 812629 5180831 2026-08-14T06:56:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Уладзімір Пятровіч Замяталін]] 5180831 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Пятровіч Замяталін]] rkfizyrl3ejovo2quldwx04lfs5sf2y 0 812630 5180837 2026-08-14T07:01:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Адысея]] — старажытнагрэчаская паэма == Фільмы == * [[Адысея (фільм, 2016)]] * [[Адысея (фільм, 2026)]] {{неадназначнасць}}» 5180837 wikitext text/x-wiki * [[Адысея]] — старажытнагрэчаская паэма == Фільмы == * [[Адысея (фільм, 2016)]] * [[Адысея (фільм, 2026)]] {{неадназначнасць}} 0cgf1qiivfn7pm87mumx37p0hjnnzl6 14 812631 5180840 2026-08-14T07:02:06Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Чувашыя]] [[Катэгорыя:Постаці Чувашыі]]» 5180840 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Чувашыя]] [[Катэгорыя:Постаці Чувашыі]] ellbkxzad7lnitehig7sl6sz9bbqho0 14 812632 5180844 2026-08-14T07:02:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]]» 5180844 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага]] tw91r91eq7dddpc5sax0rtgih0hi2sb 0 812633 5180848 2026-08-14T07:06:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] 5180848 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] kbijdcp9bq3plfdet1bnp9ri1ijoztp 0 812634 5180849 2026-08-14T07:06:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] 5180849 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] kbijdcp9bq3plfdet1bnp9ri1ijoztp 0 812635 5180850 2026-08-14T07:06:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] 5180850 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі]] kbijdcp9bq3plfdet1bnp9ri1ijoztp 14 812636 5180852 2026-08-14T07:08:11Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Чэбаксары]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Чувашыі|Чэбаксары]] [[Катэгорыя:Постаці Чэбаксар]]» 5180852 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Чэбаксары]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Чувашыі|Чэбаксары]] [[Катэгорыя:Постаці Чэбаксар]] jcudkndnua0xvkedor9ao8ko3wmcw5w 0 812637 5180853 2026-08-14T07:09:09Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Бенджамін «Бені» Сафдзі''' ({{lang-en|Benjamin Safdie}},) — амерыканскі кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], [[акцёр]] і мантажор. Найбольш вядомы па працы са сваім старэйшым братам Джошам як рэжысёр фільмаў «Добры час» (2017) і «Неаграненыя каштоўнасці» (2019)....» 5180853 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Бенджамін «Бені» Сафдзі''' ({{lang-en|Benjamin Safdie}},) — амерыканскі кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], [[акцёр]] і мантажор. Найбольш вядомы па працы са сваім старэйшым братам Джошам як рэжысёр фільмаў «Добры час» (2017) і «Неаграненыя каштоўнасці» (2019). Уладальнік Сярэбранага льва на 82-м Венецыянскім міжнародным кінафестывалі за свой дэбютны фільм у якасці сольнага рэжысёра — «Крушыцель» (2025). == Фільмаграфія == (Акцёр) * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Агамемнан, цар Мікен'' {{DEFAULTSORT:Сафдзі}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] fh35bhbv0272zw1640yxs1uh3i0jw9r 5180855 5180853 2026-08-14T07:10:20Z Autumndancer 168015 5180855 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Бенджамін «Бені» Сафдзі''' ({{lang-en|Benjamin Safdie}}, {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], [[акцёр]] і мантажор. Найбольш вядомы па працы са сваім старэйшым братам Джошам як рэжысёр фільмаў «Добры час» (2017) і «Неаграненыя каштоўнасці» (2019). Уладальнік Сярэбранага льва на 82-м Венецыянскім міжнародным кінафестывалі за свой дэбютны фільм у якасці сольнага рэжысёра — «Крушыцель» (2025). == Фільмаграфія == (Акцёр) * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Агамемнан, цар Мікен'' {{DEFAULTSORT:Сафдзі}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 86w5gfrb66k5auo3efovovbaj2iizvg 0 812638 5180858 2026-08-14T07:16:32Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Коры Антоніа Хокінс''' ({{lang-en|Corey Antonio Hawkins}};) — амерыканскі [[акцёр]]. Найбольш вядомы па ролях Хіта ў серыяле «Хадзячыя мерцвякі» і Dr. Dre у байопіку 2015 года «[[Голас вуліц]]». Нарадзіўся ў Вашынгтоне, дзе вучыўся ў школе мастацтваў Дзюка...» 5180858 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Коры Антоніа Хокінс''' ({{lang-en|Corey Antonio Hawkins}};) — амерыканскі [[акцёр]]. Найбольш вядомы па ролях Хіта ў серыяле «Хадзячыя мерцвякі» і Dr. Dre у байопіку 2015 года «[[Голас вуліц]]». Нарадзіўся ў Вашынгтоне, дзе вучыўся ў школе мастацтваў Дзюка Элінгтана. Скончыў Джульярдскую школу ў Нью-Ёрку, дзе ён быў сябрам «Group 40» з аддзела драматычнага мастацтва. У Джульярдзе атрымаў прэмію Джона Хаўсмана за адрозненне ў вывучэнні класічнага тэатра. Пасля заканчэння вучобы, ён пачаў сваю кар’еру гуляючы на ​​Оф-Брадвеі і з’яўляючыся ў якасці запрошанай зоркі на тэлебачанні. Хокінс атрымаў невялікую ролю ў «Жалезным чалавеку 3» ад Marvel Studios і з’явіўся ў трылеры студыі Universal Pictures «Паветраны маршал» нараўне з Ліямам Нісанам і Джуліянай Мур. У 2013 годзе зрабіў дэбют на Брадвеі ў ролі Тыбальта ў новай пастаноўцы «Рамэа і Джульеты». У 2015 годзе «The Hollywood Reporter» абвясціла, што Хокінс далучыцца да акцёрскага складу серыяла AMC «Хадзячыя мерцвякі» у ролі Хіта, ключавога персанажа з серыі коміксаў Роберта Кіркмана. Хокінс сыграў Dr. Dre ў біяграфічным фільме студыі Universal Pictures «Голас вуліц», прэм’ера якога адбылася 14 жніўня 2015 года. Атрымаў адну з роляў у фільме «Конг: Востраў чэрапа», дзе таксама зняліся Бры Ларсан, Сэмюэл Л. Джэксан і Том Хідлстан. Хокінс адыграў галоўную мужчынскую ролю ў серыяле Fox «24 гадзіны: Спадчына». {{DEFAULTSORT:Хокінс}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] rj8niiekh8pydijwddc0opbitcidfch 5180860 5180858 2026-08-14T07:18:21Z Autumndancer 168015 5180860 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хокінс}} {{Кінематаграфіст}} '''Коры Антоніа Хокінс''' ({{lang-en|Corey Antonio Hawkins}};) — амерыканскі [[акцёр]]. Найбольш вядомы па ролях Хіта ў серыяле «Хадзячыя мерцвякі» і Dr. Dre у байопіку 2015 года «[[Голас вуліц]]». Нарадзіўся ў Вашынгтоне, дзе вучыўся ў школе мастацтваў Дзюка Элінгтана. Скончыў Джульярдскую школу ў Нью-Ёрку, дзе ён быў сябрам «Group 40» з аддзела драматычнага мастацтва. У Джульярдзе атрымаў прэмію Джона Хаўсмана за адрозненне ў вывучэнні класічнага тэатра. Пасля заканчэння вучобы, ён пачаў сваю кар’еру гуляючы на ​​Оф-Брадвеі і з’яўляючыся ў якасці запрошанай зоркі на тэлебачанні. Хокінс атрымаў невялікую ролю ў «Жалезным чалавеку 3» ад Marvel Studios і з’явіўся ў трылеры студыі Universal Pictures «Паветраны маршал» нараўне з Ліямам Нісанам і Джуліянай Мур. У 2013 годзе зрабіў дэбют на Брадвеі ў ролі Тыбальта ў новай пастаноўцы «Рамэа і Джульеты». У 2015 годзе «The Hollywood Reporter» абвясціла, што Хокінс далучыцца да акцёрскага складу серыяла AMC «Хадзячыя мерцвякі» у ролі Хіта, ключавога персанажа з серыі коміксаў Роберта Кіркмана. Хокінс сыграў Dr. Dre ў біяграфічным фільме студыі Universal Pictures «Голас вуліц», прэм’ера якога адбылася 14 жніўня 2015 года. Атрымаў адну з роляў у фільме «Конг: Востраў чэрапа», дзе таксама зняліся Бры Ларсан, Сэмюэл Л. Джэксан і Том Хідлстан. Хокінс адыграў галоўную мужчынскую ролю ў серыяле Fox «24 гадзіны: Спадчына». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Хокінс}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 53pvgw1mogybmz4c57pjqp0kfes3rik 5180861 5180860 2026-08-14T07:19:14Z Autumndancer 168015 5180861 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хокінс}} {{Кінематаграфіст}} '''Коры Антоніа Хокінс''' ({{lang-en|Corey Antonio Hawkins}};) — амерыканскі [[акцёр]]. Найбольш вядомы па ролях Хіта ў серыяле «Хадзячыя мерцвякі» і Dr. Dre у байопіку 2015 года «[[Голас вуліц]]». Нарадзіўся ў Вашынгтоне, дзе вучыўся ў школе мастацтваў Дзюка Элінгтана. Скончыў Джульярдскую школу ў Нью-Ёрку, дзе ён быў сябрам «Group 40» з аддзела драматычнага мастацтва. У Джульярдзе атрымаў прэмію Джона Хаўсмана за адрозненне ў вывучэнні класічнага тэатра. Пасля заканчэння вучобы, ён пачаў сваю кар’еру гуляючы на ​​Оф-Брадвеі і з’яўляючыся ў якасці запрошанай зоркі на тэлебачанні. Хокінс атрымаў невялікую ролю ў «Жалезным чалавеку 3» ад Marvel Studios і з’явіўся ў трылеры студыі Universal Pictures «Паветраны маршал» нараўне з Ліямам Нісанам і Джуліянай Мур. У 2013 годзе зрабіў дэбют на Брадвеі ў ролі Тыбальта ў новай пастаноўцы «Рамэа і Джульеты». У 2015 годзе «The Hollywood Reporter» абвясціла, што Хокінс далучыцца да акцёрскага складу серыяла AMC «Хадзячыя мерцвякі» у ролі Хіта, ключавога персанажа з серыі коміксаў Роберта Кіркмана. Хокінс сыграў Dr. Dre ў біяграфічным фільме студыі Universal Pictures «Голас вуліц», прэм’ера якога адбылася 14 жніўня 2015 года. Атрымаў адну з роляў у фільме «Конг: Востраў чэрапа», дзе таксама зняліся Бры Ларсан, Сэмюэл Л. Джэксан і Том Хідлстан. Хокінс адыграў галоўную мужчынскую ролю ў серыяле Fox «24 гадзіны: Спадчына». