Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 3188 5184857 5165344 2026-08-22T00:05:26Z Summershell67 159583 /* */ 5184857 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Кабул (значэнні)}} {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Кабул | арыгінальная назва = {{lang-ps|کابل}}, {{lang-prs|کابل}} | падначаленне = | краіна = Афганістан | герб = Emblem of Kabul Municipality.svg | сцяг = Flag of Kabul Municipality.svg | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = {{Photomontage | photo1a = Mountains of Kabul.jpg | photo1b = Sakhi mosque, Kabul.jpg | photo2a = Zarnegar mausoleum palace postcard - cropped.jpg | photo2b = Darulaman palace.jpg | photo3a = Kabul, Afghanistan view.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 }} | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 34 | lat_min = 31 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 69 | lon_min = 12 | lon_sec = | CoordAddon = type:city(3043589)_region:AF | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = 18 раёнаў | від главы = мэр | глава = Махамад Юнус Наўандзіш | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 275 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 1800 | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = (агламерацыя) 1925548 | год перапісу = 2006 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4:30 | DST = | тэлефонны код = +93-20 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Kabul | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Кабу́л''' ({{lang-ps|کابل}}, {{lang-prs|کابل}} ''Kābul'') — [[горад]] у [[Афганістан]]е, [[сталіца]] краіны, адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Кабул (правінцыя)|Кабул]]. 3,5 млн жыхароў (2009). Знаходзіцца на рацэ [[Кабул (рака)|Кабул]], на вышыні 1820 метраў. Вузел аўтадарог. [[Міжнародны аэрапорт Кабул]]. Галоўны эканамічны і культурны цэнтр краіны. == Гісторыя == [[Файл:Upper Bala Hissar from west Kabul in 1879.jpg|200px|thumb|left|крэпасць [[Бала-Хісар]] у [[1879]] годзе]] Упершыню згадваецца грэчаскім вучоным [[Клаўдзій Пталемей|Пталамеем]] (II стагоддзе) як '''Кабур''' або '''Карур''' — горад у [[Кушанскае царства|Кушанскім царстве]]. З VI стагоддзя правіцелямі былі Кабул-шахі. У час арабскіх заваяванняў трапіў пад уладу халіфа Муавіі I (кіраваў у 661—680 гадах). У IX стагоддзі заваяваны [[Сафарыды|Сафарыдамі]], пазней ім валодалі [[Саманіды]], [[Газневіды]], [[Цімурыды]]. У XIII стагоддзі зруйнаваны [[Чынгісхан]]ам. Найбольшага росквіту дасягнуў у XVI стагоддзі, калі [[Бабур]] зрабіў Кабул сталіцай (з 1504 года) [[Імперыя Вялікіх Маголаў|дзяржавы Вялікіх Маголаў]]. У 1738 годзе захоплены Надзір-шахам. З 1747 года ў складзе [[Дуранійская імперыя|Дуранійскай дзяржавы]], з 1773 года яе сталіца. З 1818 года цэнтр Кабульскага княства. З 1880 года сталіца афганскай дзяржавы, з 1929 года — [[каралеўства Афганістан]]. Значна разбураны ў час грамадзянскай вайны з 1978 года. У 2021 годзе [[Падзенне Кабула (2021)|заняты талібамі]]. == Эканоміка == Прамысловасць: аўтарамонтная, будаўнічая (у тым ліку домабудаўнічы камбінат), фармацэўтычная, метала- і дрэваапрацоўчая, гарбарна-абутковая, [[харчовая прамысловасць|харчовая]] і тэкстыльная. Вытворчасць [[дыван]]оў. == Транспарт == Сувязь з навакольным светам ужыццяўляецца праз [[міжнародны аэрапорт Кабул]], які знаходзіцца за 16 міль ад цэнтра Кабула. Новы міжнародны тэрмінал аэрапорта Кабула быў пабудаваны з дапамогай урада [[Японія|Японіі]] і пачаў сваю працу ў 2008 годзе. Кабульскі аэрапорт таксама з’яўляецца вайскова-паветранай базай як ВПС Афганістана, так і сіл [[НАТА]]. == Адукацыя і культура == * [[Кабульскі ўніверсітэт]] * [[Кабульскі політэхнічны ўніверсітэт]] * [[Нацыянальны музей Кабула]] == Памятныя мясціны == * [[Багі Бабур]], размешчаны непадалёк ад горада == Вядомыя асобы == * [[Мухамед Дауд]] (1909—1978) — афганскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[прэзідэнт Афганістана]] ў 1977—1978 гадах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Афганістана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Кабул| ]] nwf7ow4eqk4zzywelnngzn6wf8df5k0 0 10007 5184788 5178561 2026-08-21T17:24:13Z Için warum 153459 /* Назва */ крыніца не пазначана 444 дні 5184788 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" /><ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà''). Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільня]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|<small>Помнік вандроўніцы з коткай</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] m6kji0lx2nd2ch4ovi67pq0nyvkik8g 5184834 5184788 2026-08-21T21:13:04Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ molodechno.gov.by + A. Vanagas. Lietuvių hidronimų 5184834 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" /><ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.</ref>. Таксама крыніцы ўказваюць на паходжанне назвы горада ад прытока [[Уша (прыток Віліі)|Ушы]] ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна быў збудаваны замак<ref>[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]</ref>. З літоўскай мовы ''maldas, meldas'' «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу ''Mald-upis, Maldenis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà''). Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільня]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|<small>Помнік вандроўніцы з коткай</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] dqy3rxpa24xwbedh8o4i319ppox8ha7 0 12443 5184856 5181301 2026-08-21T23:58:49Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5184856 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = БАТЭ | Лагатып = ФК БАТЭ (2020).gif | ШырыняЛагатыпа = 190px | ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ» | Мянушкі = «жоўта-сінія», «батоны» | Горад = [[Барысаў]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1996]]<ref>{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}</ref> | Стадыён = [[Барысаў-Арэна]] | Умяшчальнасць = 13400 | Кіраўнік = Андрэй Капскі | ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення | Трэнер = Віталь Рагожкін | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 10 месца | Сайт = https://www.fcbate.by/ <!-- Форма --> | pattern_la1 = _bate21h | pattern_b1 = _bate21h | pattern_ra1 = _bate21h | pattern_sh1 = _adidasblue | pattern_so1 = _3_stripes_blue | leftarm1 = FFEE00 | body1 = FFEE00 | rightarm1 = FFEE00 | shorts1 = FFEE00 | socks1 = FFEE00 | pattern_la2 = _bate21a | pattern_b2 = _bate21a | pattern_ra2 = _bate21a | pattern_sh2 = _adidasyellow | pattern_so2 = _3_stripes_yellow | leftarm2 = 0000BB | body2 = 0000BB | rightarm2 = 0000BB | shorts2 = 0000BB | socks2 = 0000BB }} '''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. == Гісторыя == === 1973—1981 === У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі. У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР. У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана. === 1996—2006 === ==== 1996—1998 гады ==== У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі. ==== 1999 год ==== У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]]. ==== 2000—2001 гады ==== [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды. ==== 2002 год ==== Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі. ==== 2003 год ==== У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі. ==== 2004 год ==== У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца. ==== 2005 год ==== Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў. ==== 2006 год ==== У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль. Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5. === 2007—2011 === ==== 2007 год ==== У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]». У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ. ==== 2008 год ==== [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1. У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках. 31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў. ==== 2009 год ==== У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца. 5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча. ==== 2010 год ==== Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея. 23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка. 26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе). 13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года. ==== 2011 год ==== 2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]). [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах. У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. === 2012 год === У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы. 11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. === 2013 год === У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры. У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб. Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў. 21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку. 12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]]. 9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі. === 2014 год === У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95). У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў. === 2015 год === У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе. === 2016 год === Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню. Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам. === 2017 год === У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]». Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ). Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства. === 2018 год === 2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы. 22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі. 4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы. === 2019 год === Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру. Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі. === 2020 год === У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок. === 2021 год === У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі. У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». === 2022 год === У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім. === 2023 год === У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем БАТЭ"> Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года </gallery></center> == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Віктар’ен Ангбан||1996}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}} {{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}} {{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў === БАТЭ-2 === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб БАТЭ-2 === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер == Замацаваныя нумары == * '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}</ref> * '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.<ref>{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами "Борисов-Арены". БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}</ref> == Дасягненні == * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018 * Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021 * Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022 * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026 * Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023 * Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022 * Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў) * Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў) == Статыстыка выступаў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1996 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || <nowiki>79–10</nowiki> || '''77''' || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || <nowiki>92–15</nowiki> || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || <nowiki>50–25</nowiki> || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] || |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || <nowiki>80–22</nowiki> || '''77''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || <nowiki>68–26</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style="background:#cc9966"|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || <nowiki>54–31</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || <nowiki>51–20</nowiki> || '''59''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || <nowiki>70–21</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || <nowiki>59–25</nowiki> || '''70''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || <nowiki>42–27</nowiki> || '''47''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || <nowiki>47–27</nowiki> || '''54''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || <nowiki>50–25</nowiki> || '''56''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || <nowiki>54–20</nowiki> || '''67''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || <nowiki>55–16</nowiki> || '''62''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || <nowiki>64–18</nowiki> || '''72''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || <nowiki>53–20</nowiki> || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>51–16</nowiki> || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || <nowiki>61–25</nowiki> || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || <nowiki>68–21</nowiki> || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || <nowiki>44–11</nowiki> || '''65''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || <nowiki>73–25</nowiki> || '''70''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>61–19</nowiki> || '''68''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style="background:gold"|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || <nowiki>55–24</nowiki> || '''73''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || <nowiki>61–21</nowiki> || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || <nowiki>65–32</nowiki> || '''58''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>61–27</nowiki> || '''65''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || <nowiki>51–21</nowiki> || '''59''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || <nowiki>49–32</nowiki> || '''47''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || '''8''' || 30 || 11 || 7 || 12 || <nowiki>38–38</nowiki> || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''10''' || 30 || 11 || 7 || 12 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] || |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- style="text-align: center;" !Кубак !width=30|Г !width=30|В !width=30|Н !width=30|П !width=80|М |- style="text-align: center;" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||<nowiki>119–150</nowiki> |- style="text-align: center;" |[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||<nowiki>75–111</nowiki> |- style="text-align: center;" |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||<nowiki>4–13</nowiki> |- style="text-align: center;" |[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||<nowiki>8–2</nowiki> |- style="text-align: center;" |Усяго||179||64||43||72||<nowiki>206–276</nowiki> |} {| class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! colspan=2| Сапернік ! Дома ! У гасцях ! Вынік |- |[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]] |[[Кубак УЕФА]] |к/р |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]] |1:7 |0:5 |'''1:12''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]] |2:1 |1:1 |'''3:2''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Швецыя}} |[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]] |0:3 |0:0 |'''0:3''' |- |[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]] |[[Кубак УЕФА]] |к/р |{{Сцяг|Грузія|1990}} |[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |4:0 |1:2 |'''5:2''' |- | | |1 раўнд |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Мілан|Мілан]] |0:2 |0:4 |'''0:6''' |- |[[Кубак Інтэртота 2002|2002]] |[[Кубак Інтэртота]] |1 раўнд |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]] |1:0 |2:0 |'''3:0''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]] |4:0 |1:0 |'''5:0''' |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Балоння|Балоння]] |0:0 |0:2 |'''0:2''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Ірландыя}} |[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]] |1:0 |0:3 |'''1:3''' |- |[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]] |[[Кубак УЕФА]] |1 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |2:3 |0:1 |'''2:4''' |- |[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]] |[[Кубак УЕФА]] |1 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]] |5:0 |1:0 |'''6:0''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]] |0:2 |0:2 |'''0:4''' |- |[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]] |[[Кубак УЕФА]] |1 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]] |2:0 |1:0 |'''3:0''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]] |0:2 |0:3 |'''0:5''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]] |3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]]) |0:2 |'''3:2''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]] |1:1 |3:1 |'''4:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Румынія}} |[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]] |2:2 |0:2 |'''2:4''' |- |[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]] |[[Кубак УЕФА]] |1 раўнд |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Вільярэал|Вільярэал]] |0:2 |1:4 |'''1:6''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]] |2:0 |1:0 |'''3:0''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]] |2:2 |2:1 |'''4:3''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]] |1:1 |1:0 |'''2:1''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]] |0:1 |0:2 |- |- | | |Група H |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]] |2:2 |0:0 |- |- | | |Група H |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]] |0:2 |1:1 |- |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Македонія}} |[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]] |2:0 |2:0 |'''4:0''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]] |0:1 |2:1 |'''2:2''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]] |0:1 |4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]]) |'''4:1''' |- | | |Група I |{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]] |1:2 |0:2 |- | | |Група I |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]] |1:2 |1:0 |- | | |Група I |{{Сцяг|Грэцыя}} |[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]] |2:1 |2:2 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]] |5:1 |1:0 |'''6:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |0:0 |2:3 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]] |3:0 |2:1 |'''5:1''' |- | | |Група E |{{Сцяг|Нідэрланды}} |[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]] |4:1 |0:3 |- | | |Група E |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |1:4 |2:2 |- | | |Група E |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]] |3:1 |1:0 |- | | |1/16 |{{Сцяг|Францыя}} |[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] |2:2 |0:0 |'''2:2''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} |[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Літва}} |[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]] |3:1 |0:0 |'''3:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]] |1:1 |2:0 |'''3:1''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Чэхія}} |[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]] |0:1 |1:1 |- | | |Група H |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Барселона|Барселона]] |0:5 |0:4 |- | | |Група H |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Мілан|Мілан]] |1:1 |0:2 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Македонія}} |[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]] |3:2 |0:0 |'''3:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |1:1 |2:0 |'''3:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |Група F |{{Сцяг|Францыя}} |[[ФК Ліль|Ліль]] |0:2 |3:1 |- | | |Група F |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]] |3:1 |1:4 |- | | |Група F |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Валенсія|Валенсія]] |0:3 |2:4 |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1/16 |{{Сцяг|Турцыя}} |[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]] |0:0 |0:1 |'''0:1''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]] |0:1 |0:1 |'''0:2''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]] |0:0 |1:1 |'''1:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |3:1 |0:1 |'''3:2''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Славакія}} |[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]] |3:0 |1:1 |'''4:1''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Партугалія}} |[[ФК Порту|Порту]] |0:3 |0:6 |- | | |Група H |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]] |2:1 |0:2 |- | | |Група H |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]] |0:7 |0:5 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Ірландыя}} |[[ФК Дандалк|Дандалк]] |2:1 |0:0 |'''2:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]] |1:0 |1:1 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]] |1:0 |1:2 |'''2:2''' |- | | |Група E |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]] |1:1 |1:4 |- | | |Група E |{{Сцяг|Італія}} |[[ФК Рома|Рома]] |3:2 |0:0 |- | | |Група E |{{Сцяг|Іспанія}} |[[ФК Барселона|Барселона]] |0:2 |0:3 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]] |2:0 |2:2 |'''4:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Ірландыя}} |[[ФК Дандалк|Дандалк]] |1:0 |0:3 |'''1:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Астана|Астана]] |2:2 |0:2 |'''2:4''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]] |1:1 |3:1 |'''4:2''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Чэхія}} |[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]] |2:1 |0:1 |'''2:2''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Александрыя|Александрыя]] |1:1 |1:2 |'''2:3''' |- | | |Група H |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]] |0:0 |1:1 |- | | |Група H |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]] |2:4 |0:6 |- | | |Група H |{{Сцяг|Германія}} |[[ФК Кёльн|Кёльн]] |1:0 |2:5 |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |2 к/р |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]] |0:0 |2:1 |'''2:1''' |- | | |3 к/р |{{Сцяг|Азербайджан}} |[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]] |1:1 |1:0 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Нідэрланды}} |[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]] |2:3 |0:3 |'''2:6''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |Група L |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]] |2:0 |2:0 |- | | |Група L |{{Сцяг|Грэцыя}} |[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]] |1:4 |3:1 |- | | |Група L |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]] |0:1 |1:3 |- | | |1/16 |{{Сцяг|Англія}} |[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]] |1:0 |0:3 |'''1:3''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Польшча}} |[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]] |1:1 |2:1 |'''3:2''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Нарвегія}} |[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]] |2:1 |0:2 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |3 к/р |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} |[[ФК Сараева|Сараева]] |0:0 |2:1 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]] |2:0 |0:3 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]] |— |0:2 |'''0:2''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]] |1:4 |1:0 |'''2:4''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Турцыя}} |[[ФК Каньяспор|Каньяспор]] |0:3 |0:2 |'''0:5''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]] |3:5 |2:6 |'''5:11''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |3 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]] |2:2 |1:5 |'''3:7''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |Плэй-оф |{{Сцяг|Косава}} |[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]] |1:0 |1:4 |'''2:4''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2026/2027|2026/2027]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Эльбасані|Эльбасані]] |0:0 |1:1 |'''1:1''' ([[пенальці|пен.]]'''5:4''') |- | | |2 к/р |{{Сцяг|Швейцарыя}} |[[ФК С'ён|С'ён]] |1:1 |0:4 |'''1:5''' |- |} === Неафіцыйныя турніры === {| class="wikitable" ! Сезон ! Спаборніцтва ! Раўнд ! colspan=2| Супернік ! Вынік |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група В |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''0:0''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]] |'''1:3''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]] |'''5:1''' |- | | |Паўфінальная група |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]] |'''1:5''' |- | | |Паўфінальная група |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]] |'''0:4''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група В |{{Сцяг|Таджыкістан}} |[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]] |'''2:0''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Латвія}} |[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]] |'''1:1''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]] |'''1:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]] |'''1:3''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група А |{{Сцяг|Таджыкістан}} |[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]] |'''2:0''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Расія}} |[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]] |'''0:2''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Актабэ|Актабэ]] |'''2:0''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]] |'''0:1''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]] |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]] |Група D |{{Сцяг|Арменія}} |[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]] |'''1:1''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Украіна}} |[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''1:1''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Узбекістан}} |[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]] |'''2:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]] |'''2:1''' |- | | |Паўфінал |{{Сцяг|Азербайджан}} |[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]] |'''1:2''' |- |} == Стадыён == [[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]] Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама». У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй. == Вядомыя гульцы == Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ. {{Div col|4}} * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]''' * {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999) * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983) * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]''' * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]''' * {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]''' * {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]] * {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]''' * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]] * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]] * {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]''' * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]] * {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]''' * {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]''' * {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]''' * {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]] * {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]] * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]''' * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]] * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]''' * {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]] * {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]''' {{Div col end}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|3}} * [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981) * [[Юрый Пунтус]] (1996—2004) * [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007) * [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013) * [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018) * [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019) * [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020) * [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020) * [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021) * [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022) * [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022) * [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024) * [[Ігар Крывушэнка]] (студзень — жнівень 2024) * [[Іван Мігаль]] ({{в.а.}} у жніўні — снежні 2024; снежань 2024 — чэрвень 2025) * [[Уладзімір Нявінскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2025) * [[Арцём Канцавы]] (ліпень 2025 — чэрвень 2026) * [[Віталь Рагожкін]] (з чэрвеня 2026) {{Div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт] * [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }} * {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК БАТЭ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]] [[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]] eb5muappjneti41nsbaz75okqiga1w7 4 16411 5184921 5184442 2026-08-22T08:54:04Z Emilia Noah 155537 5184921 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 0ha4v5nhbg0u68w5d1ronkvx21h3ce9 0 18164 5184958 5030688 2026-08-22T09:47:16Z Ciepiersia 162280 афармленне 5184958 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Каменны вугаль''' — выкапневы гумусавы вугаль больш высокай ступені вуглефікацыі ў параўнанні з бурым вуглем. Па міжнароднай класіфікацыі да каменных адносяць вугалі з вышэйшай цеплынёй гарэння больш за 23,88 МДж (5700 ккал/кг) і выхадям лятучых болей 9 %. Каменны вугаль змяшчае ў гаручай масе ад 75 да 97 % вуглерода. Каменны вугаль распаўсюджаны ў адлажэннях каменнавугальнай, пермскай і юрскай сістэм. Глыбіня знаходжання каменнага вугалю — ад паверхні да 2000—2500 метраў. Ён утварыўся з прадуктаў распаду арганічных астаткаў вышэйшых раслін, змяніўшыхся пад уплывам вялікага ціску акружаючых парод [[Зямная кара|зямной кары]] і параўнальна высокай тэмпературы. З узрастаннем ступені пераўтварэння паслядоўна павялічваецца ўтрыманне вуглерода і адначасова змяньшаецца колькасць кіслароду, вадароду, лятучых рэчываў; змяняецца цеплыня згарання, здольнасць спякацца і іншыя ўласцівасці. Каменны вугаль — гаматная [[горная парода]], утвораная аморфным вуглеродам, аксамітна і смаляна-чорнага колера; бліскучасць каменнага вугалю — тлустая, злом ракавісты; цвёрдасць 2-3; удзельная вага 1,25-1,4. Каменны вугаль гарыць яркім полымем, распаўсюджваючы моцны дым і смалісты водар. Апрацоўкай растворам хлорава-каліевай солі і азотнай кіслаты калі-некалі мажна выявіць у каменным вуглі структуру папараці, сілірярыі, лепідэндрона і іншых каменнавугальных раслін. Адрозніваюць — смалісты ці бліскучы — з ракавістым, бліскучым зломам, грубы — з грубазерністым зломам, слаёвы — з сланцаватай асобнасцю, валаконны — з валаконнай структурай і інш. Каменны вугаль змяшчае ў сярэднім наступныя элементы: 82 % [[вуглярод]], 1,5-5,7 % [[вадарод]], 1,5-15 % [[кісларод]], 0,5-4 % [[сера]], да 1,5 % [[азот]], 2-45 % лятучых рэчывыў; колькасць вадкасці 4-14 %, утрыманне залы нязначнае,. Большая ці меншая прысутнасць серы абумоўлена дадаткам [[серны калчадан|сернага калчадана]] ці іншых серністых мінералаў. Чым больш у каменным вугле [[вадарод]]у, тым больш атрымліваецца з яго пры награванні без доступа паветра смалістых рэчываў, тым лепш такі каменны вугаль гарыць і тым больш ён прыдатны для атрымання [[свяцільны газ|свяцільнага газа]], такі, багаты смоламі каменны вугаль называюць тлустым, а бедны гэтымі рэчывамі — худым. Худыя вуглі загараюцца з цяжкасцю, і іх гарэнне можа падтрымлівацца толькі пры моцным прытоку паветра. Пры пракальванні ў зачыненай прасторы тлусты каменны вугаль спякаецца і плавіцца, утвараючы порыстую губкавую масу — [[каменнавугальны кокс|кокс]], які зусім не ўтрымлівае серы і няшмат Н і О; пры гэтым атрымліваюць газападобны свяцільны газ і вадкі — [[каменнавугальны варволь]]. Каменны вугаль у якім смалістыя рэчывы амаль зусім адсутнічаюць, мае назву [[антрацыт]]. Найбольш буйнымі распрацоўваемымі басейнамі каменнага вугалю з’яўляецца: Данецкі, Кузнецкі, Пячорскі, Карагандзінскі, Аппалачскі, Пенсільванскі, Верхнесілезскі, Астрава-Карвінскі, Рурскі, Вялікі Хуанебас, Паўднёва-Уэльскі, Валанс’енскі, Брабантскі. Тры чвэрці агульнасусветных запасаў каменнага вугалю прыходзіцца на [[краіны СНД]], [[ЗША]], [[КНР]]. Сусветныя запасы каменнага вугалю (прыблізныя дадзеныя) * [[Краіны СНД]] — 4400 (млрд. т) * [[ЗША]] — 1570 (млрд. т) * [[Кітай]] — 1570 (млрд. т) * [[Заходняя Еўропа]] — 865 (млрд. т) * [[Акіянія]] — 800 (млрд. т) * [[Афрыка]] — 225 (млрд. т) * [[Азія]] (без краін СНД і Кітая) — 185 (млрд. т) * [[Канада]] — 65 (млрд. т) * [[Лацінская Амерыка]] — 60 (млрд. т) * '''Агулам: 9740 (млрд.т)''' У 1990-х гадах сусветнае спажыванне каменнага вугалю склала 2,3 млрд.тон у год. У адрозненне ад спажывання [[Нафта|нафты]], спажыванне вугалю значна павялічылася не толькі ў развіваючыхся краінах, але і ў прамыслова развітых краінах. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выкапнёвы вугаль]] e1veicsnk5xjd457dlc8nwmp456jjes 0 19995 5184735 4882360 2026-08-21T12:45:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184735 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха =[[Бронзавы век]] | Назва = Індская цывілізацыя | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = [[Культура чорнай і чырвонай керамікі]] | Геаграфічны рэгіён = [[Паўднёвая Азія]] | Ілюстраванне = [[Выява:Intaglio seal (H97-3433-7617-01) Indus Fish symbol .png|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = [[Пячатка]], каля 2200 г. да н. э. | У складзе = | Датаванне культуры = сярэдзіна [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. — першая трэць [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Пакістан]], [[Індыя]], [[Афганістан]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[сельская гаспадарка]], [[рамяство]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = Indskaja Cyvilizacyja.svg | Катэгорыя на Вікіскладзе = Indus Valley Civilization }} '''І́ндская цывілізацыя''', '''цывілізацыя даліны ракі Інд''', '''цывілізацыя Інда і Сарасва́ці''', '''Хара́пская цывілізацыя''', старажытная даарыйская [[цывілізацыя]] ([[археалагічная культура]]) [[Індастан|Індыі]]. Існавала з сярэдзіны [[3 тысячагоддзе да н.