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Хокінс}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] oawo05pgrzvnrs59f8l0thz2fji24qe 5180908 5180861 2026-08-14T07:34:49Z Autumndancer 168015 5180908 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хокінс}} {{Кінематаграфіст}} '''Коры Антоніа Хокінс''' ({{lang-en|Corey Antonio Hawkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[акцёр]]. Найбольш вядомы па ролях Хіта ў серыяле «Хадзячыя мерцвякі» і Dr. Dre у байопіку 2015 года «[[Голас вуліц]]». Нарадзіўся ў Вашынгтоне, дзе вучыўся ў школе мастацтваў Дзюка Элінгтана. Скончыў Джульярдскую школу ў Нью-Ёрку, дзе ён быў сябрам «Group 40» з аддзела драматычнага мастацтва. У Джульярдзе атрымаў прэмію Джона Хаўсмана за адрозненне ў вывучэнні класічнага тэатра. Пасля заканчэння вучобы, ён пачаў сваю кар’еру гуляючы на ​​Оф-Брадвеі і з’яўляючыся ў якасці запрошанай зоркі на тэлебачанні. Хокінс атрымаў невялікую ролю ў «Жалезным чалавеку 3» ад Marvel Studios і з’явіўся ў трылеры студыі Universal Pictures «Паветраны маршал» нараўне з Ліямам Нісанам і Джуліянай Мур. У 2013 годзе зрабіў дэбют на Брадвеі ў ролі Тыбальта ў новай пастаноўцы «Рамэа і Джульеты». У 2015 годзе «The Hollywood Reporter» абвясціла, што Хокінс далучыцца да акцёрскага складу серыяла AMC «Хадзячыя мерцвякі» у ролі Хіта, ключавога персанажа з серыі коміксаў Роберта Кіркмана. Хокінс сыграў Dr. Dre ў біяграфічным фільме студыі Universal Pictures «Голас вуліц», прэм’ера якога адбылася 14 жніўня 2015 года. Атрымаў адну з роляў у фільме «Конг: Востраў чэрапа», дзе таксама зняліся Бры Ларсан, Сэмюэл Л. Джэксан і Том Хідлстан. Хокінс адыграў галоўную мужчынскую ролю ў серыяле Fox «24 гадзіны: Спадчына». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — ''Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Хокінс}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] jwrgj167n96y0o3p2wd0w7mwvu3gq8s 0 812639 5180862 2026-08-14T07:20:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = {{ДН|25|11|1943}} |месца нараджэння = канцэнтра...» 5180862 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = {{ДН|25|11|1943}} |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} <br> {{Сцягафікацыя|Латвія}} <br> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|19|10|2001}} |месца смерці = [[Новая Мільча]], [[Гомель]], [[Беларусь]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Жывапісцы]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] ci92gmuqbq1t0xd1p78c9drse2zkmzv 5180864 5180862 2026-08-14T07:21:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180864 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = {{ДН|25|11|1943}} |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} <br> {{Сцягафікацыя|Латвія}} <br> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|19|10|2001}} |месца смерці = [[Новая Мільча]], [[Гомель]], [[Беларусь]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Жывапісцы]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] cgke3ck2ngjaknqfsxuzl4f74v7oast 5180866 5180864 2026-08-14T07:21:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Валерый Дзевіскіба]] у [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] 5180864 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = {{ДН|25|11|1943}} |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} <br> {{Сцягафікацыя|Латвія}} <br> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|19|10|2001}} |месца смерці = [[Новая Мільча]], [[Гомель]], [[Беларусь]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Жывапісцы]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] cgke3ck2ngjaknqfsxuzl4f74v7oast 5180868 5180866 2026-08-14T07:22:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180868 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = {{ДН|25|11|1943}} |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}} <br> {{Сцягафікацыя|Латвія}} <br> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|19|10|2001}} |месца смерці = [[Новая Мільча]], [[Гомель]], [[Беларусь]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Жывапісцы]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] 44e52sgz038w7u999jb9xuza4580xgv 5180869 5180868 2026-08-14T07:22:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180869 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Жывапісцы]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] ki2h8kpwseckpr99btxdvmezlh0ba9t 5180871 5180869 2026-08-14T07:22:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Жывапісцы]]; ±[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]]→[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180871 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 386b2l4lvlxynplp903gzn3skkxb0gi 5180877 5180871 2026-08-14T07:25:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Памерлі ў Гомелі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180877 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Валерый Дзевіскіба |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = Лідзія Дзевіскіба |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 9xape70i46lzmuiks5cob3bktz0i6c4 5180896 5180877 2026-08-14T07:31:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5180896 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Валерый Дзевіскіба | арыгінал імя = | партрэт = | шырыня = | подпіс = | апісанне = | імя пры нараджэнні = | род дзейнасці = [[мастак]], [[жывапісец]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = канцэнтрацыйны лагер, акупаваная [[Польшча]] | грамадзянства = | падданства = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = | муж = | жонка = Лідзія Дзевіскіба | дзеці = | узнагароды і прэміі = | сайт = | Commons = | Rodovid = | выява = Валерый Пятровіч Дзевіскіба.jpg }} '''Валерый Пятровіч Дзевіскіба''' ({{ДН|25|11|1943}}, канцлагер, [[Польшча]] — {{ДС|19|10|2001}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]], які доўгі час жыў і працаваў у [[Латвія|Латвіі]]. Вядомы як аўтар галерэі партрэтаў выбітных гістарычных дзеячаў Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 25 лістапада 1943 года ў гітлераўскім [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] на тэрыторыі Польшчы. Яго маці была беларускай з вёскі [[Новая Мільча]] (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]), якую падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вывезлі на [[Прымусовыя працы ў Германіі|прымусовыя працы]]. Выжыць нованароджанаму хлопчыку дапамаглі палякі Стэфа і Богдан Завірухі. Дзіця было ахрышчана ў каталіцкім касцёле ў горадзе [[Лодзь]] пад падвойным імем Валеры-Лявонты (сярод сяброў ён пазней часта называў сябе Валянцінам). Бацьку Пятра, якога таксама вывезлі ў Германію, хлопчык не ведаў, бо пасля вайны той апынуўся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], і іх шляхі назаўжды разышліся<ref name="Cielesz">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/zhytstsye-tvorchasts-mastaka.html |title=Жыццё і творчасць мастака |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=26 чэрвеня 2014 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Пасля вайны маці разам з сынам вярнулася ў родную вёску Новая Мільча. З школьных гадоў Валерый захапляўся маляваннем, наведваў студыю і марыў стаць мастаком. У 1960-я гады быў прызваны на ваенную службу ў [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскі флот]]. Падчас службы ў [[Севастопаль|Севастопалі]] ён выпадкова сустрэў славутага латышскага марыніста [[Эдуард Калныньш|Эдуарда Калныньша]], які пісаў эцюды [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Пабачыўшы малюнкі юнака, прафесар