э.|ІІІ тысячагоддзя да н.э.]] да [[17 стагоддзе да н.э.|17]]—[[16 стагоддзе да н.э.|16 стагоддзяў да н.э.]] на паўночным захадзе [[Паўвостраў Індастан|паўвострава Індастан]] (на тэрыторыі сучасных [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Афганістан]]а). Адзін з самых ранніх ачагоў [[горад|урбаністычнай]] культуры народаў свету. Адрыта болей за 1000 помнікаў: першасныя земляробчыя паселішчы ([[Мергарх]]), руіны буйных [[горад|гарадоў]] ([[Харапа]], [[Махенджа-Дара]], [[Ракхігархі]], [[Ганверывал]]), марскіх [[порт]]аў ([[Латхал]] і [[Дхалавіра]]), памежных [[крэпасць|крэпасцей]], [[вёска|вёсак]] ([[Алахдзіна]]). Археалагічныя знаходкі паказваюць існаванне развітых [[гандаль|гандлёвых]] сувязей з суседзямі і аддаленымі краінамі — [[Кулі (археалагічная культура)|Кулі]], [[Джырофцкая археалагічная культура|Аратай]], [[Бахрэйн]]ам, [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс|Бактрыйска-Маргіянскай цывілізацыяй]], магчыма, з [[Шумер]]ам. Аснова [[эканоміка|эканомікі]] — [[жывёлагадоўля]] ([[зебу]], [[курыца]], [[Буйвал азіяцкі|буйвалы]], [[свінні]]) і [[ірыгацыя|ірыгацыйнае]] [[земляробства]] ([[пшаніца]], [[проса]], [[ячмень]], [[рыс]]). Развітыя манументальнае будаўніцтва, металургія [[медзь|медзі]] і [[бронза|бронзы]]. Заняпад Індскай цывілізацыі, верагодна, вызначаўся некалькімі прычынамі: [[тэктоніка пліт|тэктанічным]] зрухам і [[паводка]]мі, спусташэннем і забалочваннем [[глеба|глебы]], [[эпідэмія]]мі і [[вайна|войнамі]]. [[Дравідыйскія мовы|Дравідыйскае]] насельніцтва даліны [[Інд]]а ў гэтыя часы перамяшчаецца на паўднёвы ўсход і страчвае былы ўзровень развіцця. Генетычна звязанай з Індскай (Харапскай) цывілізацыяй лічаць постхарапскую культуру. Уплыў Індскай цывілізацыі прасочваецца ў культуры сучасных народаў Індыі і Пакістана. Індская цывілізацыя не аказала істотнага ўплыву на культуру [[арыі|індаарыяў]] — новага старажытнаіндыйскага ачагу цывілізацыі ў даліне [[Ганг]]а, аддаленага ад Індскага больш як на тысячу кіламетраў. == Адкрыццё == Першым вядомым помнікам Індскай цывілізацыі стала [[Харапа]], выпадкова адкрытая ў [[1826]] г.<ref>[https://www.thoughtco.com/harappa-pakistan-capital-city-171278 Harappa: Capital City of the Ancient Indus Civilization]</ref> Ужо ў той час помнік моцна пацярпеў з-за мясцовых жыхароў, якія карысталіся знойдзенай у ім [[цэгла]]й. У [[1872]]—[[1873]] гг. [[Вялікабрытанія|брытанскія]] [[археолаг]]і арганізавалі яго першыя навуковыя [[археалагічныя даследаванні|раскопкі]]<ref>[https://www.harappa.com/content/introduction Introduction — Harappa]</ref>. Яны прынялі Харапу за болей позні [[будызм|будысцкі]] цэнтр старажытнай [[Індастан|Індыі]]. Тым не меней, знаходка [[пячатка|пячаткі]] з невядомымі знакамі, якія маглі быць [[літара]]мі, выклікала цікавасць спецыялістаў, і ў [[1920]]—[[1921]] гг. Археалагічная служба [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] пачала болей шырокія даследаванні. У [[1919]] г. стала вядома, што падчас будаўніцтва [[чыгунка|чыгункі]] ў [[Сінд]]зе рабочыя выкарыстоўвалі старую цэглу з кургана [[Махенджа-Дара]]. Археалагічная служба накіравала туды свайго служачага Р. Д. Банерджы. Ён абследаваў мясцовасць, зрабіў пробныя раскопкі, выявіў новыя [[артэфакт (археалогія)|артэфакты]] і пераканаўся, што пад курганам пахавана старажытнае паселішча<ref>[https://www.lindahall.org/r-d-banerji/ Scientist of the Day — R. D. Banerji]</ref>. У [[1924]] г. Джон Маршал, кіраўнік Археалагічнай службы, параўнаў знаходкі з Харапы і Махенджа-Дара і прыйшоў да высновы, што адкрыта раней не вядомая старажытная [[цывілізацыя]]<ref>[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.722/2015.722.Mohenjo-Daro-And-The-Indus-Civilization--Vol-i-1931_djvu.txt MOHENJO-DARO AND THE INDUS CIVILIZATION]</ref>. Канчаткова Індская (Харапская) цывілізацыя была вылучана як самастойная ў [[1931]] г. Да канца першага дзесяцігоддзя [[21 стагоддзе|XXI]] ст. на тэрыторыі [[Пакістан]]а і [[Індыя|Індыі]] было адкрыта 1022 помнікі Індскай цывілізацыі<ref>[https://books.google.by/books?id=H3lUIIYxWkEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century], p. 137</ref>, аднак толькі 10 % з іх дастаткова даследаваны, некаторыя выклікаюць спрэчкі або далучаюцца да суседніх [[археалагічная культура|археалагічных культур]], што знаходзіліся пад уплывам Індскай цывілізацыі. == Храналогія == Традыцыйна агульная [[храналогія]] Індскай цывілізацыі абапіраецца на перыядызацыю развіцця [[Харапа|Харапы]], вызначаную [[археолаг]]амі. Яна ўключае наступныя перыяды<ref>[https://www.lkouniv.ac.in/site/writereaddata/siteContent/202003241550006972anil_kumar_HARAPPAN_CIVILIZATION%201.pdf HARAPPAN CIVILIZATION]</ref>: * Дахарапскі / Ранні харапскі (3500—2600 гг. да н. э.) * Сталы / Гарадскі харапскі (2600—1900 гг. да н. э.) * Паслягарадскі харапскі (1900—1400 гг. да н. э.) == Фарміраванне == [[Файл:Mehrgarh ruins.jpg|thumb|Руіны паселішча 6 тысячагоддзя да н. э. у Мергарху]] Паходжанне стваральнікаў і насельнікаў Індскай цывілізацыі з’яўляецца спрэчным. У [[Індыя|Індыі]] з боку [[палітыка]]ў, [[культура|культурных]] і [[рэлігія|рэлігійных]] дзеячоў, а таксама [[гісторыя|гісторыкаў]] не аднойчы выказваліся думкі пра [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскае]] паходжанне [[горад|гарадской]] культуры старажытнай даліны [[Інд]]а або пра заснаванне Індскай цывілізацыі выхадцамі з заходняй часткі [[Дэканскае пласкагор’е|плато Дэкан]]<ref>[https://www.thehindu.com/news/national/who-built-the-indus-valley-civilisation/article22261315.ece Who built the Indus Valley civilisation?]</ref><ref>[https://www.amrita.edu/news/myth-aryan-invasion The Myth of the Aryan Invasion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211008053248/https://www.amrita.edu/news/myth-aryan-invasion |date=8 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>[https://www.dawn.com/news/1180023/haryana-discovery-that-promises-to-challenge-our-ancient-history Haryana discovery that promises to challenge our ancient history]</ref>. Да нашых дзён яны не знайшлі [[навука|навуковага]] пацверджання. Большасць даследчыкаў лічыць, што насельніцтва Індскай цывілізацыі было [[Дравідыйскія мовы|дравідамоўным]]. Гэтая [[гіпотэза]] таксама не мае ясных доказаў, паколькі [[пісьмо]]выя знакі, знойдзеныя падчас [[археалагічныя даследаванні|раскопак]] старажытных помнікаў, не расшыфраваны. Найбольш слынным доказам з’яўляюцца [[палеагенетыка|палеагенетычныя]] даследаванні, якія паказваюць сувязь паміж жыхарамі ўсходняй часткі Індскай цывілізацыі [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. з сучасным насельніцтвам паўднёвай Індыі<ref>[https://www.eurekalert.org/news-releases/912501 First ancient DNA from Indus Valley civilization links its people to modern South Asians]</ref>, дзе дамінуюць дравідамоўныя народы. Аднак міграцыя продкаў стваральнікаў Індскай цывілізацыі адбывалася не з поўдню, а з захаду. Мяркуецца, што яны прыйшлі з [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]<ref>[https://www.natureasia.com/en/nindia/article/10.1038/nindia.2019.121 Where did the Indus Valley people come from?]</ref> каля 8 тысячагоддзя да н. э. ў эпоху, што папярэднічала ўзнікненню [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. Дзякуючы спрыяльным [[клімат]]ычным умовам, што ўсталяваліся ў [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], яны насялілі паўночны захад [[Індыйскі субкантынент|Індыйскага субкантынента]] ўжо да пачатку дахарапскага перыяда<ref name="timesofindia.indiatimes.com">[https://timesofindia.indiatimes.com/india/indus-era-8000-years-old-not-5500-ended-because-of-weaker-monsoon/articleshow/52485332.cms Indus era 8,000 years old, not 5,500; ended because of weaker monsoon]</ref>. Значна лепей вывучана фарміраванне [[археалагічная культура|культуры]] Індскай цывілізацыі з [[археалогія|археалагічнага]] пункту гледжання. Найстаражытнейшым вядомым месцам, звязаным з яе ўзнікненнем, з’яўляецца [[Мергарх]] у перадгорнай частцы сучаснага [[Белуджыстан (правінцыя)|Белуджыстана]]. Ён уяўляе сабою раскоп 11 м у глыбіню. Паселішча на месцы Мергарха ўзнікла ў сярэдзіне 7 тысячагоддзя да н. э. і праіснавала да сярэдзіны 3 тысячагоддзя да н. э.<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1876/ Archaeological Site of Mehrgarh — UNESCO World Heritage]</ref> Гэта месца прыцягвала людзей наяўнасцю радовішча [[медзь|медзі]]. Яны жылі ў хацінах з сырцовай [[цэгла|цэглы]], вырошчвалі [[ячмень]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[фінікавая пальма|фінікавую пальму]], [[Ziziphus|унабі]], магчыма — [[бавоўнік]], трымалі [[карова|кароў]], займаліся [[паляванне]]м, апрацоўвалі [[косць]]. Першасна пасяленцы выраблялі пасудзіны з [[трыснёг|трыснягу]], які пакрывалі [[асфальт]]ам, але з сярэдзіны 6 тысячагоддзя пачалі вытворчасць [[кераміка|керамікі]]. Адначасова адбыліся змены ў [[Будаўніцтва|будаўніцтве]]. Будынкі з высушанай на сонцы цэглы сталі ўзводзіцца прасторнымі, сіметрычна падзеленымі на невялікія квадратныя або прастакутныя блокі. У іх не было [[дзверы|дзвярэй]] і жылых парэштак, што наводзіць на думку пра тое, што хаця б некаторыя з іх з’яўляліся сховішчамі [[збожжавыя культуры|збожжа]] ці іншых тавараў, што выкарыстоўваліся сумесна. Іншыя будынкі ўяўляюць сабой стандартныя памяшканні, дзе займаліся [[рамяство]]м, у тым ліку вырабам [[Пацеркі|пацерак]]. У [[медны век|медным веку]] адзінае паселішча ператварылася ў некалькі асобных, злучаных [[ірыгацыя|ірыгацыйнымі]] [[канал (гідраграфія)|каналамі]]<ref>[https://www.thoughtco.com/mehrgarh-pakistan-life-indus-valley-171796 Mehrgarh, Pakistan and Life in the Indus Valley Before Harappa]</ref>. Пры даследаванні цел у магільнях было выяўлена, што мергархцы былі добра знаёмы са [[стаматалогія]]й. У канцы 5 тысячагоддзя да н. э. адбылося пашырэнне сельскагаспадарчых паселішчаў у горных і перадгорных раёнах. На мяжы 5 тысячагоддзя да н. э. і 4 тысячагоддзя да н. э. заўважны першыя прыкметы ўрбанізацыі<ref>[https://humanjourney.us/ideas-that-shaped-our-modern-world-section/early-civilizations-harappa/?gclid=CjwKCAjwj8eJBhA5EiwAg3z0m5rwng-IHwcUBycstRVJl3gvnT7D4TawmHXKdDGX801UDyRXS02xVhoCRucQAvD_BwE Indus-Sarasvati Civilization]</ref>. Раскопкі ў пагорыстых мясцінах абапал [[Інд]]а прывялі да адкрыцця старажытных населеных пунктаў, што да пачатку сталага харапскага перыяду прайшлі шлях ад [[вёска|вёсак]] да [[горад|гарадоў]] з насельніцтвам каля 10 тысяч чалавек. На [[рака|рачных]] [[раўніна]]х гэты працэс быў болей запаволеным. Так, у другой палове 4 тысячагоддзя да н. э. у наваколлях будучай [[Харапа|Харапы]] пераважалі адносна невялікія паселішчы [[рыбалоўства|рыбакоў]], паляўнічых і [[земляробства|земляробаў]]. Відавочна, падвышэнне колькасці насельніцтва там пачалося не раней за 3 тысячагоддзе да н. э. Адной з прычын, якая садзейнічала поспеху сельскай гаспадаркі і пашырэнню паселішчаў, былі надзвычай спрыяльныя [[клімат]]ычныя ўмовы. Аналіз [[ізатоп]]нага складу [[кісларод]]у ў [[фасфаты|фасфатах]] костак і [[зуб]]оў свойскай жывёлы, зроблены індыйскімі вучонымі<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/>, сведчыць пра тое, што каля 9 — 8 тысяч гадоў таму на захадзе Індыйскага субкантынента ўсталяваўся клімат, значна болей вільготны, чым у нашы дні. Рачная сетка паміж [[Гімалаі|Гімалайскім]] рэгіёнам і [[Аравійскае мора|Аравійскім морам]] была значна шырэйшай. На ўсход ад сучаснага рэчышча Інда існавалі іншыя буйныя рэкі, у тым ліку Сарасваці, пазней узгаданая ў [[Рыгведа|Рыгведзе]]. На месцы [[Качскі Ран|Качскага Рана]], знакамітага сваімі [[саланчак]]амі, у тую пару месцілася плыткаводдзе<ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-017-05745-8 Tracing the Vedic Saraswati River in the Great Rann of Kachchh]</ref>. Шчодрыя [[мусон]]ы абрашалі схілы пагоркаў і такім чынам спрыялі атрыманню ўстойлівых ураджаяў. Аднак на раўнінах і [[нізіна]]х яны выклікалі [[паводка|паводкі]] і заміналі развіццю гаспадаркі. З другой паловы 4 тысячагоддзя да н. э. інтэнсіўнасць мусонаў пачала зніжацца. Рачныя даліны сталі болей прыцягальнымі, а на аддаленых ад іх землях адбывалася [[апустыньванне]]. У перыяд 3200 — 2600 гг. да н. э. многія дахарапскія паселішчы апынуліся пакінутымі<ref>[https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/indus-valley-civilization-2.htm Early Harappan (3200-2600 BC)]</ref>. Такі лёс напаткаў і Мергарх. Магчыма, што далейшая міграцыя на ўсход суправаджалася пераходам ад пераважнага вырошчвання пшаніцы і ячменя да рысаводства. [[Рыс]] як ядомая расліна вядомы ў Паўднёвай Азіі з 7 тысячагоддзя да н. э., але яго вырошчванне і распаўсюджанне ў гэтай вобласці звычайна адносяць да першай паловы 3 тысячагоддзя да н. э.<ref>[https://ricepedia.org/culture/history-of-rice-cultivation History of rice cultivation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210923204403/https://ricepedia.org/culture/history-of-rice-cultivation |date=23 верасня 2021 }}</ref> Ён выдатна прыстасаваны да спякоты і лішкаў вільгаці, вытрымлівае сезонныя паводкі, яго збожжа па якасці мала саступае пшаніцы. == Сталы перыяд == === Урбанізацыя і архітэктура === [[Файл:Great bath - Mohenjo-daro.jpg|thumb|Вялікая купальня ў Махенджа-Дара]] Сталы перыяд развіцця Індскай цывілізацыі звязаны з [[урбанізацыя]]й і ўзнікненнем у [[рака|рачных]] [[даліна]]х буйных [[горад|гарадоў]]. Самыя вялікія гарады ([[Ракхігархі]], [[Махенджа-Дара]], [[Харапа]], [[Ганверывал]] і [[Дхалавіра]]) значна пераўзыходзілі па плошчы і насельніцтву гарадскія паселішчы іншых [[цывілізацыя|цывілізацый]] таго часу — [[Шумер]]а, [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]] і [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс|Бактрыйска-Маргіянскага комплекса]]. Так, Махенджа-Дара займаў каля 100 га, у ім магло жыць каля 40 000 чалавек<ref>[https://www.nationalgeographic.com/history/article/mohenjo-daro Lost City of Mohenjo Daro]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.org/article/life-ancient-cities/7th-grade |title=Life in Ancient Cities |access-date=6 верасня 2021 |archive-date=7 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907002505/https://www.nationalgeographic.org/article/life-ancient-cities/7th-grade/ |url-status=dead }}</ref>. Плошча Харапы дасягала 150 га, а гарадское насельніцтва ацэньваецца ў 23 500 чалавек<ref>[https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/world-history-beginnings/ancient-india/a/the-indus-river-valley-civilizations Indus River Valley civilizations]</ref>. Паколькі першыя адкрытыя [[археолаг]]амі буйныя гарады Індскай цывілізацыі месцяцца адносна недалёка ад сучаснага рэчышча [[Інд]]а, то некаторы час лічылася, што менавіта яны былі яе галоўнымі цэнтрамі, а паселішчы на ўсход з’явіліся пазней і былі значна меншымі. Аднак [[археалагічныя даследаванні|раскопкі]] Ракхігархі, што пачаліся ў [[1969]] г. і інтэнсіўна праводзяцца з [[1997]] г., абверглі гэты пункт гледжання. Урбанізацыя Ракхігархі пачалася ў XXVI ст. да н. э., тады ж, калі і Харапы. Ён быў большым за Махенджа-Дара. У ім магло жыць да 60 000 чалавек на плошчы каля 350 га<ref>[https://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/rakhigarhi-the-biggest-harappan-site/article5840414.ece Rakhigarhi, the biggest Harappan site]</ref>. Даследаванне [[кераміка|керамікі]] вакол [[Калібанган]]а<ref>{{Cite web |url=https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.10203 |title=Tejas Garge, Sothi-Siswal Ceramic Assemblage: A Reappraisal |access-date=6 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906234238/https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.10203/ |archivedate=6 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref> таксама дэманструе старажытнасць паселішчаў усходняга арэала Індскай цывілізацыі. Такім чынам, агульная тэрыторыя распаўсюджвання сфарміраванай у ёй [[культура|культуры]] ахоплівала да 1,5 млн км²<ref>[https://artsandculture.google.com/exhibit/historical-beginnings-the-indus-valley-civilisation/QQLyzPzKbMlEKg Historical Beginnings: The Indus Valley Civilisation]</ref>, што амаль утрая пераўзыходзіць плошчу сучаснай ёй [[Акад|Акадскай імперыі]]. Гарады Індскай цывілізацыі будаваліся па плану. Яны ўзводзіліся на ўзвышшах, каб прадухіліць затапленні падчас [[паводка|паводкі]], часам ніжняя частка ўмацоўвалася сырцовымі [[цэгла|цаглінамі]]. Вылучаліся 2 асноўныя раёны — цытадэль і ніжні горад. Цытадэль знаходзілася вышэй за астатнія будынкі, мела форму [[паралелаграм]]а, была абаронена [[абарончая сцяна|мурам]]. У яе склад уваходзілі не толькі памяшканні, але таксама збожжасховішча і грамадскія пабудовы, штучныя купальні з [[пандус]]амі. Так, Вялікая купальня ў Махенджа-Дара мае 12 м у даўжыню, 7 м у шырыню, 2,4 м у глыбіню. У яе вялі 2 [[лесвіца|лесвіцы]], што скончваліся выступам, па якому можна было рухацца ўздоўж [[вада|вады]]. Дно і бакавыя сцены не прапускалі ваду дзякуючы добра падагнаным цаглінам, пакрытым [[гіпс]]авай тынкоўкай. Купальня была схавана ад астатняга горада [[калона]]мі, паміж якімі нацягвалася шырма. З усходняга краю да яе прымыкалі пакоі, дзе меўся [[калодзеж]]<ref>[https://www.harappa.com/slide/great-bath-mohenjo-daro-0 «Great Bath» Mohenjo-Daro]</ref>. Ніжні горад складаўся з сеткі роўных [[вуліца|вуліц]], накіраваных па бакам свету. Паміж вуліцамі месціліся падобныя на [[прамавугольнік]]і жылыя кварталы. Напрыклад, у [[Латхал]]е існавала 6 кварталаў, у кожным меўся свой асобны пляц. Усе жытлы былі прыкладна аднолькавымі. Яны будаваліся з цэглы, складаліся з адкрытых [[тэраса|тэрас]], акружаных пакоямі<ref>[https://www.gktoday.in/topic/architecture-in-indus-valley-civilization/ Architecture in Indus Valley Civilization]</ref>. Некаторыя жытлы мелі 2 паверхі, [[падлога]] ў іх брукавалася. Падобна на тое, што нават бедныя гараджане маглі дазволіць сабе адносна камфортныя жыллёвыя ўмовы. Дзіўна выглядае адсутнасць [[палац]]аў, спецыяльных [[храм]]авых пабудоў і ваенных помнікаў. Гарады Індскай цывілізацыі адметны сістэмай водаразмеркавання і [[каналізацыя|каналізацыі]]. Звычайна асобныя дамы або кварталы забяспечваліся вадою з калодзежаў. У Махенджа-Дара іх было 700. Ваду ўздымалі з дапамогай прыстасаванняў накшталт чыгіроў і шадуфаў. Ва ўнутраных дварах або ў асобных пакоях кожнага дома ладзіліся месцы для абмывання і спраўлення натуральных патрэб. Забруджаная вада накіроўвалася па [[тэракота]]вых трубах або ў выграбную яміну, або ў закрытыя сцёкі ўздоўж вуліц, каб потым быць выдаленай за межы горада<ref>[http://indus-valley-civ.weebly.com/health-and-sanitation.html Health And Sanitation]</ref>. Цвёрдыя адыходы прасейваліся праз драўляныя краты. Істотным недахопам каналізацыі было тое, што моцная паводка ці засор маглі выклікаць разліў бруду і распаўсюджанне [[інфекцыя|інфекцыйных хвароб]]<ref>[https://www.ibtimes.sg/after-experiencing-coronavirus-re-look-what-epidemic-caused-collapse-indus-valley-civilization-45722 Did Coronavirus-like Epidemic Cause the Collapse of Indus Valley Civilization?]</ref>. === Эканоміка === [[Файл:National Museum in Delhi 1.jpg|thumb|Цацка ў форме [[Насарогі|насарога]] на колах]] Асновай гаспадаркі буйных гарадоў было [[рамяство]]. Важнай галіной з’яўлялася вытворчасць [[кераміка|керамікі]]<ref>[https://neostencil.com/upsc-art-culture-indus-valley-civilization-pottery Indus Valley Civilization Pottery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210909113452/https://neostencil.com/upsc-art-culture-indus-valley-civilization-pottery |date=9 верасня 2021 }}</ref>. Мясцовыя [[Ганчарства|ганчары]] выраблялі паліваныя, разьбяныя, паліхромныя, перфараваныя і бугорчатыя пасудзіны ў форме кубкаў, тазоў, пляшак, талерак, цыліндраў, шклянак з пляскатым дном, гарлачоў, ваз і посуду на падстаўцы (відавочна, для [[фіміям]]у). Іх паверхня размалёўвалася геаметрычнымі ўзорамі, выявамі раслін і жывёл. Аднастайнасць формаў і малюнкаў на гліняным посудзе дэманструе адзіныя традыцыі, што існавалі на вялікай тэрыторыі. Дзякуючы абпальванню гліняных сумесей высокімі тэмпературамі ганчары навучыліся ствараць цвёрдую кераміку са шчыльнай структурай, падобную на [[фаянс]]<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Harappa1986-90_05_Dales-Ceramics_1.pdf George F. Dales, Some Specialized Ceramic Studies at Harappa]</ref>. З яе выраблялі [[пацеркі]], [[бранзалет]]ы і пломбы. Гліна таксама ўжывалася для вырабу цэглы, бруку, [[Цацка|цацак]], [[статуя|статуэтак]], дэкаратыўных элементаў і інш. Індскія майстры дасягнулі выдатных вынікаў у апрацоўцы [[прыродны камень|каменю]]. Простая апрацоўка крэменю адбывалася ўжо ў месцах здабычы<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Biagi%20and%20Starnini-%20Indus-lithic-JIA-Vol%202-2012_0_0.pdf Paolo Biagi and Elisabetta Starnini, Technological choices and lithic production in the Indus period: Case studies from Sindh (Pakistan)]</ref>. Мыльны камень перавозілі ў рамесныя цэнтры. Ён шырока ўжываўся разьбярамі для стварэння [[пячатка|пячатак]], [[гузік]]аў, пацерак. Гузікі былі вынаходніцтвам прадстаўнікоў Індскай цывілізацыі<ref>[https://kingandallen.co.uk/journal/2018/history-of-the-button/ THE HISTORY OF THE BUTTON]</ref>. Мяркуецца, што першапачаткова яны з’яўляліся ўпрыгожваннем. Каштоўныя і паўкаштоўныя камяні нароўні з [[ракавіна малюскаў|ракавінамі]], [[метал]]амі, керамікай і [[слановая косць|слановай косцю]] выкарыстоўваліся для вырабу ўпрыгожванняў<ref>[https://pristinefire.in/blogs/popular-interest/jewelry-in-indus-valley-civilization Jewelry in Indus Valley Civilization] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210909135348/https://pristinefire.in/blogs/popular-interest/jewelry-in-indus-valley-civilization |date=9 верасня 2021 }}</ref><ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Kenoyer1992_Ornament%20Styles%20of%20the%20Indus%20Valley%20Tradition%20Ev.pdf J.M. KENOYER, ORNAMENT STYLES OF THE INDUS VALLEY TRADITION: EVIDENCE FROM RECENT EXCAVATIONS AT HARAPPA, PAKISTAN]</ref>. На поўначы сучаснага [[Афганістан]]а існавала паселішча [[Шартугай]], якое меркавана з’яўлялася калоніяй прадстаўнікоў Індскай цывілізацыі<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/shortugai-afghanistan.pdf Louis Dupree, Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan]</ref>. Іх прыцягнулі так далёка на поўнач радовішчы [[лазурыт]]у, што здабываўся ў наваколлі. Хаця вытворчасць [[медзь|медзі]] і медных вырабаў была вядома ўжо ў дахарапскі перыяд, [[металургія]] дасягнула росквіту ў час існавання буйных гарадоў. Прадстаўнікі Індскай цывілізацыі шырока ўжывалі вырабы з медзі, [[волава]], [[бронза|бронзы]], [[срэбра]] і [[золата]]. З гэтых металаў рабілі ўпрыгожванні, пасудзіны, статуэткі, навершы [[страла|стрэл]] і [[дзіда]]ў, [[нож|нажы]], [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] прылады. Найчасцей сустракаюцца прадметы з медзі. Нават у бронзавых вырабах колькасць волава і іншых дадаткаў рэдка перавышае 30 %. Для выплаўкі з медзі складаных прадметаў патрэбны высокія тэмпературы, але на тэрыторыі гарадоў плавільныя [[печ]]ы не былі знойдзены. Тое, што археолагі першапачаткова прынялі за плавільні ў Харапе, пазней было інтэрпрэтавана як печы для [[Крэмацыя|крэмацыі]]<ref>[https://insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/IJHS/Vol53_3_2018__Art04.pdf Vibha Tripathi, Metals and Metallurgy in the Harappan Civilization]</ref>. Пра прыёмы працы індскіх металургаў сучасныя спецыялісты вымушаны разважаць на аснове аналізу ўжо гатовых вырабаў. Поруч з гарадамі існавалі меншыя па плошчы населеныя пункты, у тым ліку [[вёска|вёскі]], насельніцтва якіх займалася сельскай гаспадаркай. Індскія сяляне вырошчвалі [[пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]], [[рыс]], 2 віды [[проса]], [[бабовыя]], [[бамія|бамію]], [[кунжут]], [[Цвінтарэй звычайны|гарчыцу]], [[часнок]], [[імбір]], [[цукровы трыснёг]], [[Вінаград культурны|вінаград]], розную [[садавіна|садавіну]]<ref>[https://www.harappa.com/answers/what-kinds-things-did-indus-people-eat What kinds of things did the Indus people eat?]</ref>. Звычайным харчам быў [[хлеб]], выпечаны на патэльні ў выглядзе аладкі. Падчас раскопак Калібангана былі знойдзены падземныя печы для прыгатавання ежы<ref>[https://www.harappa.com/blog/kalibangan Kalibangan — Harappa]</ref>. Збожжа захоўвалі ў ямінах. Даследаванне [[ліпіды|ліпідаў]] на рэштках пасудзін паказала, што індцы ўжывалі шмат [[мяса]] свойскай жывёлы<ref>[https://indianexpress.com/article/india/indus-valley-civilisation-diet-had-dominance-of-meat-finds-study-7098819/ Indus Valley civilisation diet had dominance of meat, finds study]</ref><ref>[https://www.firstpost.com/tech/science/fat-residue-found-in-harappan-civilisation-cooking-pots-show-that-they-consumed-meat-9100521.html FAT RESIDUE FOUND IN HARAPPAN CIVILISATION COOKING POTS SHOW THAT THEY CONSUMED MEAT]</ref>. Яны трымалі [[зебу]], [[свінні|свінняў]], [[Буйвал азіяцкі|буйвалаў]], [[каза свойская|коз]], [[авечка свойская|авечак]], [[курыца|курэй]]. Раскопкі вёскі [[Алахдзіна]] на поўдні сучаснага [[Пакістан]]а выявілі важнасць жывёлагадоўлі для мясцовай [[эканоміка|эканомікі]]<ref>[https://www.penn.museum/sites/expedition/cattle-and-the-harappan-chiefdoms-of-the-indus-valley/ Walter Fairservis, Jr. CATTLE AND THE HARAPPAN CHIEFDOMS OF THE INDUS VALLEY]</ref>. Відавочна, жывёла выкарыстоўвалася не толькі для забеспячэння [[малако]]м і мясам, але і для абмену. Важным земляробчым вынаходніцтвам быў цяжкі [[плуг]], якім узворвалі [[глеба|глебу]] з дапамогай быкоў. Аднак вяскоўцы з Алахдзіна ведалі і камерцыйнае рамяство. Яны займаліся вытворчасцю [[тканіны|тканін]] з [[бавоўна|бавоўны]]<ref>{{Cite web |url=https://historyflame.com/allahdino/ |title=Allahdino — Harappan Site of Pakistan |access-date=9 верасня 2021 |archive-date=2 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210902000447/https://historyflame.com/allahdino/ |url-status=dead }}</ref>. Тканіны фарбавалі з дапамогай [[пігмент]]аў мінеральнага і расліннага паходжання. Рамяство квітнела і ў іншым знойдзеным сельскім паселішчы Гола-Дхора ў [[Гуджарат|Гуджараце]]. Яго жыхары выраблялі ўпрыгожванні з ракавін<ref>[https://www.harappa.com/goladhoro/goladhoroshellworkshop.html Craft Production at Gola Dhoro]</ref>. Даследаванне сельскіх паселішчаў Індскай цывілізацыі ў [[Хар’яна|Хар’яне]] прадэманстравала, што іх жыхары займаліся земляробствам без бачнага вонкавага прымусу, адначасова вырошчвалі некалькі ядомых культур для падстрахоўкі ад неўраджаю і ведалі [[севазварот]]<ref>[https://academic.oup.com/biohorizons/article/4/1/1/238334 Jennifer Bates, Social organization and change in the Indus Civilization; phytolith analysis of crop processing aims at Masudpur VII]</ref>. === Абмен і гандаль === [[Файл:Elephant. Mold of Seal, Indus valley civilization.JPG|thumb|Пячатка з выявай [[слон|слана]] і піктаграмамі]] Доказам шчыльных унутраных сувязей Індскай цывілізацыі з’яўляецца стандартызацыя мер вагі. У якасці гір выкарыстоўвалі [[паралелепіпед]]ападобныя каменныя або тэракотавыя брусы. Найменшы важыў 0,55 г, найбольш цяжкі — 11467,6 г. Адхіленне ад стандарту не перавышала 5 %<ref>[https://www.tifr.res.in/~archaeo/papers/Harappan%20Civilisation/Harappan%20Weights.pdf M N Vahia and Nisha Yadav, Harappan Weights]</ref>. Прадстаўнікі Індскай цывілізацыі таксама карысталіся прамавугольнымі штампаванымі пячаткамі з мыльнага каменю ад 2 см да 3 см. На іх выразаліся выявы звяроў, раслін, прадметаў, прылад, фантастычных істот, [[Піктаграма|піктаграм]]. Відавочна, такія пячаткі насілі на шыі ў якасці ўпрыгожвання. Але іх галоўнае прызначэнне было ў прыкладанні да вільготнай гліны для стварэння пломбаў-адбіткаў. Археолагамі былі выяўлены тысячы пячатак і пломбаў. На пломбах былі знойдзены сляды вяроўкі, якія дазваляюць выказаць здагадку, што імі кляймілі змацаваныя звязкі тавараў. Надпісы на пячатках могуць паказваць права ўласнасці, а выявы з’яўляюцца эмблемамі пэўных асоб і [[гандаль|гандлёвых]] аб’яднанняў<ref>[https://www.khanacademy.org/humanities/art-asia/south-asia/x97ec695a:5000-b-c-e-1000-b-c-e/a/an-indus-seal An Indus Seal]</ref>. Першая пячатка з піктаграмамі была знойдзена ў Харапе падчас раскопак [[1872]]—[[1873]] гг. Ужо тады узнікла пытанне: ці з’яўляюцца таямнічыя знакі [[пісьмо]]м? З тых часоў вучоныя не прыйшлі да адназначнай высновы. Вядома, што адзінкавыя знакі сустракаюцца на керамічным посудзе 3500 — 2700 гг. да н. э.<ref>[https://www.worldhistory.org/Indus_Script Indus Script]</ref> У сталы перыяд іх размяшчалі разам, прычым многія знакі паўтараюцца сістэматычна, што можа сведчыць пра тое, што яны адлюстроўваюць пэўную [[мова|мову]]<ref>[https://www.thoughtco.com/seals-and-the-indus-civilization-script-171330 K. Kris Hirst, Indus Seals and the Indus Civilization Script]</ref>. У Дхалавіры была знойдзена шыльда са знакамі даўжынёй 3 м. Аднак сэнс індскіх піктаграм і адлюстроўваемая імі мова да нашых дзён не вядомыя<ref>[https://ruor.uottawa.ca/bitstream/10393/26166/1/Leblanc_Paul_2013_thesis.pdf Paul D. LeBlanc, Indus Epigraphic Perspectives: Exploring Past Decipherment Attempts & Possible New Approaches]</ref>. Адсутнасць расшыфраванага пісьма — адна з галоўных прычын нашых абмежаваных ведаў пра структуру, палітычныя падзеі, рэлігію і філасофію тагачаснага [[грамадства]]. Транспартыроўка людзей і грузаў на вялікія адлегласці магла здзяйсняцца часткова па [[суша|сушы]]. Вядомы шматлікія выявы запрэжак, на якіх прысутнічаюць двухколавыя і чатырохколавыя вазы. У якасці запражных жывёл выкарыстоўвалі быкоў<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Kenoyer2004_Wheeled%20Vehicles%20of%20the%20Indus%20Valley%20Civilizatio.pdf Jonathan Mark Kenoyer, Wheeled Vehicles of the Indus Valley Civilization of Pakistan and India]</ref>. Развітая рачная сетка дазваляла карыстацца [[лодка]]мі. Іх выявы сустракаюцца з ранняга харапскага перыяду. У [[Латхал]]е былі знойдзены 3 розныя тыпы тэракотавых мадэляў [[судна]]ў. Першы тып уяўляў сабою [[карабель]] з [[ветразь|ветразем]]. Ён меў востры кіль, завостраны нос і тупую карму. Другі тып адрозніваўся выгнутымі высокімі бартамі, вострым кілем і мог быць забяспечаны мачтай. Трэці тып прадстаўлены лодкамі з плоскім дном, прызначанымі для руху па рэках. Захаваліся каменныя [[якар]]ы. Латхал з’яўляўся важным марскім [[порт]]ам. У ім быў выяўлены штучны вадаём з цэглы (219×37 м), магчыма, карабельны док. Яшчэ некалькі марскіх портаў знойдзены на паўвостраве [[Катхіявар]]<ref>[https://www.penn.museum/sites/expedition/shipping-and-maritime-trade-of-the-indus-people/ S.R. Rao, SHIPPING AND MARITIME TRADE OF THE INDUS PEOPLE]</ref>. Прадстаўнікі Індскай цывілізацыі былі вымушаны падтрымліваць вонкавыя сувязі, паколькі мелі патрэбу ў крэмніі і металах, якіх амаль не было на тэрыторыі, асвоенай імі. Так, медзь і волава дастаўлялі з [[Белуджыстан]]а і Афганістана<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Kenoyer1999_Metal%20Technologies%20of%20the%20Indus%20Valley%20Tradition.pdf Jonathan M. Kenoyer and Heather M.-L. Miller, Metal Technologies of the Indus Valley Tradition in Pakistan and Western India]</ref>, магчыма, з [[Гімалаі|Гімалайскага]] рэгіёна і [[Аман]]а. Прадметы, зробленыя індскімі майстрамі, знаходзяць на месцы гарадоў [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс|Бактрыйска-Маргіянскага комплекса]] ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], на [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостраве]]<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/The_Indus_Civilization_Trade_with_the_Om.pdf Dennys Frenez, The Indus Civilization Trade with the Oman Peninsula]</ref>, дзе ў другой палове 3 тысячагоддзя да н. э. квітнела культура [[Ум-аль-Нар (культура)|Ум-аль-Нар]]. Многія навукоўцы прытрымліваюцца думкі, што існавалі прамыя сувязі паміж Індскай цывілізацыяй і [[Месапатамія]]й. Доказаў гэтага няшмат — знаходкі [[карнеол]]у ў [[Ур]]ы, апрацаванага па харапскай тэхналогіі, а таксама ўпрыгожванняў з ракавін з узбярэжжа паўднёвага захаду [[Індастан]]а. Ускосным доказам могуць быць агульныя для дзвюх старажытных цывілізацый матывы культурных [[артэфакт (археалогія)|артэфактаў]]<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/desires-of-a-modern-indian/connections-between-ancient-india-and-ancient-mesopotamia/ Connections between ancient India and ancient Mesopotamia]</ref>. Шматлікія прадметы, вырабленыя прадстаўнікамі Індскай цывілізацыі, былі выяўлены пры раскопках у [[Сузы|Сузах]], сталіцы [[Элам]]а<ref>Guha, S. Negotiating Evidence: History, Archaeology and the Indus Civilisation // Modern Asian Studies. Vol. 39, no. 2., 2005. P. 399—426</ref>. Тавары з Індскай цывілізацыі маглі трапляць у Месапатамію не наўпрост, а пры пасрэдніцтве іншых народаў. Такімі пасрэднікамі былі народы сучаснага [[Іран]]а<ref>[https://books.openedition.org/momeditions/8176 Michèle Casanova, Exchanges and trade during the Bronze Age in Iran]</ref>. Яшчэ адным важным месцам пасрэдніцкага гандлю быў [[Бахрэйн]]. Характэрна тое, што тагачасныя насельнікі гэтага вострава карысталіся мерамі вагі, запазычанымі ў Індскай цывілізацыі<ref>[https://tidsskrift.dk/kuml/article/view/105436/0 T. G. Bibby, Efter Dilmun norm]</ref>. Аднак прыхільнікі прамых сувязей атаясамліваюць Індскую цывілізацыю з краінай ''Мелуха'', якую ўзгадвалі [[шумеры]] і [[акад]]цы<ref>Gelb I., MAKKAN AND MELUḪḪA IN EARLY MESOPOTAMIAN SOURCES // Revue d’Assyriologie et d’archéologie orientale. Vol. 64, no. 1, 1970. P. 1 — 8</ref>. Так, [[Сарган Старажытны|Сарган]] пахваляўся, быццам бы караблі з Мелухі прыбываюць у [[Акадэ]], а [[Гудэа]] з [[Лагаш]]а купляў у Мелусе каштоўныя камяні. Акрамя камянёў і ўпрыгожванняў, гандляры Індскай цывілізацыі маглі прывозіць баваўняныя тканіны, [[драўніна|драўніну]], [[слановая косць|слановую косць]] і буйвалаў. Але мала зразумела, якія тавары з Месапатаміі цікавілі іх. <gallery> Harappan weights Delhi Museum.jpg|Каменныя вагі Bullock cart with driver, National Museum, New Delhi.jpg|Двухколавы воз, запрэжаны быкамі Valle dell'indo, barca a forma di toro, periodo kot-dijan, 2800-2600 ac ca. (coll. priv.) 02.jpg|[[Судна]] ў форме быка (ранні харапскі