параіў яму пасля дэмабілізацыі ехаць паступаць у [[Акадэмія мастацтваў Латвіі|Акадэмію мастацтваў]] у [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Cielesz"/>. === Жыццё і творчасць у Латвіі === Прыехаўшы ў Латвію, В. Дзевіскіба спачатку ўладкаваўся матросам на баржу ў прыгарадзе Рыгі [[Болдэрая|Болдэраі]]. Жыў у каюце старой баржы і адначасова наведваў падрыхтоўчыя курсы ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, дзе выкладаў жывапісец [[Міхаіл Карнецкі]]. Там ён пазнаёміўся з іншым вядомым беларускім мастаком з Латвіі [[Вячка Целеш|Вячкам Целешам]]. Нягледзячы на добрыя здольнасці да графікі, Дзевіскіба не змог паступіць у акадэмію. У 1966 годзе ён таксама беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Пасля гэтага вырашыў удасканальваць сваё майстэрства самастойна, шмат працуючы з натуры<ref name="Cielesz"/>. В. Дзевіскіба пераехаў у рыжскі прыгарад [[Бабітэ]] (пасля ажаніўся і перабраўся ў [[Юрмала|Юрмалу]]). Ён самастойна і вельмі паспяхова асвоіў латышскую акварэльную тэхніку. У 1979 годзе яго акварэлі «Рыба ідзе» і «Моцны вецер» экспанаваліся на Восеньскай выставе юрмальскіх мастакоў побач з творамі вядомых латышскіх майстроў. На пачатку 1980-х гадоў акварэль «Прычал зімой» была адабрана ў экспазіцыю Латвіі на Усесаюзную мастацкую выставу ў [[Масква|Маскве]]<ref name="Cielesz"/>. З канца 1980-х гадоў мастак захапіўся складанай тэхнікай [[Пастэль|пастэлі]]. Менавіта ў гэтай тэхніцы ён стварыў галерэю партрэтаў славутых беларусаў: [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і іншых<ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Ва ўшанаванне 75-годдзя з дня нараджэння мастака Валерыя Дзевіскібы |выданне=Культура, Нацыя |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=22 |старонкі=111—115}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Яго працы набывалі і захоўвалі ў сваіх прыватных калекцыях такія вядомыя беларускія літаратары і навукоўцы, як [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]] і [[Яўген Лецка]]<ref name="Cielesz"/>. Мастак актыўна ўдзельнічаў у жыцці неафіцыйнага [[Беларусы ў Латвіі|беларускага зямляцтва ў Латвіі]]. У 1980 годзе яго творы экспанаваліся на выставе «Мікола Гусоўскі і яго час» у Мінску<ref name="Krajaznauchaja">{{артыкул |аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізьнік С.]] |загаловак=Валеры-Лявонты, мастак з трагічным лёсам |выданне=Краязнаўчая газета |год=2018 |месяц=лістапад |нумар=43 (732) |старонкі=4}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы [[Світанак (таварыства)|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]], 13 снежня 1990 года ў Зялёнай зале [[Малая гільдыя|Малой гільдыі]] ў Рызе адбылася яго першая персанальная выстава. Другая персанальная выстава адкрылася 10 студзеня 1991 года ў Доме работнікаў мастацтваў Латвіі. У 1991 годзе В. Дзевіскіба стаў адным з заснавальнікаў Аб’яднання мастакоў-беларусаў Балтыі «[[Маю гонар]]»<ref name="Cielesz"/>. Акрамя жывапісу, ён займаўся рэльефнай разьбой па дрэве, у прыватнасці, стварыў рэльеф з гербам «[[Пагоня]]»<ref name="Cielesz"/>. === Вяртанне ў Беларусь і апошнія гады === На пачатку 1990-х гадоў мастак цяжка захварэў на [[цукровы дыябет]]. У гэты ж час у незалежнай Латвіі пачаўся працэс [[Дэнацыяналізацыя|дэнацыяналізацыі]] маёмасці, і дом у Юрмале, дзе Дзевіскіба жыў з жонкай Лідзіяй, вярнулі былым гаспадарам. Застаўшыся без жылля, сям'я была вымушана ў 1992 годзе вярнуцца ў Беларусь — у хатку маці ў Новай Мільчы пад Гомелем. Пасля пераезду мастак практычна спыніў сувязі са сваімі былымі калегамі і сябрамі з латвійскага перыяду<ref name="Cielesz"/>. Валерый Дзевіскіба памёр 19 кастрычніка 2001 года. Пры садзейнічанні жонкі Лідзіі і дзякуючы фінансавай дапамозе беларускіх пісьменнікаў, у прыватнасці, Адама Мальдзіса, [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслава Рагойшы]] і Сяргея Панізніка, які перадаў на продаж партрэты з уласнай калекцыі, на магіле мастака быў усталяваны помнік<ref name="Krajaznauchaja"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Целеш В. Мастак з беларускай душой // Крывіцкія руны — 2. — Мінск, 2017. — С. 337—342. * Панізьнік С. З Юрмалы — у Гомель // Літаратура і мастацтва, 31 снежня 1993 г. * Панізьнік С. Беларусь была роднай // Літаратура і мастацтва, 10 снежня 2004 г. * Панізьнік С. Анёл-абаронца Валеры Дзевіскібы... // Культура, № 47, 25 лістапада — 1 снежня 2000 г. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзевіскіба Валерый}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] anpxjyehdcoy2gp7eu83hts3dx5o7f0 0 812640 5180867 2026-08-14T07:21:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Валерый Дзевіскіба]] у [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] 5180867 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] kfp5jdylgb0novakkmxgydqarrioehc 0 812641 5180875 2026-08-14T07:25:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Міа Джыпсі Мэла да Сільва Гот''' ({{lang-en|Mia Gypsy Mello da Silva Goth}};) — брытанская актрыса і мадэль. == Біяграфія == У дзяцінстве пераехала на радзіму маці ў Бразілію. Міа — унучка бразільскай актрысы Марыі Глэдзіс, яе дзед па матчынай лініі — а...» 5180875 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Міа Джыпсі Мэла да Сільва Гот''' ({{lang-en|Mia Gypsy Mello da Silva Goth}};) — брытанская актрыса і мадэль. == Біяграфія == У дзяцінстве пераехала на радзіму маці ў Бразілію. Міа — унучка бразільскай актрысы Марыі Глэдзіс, яе дзед па матчынай лініі — амерыканскі мастак, музыка і фатограф Лі Яффе. У 12 гадоў Міа вярнулася ў Англію, а ў 13 гадоў была заўважана агентам «Storm Model Management» і пачала кар’еру мадэлі. Яна здымалася ў рэкламе VOGUE, PRADA і інш. Дэбютавала на тэлебачанні ў 2013 годзе ў серыяле «Танэль». Затым знялася ў ролі Пі ў другой частцы фільма «Німфаманка». У 2015 годзе была намінаваная на «Прэмію брытанскага незалежнага кіно» ў катэгорыі «Найлепшы дэбют» за галоўную ролю ў фільме «Спецыяліст па выжыванні». У 2017 годзе выйшаў новы фільм з яе ўдзелам — «Лекі ад здароўя». {{DEFAULTSORT:Гот}} [[Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі]] pmq019gdxmclxgbhneaowthho6uh1qs 5180881 5180875 2026-08-14T07:26:59Z Autumndancer 168015 5180881 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Міа Джыпсі Мэла да Сільва Гот''' ({{lang-en|Mia Gypsy Mello da Silva Goth}};) — брытанская актрыса і мадэль. == Біяграфія == У дзяцінстве пераехала на радзіму маці ў Бразілію. Міа — унучка бразільскай актрысы Марыі Глэдзіс, яе дзед па матчынай лініі — амерыканскі мастак, музыка і фатограф Лі Яффе. У 12 гадоў Міа вярнулася ў Англію, а ў 13 гадоў была заўважана агентам «Storm Model Management» і пачала кар’еру мадэлі. Яна здымалася ў рэкламе VOGUE, PRADA і інш. Дэбютавала на тэлебачанні ў 2013 годзе ў серыяле «Танэль». Затым знялася ў ролі Пі ў другой частцы фільма «Німфаманка». У 2015 годзе была намінаваная на «Прэмію брытанскага незалежнага кіно» ў катэгорыі «Найлепшы дэбют» за галоўную ролю ў фільме «Спецыяліст па выжыванні». У 2017 годзе выйшаў новы фільм з яе ўдзелам — «Лекі ад здароўя». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — '' Меланфо, служанка Адысея і Пенелопы'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гот}} [[Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі]] lrhk4efqag0vzwn3zyskzg6tbi0wny4 5180910 5180881 2026-08-14T07:35:21Z Autumndancer 168015 5180910 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Міа Джыпсі Мэла да Сільва Гот''' ({{lang-en|Mia Gypsy Mello da Silva Goth}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанская актрыса і мадэль. == Біяграфія == У дзяцінстве пераехала на радзіму маці ў Бразілію. Міа — унучка бразільскай актрысы Марыі Глэдзіс, яе дзед па матчынай лініі — амерыканскі мастак, музыка і фатограф Лі Яффе. У 12 гадоў Міа вярнулася ў Англію, а ў 13 гадоў была заўважана агентам «Storm Model Management» і пачала кар’еру мадэлі. Яна здымалася ў рэкламе VOGUE, PRADA і інш. Дэбютавала на тэлебачанні ў 2013 годзе ў серыяле «Танэль». Затым знялася ў ролі Пі ў другой частцы фільма «Німфаманка». У 2015 годзе была намінаваная на «Прэмію брытанскага незалежнага кіно» ў катэгорыі «Найлепшы дэбют» за галоўную ролю ў фільме «Спецыяліст па выжыванні». У 2017 годзе выйшаў новы фільм з яе ўдзелам — «Лекі ад здароўя». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — '' Меланфо, служанка Адысея і Пенелопы'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гот}} [[Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі]] iqawaej5yb7c3ukn4klt3j2xfe5imhq 5180916 5180910 2026-08-14T07:36:51Z Autumndancer 168015 5180916 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гот}} {{Кінематаграфіст}} '''Міа Джыпсі Мэла да Сільва Гот''' ({{lang-en|Mia Gypsy Mello da Silva Goth}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанская актрыса і мадэль. == Біяграфія == У дзяцінстве пераехала на радзіму маці ў Бразілію. Міа — унучка бразільскай актрысы Марыі Глэдзіс, яе дзед па матчынай лініі — амерыканскі мастак, музыка і фатограф Лі Яффе. У 12 гадоў Міа вярнулася ў Англію, а ў 13 гадоў была заўважана агентам «Storm Model Management» і пачала кар’еру мадэлі. Яна здымалася ў рэкламе VOGUE, PRADA і інш. Дэбютавала на тэлебачанні ў 2013 годзе ў серыяле «Танэль». Затым знялася ў ролі Пі ў другой частцы фільма «Німфаманка». У 2015 годзе была намінаваная на «Прэмію брытанскага незалежнага кіно» ў катэгорыі «Найлепшы дэбют» за галоўную ролю ў фільме «Спецыяліст па выжыванні». У 2017 годзе выйшаў новы фільм з яе ўдзелам — «Лекі ад здароўя». == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» — '' Меланфо, служанка Адысея і Пенелопы'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гот}} [[Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі]] oyz4lp5b2jmyf4kz7fvkmb8hnhb2wxj 0 812642 5180888 2026-08-14T07:29:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] 5180888 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] kfp5jdylgb0novakkmxgydqarrioehc 0 812643 5180889 2026-08-14T07:29:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] 5180889 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба]] kfp5jdylgb0novakkmxgydqarrioehc 6 812644 5180892 2026-08-14T07:30:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 {{Несвабодны файл |апісанне = Беларускі мастак Валерый Пятровіч Дзевіскіба (1943—2001) у сваёй майстэрні ў Рызе з пензлямі ў руках. Фотаздымак каля 1980 года. |крыніца = Старонка Сяргея Панізніка ў Facebook: https://www.facebook.com/siarhei.paniznik/posts/pfbid0AMiha9ttHAqb8jTpT1rXR5f6hFfSfJjUe7PEyfbFXJ5RZ9PFF4qXzpsnpFErXgD6l |час стварэння = каля 1980 года |аўтар = Невядомы фатограф |частка = Фотаздымак цалкам. |разрозненне = Нізкае (паменшанае), дастатковае для... 5180892 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Беларускі мастак Валерый Пятровіч Дзевіскіба (1943—2001) у сваёй майстэрні ў Рызе з пензлямі ў руках. Фотаздымак каля 1980 года. |крыніца = Старонка Сяргея Панізніка ў Facebook: https://www.facebook.com/siarhei.paniznik/posts/pfbid0AMiha9ttHAqb8jTpT1rXR5f6hFfSfJjUe7PEyfbFXJ5RZ9PFF4qXzpsnpFErXgD6l |час стварэння = каля 1980 года |аўтар = Невядомы фатограф |частка = Фотаздымак цалкам. |разрозненне = Нізкае (паменшанае), дастатковае для ідэнтыфікацыі. }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Валерый Пятровіч Дзевіскіба | мэта = Візуальная ідэнтыфікацыя памерлага мастака Валерыя Дзевіскібы ў артыкуле пра яго біяграфію і творчасць. | заменнасць = Свабоднай замены няма і не можа быць, бо мастак памёр у 2001 годзе, а ўсе яго захаваныя партрэтныя здымкі ахоўваюцца аўтарскім правам. | іншае = Выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не абмяжоўвае правы праваўладальнікаў на камерцыйнае выкарыстанне арыгінала і служыць выключна інфармацыйна-адукацыйным мэтам. }} 55mdfvsihaa4cxiync9fmjy5i7hbxq4 5180894 5180892 2026-08-14T07:31:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Файл:46518901 1220351821463984 3987850724582096896 n.jpg]] у [[Файл:Валерый Пятровіч Дзевіскіба.jpg]] не пакінуўшы перасылкі 5180892 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Беларускі мастак Валерый Пятровіч Дзевіскіба (1943—2001) у сваёй майстэрні ў Рызе з пензлямі ў руках. Фотаздымак каля 1980 года. |крыніца = Старонка Сяргея Панізніка ў Facebook: https://www.facebook.com/siarhei.paniznik/posts/pfbid0AMiha9ttHAqb8jTpT1rXR5f6hFfSfJjUe7PEyfbFXJ5RZ9PFF4qXzpsnpFErXgD6l |час стварэння = каля 1980 года |аўтар = Невядомы фатограф |частка = Фотаздымак цалкам. |разрозненне = Нізкае (паменшанае), дастатковае для ідэнтыфікацыі. }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Валерый Пятровіч Дзевіскіба | мэта = Візуальная ідэнтыфікацыя памерлага мастака Валерыя Дзевіскібы ў артыкуле пра яго біяграфію і творчасць. | заменнасць = Свабоднай замены няма і не можа быць, бо мастак памёр у 2001 годзе, а ўсе яго захаваныя партрэтныя здымкі ахоўваюцца аўтарскім правам. | іншае = Выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не абмяжоўвае правы праваўладальнікаў на камерцыйнае выкарыстанне арыгінала і служыць выключна інфармацыйна-адукацыйным мэтам. }} 55mdfvsihaa4cxiync9fmjy5i7hbxq4 0 812645 5180902 2026-08-14T07:32:51Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, ) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фры...» 5180902 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, ) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. {{DEFAULTSORT:Томас}} cz2nt5r2x6288hxa0qwmrsyhcxgqeq9 5180905 5180902 2026-08-14T07:33:51Z Autumndancer 168015 5180905 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, ) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} d9ae9urzl3u88c5rejcepje3jh1vqr7 5180912 5180905 2026-08-14T07:35:44Z Autumndancer 168015 5180912 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} swkncd9a7ng66z7odme7cf52xq69dva 5180917 5180912 2026-08-14T07:37:18Z Autumndancer 168015 5180917 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Фільмаграфія == * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]»  == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} o5m8fzdgcfcupdx4z6dn95kw3rcpqj9 5180918 5180917 2026-08-14T07:38:13Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180918 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Фільмаграфія == * (2017) "[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]" * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]»  == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} tbxlp40ij791f3r5y36imzzqo8t86x3 5180919 5180918 2026-08-14T07:39:03Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180919 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Фільмаграфія == * (2017) «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» * (2023) «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]»  == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} 0qhjt8qhctlhi2pd21c3usvgfe7tzuk 5180921 5180919 2026-08-14T07:39:36Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180921 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Фільмаграфія == * (2014) «[[Інтэрстэлар]]» * (2017) «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» * (2023) «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]»  == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} jn6f4tnfxla4zadc8av5bgs9fgg7wlo 5180923 5180921 2026-08-14T07:40:42Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5180923 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эма Томас''' ({{lang-en|Emma Thomas}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі прадзюсар. == Біяграфія == Скончыла Універсітэцкі каледж Лондана. У пачатку сваёй кар'еры, у канцы 1990-х гадоў Томас працавала над сцэнарыямі і была асістэнтам рэжысёра Стывена Фрырза ў яго фільме «Фанатык». З 1997 года замужам за англа-амерыканскім кінарэжысёрам [[Крыстафер Нолан|Крыстаферам Ноланам]], у пары чацвёра дзяцей. Разам з мужам працуе над фільмамі, яна ў якасці прадзюсара, ён у якасці сцэнарыста і рэжысёра. У 2024 годзе стала дамай-камандорам ордэна Брытанскай імперыі. == Фільмаграфія == * (2008) «[[Цёмны рыцар]]» * (2014) «[[Інтэрстэлар]]» * (2017) «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» * (2023) «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» * (2026) «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]»  == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Томас}} tse9xooq2uqethkeaqw6kfkyzzhhvhh 0 812646 5180937 2026-08-14T07:55:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Таліма]] у [[Таліма (дэпартамент)]] 5180937 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Таліма (дэпартамент)]] moor4x6422xs4s49x9xjk4hf7myk47y 0 812647 5180943 2026-08-14T08:00:29Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Жапура]] 5180943 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жапура]] f72a5zwsmxvh6x348id7nlxbk1n6pot 0 812648 5180983 2026-08-14T09:42:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар» |назва на мове арыгінала = Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienība «Maju gonar» |лагатып = |дата заснавання = 12 студзеня 1991 |кіраўнік = [[Васіль Малышчыц]] (з 2022) |месца знаход...» 