перыяд) Disha Kaka Boat with Direction Finding Birds, model of Mohenjo-Daro seal, 3000 BCE.jpg|Выява [[лодка|лодкі]] на пячатцы Indus head statuette in red limestone imported to Susa in 2600-1700 BCE disovered in the Tel of the Acropolis at Susa LOUVRE Sb80.jpg|Статуэтка індскага тыпу, знойдзеная ў Сузах </gallery> === Грамадства === Сацыяльная і палітычная пабудова грамадства Індскай цывілізацыі з’яўляецца даўнім прадметам навуковых дыскусій. Узвядзенне буйных гарадоў па плану, іх забеспячэнне, стварэнне і абслугоўванне складаных канструкцый накшталт каналізацыі і [[ірыгацыя|ірыгацыйнай]] сістэмы, увядзенне агульна прынятых стандартаў — усё гэта прыкметы добра арганізаваных супольнасцей. Першыя археолагі, якія вялі раскопкі Харапы і Махенджа-Дара, прытрымліваліся традыцыйнага пункту гледжання, што падобная арганізацыя павінна абапірацца на моцную [[дзяржава|дзяржаву]] і [[рэлігія|рэлігійныя]] інстытуты. Нездарма адну з першых знойдзеных у [[1925]]—[[1926]] гг. у Махенджа-Дара статуй з выявай мужчыны нараклі «Кароль-жрэц»<ref>[https://www.harappa.com/slide/priest-king-mohenjo-daro "Priest King," Mohenjo-daro 41 — Harappa]</ref>. Але сапраўднае прызначэнне гэтай і іншых статуй не вядома, яны не абавязкова з’яўляліся партрэтамі<ref>[https://philarchive.org/archive/RIISAS Thomas Riisfeldt, States and Social Complexity: the Indus Valley (Harappan) Civilisation]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Існаванне ўлады і дзяржаўнай эліты звычайна прадугледжвае наяўнасць рэзідэнцый накшталт палацаў з будынкамі вялікіх памераў, моцным [[фасад]]ам, прасторнымі [[калідор]]амі і дварамі, дарагім унутраным аздабленнем. У гарадах Індскай цывілізацыі такіх няма. Умацаваныя цытадэлі не падыходзяць на ролю рэзідэнцый з-за адсутнасці адпаведных умоў. Высоўваюцца нават думкі, што гарадамі кіравала родавая [[арыстакратыя]], якая не асабліва вылучалася сярод іншых абшчыннікаў. Аднак знешняя адсутнасць палацаў можа тлумачыцца хуткім пашырэннем гарадоў, калі наваколлі рэзідэнцый забудоўваліся, і тыя пераставалі адасабляцца ад суседніх кварталаў, іх манументальнасць гублялася<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Vidale_South_Asian_Studies.pdf Massimo Vidale, Aspects of Palace Life at Mohenjo-Daro]</ref>. Ускосным доказам з’яўляецца пацверджанне сталай міграцыі ў гарады з іншых мясцін. Так, аналіз [[зубы|зубоў]] пахаваных у Махенджа-Дара паказаў, што частку жыцця яны пілі ваду, хімічны склад якой адрозніваецца ад мясцовай<ref>[https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2017/09/22/no-interest-in-war-the-harappan-civilization No Interest in War: The Harappan Civilization]</ref>. Сучасныя даследчыкі тлумачаць узнікненне дзяржаўнасці ў сталай Індскай цывілізацыі першапачатковай рэгіяналізацыяй, калі буйныя гарады падпарадкоўвалі меншыя супольнасці, а потым — інтэграцыяй, што стала паспяховай дзякуючы развіццю камунікацый і гандлю<ref name="scholarworks.gsu.edu">[https://scholarworks.gsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=anthro_hontheses Adam Green, The State in the Indus River Valley]</ref>. Гэта тлумачэнне абапіраецца на археалагічныя матэрыялы, але не дае яснага ўяўлення пра структуру і характар дзяржаўных утварэнняў. Нарэшце, застаецца незразумелым: ці сфарміравалася ў межах Індскай цывілізацыі адзіная дзяржава, або развіццё дзяржаўнасці спынілася на фазе [[Горад-дзяржава|гарадоў-дзяржаў]]? Некаторыя навукоўцы прапануюць гіпотэзу<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Kenoyer1994_The%20Harappan%20State.%20Was%20it%20or%20Wasn%E2%80%99t%20it%20In%20From%20.pdf Jonathan Mark Kenoyer, The Harappan State: Was it or wasn’t it?]</ref>, згодна з якой дзяржаўнасці і традыцыйнай эліты ў Індскай цывілізацыі наогул не існавала, а грамадства заставалася эгалітарным. Рэдкія знаходкі [[зброя|зброі]] і адсутнасць слядоў разбурэння і [[пажар]]аў у гарадах сталай эпохі спарадзілі міф пра надзвычай мірны характар індскага грамадства<ref>[https://www.newscientist.com/article/mg23130910-200-the-real-utopia-this-ancient-civilisation-thrived-without-war/ The real utopia: This ancient civilisation thrived without war]</ref><ref>[https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2017/09/22/no-interest-in-war-the-harappan-civilization/ No Interest in War: The Harappan Civilization]</ref><ref>[https://www.harappa.com/answers/how-peaceful-was-harappan-civilization How peaceful was Harappan Civilization?]</ref>. На самай справе сляды пажараў часцяком сустракаюцца ў паселішчах перыяду паміж 2600 г. да н. э. і 2500 г. да н. э.<ref>[https://www.pnas.org/content/pnas/early/2010/04/08/1002470107.full.pdf Charles S. Spencer, Territorial expansion and primary state formation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916014348/https://www.pnas.org/content/pnas/early/2010/04/08/1002470107.full.pdf |date=16 верасня 2021 }}</ref> Пазней гарады і крэпасці ахоўваліся тоўстымі мурамі, [[Вал (фартыфікацыя)|валамі]] і [[Роў (фартыфікацыя)|равамі]]. У якасці зброі карысталіся [[дзіда]]мі, [[сякера]]мі, доўгімі лістападобнымі [[нож|нажамі]] з медзі і бронзы, [[булава]]мі з драўлянымі дзяржальнямі і каменнымі навершамі, прымацаванымі гіпсам. Стралковай зброяй з’яўляліся [[лук]] і [[страла|стрэлы]] з доўгімі тонкімі вышчэрбленымі навершамі, а таксама прашча і кідальныя [[шар]]ы з гліны<ref>[http://www.ancientmilitary.com/ancient-india-military.htm Ancient India Military]</ref>. Акрамя дзяржавы, старажытнае індскае грамадства магла гуртаваць супольная [[ідэалогія]], увасобленая ў рэлігійных вераваннях і культах. У адсутнасці пісьмовых крыніц і манументальных рэлігійных збудаванняў навукоўцы рэканструююць рэлігійныя ўяўленні насельнікаў Індскай цывілізацыі праз выявы на пячатках, статуэткі, пахавальныя абрады і іншыя археалагічныя артэфакты. Так, некаторыя жаночыя постаці на выявах трактуюцца як [[бог|багіні]], а жывёлы накшталт быка або [[насарогі|насарога]] — як ахвярапрынашэнні<ref>[https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/indus-valley-religion Indus Valley Religion]</ref>. Некаторыя выявы падобныя на пазнейшыя, што сустракаюцца ў [[Ведычная рэлігія|ведычнай рэлігіі]] і [[індуізм]]е. Так, у Махенджа-Дара адшукана «пячатка Пашупаці»<ref>[https://indianculture.gov.in/museums/pashupati-seal Pashupati seal — INDIAN CULTURE]</ref>, выява на якой нагадвае адну з [[аватара|інкарнацый]] [[Шыва|Шывы]]. Вядомы пячаткі з выявамі [[свастыка|свастыкі]]. Тым не меней, сучасныя навукоўцы схільны разглядаць не толькі падабенствы, але і адрозненні, таму не атаясняюць рэлігію Індскай цывілізацыі з пазнейшымі рэлігіямі Індыі. Археолагамі былі знойдзены агмені, што маглі выкарыстоўвацца для ахвярапрынашэнняў. Мяркуецца, што грамадскія купальні з’яўляліся месцамі для рытуальнага ачышчэння. Прадстаўнікі Індскай цывілізацыі ведалі 2 тыпы пахаванняў: праз [[інгумацыя|пакладанне цела]] ў зямлю і [[крэмацыя|крэмацыю]]. Большасць належаць да першага тыпу. Не вядома, ці існавала розніца ў пахаванні ад сацыяльнага статуса і паходжання. Толькі 20 % магільняў належаць жанчынам, меней за 1 % — дзецям, астатнія пахаваныя — дарослыя мужчыны. Звычайна пахаванні мелі індывідуальны характар. Вядомы толькі 2 выпадкі парных пахаванняў мужчын з жанчынамі, некалькі групавых пахаванняў, а таксама магільні без пахаванняў (відавочна, для загінулых удалечыні, ахвяр дзікіх жывёл, зніклых і г. д.)<ref>[https://indianexpress.com/article/explained/what-a-harappan-grave-says-about-marriage-5531050/ What a Harappan grave says about marriage]</ref>. Колькасць рэчаў у магільнях невялікая, нават у параўнанні з дахарапскім перыядам. Гэта можна патлумачыць тым, што каштоўнасць рэчаў вызначалася са свецкага і духоўнага пунктаў гледжання. Свецкія рэчы лічыліся нікчэмнымі для мёртвых<ref name="scholarworks.gsu.edu"/>. Даследаванне пахаванняў дае дадатковую інфармацыю аб паўсядзённым жыцці. Аналіз чалавечых рэштак паказаў, што прадстаўнікі Індскай цывілізацыі харчаваліся аднолькава добра, аднак пакутавалі ад такіх захворванняў, як [[лепра]]<ref>[https://www.eurekalert.org/news-releases/893490 Oldest evidence of leprosy found in India]</ref>, [[туберкулёз]]<ref name="journals.plos.org">[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0084814 Infection, Disease, and Biosocial Processes at the End of the Indus Civilization]</ref>, [[малярыя]], [[анемія]]<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09709274.1998.11907363 Nancy C. Lovell, The Biocultural Context of Anemia in the Ancient Indus valley]</ref> і інш. <gallery> Cast of the Priest.jpg|Мадэль скульптуры «Кароль-жрэц» Dancing girl of Mohenjo-daro.jpg|Статуэтка «Танцоўшчыца» з Махенджа-Дара Shiva Pashupati.jpg|«Пячатка Пашупаці» IndusValleySeals swastikas.JPG|Свастыка на пячатках Harappan skull (cropped).jpg|Чэрап з Харапы </gallery> == Заняпад == На мяжы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] і [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзяў да н. э. Індская цывілізацыя ўвайшла ў фазу крызіса. У 1800—1700 гг. да н. э. адбыўся яе заняпад. Насельніцтва буйных [[горад|гарадоў]] значна скарацілася, [[будаўніцтва]] больш не вялося па плану, зніклі знакамітыя стэатытавыя [[пячатка|пячаткі]] з [[піктаграма]]мі. У некаторых выпадках жыхары наогул пакідалі свае паселішчы, а потым адраджалі іх, але ўжо ў значна меншых маштабах<ref name="asi.nic.in">[https://asi.nic.in/Ancient_India/recent_issues/new_series_1/article_5.pdf K.N.DIKSHIT, The Decline of Harappan Civilization]</ref>. У [[1953]] г. археолаг {{нп5|Морцімер Уілер||en|Mortimer Wheeler}} высунуў тэорыю [[Арыі|арыйскага]] заваявання, аднак яна хутка была абвергнута, паколькі сведчанняў пажараў і разбурэнняў не было выяўлена, а на рэштках людзей, якіх даследчык прыняў за забітых, не засталося слядоў гвалту<ref>[https://www.penn.museum/sites/expedition/the-mythical-massacre-at-mohenjo-daro George F. Dales, THE MYTHICAL MASSACRE AT MOHENJO-DARO]</ref>. У далейшым навукоўцы разглядалі гіпотэзы аб вялікіх [[паводка]]х<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/dales-decline-of-harappans-2.pdf George F. Dales, The decline of the Harappans]</ref> або, наадварот, [[засуха]]х<ref>[https://www.natureasia.com/en/nindia/article/10.1038/nindia.2018.61 Biplab Das, A prolonged drought destroyed Indus Valley Civilisation, new study says]</ref>, якія сталі прычынай заканчэння Індскай цывілізацыі. Вядома, што [[прырода|прыродныя]] катаклізмы, што адбыліся прыкладна ў канцы 3 тысячагоддзя да н. э., суправаджалі разбурэнне [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс|Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса]], [[Акад|Акадскай імперыі]], [[Трэцяя дынастыя Ура|Трэцяй дынастыі Ура]] і Старога царства ў [[Старажытны Егіпет|Егіпце]]. Такім катаклізмам на паўночным захадзе [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] мог стаць моцны [[тэктоніка пліт|тэктанічны]] зрух, што выклікаў змены [[рэчышча]]ў буйных [[рака|рэк]], знікненне Сарасваці, другой па значэнню ракі пасля Інда, і адступленне [[Аравійскае мора|Аравійскага мора]], так што [[порт|партовыя]] паселішчы апынуліся ў глыбіні мацерыка. [[Геалогія|Геолагамі]] былі выяўлены сведчанні сур’ёзных [[землятрус]]аў у раёнах [[Калібанган]]а каля 2900 г. да н. э. і 2700 г. да н. э. і [[Дхалавіра|Дхалавіры]] каля 2200 г. да н. э.<ref>[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006AGUFM.T51D1553G/abstract Evidence for Tectonic Activity During the Mature Harappan Civilization, 2600—1800 BCE]</ref> Аднак прапанаваная імі [[храналогія]] не супадае з часам крызіса Індскай цывілізацыі. Да таго ж высветлілася, што Сарасваці знікла значна раней, чым меркавалася, і гэта не паўплывала на доступ гарадоў да крыніц вады<ref>[https://www.imperial.ac.uk/news/183368/scientists-show-himalayan-river-system-influenced Scientists show how Himalayan river system influenced ancient Indus Civilisation]</ref>. [[Археалагічныя даследаванні|Археалагічныя раскопкі]], што пачаліся з 1960-х гг. на ўсход ад даліны Інда, прывялі да адкрыцця паселішчаў паслягарадскога перыяда. Акрамя таго, археолагі, што працавалі ў [[Харапа|Харапе]], пацвердзілі адсутнасць рэзкіх змен паміж культурнымі традыцыямі гараджан сталага і паслягарадскога перыядаў<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Evolution%20of%20Harappan%20Civilisation.pdf Mayank N. Vahia, Nisha Yadav, Reconstructing the History of Harappan Civilization]</ref>. Стала зразумела, што Індская цывілізацыя знікла не знянацку, яе заняпад быў доўгім. Карані гэтай з’явы трэба шукаць у мінулым яе існавання. У канцы ранняга перыяда, калі адбывалася перасяленне ў даліну Інда, а таксама падчас урбанізацыі сталага перыяда агульная колькасць паселішч скарацілася<ref name="tandfonline.com">[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00934690.2018.1464332 Adam S. Green, Cameron A. Petrie, Landscapes of Urbanization and De-Urbanization: A Large-Scale Approach to Investigating the Indus Civilization’s Settlement Distributions in Northwest India]</ref>, паколькі значная частка насельніцтва апынулася ў буйных гарадах. Урбанізацыя стала магчымай дзякуючы развіццю [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], якая ў спрыяльных [[клімат]]ычных умовах забяспечвала тысячы гараджан харчам. Акрамя таго, гарады залежалі ад навакольных рэсурсаў, у тым ліку [[лес|лясоў]], багатых на [[драўніна|драўніну]], што з’яўлялася будаўнічым матэрыялам і палівам. Вырубка лясоў прывяла да пашырэння пашы, у якасці паліва часцей выкарыстоўвалі жывёльны [[Гной (угнаенне)|гной]]<ref>[http://www.homepages.ucl.ac.uk/~tcrndfu/articles/orignal%20Weber%20antiquity.pdf STEVEN WEBER, Seeds of urbanism: palaeoethnobotany and the Indus Civilization]</ref>. Скарачэнне рэсурсаў павінна было адмоўна адбіцца на паўсядзённым жыцці і развіцці такіх важных рамёстваў, як [[металургія]] і выраб [[кераміка|керамікі]]. Рост насельніцтва ў Харапе быў асабліва імклівым паміж 2200 г. да н. э. і 1900 г. да н. э. Ён суправаджаўся пагаршэннем арганізаванасці ў будаўніцтве, павелічэннем [[эпідэмія|эпідэмічных]] захворванняў і выпадкаў гвалту<ref name="journals.plos.org"/><ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/2012b_schug_IJPP.pdf A peaceful realm? Trauma and social differentiation at Harappa]</ref>. Частка навукоўцаў мяркуе, што зніжэнне інтэнсіўнасці [[мусон]]аў, якое дазволіла ў сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н. э. насяліць рачныя даліны, працягвалася ў сталы перыяд, і ў пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. [[клімат]] стаў болей засушлівы, чым у нашы дні<ref>[https://www.pnas.org/content/109/26/E1688.full Fluvial landscapes of the Harappan civilization] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210430205511/https://www.pnas.org/content/109/26/E1688.full |date=30 красавіка 2021 }}</ref>. Гэта стала прычынай скарачэння пасеваў [[пшаніца|пшаніцы]] на карысць [[рыс]]у і [[проса]], павелічэння ролі жывёлагадоўлі<ref>[https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/Harappa1986-90_10_Reddy-Oriyo_Timbo_2.pdf Seetha N. Reddy, Complementary Approaches to Late Harappan Subsistence: An Example from Oriyo Timbo]</ref> і міграцыі насельніцтва на больш спрыяльныя для забеспячэння харчам і прыроднымі рэсурсамі тэрыторыі. У 2 тысячагоддзі да н. э. колькасць паселішчаў зноў павялічылася, але адбыўся іх зрух на ўсход і паўночны ўсход<ref name="tandfonline.com"/>. Паселішчы паслягарадскога перыяду знаходзяць у [[Гуджарат|Гуджараце]], [[Пенджаб (штат)|Пенджабе]], [[Джаму і Кашмір]]ы, [[Хар’яна|Хар’яне]], на захадзе [[Утар-Прадэш]]. У сваёй большасці яны не мелі планавання і буйных умацаванняў. Мігранты з даліны Інда імкнуліся падтрымліваць папярэднія традыцыі, захоўвалі вытворчасць [[бісер]]у, апрацоўвалі каштоўныя камяні, карысталіся звыклымі вагамі. Але малыя паслягарадскія паселішчы болей залежалі ад сельскай гаспадаркі, не маглі падтрымліваць папярэднія сувязі з тэрыторыямі [[Іран]]а і [[Афганістан]]а, адкуль у папярэдні час завозілася значная частка сыравіны, у тым ліку [[метал]]ы. Такім чынам адбываліся лакалізацыя і паступовы разрыў не толькі вонкавых, але і ўнутраных сувязей паміж прадстаўнікамі калісьці адзінай культуры<ref name="asi.nic.in"/>. У выніку адбылося фарміраванне некалькіх асобных пасляхарапскіх культур. Так, культура бліскучага чырвонага посуду праіснавала ў Гуджараце да пачатку [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э.<ref>[https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1996_num_22_2_4637 Herman C. F., «Harappan» Gujara : the Archaeology-Chronology Connection]</ref>, але большасць з іх знікла ў апошняй трэці 2 тысячагоддзя да н. э. == Вынаходніцтвы Індскай цывілізацыі == [[Файл:A drain at Lothal.jpg|thumb|Дрэнажная сістэма ў [[Латхал]]е]] * [[Бавоўна|Баваўняныя]] [[тканіны]] * [[Гузік]] * [[Дрэнаж]]ная сістэма * [[Дыстыляцыя]] * Змыўны [[туалет]] * [[Іголка]] з вушкам * Квартальная сістэма забудовы * [[Піла]] * Самацечная [[каналізацыя]] * Цяжкі запрэжны [[плуг]] * Тручэнне == Гл. таксама == * [[Кулі (археалагічная культура)|Культура Кулі]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''Довгяло, Г.'' История Древнего Востока / ''Г. И. Довгялло, О. В. Перзашкевич, А. А. Прохоров.'' — Минск: ТетраСистемс, 2002. ISBN 985-470-051-8 * ''Alchin, B.'' The Rise of Civilization in India and Pakistan / ''Bridget and Raymond Allchin.'' — Cambridge: Cambridge University Press, 1982. ISBN 0-521-24244-4 * ''Feuerstein, G.'' In Search of the Cradle of Civilization: New Light on Ancient India / ''Georg Feuerstein, Subhash Kak, David Frawley.'' — Delhi: Motilal Banarsidass Publishers, 1999. ISBN 81-208-1626-9 == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Indus Valley Civilisation}} * [https://www.worldhistory.org/Indus_Valley_Civilization/ Indus Valley Civilization — World History Encyclopedia] * [http://www.harappa.com Harappa and Indus Valley Civilization at harappa.com] * [https://artsandculture.google.com/exhibit/historical-beginnings-the-indus-valley-civilisation/QQLyzPzKbMlEKg Historical Beginnings: The Indus Valley Civilisation] * [http://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html The Harappan Civilization] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213184422/https://www.archaeologyonline.net/artifacts/harappa-mohenjodaro.html |date=13 снежня 2019 }} * [https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/indus.htm The Indus River Valley Civilization: Mohenjo-Daro and Harappa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210813215009/https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/indus.htm |date=13 жніўня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Харапская цывілізацыя| ]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Індыі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Пакістане]] kcpxapi8tkp9sqrrhzfxbvlbhbl92rb 0 25493 5184772 4970146 2026-08-21T16:28:52Z Pabojnia 135280 /* Прынятыя гербы */ афармленне 5184772 wikitext text/x-wiki '''Гарадзе́льская унія''' — саюз [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]], аформлены прадстаўнікамі абодвух бакоў на сумесным з’ездзе (сойме) [[2 кастрычніка]] [[1413|1413 года]] ў {{Нп5|Гарадло|Гарадле|pl|Horodło}} на [[Буг|Бугу]] (цяпер вёска ў Грубяшоўскім павеце Люблінскага ваяводства Польшчы).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vkl.by/documents/31|title=Гарадзельская унія 1413|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" -- vkl.by|access-date=2025-04-06}}</ref> З’езд сабраўся пасля польска-вялікалітоўскай перамогі ў [[Вялікая вайна 1409—1411 гадоў|Вялікай вайне 1409—1411 гадоў]] і замацаваў адносіны дзвюх дзяржаў у новых палітыка-стратэгічных умовах. Вынікі з’езда замацавалі трыма актамі. Першы акту выдадзены ад імя 47 польскіх паноў, які прынялі літоўскія баярскія роды ў [[Гербавае брацтва|гербавыя брацтвы]] і дазволілі ім карыстацца сваімі [[Герб|гербамі]]. Другі -- ад імя літоўскіх баяр, зафіксаваў прыняцце імі польскіх гербаў, а таксама абавязацельствы бакоў не выбіраць уладара сваёй дзяржавы без згоды другога боку. Трэці — '''Гарадзельскі прывілей''' караля [[Ягайла|Уладзіслава Ягайлы]] і вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]].<ref name=":1" /> == Акты == === Польскіх паноў === Арыгінал да Другой сусветнай вайны захоўваўся ў Нясвіжскім архіве Радзівілаў пад № 176. Перагамен, 73 × 27 + 9 см. Пазнейшая гісторыя дакумента не вядома.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vkl.by/documents/6|title=прывілей 1413 (Гарадзельскі прывілей)|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - vkl.by|access-date=2025-04-06}}</ref> === Літоўскіх баяр === Арыгінал BKsCz. Perg. 301. Пергамін, 52 × 34 + 11 см.<ref name=":0" /> === Гарадзельскі прывілей === Арыгінал асобніка Каралеўства Польскага -- BKsCz. Perg. 300. Пергамін, 65 × 37 + 11, 5 см. На дакуменце захаваліся дзве маестатавыя пячаткі — караля польскага Уладзіслава Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта.<ref name=":0" /> Арыгінал асобніка Вялікага Княства Літоўскага захоўваўся ў дзяржаўным архіве, з XVI ст. — у архіве князёў Радзівілаў. Загінуў падчас Другой сусветнай вайны ў Варшаве.<ref name=":0" /> Выдадзены 2 кастрычніка 1413 года ад імя караля польскага і вярхоўнага князя літоўскага Уладзіслава Ягайлы i вялікага князя літоўскага Вiтаўта. Напiсаны лацінскай мовай. Сведкамі-гарантамі выступілі архіепіскапы і епіскапы Кароны і Княства, шматлікія польскія ўраднікі.<ref name=":0" /> Дакумент абвяшчаў інтэграцыю Кароны і Княства на грунце ўмацавання каталіцтва. Канкрэтазавалася палажэнне Крэўскай уніі 1385 года, што да ўключэння Вялікага Княства Літоўскага ў склад Каралеўства Польскага. Касцёлам і каталіцкаму кліру Княства надаваліся правы на ўзор касцёлаў і кліру ў Кароне. Панам і баярам Княства, толькі католікам, якія атрымалі гербы ад польскіх паноў, пацверджана права на вольнае распараджэнне родавымі маёнткамі, а таксама маёнткамі, атрыманымі ад вярхоўнай улады (са згоды вялікага князя), на атрыманне і перадачу маёнткаў у спадчыну, на запіс жонцы [[Вена (права)|вена]], забяспечанага на маёнтках. Прывілей дазваляў літоўскім панам і баярам выдаваць дачок замуж толькі за католікаў, каб выключыць пераход маёнткаў у рукі праваслаўных. Пацверджаны абавязак паноў і баяр да ваеннай службы, сплаты падаткаў на рамонт і будаўніцтва дзяржаўных замкаў, падтрыманне ваенных дарог.<ref name=":0" /> Прывілей абавязваў паноў і баяр Княства захоўваць вернасць Ягайле і Вітаўту і іх нашчадкам. Вызначалася, што пасля смерці Вітаўта паны і баяры Княства могуць выбіраць новага вялікага князя літоўскага толькі са згоды караля польскага і польскіх паноў і наадварот, пасля смерці Ягайлы без спадчыннікаў — выбары новага польскага караля павінны быць са згоды паноў і баяр Княства. Такім чынам, вызначаліся роўнапраўныя адносіны Кароны і Княства ў межах саюза. Прадугледжвалася правядзенне супольных соймаў Кароны і Княства ў [[Люблін|Любліне]], [[Парчаў|Парчаве]] і іншых месцах. На ўзор Каралеўства Польскага ўводзіліся ўрады ваяводы віленскага, кашталяна віленскага, ваяводы троцкага, кашталяна троцкага, вызначаўся парадак, што гэтыя ўрады змогуць атрымаць толькі католікі.<ref name=":0" /> У прывілеі пададзены спіс літоўскі баяр, якія прынялі гербы ад польскіх паноў.<ref name=":0" /> == Прынятыя гербы == {| class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="2" style="text-align:center" width="100%" ! colspan="2" style="width:75px" |Герб ! style="width:600px" |Адаптавальнікі <small>(польскія арыстакраты)</small> ! style="width:600px" |Адаптаваныя <small>(літоўскія баяры)</small> !Асоба, якая прыклала пячатку да акту !Кр. |- |[[Файл:Herb_Abdank.svg|link=Plik:Herb_Abdank.svg|66x66пкс]] |[[Габданк (герб)|Абданк]] |{{нп5|Пётр з Відавы||pl|Piotr z Widawy}}, {{нп5|Якуб з Рагозьна||pl|Jakub z Rogoźna}} |[[Ян Гаштольд]] |{{нп5|Якуб з Рагозьна||pl|Jakub z Rogoźna}} |{{Sfn|Semkowicz|1923}} |- |[[Файл:POL_COA_Bogoria.svg|link=Plik:POL_COA_Bogoria.svg|68x68пкс]] |[[Багорыя (герб)|Багорыя]] |імаверна, Марэк з Накола |{{нп5|Вісігін||pl|Stanisław Wyssygin}} |імаверна, ''Марэк з Накола'', надпіс на пячатцы блага чытаецца | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Szablon.png|link=Plik:POL_COA_Szablon.png|67x67пкс]] |{{нп5|Быхава (герб)|Быхава|pl|Bychawa (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Манстольд||pl|Monstold}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Ciołek.svg|link=Plik:POL_COA_Ciołek.svg|71x71пкс]] |{{нп5|Цёлак (герб)|Цёлак|pl|Ciołek (herb szlachecki)}} |Станіслаў з Бжэсця |[[Ян Эвілд]] |Станіслаў з Бжэсця |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Dębno.svg|link=Plik:POL_COA_Dębno.svg|70x70пкс]] |{{нп5|Дэмбна (герб)|Дэмбна|pl|Dębno (herb szlachecki)}} |{{нп5|Дабяслаў Алясніцкі|Дабяслаў з Алясніцы|pl|Dobiesław Oleśnicki}} |{{нп5|Войцех Карэйва||pl|Wojciech Korejwa}} |{{нп5|Дабяслаў Алясніцкі|Дабяслаў з Алясніцы|pl|Dobiesław Oleśnicki}} |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Doliwa.svg|link=Plik:POL_COA_Doliwa.svg|72x72пкс]] |[[Даліва (герб)|Даліва]] |Мацей Кот, Януш Фурман, Пётр з Фалькова |[[Начка Гінвілавіч|Пётр Начка]] |Пётр з Фалькова |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Dołęga.svg|link=Plik:POL_COA_Dołęga.svg|72x72пкс]] |[[Даленга (герб)|Даленга]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Манствілд||pl|Monstwild}} |нечытэльны надпіс на пячатцы |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Dryja.svg|link=Plik:POL_COA_Dryja.svg|67x67пкс]] |{{нп5|Дрыя||pl|Dryja (herb szlachecki)}} |{{нп5|Януш з Тулішкава||pl|Janusz z Tuliszkowa}} |{{нп5|Мікалай Таўтыгерд||pl|Mikołaj Tawtygierd}} |{{нп5|Януш з Тулішкава||pl|Janusz z Tuliszkowa}} |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Działosza.svg|link=Plik:POL_COA_Działosza.svg|69x69пкс]] |{{нп5|Дзялоша||pl|Działosza (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Пётр Валчко||pl|Piotr Wołczko}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Herb_Gieralt.png|link=Plik:Herb_Gieralt.png|65x65пкс]] |{{нп5|Гералт||pl|Gierałt (herb szlachecki)}} |[[Мікалай Гажкоўскі|Мікалай з Гажкова]] |{{нп5|Сургут (баярын літоўскі)|Сургут|pl|Surgut z Reszkim}} |[[Мікалай Гажкоўскі|Мікалай з Гажкова]] | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Godziemba.svg|link=Plik:POL_COA_Godziemba.svg|62x62пкс]] |{{нп5|Гадземба||pl|Godziemba (herb szlachecki)}} |Анджэй з Любранца, Aнджэй (пробашч влоцлаўскі) |{{нп5|Станіслаў Бутаўтавіч||pl|Stanisław Butowtowicz}} |Анджэй (пробашч влоцлаўскі) | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Gryf.svg|link=Plik:POL_COA_Gryf.svg|68x68пкс]] |[[Грыф (герб)|Грыф]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Бутаўт (баярын літоўскі)|Бутаўт|pl|Butowt}} |{{нп5|Бутаўт (баярын літоўскі)|Бутаўт|pl|Butowt}} | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Grzymała.svg|link=Plik:POL_COA_Grzymała.svg|66x66пкс]] |{{нп5|Гжымала||pl|Grzymała (herb szlachecki)}} |{{нп5|Дамарат з Кабылян||pl|Domarat z Kobylan}} |{{нп5|Ян Рымвідавіч||pl|Jan Rymwidowicz}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Janina.svg|link=Plik:POL_COA_Janina.svg|70x70пкс]] |[[Яніна (герб)|Яніна]] |{{нп5|Мацей Яніна||pl|Maciej Janina}}, Пётр Тур, Мікалай з Сухадолу |{{нп5|Войсім||pl|Woysym}} |Мікалай з Сухадолу | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:Jastrzębiec_herb.svg|link=Plik:Jastrzębiec_herb.svg|70x70пкс]] |[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] |{{нп5|Войцех Ястрабец||pl|Wojciech Jastrzębiec}}, Марцін з Любеніцы |[[Ян Няміра]] |{{нп5|Войцех Ястрабец||pl|Wojciech Jastrzębiec}} | {{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:Jelita_herb.svg|link=Plik:Jelita_herb.svg|69x69пкс]] |{{нп5|Яліта||pl|Jelita (herb szlachecki)}} |{{нп5|Клеменс з Мокрска||pl|Klemens z Mokrska}}, {{нп5|Фларыян з Карытніцы||pl|Florian z Korytnicy}} |{{нп5|Гердут||pl|Gerdut}} |{{нп5|Фларыян з Карытніцы||pl|Florian z Korytnicy}} | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Korczak.svg|link=Plik:POL_COA_Korczak.svg|66x66пкс]] |[[Корчак (герб)|Корчак]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Чупа (баярын літоўскі)|Чупа|pl|Czupa (bojar)}} |нечытэльны надпіс на пячатцы | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Kot_Morski.svg|link=Plik:POL_COA_Kot_Morski.svg|67x67пкс]] |[[Марскі Кот (герб)|Марскі Кот]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Войшнар (баярын літоўскі)|Войшнар|pl|Wojsznar}} |{{нп5|Войшнар (баярын літоўскі)|Войшнар|pl|Wojsznar}} | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Leliwa.svg|link=Plik:POL_COA_Leliwa.svg|72x72пкс]] |[[Ляліва (герб)|Ляліва]] |{{нп5|Ян Тарноўскі (ваявода кракаўскі)|Ян з Тарнова|pl|Jan Tarnowski (zm. 1432/1433)}}, {{нп5|Ядвіга з Ляжэніц||pl|Jadwiga z Leżenic}} |[[Войцех Манівід]] |{{нп5|Ядвіга з Ляжэніц||pl|Jadwiga z Leżenic}} |{{Sfn|Semkowicz|1913}} |- |[[Файл:POL_COA_Lis.svg|link=Plik:POL_COA_Lis.svg|67x67пкс]] |[[Ліс (герб)|Ліс]] |{{нп5|Крысцін з Козіхглаў||pl|Krystyn z Kozichgłów}} |[[Ян Сунігайла]] |[[Ян Сунігайла]] | {{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|link=Plik:Herb_Łabędź_1.svg|68x68пкс]] |[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] |імаверна, Дэрслаў са Скжынна |[[Андрэй Галігунт]] |блага чытэльны надпіс на пячатцы, прачытаны як «sigillum Derslai», імаверна, вядзецца пра ''Дэрслава са Скжынна'' | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Łodzia.svg|link=Plik:POL_COA_Łodzia.svg|70x70пкс]] |{{нп5|Лодзя (герб)|Лодзя|pl|Łodzia (herb szlachecki)}} |{{нп5|Мосціц са Стэнчава||pl|Mościc ze Stęszewa}} |{{нп5|Мічус||pl|Miczus}} |{{нп5|Мічус||pl|Miczus}} |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Nałęcz.svg|link=Plik:POL_COA_Nałęcz.svg|64x64пкс]] |[[Налэнч (герб)|Налэнч]] |{{нп5|Сандзівой Астрарог (староста генеральны вялікапольскі)|Сандзівой з Астрарога|pl|Sędziwój Ostroróg (zm. 1441)}}, Мікалай з Чарнкова (ён жа Мікалай з Члопы) |{{нп5|Качан (баярын літоўскі)|Качан|pl|Koczan}} |{{нп5|Сандзівой Астрарог (староста генеральны вялікапольскі)|Сандзівой з Астрарога|pl|Sędziwój Ostroróg (zm. 1441)}} | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Nowina.svg|link=Plik:POL_COA_Nowina.svg|67x67пкс]] |[[Навіна (герб)|Навіна]] |Мікалай з Сэпна (або Сэмпна) |{{нп5|Мікалай Бейнар||pl|Mikołaj Bejnar}} |Мікалай з Сэпна (або Сэмпна) | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Odrowąż.svg|link=Plik:POL_COA_Odrowąż.svg|73x73пкс]] |[[Адрованж (герб)|Адрованж]] |{{нп5|Ян са Шчакоцін (кашталян любельскі)|Ян са Шчакоцін|pl|Jan ze Szczekocin (zm. 1433)}} |{{нп5|Вышагерд||pl|Wyszegerd}} |{{нп5|Ян са Шчакоцін (кашталян любельскі)|Ян са Шчакоцін|pl|Jan ze Szczekocin (zm. 1433)}} | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Ogończyk.svg|link=Plik:POL_COA_Ogończyk.svg|62x62пкс]] |{{нп5|Агоньчык||pl|Ogończyk (herb szlachecki)}} |{{нп5|Войцех з Касцёла||pl|Wojciech z Kościoła}}, {{нп5|Мікалай з Тачэва||pl|Mikołaj Powała z Taczewa}} |{{нп5|Юрый Сангаў||pl|Jerzy Sangaw}} |{{нп5|Мікалай з Тачэва||pl|Mikołaj Powała z Taczewa}} | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Oksza.svg|link=Plik:POL_COA_Oksza.svg|64x64пкс]] |[[Окша (герб)|Окша]] |Мікалай са Стжэльц, {{нп5|Клеменс са Стжэльц||pl|Klemens ze Strzelec}} |{{нп5|Ян Мінімунд||pl|Jan Minimund}} |{{нп5|Клеменс са Стжэльц||pl|Klemens ze Strzelec}} | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Ossorya.svg|link=Plik:POL_COA_Ossorya.svg|73x73пкс]] |{{нп5|Асорыя (герб)|Асорыя|pl|Ossoria (herb szlachecki)}} |Мікалай з Карабевіц |{{нп5|Твербуд||pl|Twerbud}} |Мікалай з Карабевіц | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Pierzchała.svg|link=Plik:POL_COA_Pierzchała.svg|72x72пкс]] |{{нп5|Пежхала||pl|Pierzchała (herb szlachecki)}} |Пётр з Улашчова, Генрык з Радаміна |{{нп5|Даўкша (баярын літоўскі)|Даўкша|pl|Dauksza}} |Генрык з Радаміна |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Herb_Pobog_barokowy.svg|link=Plik:Herb_Pobog_barokowy.svg|68x68пкс]] |[[Побуг (герб)|Побуг]] |{{нп5|Якуб з Каняцполя||pl|Jakub z Koniecpola}} і, імаверна, Пётр з Папова |{{нп5|Рала (баярын літоўскі)|Рала|pl|Rało}} |блага чытэльны надпіс на пячатцы, прачытаны як належная да «Piotra z Popowa» | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Herb_Pomian.svg|link=Plik:Herb_Pomian.svg|69x69пкс]] |[[Помян (герб)|Помян]] |{{нп5|Ян Пэлля||pl|Jan Pella}} |[[Станіслаў Сак]] |[[Станіслаў Сак]] | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Poraj.svg|link=Plik:POL_COA_Poraj.svg|66x66пкс]] |[[Порай (герб)|Порай]] |{{нп5|Мікалай з Міхалова||pl|Mikołaj z Michałowa}}, Яка |{{нп5|Мікалай Білімін||pl|Mikołaj Bylimin}} |надпіс на пячатцы страчаны | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Półkozic.svg|link=Plik:POL_COA_Półkozic.svg|61x61пкс]] |{{нп5|Паўкозіц||pl|Półkozic}} |{{нп5|Ян Жэшаўскі (арцыбіскуп мітрапаліт львоўскі)|Ян з Жэшава|pl|Jan Rzeszowski (zm. 1436)}}, {{нп5|Ян Лігенза||pl|Jan Ligęza}}, Міхал з Багумілавіц, Ян з Багумілавіц, Павел з Багумілавіц, [[Марцін з Врацімавіц]] |{{нп5|Валчко Кульва||pl|Wołczko Kulwa}} |Ян з Багумілавіц | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Rawicz.svg|link=Plik:POL_COA_Rawicz.svg|66x66пкс]] |[[Равіч (герб)|Равіч]] |Крысцін з Астрова, Грот з Янкавіц |[[Міхал Мінігайла|Міхал Мінгайла]] |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча | {{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:POL_COA_Rola.svg|link=Plik:POL_COA_Rola.svg|61x61пкс]] |[[Роля (герб)|Роля]] |Ян з Ланкочына, Мікалай |{{нп5|Даўгел||pl|Daugel}} |пашкоджаны надпіс на пячатцы, адчынатана толькі імя «Мікалай». | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Sulima_herb.svg|link=Plik:Sulima_herb.svg|68x68пкс]] |{{нп5|Суліма (герб)|Суліма|pl|Sulima (herb szlachecki)}} |{{нп5|Станіслаў Гармат|Станіслаў з Клімантава|pl|Stanisław Gamrat}} |{{нп5|Радывіл||pl|Rodywił}} |{{нп5|Станіслаў Гармат|Станіслаў з Клімантава|pl|Stanisław Gamrat}} | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Syrokomla.svg|link=Plik:POL_COA_Syrokomla.svg|67x67пкс]] |[[Сыракомля (герб)|Сыракомля]] |{{нп5|Якуб з Курдванава||pl|Jakub z Korzkwi}} |{{нп5|Якуб Мінігайла||pl|Jakub Minigajło}} |блага чытэльны надпіс на пячатцы |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Szreniawa.svg|link=Plik:POL_COA_Szreniawa.svg|63x63пкс]] |[[Шранява (герб)|Шранява]] |Ян з Ланьцухова |{{нп5|Ядат||pl|Jadat}} |Ян з Ланьцухова | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Świnka.svg|link=Plik:POL_COA_Świnka.svg|67x67пкс]] |{{нп5|Свінка (герб)|Свінка|pl|Świnka (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Андрэй Даўкантавіч||pl|Andrzej Dewknotowicz}} |блага чытэльны надпіс на пячатцы |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Kopacz.svg|link=Plik:POL_COA_Kopacz.svg|63x63пкс]] |[[Копач (герб)|Топач]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Гетаўт||pl|Getowt}} |{{нп5|Гетаўт||pl|Getowt}} |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Topór.svg|link=Plik:POL_COA_Topór.svg|59x59пкс]] |[[Сякера (герб)|Сякера]] |{{нп5|Мацей з Вансаша||pl|Maciej z Wąsosza}} |{{нп5|Ян Бутрым||pl|Jan Butrym}} |{{нп5|Ян Бутрым||pl|Jan Butrym}} |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Trąby.svg|link=Plik:POL_COA_Trąby.svg|67x67пкс]] |[[Трубы (герб)|Трубы]] |{{нп5|Мікалай Тромба||pl|Mikołaj Trąba}} |[[Крысцін Осцік]] |[[Крысцін Осцік]] |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Trzaska.svg|link=Plik:POL_COA_Trzaska.svg|70x70пкс]] |{{нп5|Тжаска||pl|Trzaska (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Вайдыла Кушалавіч|Вайдыла|pl|Wojdyło Kuszolowicz}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Wadwicz.svg|link=Plik:POL_COA_Wadwicz.svg|70x70пкс]] |[[Вадвіч (герб)|Вадвіч]] |{{нп5|Ян Менжык з Дамбровы||pl|Jan Mężyk z Dąbrowy}} |[[Пётр Мантыгірдавіч|Пётр Мантыгерд]] |{{нп5|Ян Менжык з Дамбровы||pl|Jan Mężyk z Dąbrowy}} | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Wąż.svg|link=Plik:POL_COA_Wąż.svg|59x59пкс]] |{{нп5|Вонж (герб)|Вонж|pl|Wąż (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Канчан (баярын літоўскі)|Канчан|pl|Konczan}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Zadora.svg|link=Plik:POL_COA_Zadora.svg|64x64пкс]] |[[Задора (герб)|Задора]] |{{нп5|Збігнеў з Бжэзя||pl|Zbigniew z Brzezia}} |[[Яўнут Валімонтавіч|Ян Яўнут]] |[[Яўнут Валімонтавіч|Ян Яўнут]] |{{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:POL_COA_Zaremba.svg|link=Plik:POL_COA_Zaremba.svg|64x64пкс]] |{{нп5|Зарэмба (герб)|Зарэмба|pl|Zaremba (herb szlachecki)}} |Ян з Крулікава, Марцін з Каліновай |{{нп5|Гінет||pl|Ginet}} |Марцін з Каліновай |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |} [[Уладзіслаў Сямковіч]] згадвае яшчэ аднаго баярына, які прыклаў пячатку да акту Гарадзельскай уніі, імя яго добра чытаецца, але ва ўладальніцкім тытуле толькі некалькі разборлівых літар. Яго герб — на тарчы "''літара S, нахіленая направа, з крыжам наверсе''". На думку Сямковіча, гэта не можа быць герб "[[Шранява (герб)|Шранява]]", бо пячатку са "Шранявай" прыклаў да актаў нейкі Ян з Гродзіны і яна захавалася на дакуменце ў добрым стане. Сямковіч думае, што на пячатцы баярына герб "Быліна", вядомы па пячатках і апісаннях канца XIV — пачатку XV ст. як "''S з крыжам"''. Аднак, роды гербу "Быліна" ў Гарадзельскіх актах сярод адаптавальнікаў не згаданы. Развязаннем праблемы можа быць завяршэнне спісу родаў у акце словам ''etc.'', што можна разумець як большую колькасць родаў адаптавальнікаў. == Ацэнкі == {{фарматаванне}} Перамога ў Вялікай вайне з Тэўтонскім ордэнам была замацавана [[Першы Торунскі мір|Торунскім мірным дагаворам]] у 1411 годзе, але не ліквідавала пагрозы з боку Ордэна для Кароны і Княства. Торунскі дагавор быў кампрамісам, які не задавальняў ні адзін з бакоў, а новы вялікі магістр Генрых Плаўэн энергічна ўзяўся за аднаўленне моцы Ордэна, што значыла магчымасць новай вайны. У такой сітуацыі Ягайла і Вітаўт вырашылі замацаваць свой саюз, але пры гэтым Вітаўт імкнуўся ўнікнуць ад Польшчы. На думку [[Эдвардас Гудавічус|Эдвардаса Гудавічуса]], у параўнанні з невыразным паняццем «злучэнне (прымыканне)» ў [[Крэўская унія|Крэўскі акце]], «далучэнне» ў Гарадзельскім акце значыла відавочнае падпарадкаванне Княства, а для вышэйшай арыстакратыі каталіцкага веравызнання, якая толькі пачала палітычна сябе праяўляць, гэта значыла ўключэнне ў польскія саслоўныя інстытуты.<ref>Гудавичюс Э. История Литвы… С. 226.</ref> Паводле артыкулаў уніі, Вітаўт прызнаваў вярхоўную ўладу Ягайла; частка вотчынных правоў Ягайлы на землі ВКЛ пераходзіла польскай Кароне, а тытул вярхоўнага князя літоўскага рабіўся часткай польскага каралеўскага тытулу. Адначасова ўводзіўся інстытут спадчыннасці стальца і тытула вялікага князя літоўскага, што скасоўвала вызначанае [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскім актам]] аднаўлення простага ўладарання польскім каралём ВКЛ пасля смерці Вітаўта. Польскія магнаты абвясцілі Вітаўта апекуном малалетняй дачкі Ягайла. Вітаўт заняў першае месца ў кароннай радзе і другой па значнасці асобай ва ўладнай сістэме злучанай дзяржавы. Права займаць вышэйшыя ўрады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах, а таксама прывілеі, гарантаваныя Гарадзельскай уніяю, датычылі толькі каталіцкай арыстакратыі, якая прыхільна паставілася да уніі. Выразны пракаталіцкі характар уніі вынікаў з імкнення вялікага князя Вітаўта здабыць падтрымку Свяшчэннай Рымскай імперыі і такім чынам пазбавіць Тэўтонскі ордэн так званай хрысціянска-асветніцкай місіі — галоўнага аргументу экспансію на ўсход. Праваслаўныя князі і баяры з Полацкага, Віцебскага, Смаленскага і іншых княстваў не ўдзельнічалі ў з’ездзе ў Гародлі, акты уніі іх не датычылі, а згаданыя княствы ў межах ВКЛ захоўвалі шырокую аўтаномію. Гарадзельская унія зрабіла каталіцтва прывілеяваным веравызнаннем, што абвастрыла ўнутраную сітуацыю ў ВКЛ. Нягледзячы, што забароны праваслаўным займаць вышэйшыя ўрады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах трымалася не заўсёды, гэта стала магчымай падставай для дыскрымінацыі. Меў на мэце ўмацаванне і пашырэнне [[каталіцызм]]у ў Княстве. У прывілеі канстатавалася, што з прыняццем каталіцтва Княства «далучаецца, злучаецца, уключаецца, перадаецца» [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскаму Каралеўству]]. Усе касцёлы і каталіцкі клір забяспечваюцца ўсімі правамі і свабодамі згодна са звычаямі Польскага Каралеўства. Паны, [[шляхта]] і [[баяры]] Княства, якія прымуць каталіцкую веру і атрымаюць гербы, могуць карыстацца прывілеямі і пажалаваннямі, як і польскія паны і шляхта, пацвярджаліся іх правы на свабоднае распараджэнне сваёй маёмасці і атрымання спадчыны. Гарантаваліся правы жанчын на валоданне ўласных маёнткаў. Паны і шляхта ВКЛ павінны былі захоўваць вернасць і пастаянасць каралю Ягайлу і вялікаму князю Вітаўту. Гарадзельскі прывілей прадугледжваў стварэння Віленскага і Троцкага ваяводстваў, адпаведна і ўрадаў іх [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян|кашталянаў]], а таксама іншых. Асабліва важнае значэнне меў артыкул, якім замацоўвалася, што пасля смерці Вітаўта паны і шляхта ВКЛ не павінны выбіраць сабе новага князя без згоды Ягайлы і польскіх паноў, а тыя пасля смерці Ягайлы не павінны выбіраць новага караля без згоды Вітаўта, паноў і шляхты ВКЛ. Гэты артыкул, які ўпершыню заканадаўча замацоўваў выбранне вялікага князя, супярэчыў і абвяргаў першы артыкул, у якім пацвярджалася зліццё ВКЛ і Польшчы, бо калі выбіраўся асобны князь, то захоўвалася самастойнасць дзяржавы. А канстатацыя факта, што караля Польшчы павінны былі выбіраць са згоды Вітаўта і шляхты, сведчыць аб раўнапраўным становішчы абедзвюх дзяржаў. Прывілей прадугледжваў магчымасць склікання агульных соймаў феадалаў Вялікага княства Літоўскага і Польскага Каралеўства. Сцвярджэнне, што ўсе некатолікі, у асноўным праваслаўныя (а яны складалі большасць насельніцтва княства), не павінны былі дапускацца на дзяржаўныя пасады і засядаць у панскай радзе, мела ідэалагічны, а не практычны характар, бо большасць мясцовага кіраўніцтва і значная частка паноў-рады належалі да праваслаўнай веры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс Э.]]'' История Литвы с древнейших времен до 1569 года. Том I. Перевод Г. И. Ефромова. Москва: Фонд имени И. Д. Сытина, Batrus, 2005. ISBN 5-94953-029-2. — С. 225—229. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413|выданне = [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/69052/edition/84543/content Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 6, nr 9–10] |год = 1913 |нумар = |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne |seite = |спасылка = }} — 144 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413|выданне = [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/69623/edition/85060/content Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 7, nr 1–2] |год = 1914 |месца = Lwów–Warszawa |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne |seite = |спасылка = }} — 88 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1920 |год = 1921 |volume = V |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78485/edition/92906/content }} 137 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1921—1923. — T. 6. |год = 1923 |volume = VI |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78600/edition/93020/content }} — 203 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1924-1925 |год = 1926 |volume = VII |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78612/edition/93032/content }} — 271 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1926-1927 |год = 1928 |volume = VIII |месца = Kraków |выдавецтва = Polskie Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78615/edition/93034/content }} — 230 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1928-1929 |год = 1930 |volume = IX |месца = Kraków |выдавецтва = Polskie Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78616/edition/93035/content }} — 337 s. * {{Кніга |ref = Kutrzeba, Semkowicz |аўтар = Stanisław Kutrzeba; Władysław Semkowicz |загаловак = Akta unji Polski z Litwą, 1385-1791 |спасылка = http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=1545&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI= |выдавецтва = Polska Akademia Umiejętności |месца = Kraków |мова = pl |год = 1932 }} * {{Кніга |ref = |адказны = Lidia Korczak (red.)|загаловак = Unia horodelska 1413 |выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца = Kraków |год = 2014 |isbn = 978-83-233-3841-3}} * ''Semkowicz W.'' Braterstwo szlachty polskiej z bojarstwem litewskiem w unii horodelskiej 1413 roku // [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14728/edition/14042 Polska i Litwa w dziejowym stosunku]. — Warszawa; Lublin; Łódź; Kraków: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1914. — S. 393—446; {{Польска-літоўскія уніі}} {{Прывілеі ВКЛ}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] 875k8feru6jkp1efu70d3g9xalkw7jj 0 30053 5184953 5132756 2026-08-22T09:45:21Z 5184953 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Алякса́ндр Іо́сіфавіч Фяду́та''' (нар. {{ДН|3|11|1964}}, [[Гродна]]) — беларускі палітычны аглядальнік і аналітык, літаратуразнавец, доктар філалогіі (PhD Phililogy)<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/ru/193396|title=Аляксандр Фядута атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=02.07.2017}}</ref>. == Біяграфія == Вучыўся ў сярэдняй школе № 15 [[Гродна]]. Скончыў рускае аддзяленне філалагічнага факультэта [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] (1986). У 1986—1991 гадах працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў гродзенскай школе № 20. У 1991 годзе перайшоў на [[камсамол]]ьскую работу, быў сакратаром ЦК [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]] па пытаннях студэнцкай моладзі, першым сакратаром ЦК Саюза моладзі Беларусі. Быў сябрам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] (1991), [[Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці|Рэспубліканскай партыі працы і справядлівасці]] (1993). Быў актывістам прэзідэнцкай выбарчай кампаніі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбарах 1994 года]]. Пасля перамогі Лукашэнкі на выбарах прызначаны (ліпень 1994) начальнікам упраўлення грамадска-палітычнай інфармацыі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзідэнта]]. У снежні 1994 года ўзяў на сябе адказнасць за з’яўленне ў газетах «белых плям», якія сведчылі пра ўвядзенне ў Беларусі палітычнай [[Свабода слова ў Беларусі|цэнзуры]], і ў пачатку студзеня 1995 года быў звольнены. Сустаршыня Грамадскага навукова-аналітычнага цэнтра «[[Беларуская перспектыва]]»<ref name=":0">[https://vytoki.net/content/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B01.pdf Грамадскі навукова-аналітычны цэнтр «Беларуская перспектыва»]</ref>. Працаваў у асноўных недзяржаўных выданнях, крытычных да ўладнага курсу: з сакавіка 1995 года ў «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газете]]» і газеце «[[Имя (газета)|Имя]]», з 2000 года ў газеце «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». З чэрвеня 1998 года працуе ўласным карэспандэнтам газеты «[[Московские новости]]» ў Беларусі. Спецыялізуецца ў жанры палітычнага партрэта. Вёў цыклы «Личное дело» (газета «Имя») і «Политбюро» («Белорусская деловая газета»). [[Кандыдат навук|Кандыдат філалагічных навук]] (1997), тэма дысертацыі: «''Читатель в творческом сознании А. С. Пушкина''». Сустаршыня Грамадскага навукова-аналітычнага Цэнтра «Беларуская перспектыва» (1995—1998). Член Беларускага аб’яднання «Яблака» (з 1997), член яго палітсавета (з 2000). З 1999 года — прэзідэнт грамадскага аб’яднання «Сацыяльныя тэхналогіі». У 2006 годзе журналістка «Белорусских новостей» Алена Наважылава выкрыла факты выкарыстання ейных тэкстаў пад прозвішчам Фядуты ў амерыканскай газеце «Новое русское слово»<ref>https://naviny.by/rubrics/society/2006/11/20/ic_articles_116_148731 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802153555/http://naviny.by/rubrics/society/2006/11/20/ic_articles_116_148731 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. У выніку Фядута папрасіў прабачэння ў Наважылавай і «Белорусских новостей»<ref>https://naviny.by/rubrics/society/2006/11/20/ic_news_116_262442 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150429152045/http://naviny.by/rubrics/society/2006/11/20/ic_news_116_262442/ |date=29 красавіка 2015 }}</ref>. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], ганаровы член ПЭН-цэнтра Літвы. Аўтар кнігі «''Лукашэнка. Палітычная біяграфія''» (выйшла ў расійскім выдавецтве «Рэферэндум» у 2005 годзе). Гэта была першая палітычная біяграфія [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], напісаная членам яго першага перадвыбарчага штаба<ref>https://zapraudu.info/aleksandr-feduta-absolyutnaya-vlast-kotoruyu-lukashenko-priobrel-sdelala-ego-zalozhnikom/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161010050729/http://zapraudu.info/aleksandr-feduta-absolyutnaya-vlast-kotoruyu-lukashenko-priobrel-sdelala-ego-zalozhnikom/ |date=10 кастрычніка 2016 }}</ref> . Намеснік старшыні грамадзянскай кампаніі «[[Гавары праўду|Гавары праўду!]]» з моманту яе заснавання і да 10 студзеня 2014 года<ref>{{cite web|url=https://novychas.by/hramadstva/fjaduta_sychodzicj_z_havary_pr|title=Фядута сыходзіць з «Гавары праўду!»|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref><ref>http://naviny.by/rubrics/society/2014/01/13/ic_articles_116_184228 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190105044421/https://naviny.by/rubrics/society/2014/01/13/ic_articles_116_184228 |date=5 студзеня 2019 }} Александр Федута оставил пост зампреда «Говори правду»</ref>. === Прэзідэнцкая кампанія 2010 года === У часе [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] працаваў у штабе кандыдата ў прэзідэнты [[Уладзімір Някляеў|Уладзіміра Някляева]]. Пасля [[Плошча 2010|пратэстаў супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў]], арыштаваны 20 снежня 2010 года ва ўласнай кватэры і змешчаны ў [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|СІЗА КДБ]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/node/935825|title=Задержан Александр Федута|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. 29 снежня яму было прад’яўлена абвінавачанне па крымінальнай справе чч. 1 і 2 арт. 293 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] (''масавыя беспарадкі'')<ref>http://www.belaruspartisan.org/politic/172433/{{Недаступная спасылка}} Александру Федуте предъявлено обвинение</ref>. 30 сакавіка 2011 года абвінавачванне перафармуляванае на ч. 1 арт. 342 КК Беларусі (''арганізацыя дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, ці ўдзел у іх''). Філолагі [[Расія|Расіі]] і іншых краін звярнуліся да прэзідэнта і ўраду Расіі ў абарону свайго калегі<ref>http://graniru.org/Politics/World/Europe/Belarus/m.184689.html Филологи разных стран выступили в защиту арестованного в Минске белорусского коллеги</ref>. Пад іншым зваротам у абарону Фядуты і іншых арыштаваных літаратараў, дзеячаў мастацтва, журналістаў, навукоўцаў, адрасаваным Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы і іншым міждзяржаўным структурам, падпісаліся спявак [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]], тэлевядучы [[Аляксандр Архангельскі]], літаратуразнаўца [[Мікалай Багамолаў]], паэты [[Міхась Айзенберг]], [[Наталля Яўгенаўна Гарбанеўская|Наталля Гарбанеўская]] і [[Цімур Кібіраў]] і дзесяткі іншых дзеячаў культуры і навукі [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]], [[Эстонія|Эстоніі]] і іншых краін<ref>http://os.colta.ru/news/details/19451/ Открытое письмо в защиту арестованных в Белоруссии</ref>. 11 студзеня 2011 года міжнародная арганізацыя Amnesty International прызнала Фядуту [[Вязень сумлення|вязнем сумлення]]. 