5180983 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар» |назва на мове арыгінала = Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienība «Maju gonar» |лагатып = |дата заснавання = 12 студзеня 1991 |кіраўнік = [[Васіль Малышчыц]] (з 2022) |месца знаходжання = [[Рыга]], [[Латвія]] |сфера дзейнасці = аб'яднанне беларускіх мастакоў у краінах Балтыі, папулярызацыя беларускага мастацтва, выставачная дзейнасць }} '''Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»''' ({{lang-lv|Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienība «Maju gonar»}}) — прафесійная і культурна-грамадская суполка, якая аб’ядноўвае мастакоў [[Беларуская дыяспара|беларускага паходжання]] з [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]], [[Эстонія|Эстоніі]], а таксама з іншых краін ([[Швецыя]], [[Расія]]). Цэнтр арганізацыі знаходзіцца ў [[Рыга|Рызе]]. == Гісторыя == Ідэя стварэння аб’яднання мастакоў-беларусаў узнікла на хвалі нацыянальнага абуджэння і ўтварэння Латвійскага таварыства беларускай культуры «[[Світанак (Латвія)|Світанак]]» у 1988 годзе. Аб’яднанне мастакоў пад назвай «Маю гонар» было афіцыйна створана 12 студзеня 1991 года ў Рызе пры суполцы «Світанак». Яго заснавальнікамі і першымі ўдзельнікамі сталі мастакі-беларусы з Латвіі, Літвы, Эстоніі і [[Санкт-Пецярбург]]а, сярод якіх былі [[Вячка Целеш|Вячаслаў (Вячка) Целеш]], [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба|Валерый Дзевіскіба]] і іншыя. Доўгі час аб’яднанне дзейнічала пад эгідай таварыства «Світанак», а ў 2012 годзе было афіцыйна зарэгістравана ў Рызе як асобная творчая арганізацыя<ref name="KM">{{cite web |url=https://www.km.gov.lv/lv/jaunums/baltijas-baltkrievu-makslinieku-apvienibas-maju-gonar-35-gadu-jubilejas-darbu-izstade-mencendorfa-nama |title=Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienības „Maju Gonar” 35 gadu jubilejas darbu izstāde Mencendorfa namā |publisher=Kultūras ministrija |date=15 студзеня 2026 |lang=lv |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Першым і шматгадовым старшынёй суполкі быў прафесійны мастак, сябра [[Саюз мастакоў Латвіі|Саюза мастакоў Латвіі]] і [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] Вячка Целеш<ref name="LSM">{{cite web |url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/belarusk-tvorchi-sezon-pachasja-z-yubleynih-mprez.a162584/ |title=Беларускі творчы сезон пачаўся з юбілейных імпрэз |author=Раманоўская Ж. |publisher=Латвійскае радыё 4 |date=22 чэрвеня 2022 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. У 2022 годзе кіраўніком арганізацыі стаў [[Васіль Малышчыц]]<ref name="LSM"/>, ураджэнец Заходняга Палесся. == Дзейнасць і ўдзельнікі == Галоўная мэта аб’яднання «Маю гонар» — захаванне і развіццё нацыянальнай культурнай спадчыны і мастацтва сярод [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] Балтыі, а таксама інтэграцыя беларускіх мастакоў у культурнае жыццё краін пражывання. Суполка не ставіць палітычных патрабаванняў і не правярае ўзровень ведання беларускай мовы сярод сваіх удзельнікаў, галоўным крытэрыем з’яўляецца беларускае паходжанне і любоў да мастацтва<ref name="RusLSM">{{cite web |url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/kultura/08.09.2023-cest-imeyushhie-belorusy-snova-v-daugavpilse-foto.a523208/ |title=«Честь имеющие» белорусы снова в Даугавпилсе |author=Вессель Л. |publisher=Rus.LSM.lv |date=8 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. У аб’яднанне ўваходзяць як прафесійныя мастакі, так і самадзейныя творцы. Мастакі працуюць у розных тэхніках: жывапіс, акварэль, пастэль, літаграфія, мастацкае фота, скульптура, эбру і іншых. Сярод сяброў аб’яднання такія майстры, як [[Ганна Пэйпіня]], [[Пётр Худабчонак]], [[Галіна Жалабоўская]], [[Вольга Якубоўская]], Н[[астасся Арая]], [[Ірына Трумпель]], [[Надзея Ізянёва]], [[Алег Аблажэй]] і іншыя. Усяго ў суполцы налічваецца каля 25 мастакоў. Некалькі ўдзельнікаў «Маю гонар» (Ганна Пэйпіня, Вячка Целеш, Ірына Трумпель) з’яўляюцца сябрамі Саюза мастакоў Латвіі<ref name="KM"/>. Аб’яднанне вядзе вельмі актыўную выставачную дзейнасць. Выставы праходзілі ў розных гарадах Латвіі (Рыга, [[Даўгаўпілс]], [[Юрмала]], [[Елгава]], [[Ліепая]] і інш.), а таксама ў Беларусі, Літве, Эстоніі, Расіі, [[Чэхія|Чэхіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Германія|Германіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]<ref name="Grani">{{cite web |url=https://www.grani.lv/daugavpils/67317-vystavka-hudozhnikov-obedineniya-mayu-gonar.html |title=Выставка художников Объединения “Маю гонар” |publisher=Grani.lv |date=18 красавіка 2016 |lang=ru |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Мастакі аб’яднання «Маю гонар» з’яўляюцца сталымі ўдзельнікамі сумесных выстаў мастакоў нацыянальных меншасцей, якія штогод ладзіць [[Асацыяцыя латвійскіх нацыянальных культурных таварыстваў|Асацыяцыя латвійскіх нацыянальных культурных таварыстваў імя Іты Казакевіч]] (АНКОЛ)<ref name="Budni">{{cite web |url=http://budni.lv/kultura/statja/35-letie-ob-edinenia-v-rige-otkrylas-ubilejnaa-vystavka-baltijskih-belorusskih-hudoznikov-mau-gonar-5700.html |title=35-летие объединения: в Риге открылась юбилейная выставка Балтийских белорусских художников «Маю Гонар» |publisher=Budni.lv |date=19 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. У 2026 годзе аб’яднанне адзначыла сваё 35-годдзе маштабнай выставай у гістарычным [[Дом Менцэндорф|Доме Менцэндорфа]] ў Рызе<ref name="KM"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] [[Катэгорыя:Мастацкія арганізацыі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Латвіі]] ihcseofyoz6vspe5b47eu90ibiline8 5180985 5180983 2026-08-14T09:43:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 + 2 катэгорыі; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5180985 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар» |назва на мове арыгінала = Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienība «Maju gonar» |лагатып = |дата заснавання = 12 студзеня 1991 |кіраўнік = [[Васіль Малышчыц]] (з 2022) |месца знаходжання = [[Рыга]], [[Латвія]] |сфера дзейнасці = аб'яднанне беларускіх мастакоў у краінах Балтыі, папулярызацыя беларускага мастацтва, выставачная дзейнасць }} '''Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»''' ({{lang-lv|Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienība «Maju gonar»}}) — прафесійная і культурна-грамадская суполка, якая аб’ядноўвае мастакоў [[Беларуская дыяспара|беларускага паходжання]] з [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]], [[Эстонія|Эстоніі]], а таксама з іншых краін ([[Швецыя]], [[Расія]]). Цэнтр арганізацыі знаходзіцца ў [[Рыга|Рызе]]. == Гісторыя == Ідэя стварэння аб’яднання мастакоў-беларусаў узнікла на хвалі нацыянальнага абуджэння і ўтварэння Латвійскага таварыства беларускай культуры «[[Світанак (Латвія)|Світанак]]» у 1988 годзе. Аб’яднанне мастакоў пад назвай «Маю гонар» было афіцыйна створана 12 студзеня 1991 года ў Рызе пры суполцы «Світанак». Яго заснавальнікамі і першымі ўдзельнікамі сталі мастакі-беларусы з Латвіі, Літвы, Эстоніі і [[Санкт-Пецярбург]]а, сярод якіх былі [[Вячка Целеш|Вячаслаў (Вячка) Целеш]], [[Валерый Пятровіч Дзевіскіба|Валерый Дзевіскіба]] і іншыя. Доўгі час аб’яднанне дзейнічала пад эгідай таварыства «Світанак», а ў 2012 годзе было афіцыйна зарэгістравана ў Рызе як асобная творчая арганізацыя<ref name="KM">{{cite web |url=https://www.km.gov.lv/lv/jaunums/baltijas-baltkrievu-makslinieku-apvienibas-maju-gonar-35-gadu-jubilejas-darbu-izstade-mencendorfa-nama |title=Baltijas baltkrievu mākslinieku apvienības „Maju Gonar” 35 gadu jubilejas darbu izstāde Mencendorfa namā |publisher=Kultūras ministrija |date=15 студзеня 2026 |lang=lv |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Першым і шматгадовым старшынёй суполкі быў прафесійны мастак, сябра [[Саюз мастакоў Латвіі|Саюза мастакоў Латвіі]] і [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] Вячка Целеш<ref name="LSM">{{cite web |url=https://lr4.lsm.lv/lv/raksts/peredachi-nacionalnih-kulturnih-obschestv/belarusk-tvorchi-sezon-pachasja-z-yubleynih-mprez.a162584/ |title=Беларускі творчы сезон пачаўся з юбілейных імпрэз |author=Раманоўская Ж. |publisher=Латвійскае радыё 4 |date=22 чэрвеня 2022 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. У 2022 годзе кіраўніком арганізацыі стаў [[Васіль Малышчыц]]<ref name="LSM"/>, ураджэнец Заходняга Палесся. == Дзейнасць і ўдзельнікі == Галоўная мэта аб’яднання «Маю гонар» — захаванне і развіццё нацыянальнай культурнай спадчыны і мастацтва сярод [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] Балтыі, а таксама інтэграцыя беларускіх мастакоў у культурнае жыццё краін пражывання. Суполка не ставіць палітычных патрабаванняў і не правярае ўзровень ведання беларускай мовы сярод сваіх удзельнікаў, галоўным крытэрыем з’яўляецца беларускае паходжанне і любоў да мастацтва<ref name="RusLSM">{{cite web |url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/kultura/08.09.2023-cest-imeyushhie-belorusy-snova-v-daugavpilse-foto.a523208/ |title=«Честь имеющие» белорусы снова в Даугавпилсе |author=Вессель Л. |publisher=Rus.LSM.lv |date=8 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. У аб’яднанне ўваходзяць як прафесійныя мастакі, так і самадзейныя творцы. Мастакі працуюць у розных тэхніках: жывапіс, акварэль, пастэль, літаграфія, мастацкае фота, скульптура, эбру і іншых. Сярод сяброў аб’яднання такія майстры, як [[Ганна Пэйпіня]], [[Пётр Худабчонак]], [[Галіна Жалабоўская]], [[Вольга Якубоўская]], Н[[астасся Арая]], [[Ірына Трумпель]], [[Надзея Ізянёва]], [[Алег Аблажэй]] і іншыя. Усяго ў суполцы налічваецца каля 25 мастакоў. Некалькі ўдзельнікаў «Маю гонар» (Ганна Пэйпіня, Вячка Целеш, Ірына Трумпель) з’яўляюцца сябрамі Саюза мастакоў Латвіі<ref name="KM"/>. Аб’яднанне вядзе вельмі актыўную выставачную дзейнасць. Выставы праходзілі ў розных гарадах Латвіі (Рыга, [[Даўгаўпілс]], [[Юрмала]], [[Елгава]], [[Ліепая]] і інш.), а таксама ў Беларусі, Літве, Эстоніі, Расіі, [[Чэхія|Чэхіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Германія|Германіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]<ref name="Grani">{{cite web |url=https://www.grani.lv/daugavpils/67317-vystavka-hudozhnikov-obedineniya-mayu-gonar.html |title=Выставка художников Объединения “Маю гонар” |publisher=Grani.lv |date=18 красавіка 2016 |lang=ru |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Мастакі аб’яднання «Маю гонар» з’яўляюцца сталымі ўдзельнікамі сумесных выстаў мастакоў нацыянальных меншасцей, якія штогод ладзіць [[Асацыяцыя латвійскіх нацыянальных культурных таварыстваў|Асацыяцыя латвійскіх нацыянальных культурных таварыстваў імя Іты Казакевіч]] (АНКОЛ)<ref name="Budni">{{cite web |url=http://budni.lv/kultura/statja/35-letie-ob-edinenia-v-rige-otkrylas-ubilejnaa-vystavka-baltijskih-belorusskih-hudoznikov-mau-gonar-5700.html |title=35-летие объединения: в Риге открылась юбилейная выставка Балтийских белорусских художников «Маю Гонар» |publisher=Budni.lv |date=19 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. У 2026 годзе аб’яднанне адзначыла сваё 35-годдзе маштабнай выставай у гістарычным [[Дом Менцэндорф|Доме Менцэндорфа]] ў Рызе<ref name="KM"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Мастацкія арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Латвіі]] [[Катэгорыя:1991 год у Рызе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] czfm9ie06nyosyg4mym0m2dnkhjrq6f 14 812649 5180986 2026-08-14T09:45:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва|Арганізацыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі ў галіне мастацтва]]» 5180986 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва|Арганізацыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі ў галіне мастацтва]] t5cl2zcqpud1vr0f1nn0q62r9j7jvas 0 812650 5180988 2026-08-14T10:00:24Z Kanstas 126220 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Ваўжэцкі | арыгінал імя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = 22 студзеня 1846 года | месца смерці = [[Вільня]] | Перыяд жыцця = | герб = Rola herb.svg | подпіс = | мянушка = | псеўданім = | прыналежнасць = {{Сцяг Рэчы Паспал...» 5180988 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Ваўжэцкі | арыгінал імя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = 22 студзеня 1846 года | месца смерці = [[Вільня]] | Перыяд жыцця = | герб = Rola herb.svg | подпіс = | мянушка = | псеўданім = | прыналежнасць = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]] | гады службы = 1789-1812 | званне = [[Брыгадны генерал]] | род войскаў = [[Кавалерыя]] | камандаваў = | частка = | бітвы = * [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)]] * [[Паўстанне 1794 года]] * [[Напалеонаўскія войны]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Virtuti Militari}}{{!}}} | сувязі = | герб = Herb Rola.svg }} '''Юзаф Ваўжэцкі''' (пам. 22 студзеня 1846 г. у Вільні) гербу Роля - прадстаўнік роду [[Ваўжэцкія|Ваўжэцкіх]], вялікалітоўскі ваенны дзеяч, брыгадзір [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|нацыянальнай літоўскай кавалерыі]] 1794 г., удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]], брыгадны генерал 1812 г., брат [[Тамаш Ваўжэцкі|Тамаша Ваўжэцкага]]. Нарадзіўся ў сям'і Тадэвуша Аляксандра Ваўжэцкага, браслаўскага [[Стольнік|стольніка]] і [[Войскі|войскага]], і Барбары [[Тызенгаўзы|Тызенгаўз]], сястры [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]], [[Падскарбі надворны літоўскі|падскарбія надворнага літоўскага]] і сябра [[Кароль Рэчы Паспалітай|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Крыніцы не падаюць даты нараджэння Юзафа. Паступіў на службу ў літоўскае войска, у 1789 годзе даслужыўся да маёра ў [[1-я брыгада народнай кавалерыі войскаў Вялікага Княства Літоўскага|1-й брыгадзе нацыянальнай кавалерыі]], у 1791 - віцэбрыгадзір. Удзельнічаў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайне з Расіяй]] у 1792 годзе. У 1793 годзе даяднаўся да віленскай паўстанцкай змовы, актыўны дзеяч паўстання 1794 года. Удзельнічаў у чэрвеньскай экспедыцыі [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]] ў Мінскую вобласць, падчас якой быў камандзірам авангарду (Літоўская нацыянальная кавалерыйская брыгада і стралкі) генерала [[Якуб Ясінскі|Якуба Ясінскага]]. Змагаўся пад [[Ашмяны|Ашмянамі]], быў выбіты генералам Ланскім з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Баруноў]], падчас адступлення, паспяхова стрымліваў наступ [[Руская імператарская армія|рускіх войскаў]]. На чале часткі сваёй брыгады (каля 600 шабель) 25 чэрвеня 1794 года ён удзельнічаў у прайгранай [[Бітва пад Соламі|бітве пад Соламі]]. Падчас паходу паўстанцаў у [[Курляндыя|Курляндыю]] ён камандаваў падраздзяленнем, якое складалася з кавалерыстаў 1-га брыгад (260 шабель) і 1-га батальёна 1-га палка. Гэта падраздзяленне мела тры гарматы: адну шасціфунтовую і дзве трохфунтовыя. Праз некалькі дзён пасля знаходжання ў [[Шкуды|Шкудах]] (2 жніўня 1794 года) ён злучыўся з войскамі свайго брата генерала Томаша Ваўжэцкага, якому пастаўляў боепрыпасы. Прыняў удзел у [[Бітва пад Салатамі (1794)|бітве пад Салатамі]] 29 ліпеня 1794 года. У 1811 годзе, падчас абмеркавання пытання аб стварэнні нацыянальнага літоўскага вайсковага фарміравання, прызначанага для службы ў расійскім войску, яго — без яго ведама і згоды — разглядалі як кандыдата на адну з камандных пасад. Вярнуўся да актыўнай дзейнасці ў 1812 годзе. Пасля таго, як [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] заняў [[Вільня|Вільню]], у Літве пачалося фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|новай арміі]]. 13 ліпеня 1812 года Юзаф Ваўжэцкі быў прызначаны камандзірам [[18-ы літоўскі ўланскі полк|18-га палка ўланаў]], але саступіў гэтую пасаду на карысць [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|Кароля Дамініка Пшаздзецкага]] з-за недахопа фінансавых сродкаў на фармаванне палка. Паколькі Юзаф Ваўжэцкі быў адным з нямногіх вайскоўцаў сярод прыхільнікаў Напалеона ў Літве з вопытам камандавання і вядзення ваенных дзеяў, ён далучыўся да Ваеннага камітэта на чале з князем [[Аляксандр Антоні Сапега|Аляксандрам]] [[Аляксандр Антоні Сапега|Антоніям Сапегам]] у якасці інспектара кавалерыі ў складзе новастворанай генеральнай інспецыі літоўскага войска 29 жніўня 1812 года. Інспектар кавалерыі ў званні [[Брыгадны генерал|брыгаднага генерала]] (з гадавым акладам 12 000 злотых) падпарадкоўваўся інспектару абедзвюх відаў зброі [[Генерал-маёр|генерал-маёру]] [[Рамуальд Гедройц|Рамуальду Гедройцу]] і генерал-губернатару Літвы Дзірку ван Хогендорпу. Ад'ютантам генерала Ваўжэцкага быў [[паручнік]] Станіслаў Плятэр. Цяжка ацаніць, якую ролю ён адыгрываў у арганізацыі літоўскай кавалерыі. Зменлівая сітуацыя значна абмежавала яго магчымасці. Вядомая сітуацыя, як яго "былы" полк (18-ы ўланскі) бяз аніякага сэнсу маршыраваў па Менскім дэпартаменце праз супярэчлівыя загады інспектара Ваўжэцкага, генерала Касецкага, менскага губернатара Бранікоўскага. Вядома, што ў дзень заняцця Вільні [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]] генерал Юзаф Ваўжэцкі 10 снежня 1812 года загадаў маёру Казлоўскаму разам з [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17-м палком уланаў]] далучыцца да X корпуса [[Вялікая армія|Вялікай арміі]]. Затым ён быў узяты ў палон расійскімі войскамі ў [[Кенігсберг|Кёнігсбергу]], далёка не ссылаўся і знаходзіўся ў Вільні. Генерал быў маральна зламаны, аб чым сведчыць запіс у дзённіку іншага палоннага генерала Д.Дзеваноўскага: "Канец сакавіка 1813 года, Вільня. Навясцілі пана харунжыя Ваўжэцкага, каторы ляжаў. Ён бедаваў над лёсам Айчыны, славіў дабрыню [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра]], вялікую і нічым не трывожную магутнасць [[Расійская імперыя|Расіі]]. Даў зразумець, што хаця і з'яўляецца палякам, але, як здаецца, гатовы застацца пад маскоўскім панаваннем. Многія з жыхароў не бачаць і не адчуваюць таго, што ён бачыць і адчувае. Слухаючы гэта, я не разумеў яго, бо ён быў для мяне паважаным начальнікам. Дзіўная справа, як хутка чалавек можа мяняць свае погляды, як можа так хутка забыцца крыўды, нанесеныя Айчыне і свае страты. Але гэта так". Пасля асабістага ўмяшання губернатара Літвы генерала Аляксандра Рымскага-Корсакава яму дазволілі застацца ў яго маёнтку Нурканы пад "сумленнае слова". Вызвалены з палону ў 1813 годзе ў межах амністыі, абвешчанай царом. На царскую службу Юзаф Ваўжэцкі не пайшоў, пражываў у сваіх маёнтках і ў Вільне. Ён быў ганаровым апекуном віленскіх школ. Сучаснікі лічылі яго іпахондрыкам. Значыўся ў «Спісе дваранства Віленскай губерні на выбарах 1834 года» як "генерал былога польскага войска, халасцяк, Юзаф Ваўжэцкі. У доме Ваньковічаў". Ён быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была Аляксандра Шрэтэр (1760–1799), з якой у яго было дзве дачкі. У 1810 годзе ён ажаніўся другі раз — з князёўнай Кунегундай [[Гедройцы|Гедройц]], у гэтым шлюбе нарадзіліся чатыры дачкі і сын Аляксандр. Генерал Юзаф Ваўжэцкі памёр у Вільні 22 студзеня 1846 года ва ўзросце 86 гадоў у доме Завадскіх на [[Бернардзінская вуліца (Вільня)|вуліцы Бернардзінскай]]. Пасля пахавання яго парэшткі былі перанесены ў маёнтак Нурканы і пахаваны там. ''Кніга смерці 1846 г. № 12:'' [[Файл:Zgon-1846-12-wawrzecki-jozef-l-86.webp|534x534пкс]] Яго жонка, Кунегунда (народжаная княгіня Гедройц), памерла там жа, у Вільні, 14 лістапада 1844 года — таксама ў доме Завадскіх. Пасля пахавальных абрадаў яе парэшткі былі часова пахаваны ў катакомбах пад капліцай на могілках за горадам. ''Кніга смерці 1844 г. № 184:'' [[Файл:Zgon-1844-184-wawrzecki-kunegunda-l-56-zd-giedroyc-ksiezna.png|536x536пкс]] a7mseyfww3gz2p8s7yzhb9d4p8x4hoc 14 812651 5180991 2026-08-14T10:09:14Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Астраханская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Астраханскай вобласці]]» 5180991 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Астраханская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Астраханскай вобласці]] gnracgww0eody91z0opkbvjtovk4jf3 14 812652 5180992 2026-08-14T10:11:18Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Астрахань]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Астраханскай вобласці|Астрахань]] [[Катэгорыя:Постаці Астрахані]]» 5180992 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Астрахань]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Астраханскай вобласці|Астрахань]] [[Катэгорыя:Постаці Астрахані]] am75d9uy236tws2b2618fv7vsmrqgv0 0 812653 5180995 2026-08-14T10:16:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Вулкан}} '''Невада-дэль-Уіла''' ({{lang-en|Nevado del Huila}}) — самы высокі (вышыня 5365 метраў) вулкан у [[Калумбія|Калумбіі]], размешчаны ў [[Уіла (дэпартамент)|дэпартаменце Уіла]]. Вулкан спаў больш за 500 гадоў і пачаў паказваць прыкметы актыўнасці ў 2007 годзе. Да 20 лютага...» 5180995 wikitext text/x-wiki {{Вулкан}} '''Невада-дэль-Уіла''' ({{lang-en|Nevado del Huila}}) — самы высокі (вышыня 5365 метраў) вулкан у [[Калумбія|Калумбіі]], размешчаны ў [[Уіла (дэпартамент)|дэпартаменце Уіла]]. Вулкан спаў больш за 500 гадоў і пачаў паказваць прыкметы актыўнасці ў 2007 годзе. Да 20 лютага 2007 года адбылося звыш 7000 «нязначных» сейсмічных падзей. Сейсмічная небяспека высокая для дэпартаментаў Уіла, Каўка, [[Кальдас]], [[Валье-дэль-Каўка]]. [[Катэгорыя:Вулканы Калумбіі]] ms7u1oedvf31gjdjf7c07q9jiznrwds 0 812654 5180996 2026-08-14T10:18:14Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Невада-дэль-Уіла]] 5180996 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Невада-дэль-Уіла]] sw025i9y9snli1xikztwooxg0fowc4a 0 812655 5180999 2026-08-14T10:22:54Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1368425150|The White Man's Burden]]» 5180999 wikitext text/x-wiki [[Файл:"The_White_Man's_Burden"_Judge_1899_(cropped).png|справа|міні|300x300пкс| У рэдакцыйным карыкатуры " Цяжар белага чалавека» паводле [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]]) паказаны персаналізацыі Вялікабрытаніі - Джон Бул і [[Дзядзька Сэм]] (ЗША), якія вядуць каляровых людзей свету да цывілізацыі ( Віктар Гілам, часопіс ''Judge'', 1 красавіка 1899 г.). Людзі ў кошыку, які нясе Дзядзька Сэм, пазначаны як Куба, Гаваі, Самоа, «Порт-Рыка» і Філіпінцы, а людзі ў кошыку, які цягне Джон Бул, пазначаны як Зулусы, Кітай, Індыя, «Судан» і Егіпет.]] «'''Цяжар белага чалавека'''» (1899) — верш [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]] пра Філіпіна-амерыканскую вайну (1899–1902), у якім Злучаныя Штаты заклікаюць усталяваць [[Каланіялізм|каланіяльны кантроль]] над філіпінскім народам і яго краінай. У вершы «Цяжар белага чалавека» Кіплінг ухваляў амерыканскую [[Анексія|анексію]] і каланізацыю [[Філіпіны|Філіпінскіх астравоў]], набытых пасля трохмесячнай [[Іспана-амерыканская вайна|іспана-амерыканскай вайны]] (1898 г.). Як паэт- [[Імперыялізм|імперыяліст]], Кіплінг заклікаў амерыканскага чытача і слухача ўзяць на сябе імперскую справу, але папярэджваў пра асабістыя выдаткі, якія трэба вытрымаць і заплаціць пры пабудове імперыі<ref name="auto2">{{Cite book}}</ref>. [[Файл:White_mans_burden_the_journal_detroit.JPG|справа|міні|300x300пкс| Ілюстрацыя «Цяжар белага чалавека» ( ''Detroit Journal'', 1898)]] тым не менш, амерыканскія імперыялісты разумелі фразу «цяжар белага чалавека » як апраўданне імперскага заваявання як цывілізацыйнай місіі, ідэалагічна звязанай з філасофіяй кантынентальнай экспансіі прызначанага лёсу пачатку 19 стагоддзя. <ref>{{Cite web|url=https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|title='The White Man's Burden' and Its Critics|author=Zwick|first=Jim|website=American Social History Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205205947/https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|archive-date=2022-12-05|access-date=2025-06-12|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20110629050524/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2003%2F10%2F26%2FINGCN2GEK21.DTL&hw=Was+Really+Colonizer&sn=001&sc=1000}}: characterising the poem as a "call to imperial conquest".</ref> Паколькі цэнтральным матывам верша з'яўляецца перавага белых мужчын, яго доўгі час крытыкавалі як [[Расізм|расісцкі]] верш<ref>{{Кніга|загаловак=Brantlinger, Patrick (2007). "Kipling's "The White Man's Burden" and Its Afterlives". English Literature in Transition, 1880–1920. 50 (2): 172–191. doi:10.1353/elt.2007.0017. ISSN 1559-2715}}</ref>. [[Файл:Original_publication_of_The_White_Man’s_Burden.jpg|міні| «Цяжар белага чалавека», апублікаваны ў ''часопісе McClure's Magazine'' у лютым 1899 г.]] == Спасылкі == == Агульныя спасылкі == * Кіплінг, Рэдзьярд (1903 [1899]). « [[wikisource:The Five Nations/The White Man's Burden|Цяжар белага чалавека]] » ў ''«Пяці нацыях»'' . Нью-Ёрк: Doubleday, Page, & Co. * {{librivox book|title=The White Man's Burden|author=Rudyard KIPLING}} [[Катэгорыя:Імперыялізм]] 0p91b6hv9ulyywa355gjri1ae8k1jmb 5181004 5180999 2026-08-14T10:35:14Z Voūk12 159072 5181004 wikitext text/x-wiki [[Файл:"The_White_Man's_Burden"_Judge_1899_(cropped).png|справа|міні|300x300пкс| У рэдакцыйным карыкатуры " Цяжар белага чалавека» паводле [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]]) паказаны персаналізацыі Вялікабрытаніі - Джон Бул і [[Дзядзька Сэм]] (ЗША), якія вядуць каляровых людзей свету да цывілізацыі ( Віктар Гілам, часопіс ''Judge'', 1 красавіка 1899 г.). Людзі ў кошыку, які нясе Дзядзька Сэм, пазначаны як Куба, Гаваі, Самоа, «Порт-Рыка» і Філіпінцы, а людзі ў кошыку, які цягне Джон Бул, пазначаны як Зулусы, Кітай, Індыя, «Судан» і Егіпет.]] «'''Цяжар белага чалавека'''» (1899) — верш [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]] пра Філіпіна-амерыканскую вайну (1899–1902), у якім Злучаныя Штаты заклікаюць усталяваць [[Каланіялізм|каланіяльны кантроль]] над філіпінскім народам і яго краінай<ref>{{Кніга|загаловак=Hitchens, Christopher (2004). Blood, Class, and Empire: The Enduring Anglo–American Relationship. New York: Nation Books. pp. 63–64. ISBN 978-1-56025-592-5.}}</ref>. У вершы «Цяжар белага чалавека» Кіплінг ухваляў амерыканскую [[Анексія|анексію]] і каланізацыю [[Філіпіны|Філіпінскіх астравоў]], набытых пасля трохмесячнай [[Іспана-амерыканская вайна|іспана-амерыканскай вайны]] (1898 г.). Як паэт- [[Імперыялізм|імперыяліст]], Кіплінг заклікаў амерыканскага чытача і слухача ўзяць на сябе імперскую справу, але папярэджваў пра асабістыя выдаткі, якія трэба вытрымаць і заплаціць пры пабудове імперыі<ref name="auto2">Zwick, Jim. "'The White Man's Burden' and Its Critics". ''American Social History Project''. SHEC: Resources for Teachers. Archived from the original on 5 December 2022. Retrieved 12 June 2025.</ref>. [[Файл:White_mans_burden_the_journal_detroit.JPG|справа|міні|300x300пкс| Ілюстрацыя «Цяжар белага чалавека» ( ''Detroit Journal'', 1898)]] Тым не менш, амерыканскія імперыялісты разумелі фразу «цяжар белага чалавека» як апраўданне імперскага заваявання як цывілізацыйнай місіі, ідэалагічна звязанай з філасофіяй кантынентальнай экспансіі "[[:en:Manifest_destiny|прызначанага лёсам]]" 19 стагоддзя. <ref>{{Cite web|url=https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|title='The White Man's Burden' and Its Critics|author=Zwick|first=Jim|website=American Social History Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205205947/https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|archive-date=2022-12-05|access-date=2025-06-12|url-status=live}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Miller, Stuart Creighton (1984). Benevolent Assimilation: The American Conquest of the Philippines, 1899–1903. New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 5. ISBN 978-0-300-03081-5.}}</ref> <ref>{{Кніга|спасылка=https://www.sfgate.com/opinion/article/THE-PHILIPPINES-Liberator-Was-Really-a-2580935.php|загаловак=Pimentel, Benjamin (26 October 2003). "The Philippines' 'Liberator' Was Really a Colonizer: Bush's Revisionist History". San Francisco Chronicle. p. D3.}}</ref>Паколькі цэнтральным матывам верша з'яўляецца перавага белых мужчын, яго доўгі час крытыкавалі як [[Расізм|расісцкі]] верш<ref>{{Кніга|загаловак=Brantlinger, Patrick (2007). "Kipling's "The White Man's Burden" and Its Afterlives". English Literature in Transition, 1880–1920. 50 (2): 172–191. doi:10.1353/elt.2007.0017. ISSN 1559-2715}}</ref>. Непасрэныя спасылкі і крытыка такіх поглядаў знаходзяцца у тым ліку ў творах [[Марк Твэн|М. Твэна]] і [[Джордж Оруэл|Дж. Оруэла]]. [[Файл:Original_publication_of_The_White_Man’s_Burden.jpg|міні| «Цяжар белага чалавека», апублікаваны ў ''часопісе McClure's Magazine'' у лютым 1899 г.]] == Спасылкі == * Кіплінг, Рэдзьярд (1903 [1899]). «[[wikisource:The Five Nations/The White Man's Burden|Цяжар белага чалавека]]» ў ''«Пяці нацыях»'' . Нью-Ёрк: Doubleday, Page, & Co. у https://librivox.org/search?title=The+White+Man%27s+Burden&author=KIPLING&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced [[Катэгорыя:Імперыялізм]] ixk65hgq5wjklrvbkacziv61j4afirn 14 812656 5181000 2026-08-14T10:32:30Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Яраслаўская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Яраслаўскай вобласці]]» 5181000 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Яраслаўская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Яраслаўскай вобласці]] sx93gn5dtt833irvtwbuxm5njfzm2y2 14 812657 5181006 2026-08-14T10:37:17Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Яраслаўль]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Яраслаўскай вобласці|Яраслаўль]] [[Катэгорыя:Постаці Яраслаўля]]» 5181006 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Яраслаўль]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Яраслаўскай вобласці|Яраслаўль]] [[Катэгорыя:Постаці Яраслаўля]] 2maiy1ej3pew51541txfrkltkba921y 0 812658 5181013 2026-08-14T10:45:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Вулкан}} '''Талі́ма''' ({{lang-es|Nevado del Tolima}}) — [[стратавулкан]], размешчаны ў [[Таліма (дэпартамент)|дэпартаменце Таліма]], [[Калумбія,]] на тэрыторыі нацыянальнага парка [[Лос-Невадас]]. Вулкан сфармаваўся на працягу апошніх 40000 тыс. гадоў. Асноўны доступ да вулка...» 5181013 wikitext text/x-wiki {{Вулкан}} '''Талі́ма''' ({{lang-es|Nevado del Tolima}}) — [[стратавулкан]], размешчаны ў [[Таліма (дэпартамент)|дэпартаменце Таліма]], [[Калумбія,]] на тэрыторыі нацыянальнага парка [[Лос-Невадас]]. Вулкан сфармаваўся на працягу апошніх 40000 тыс. гадоў. Асноўны доступ да вулкана пачынаецца ад горада [[Ібагэ]]. Пасля вёсак і пашы з'яўляюцца некалькі дарог, якія вядуць да вяршыні. Апошняе буйное вывяржэнне вулкана адбылося каля 3600 гадоў таму. [[Катэгорыя:Вулканы Калумбіі]] 8bgstyjx54tf1a402vksyci4w12kurz 5181015 5181013 2026-08-14T10:46:33Z Autumndancer 168015 5181015 wikitext text/x-wiki {{Вулкан}} '''Талі́ма''' ({{lang-es|Nevado del Tolima}}) — [[стратавулкан]], размешчаны ў [[Таліма (дэпартамент)|дэпартаменце Таліма]], [[Калумбія]], на тэрыторыі нацыянальнага парка [[Лос-Невадас]]. Вулкан сфармаваўся на працягу апошніх 40000 тыс. гадоў. Асноўны доступ да вулкана пачынаецца ад горада [[Ібагэ]]. Пасля вёсак і пашы з'яўляюцца некалькі дарог, якія вядуць да вяршыні. Апошняе буйное вывяржэнне вулкана адбылося каля 3600 гадоў таму. [[Катэгорыя:Вулканы Калумбіі]] tmrpsxuzzp7ee0c8sryeej8yuofegwh 0 812659 5181014 2026-08-14T10:46:18Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Невада-дэль-Таліма]] 5181014 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Невада-дэль-Таліма]] kw08u5dcsxhvgi42ahkip3vfbjsl35f 14 812660 5181021 2026-08-14T11:08:36Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Іванаўская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Іванаўскай вобласці]]» 5181021 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Іванаўская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Іванаўскай вобласці]] fxwjc070gy0c2gqyxapy5jnuqqql9pn 14 812661 5181022 2026-08-14T11:11:16Z Бананчик 163157 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Электрастанцыі Украіны]]» 5181022 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Электрастанцыі Украіны]] cu0jk5sa4xa82vi9245vrge2k558iyp 14 812662 5181024 2026-08-14T11:13:47Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Іванава]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Іванаўскай вобласці|Іванава]] [[Катэгорыя:Постаці Іванава (Расія)]]» 5181024 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Іванава]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Іванаўскай вобласці|Іванава]] [[Катэгорыя:Постаці Іванава (Расія)]] cr529ie8frp7pkurifbdcnncu3msp7g 0 812663 5181035 2026-08-14T11:26:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Маю гонар]] 5181035 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Маю гонар]] k0ugfmcbkcr9kncqecyf4gm0et334lk