8 красавіка 2011 года адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/ru/news/42524|title=Александр Федута отпущен под подписку о невыезде|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}</ref>. 20 траўня 2011 года судом [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна]] [[Мінск]]а (суддзя Жанна Жукоўская) асуджаны на 2 гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>http://naviny.by/rubrics/society/2011/05/20/ic_news_116_368283 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629150030/http://naviny.by/rubrics/society/2011/05/20/ic_news_116_368283/ |date=29 чэрвеня 2015 }} Объявлены приговоры Некляеву, Рымашевскому, Дмитриеву, Федуте, Возняку и Положанко</ref>. З 2013 года жыў і працаваў у [[Кіеў|Кіеве]]. У 2016 годзе вярнуўся ў [[Беларусь]]<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/fiaduta-plianuje-viarnucca-u-bielarus/28148669.html|title=«Я стаміўся ад палітыкі, хочацца проста жыць…» — палітоляг Фядута плануе вярнуцца ў Беларусь|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. === Справа аб спробе дзяржаўнага перавароту === 12 красавіка 2021 года разам з адвакатам [[Юрась Зянковіч|Юрасем Зянковічам]] затрыманы ў Маскве<ref>[https://euroradio.fm/kdb-zayaviu-shto-alyaksandr-fyaduta-zatrymany КДБ заявіў, што Аляксандр Фядута затрыманы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419081053/https://euroradio.fm/kdb-zayaviu-shto-alyaksandr-fyaduta-zatrymany |date=19 красавіка 2021 }}</ref>. У дачыненні да іх распачата [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|крымінальная справа]] па частцы 1 артыкула 357 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («''Змова або іншыя дзеянні, учыненыя з мэтай захопу дзяржаўнай улады''»)<ref>[https://news.tut.by/economics/727040.html «Подобных дел в истории суверенной Беларуси не было». В КГБ сообщили подробности по «делу о госперевороте»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421071202/https://news.tut.by/economics/727040.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. 20 красавіка 2022 года праваабаронцы прызналі Фядуту палітычным зняволеным<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/107452|title=Заява праваабаронцаў Беларусі аб прызнанні васьмі палітычных зняволеных|date=2022-04-20|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}</ref>. 5 верасня 2022 года судом Мінскага раёна Аляксандр Фядута прысуджаны да 10 гадоў пазбаўлення волі<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20220905/1662380714-sprava-ab-dzyarzhperavaroce-zyankovicha-prygavaryli-da-11-gadou |title=Справа аб дзяржперавароце: Зянковіча прыгаварылі да 11 гадоў пазбаўлення волі, Фядуту і Кастусёва — да 10 |access-date=5 верасня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709104924/https://zviazda.by/be/news/20220905/1662380714-sprava-ab-dzyarzhperavaroce-zyankovicha-prygavaryli-da-11-gadou |url-status=dead }}</ref>. 13 снежня 2025 года з групай 123 палітычных зняволеных вызвалены ў выніку сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]], прымусова дэпартаваны на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/amp/be/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2025-12-15}}</ref>. == Узнагароды == * Лаўрэат прэміі камсамола Гродзеншчыны за педагагічную дзейнасць (1989). Узнагароджаны «Знакам Гайдара», з фармулёўкай «''за верность детям''» (1991)<ref>А. Фядута апошні з узнагароджаных «Знакам Гайдара» у гісторыі ВЛКСМ.</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] і прэміі «[[Вольнае слова]]» [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]]<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/a/27292772.html|title=Літанкета Свабоды: Аляксандар Фядута|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Льва Сапегі|прэміі імя Льва Сапегі]] (2018)<ref name="nc2018">{{cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/aljaksandr-fjaduta-atrymae-polskuju-premiju-imja-l|title=Аляксандр Фядута атрымае польскую прэмію імя Льва Сапегі|date=3 сакавіка 2018|publisher=Новы Час|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} === Творы === * Федута А. И. Мой маленький Париж. — Минск: Лимариус, 2014. — 276 с. — 300 экз. — ISBN 9978-985-6968-42-9. * Федута А. И. Американские стихи. — Berlin: SAWADOWSKI-Verlag, 2012. === Працы === * Федута А. И. Читатель в творческом сознании автора «Евгения Онегина» // Болдинские чтения. Горький, 1986. С. 94 — 106 (в соавторстве с Егоровым И. В.); * Федута А. И. Мир как воля и представление (Штрихи к психологическому портрету Александра Лукашенко) // Белоруссия и Россия: Общества и государства. М., 1998; * Федута А. И. Что такое «непротивление»? // Ненасілле і Беларусь. Б.м., 1999; * Федута А. И. Читатель в творческом сознании А. С. Пушкина. Мн., 1999 (в соавторстве с Егоровым И. В.) * Федута А. И. Лукашенко: Политическая биография. / под ред. Будинаса Е. М.:, М., 2005. — 704 с. ISBN 5-98097-007-Х * Фядута А. І. Паэтычны аглядальнік: партрэты і рэцэнзіі / А. Фядута. — Мінск: Лімарыус, 2006. === Артыкулы === * Фядута А. Перамога і параза здаровага сэнсу, або Вяртанне Булгарына // Фадзей Булгарын. Выбранае / Фядута А. (укладанне, прадмова і камэнтар). — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2003. — С. 5—42. — 592 с. — (Беларускі кнігазбор). — 2000 экз. — ISBN 985-6638-97-6. * Фядута А. Установка на читателя и проблема «жанра» в русских мемуарах 1-й половины XIX века // Opus # 1-2: Русский мемуар. Соавторство. Сборник статей = Rusų memuaras. Bendraautorystė / Г. Михайлова, Н. Арлаускайте, А. Двоеглазов (сост.). — Вильнюс: Издательство Вильнюсского университета, 2005. — С. 68—79. — 266 с. — (Mokslo darbai. Literatūra = Научные труды: Литература 47 (5)). — ISBN 9986-19-792-9. * Федута А. Цензор оценивает историка (неизвестный отзыв о книге Т. Нарбутта // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. Зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Пад рэдакцыяй Сяргея Запрудскага, Аляксандра Фядуты, Захары Шыбекі. — Мінск: Лімарыус, 2007. — С. 174—177. — 444 с. — 500 экз. — ISBN 978-985-6740-78-0. * Фядута А. У змаганні за Праўду // Аляксей Карпюк. Выбраныя творы / Укладанне, прадмова, камэнтар А. Фядуты. — Мінск: Кнігазбор, 2007. — С. 89—90. — 600 с. — (Беларускі кнігазбор). — 1000 экз. — ISBN 978-985-6852-15-5. * Федута А. И. Один из узлов нашей общей истории // Вильна 1823—1824: Перекрестки памяти / Составитель Федута А. И. — Минск: Лимариус, 2008. — С. 3—18. — 244 с. — 400 экз. — ISBN 978-985-6740-82-7. === Укладальнік === * Выбранае / Булгарын Фадзей; Беларускі кнігазбор, т. 23. Уклад., прадм., камент. А. Фядуты. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2003. — 592 с. * Выбраныя творы / Аляксей Карпюк; Уклад., прадм., камент. А. Фядуты. Мінск, 2007. — 600 с. («Беларускі кнігазбор»: Серыя 1. Мастацкая літаратура)<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/14833|title=У «Беларускім кнігазборы» выйшаў зборнік твораў Аляксея Карпюка|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 лютага 2008}}<br />У кнізе: аповесці «Данута», «Развітанне з ілюзіямі», драма «Канец свету», у раздзеле Публіцыстыка — выступ на 5‑м з’ездзе пісьменнікаў у Мінску і «Перэпетыі пошукаў»; лісты да Янкі Брыля, Міхася Забэйды‑Суміцкага, Максіма Танка, Васіля Быкава, Пятра Машэрава, Міхаіла Гарбачова ды інш; успаміны пра А. Карпюка: Вольгі Іпатавай, Ніны Ляшчонак, урыўкі з успамінаў Барыса Клейна і Васіля Быкава.</ref>. * Вильна 1823—1824: Перекрестки памяти (Иоахим Лелевель. Новосильцов в Вильне; Иван Лобойко. Мои воспоминания). Уклад. Фядута А.; уступны артыкул, камэнтар: Лаўрынец П., Рэйтблат А., Фядута А. — Мн.: Лімарыюс, 2008. — 244 с.<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/17591|title=Выйшла кніга «Вильна 1823‑1824: Перекрестки памяти»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 чэрвеня 2008}}</ref> — Зборнік прысвечаны «справе [[Таварыства філаматаў|філаматаў]]», у склад зборніка ўвайшлоў нарыс вядомага польскага гісторыка [[Іаахім Лялевель|Іаахіма Лялевеля]] «Навасільцаў у Вільні», успаміны прафесара Івана Лабойкі (друкуюцца ўпершыню) — сучаснікаў «справы філаматаў». У Дадатках публікуюцца лісты Лабойкі да Лялевеля. * Калейдаскоп успамінаў. У 2 т. / Пшацлаўскі Восіп; Уклад., прадм., камент. і імён. паказальнік Аляксандр Фядута. — Мінск: Лімарыус, 2012. 376, 368 с. (Беларуская мемуарная бібліятэка) * Поляки в Петербурге в первой половине XIX века / Сост., предисл., подгот. текста воспоминаний О. А. Пржецлавского и коммент. А. И. Федуты; пер. воспоминаний С. Моравского, Т. Бобровского и А.-Г. Киркора с польск. Ю. В. Чайникова. — М.: Новое литературное обозрение, 2010. — 912 с. — (Россия в мемуарах). — 1000 экз. — ISBN 978-5-86793-816-1. * Маліноўскі Мікалай. Кніга ўспамінаў / Укладанне, прадмова, каментары і імённы паказальнік кандыдат філалагічных навук Аляксандр Фядута; пераклад з польск. Я. М. Кісялёва. — Мінск: Лімарыус, 2014. — 240 с. — (Беларуская мемуарная бібліятэка). — 300 экз. — ISBN 978-985-6968-39-9. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наша Ніва on-line: Культура — Эл.рэсурс nashaniva.by * {{крыніцы/ХЁХ-1999|Федута Александр}} * {{крыніцы/ЭХЁХ|Федута Александр Иосифович}} * ''Тамковіч А.'' Жыццё пасля кратаў. − 2013. — С. 163—176 — ISBN 978-985-6025-25-2 * Palitviazni.info — 2013. — С. 216—221 == Спасылкі == * Федута А. И. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/feduta/Федута_А.И._Наполеон_и_Ян_Снядецкий.html Наполеон и Ян Снядецкий // Meninis tekstas: Suvokimas. Analize. Interpretacija. — Vilnius: VPU leidykla, 2008. — Nr.6 (1). — P. 120—134.] * Федута А. И. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/feduta/Федута_А._И._Письма_прошедшего_времени.html Письма прошедшего времени: Материалы к истории литературы и литературного быта Российской империи / А. И. Федута. — Минск : Лимариус, 2009. — 264 с.: ил.] * {{cite web |author = Федута А. И. |datepublished = 27 мая 2011 |url = http://mn.ru/newspaper_freetime/20110527/302104329.html |title = Пытка свободой |publisher = [[Московские новости]] |accessdate = 2011-5-28 |archiveurl = https://www.webcitation.org/66MueHwFm?url=http://mn.ru/newspaper_freetime/20110527/302104329.html |archivedate = 2012-03-23 |url-status = live }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фядута Аляксандр Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] 0hs0tae0yru8nvvyie3dm4g6hfmz7dq 0 30366 5184968 5143924 2026-08-22T09:57:49Z 5184968 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дабравольскі}} {{ДД}} '''Алякса́ндр Альге́ртавіч Дабраво́льскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітык. Сябра палітрады [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. Дырэктар Усходнееўрапейскай Школы палітычных даследаванняў. Старэйшы палітычны дарадца [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].<ref>{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |title=Каманда Святланы Ціханоўскай |access-date=14 студзеня 2024 |archive-date=31 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531013824/https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |url-status=dead }}</ref> == Жыццяпіс == Нарадзіўся [[23 лістапада]] [[1958]] года ў вёсцы [[Сула (Літвенскі сельсавет)|Сула]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1982 годзе скончыў [[Радыёфізічны факультэт БДУ|радыёфізічны факультэт]], у [[1995]] годзе — [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Белдзяржуніверсітэт]]а. Працаваў у 1982—1990 гадах інжынерам-канструктарам у [[Канструктарскае бюро дакладнага электроннага машынабудавання|Канструктарскім бюро дакладнага электроннага машынабудавання]]. У 1989 г. быў абраны народным дэпутатам СССР па тэрытарыяльнай акрузе ў г. [[Мінск]]у. Працаваў у [[Дзяржаўны камітэт па прамысловасці|Камітэце па прамысловасці]] (1989—1991), затым намеснікам Старшыні Камітэта па правах і свабодах чалавека ([[1991]]). На Першым З’ездзе Народных дэпутатаў [[СССР]] увайшоў у склад Міжрэгіянальнай дэпутацкай групы — першай дэмакратычнай парламенцкай апазіцыі ў [[СССР]]. Працаваў разам з [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|Андрэем Сахаравым]], [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барысам Ельцыным]], [[Анатоль Аляксандравіч Сабчак|Анатолем Сабчаком]], [[Васіль Быкаў|Васілём Быкавым]], [[Алесь Адамовіч|Алесем Адамовічам]]. У 1990 г. быў адным з ініцыятараў стварэння [[АДПБ|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі (АДПБ)]] — першай зарэгістраванай у Беларусі апазіцыйнай палітычнай партыі. У 1991—1995 — старшыня АДПБ. У 1992 г. — заснавальнік [[НІСЭПД|Незалежнага Інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў (НІСЭПД)]]. 1992—1994 — Выканаўчы дырэктар, 1994—1995 — навуковы супрацоўнік НІСЭПД. У 1995 г. [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|абраны]] дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь XIII склікання|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь XIII склікання]]. У [[1996]] г. быў прадстаўніком групы дэпутатаў Вярхоўнага Савета ў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным Судзе]] па справе [[Імпічмент Аляксандра Лукашэнкі (1996)|імпічменту прэзідэнта Лукашэнкі]]. З [[1995]] г. па 2006 г. — намеснік старшыні, з 2006 г. — сябра Палітрады [[Аб'яднаная Грамадзянская Партыя|Аб’яднанай Грамадзянскай партыі]]. З 2008 — дырэктар [[Усходнееўрапейская школа палітычных даследаванняў|Усходнееўрапейскай Школы палітычных даследаванняў]]. 27 снежня 2023 года супраць Дабравольскага і яшчэ траіх беларускіх палітычных дзеячаў [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] пачаў спецыяльную (завочную) вытворчасць па крымінальным артыкуле аб перашкодзе працы выбарчых камісій. 18 сакавіка 2024 года стала вядома, што кожнага з абвінавачаных завочна прысудзілі да чатырох гадоў пазбаўлення волі нібыта за спробу зрыву [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуму 2022 года]] шляхам напісання лістоў з пагрозамі членам выбарчых камісій<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/338677|title=Дабравольскаму, Ліберу і Жываглод завочна прысудзілі па 4 гады за зрыў рэферэндума|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-18|accessdate=2024-03-19}}</ref>. У студзені 2024 года СК аб’явіў аб другой спецыяльнай вытворчасці супраць Дабравольскага, на гэты раз па справе 20 незалежных аналітыкаў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}</ref>. У 2024 годзе Дабравольскі быў зноў завочна асуджаны — да 11 з паловай гадоў пазбаўлення волі са штрафам па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе «аналітыкаў Святланы Ціханоўскай»]]; яго палічылі кіраўніком [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкага фарміравання]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346096/|title=20 «аналітыкам Ціханоўскай» прысудзілі гіганцкія завочныя тэрміны. Больш за ўсіх — Дабравольскаму|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-01}}</ref>. 24 кастрычніка [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] унёс Дабравольскага ў шэрагу 20 фігурантаў справы «аналітыкаў Ціханоўскай» у [[Спіс тэрарыстаў (Беларусь)|«спіс тэрарыстаў»]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|website=Наша Ніва|date=2024-10-26|access-date=2024-10-26}}</ref>. == Палітычная дзейнасць == У 1995 г. адбылося аб’яднанне АДПБ з Грамадзянскай партыяй — была створаная Аб’яднаная грамадзянская партыя (АГП). Абраны намеснікам старшыні АГП. У гэтым самым годзе адбыліся выбары ў Вярхоўны Савет, АГП стварыла ў парламенце фракцыю «Грамадзянскае дзеянне». Абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета, узначаліў падкамісію па СМІ. У 2001 г. у час прэзідэнцкіх выбараў быў намеснікам кіраўніка выбарчага Штаба Адзінага кандыдата ад шырокай грамадзянскай кааліцыі [[Уладзімір Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]], у 2006 — намеснікам кіраўніка Штаба Адзінага кандыдата ў прэзідэнты ад Аб’яднаных дэмакратычных сіл [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]. Пасля выбараў у 2006 г. быў арыштаваны на 10 сутак за ўдзел у акцыях пратэсту супраць фальсіфікацыі выбараў. З 2007 па 2009 — сябра Прэзідыума Палітрады Аб’яднаных дэмакратычных сіл Беларусі. З 2007 — старшыня праўлення, з 2008 — дырэктар Усходнееўрапейскай Школы палітычных даследаванняў. == Асабістае жыццё == Жанаты. Жонка — настаўніца, сын — студэнт, дачка — юрыст. Хобі — электроніка (у мінулым — прафесія), музыка (меламан-калекцыянер, у студэнцкія гады — музыка, бас-гітарыст), турызм, горныя лыжы. == Узнагароды == * [[медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. == Публікацыі == * Крытэры эфектыўнасці эканамічнага заканадаўства. // Адкрытае грамадства, 1998, № 2 (6), Мінск; * Выбары: сапраўдныя, вольныя і справядлівыя. Мінск, 1999. (У суаўтарстве). * Прававыя бар’еры супраць развіцця прадпрымальніцтва. // Бюлетэнь Клуба эканамістаў. № 4. Мінск, 2000. * Выбары: Прававыя асновы, выбарчыя тэхналогіі. Мінск, 2000. (У суаўтарстве). * Палітычныя партыі. Беларусь і сучасны свет. Мінск, 2002. (У суаўтарстве). Мінск, 2005 (Другое выданне). * Стратэгія выбарчай кампаніі. Мінск, 2004. * Артыкулы ў беларускай і замежнай прэсе {{зноскі}} == Літаратура == * Хто ёсць хто ў Беларусі. Мінск, 1999 * Хто ёсць хто ў Беларусі. Мінск, 2003 * «Палітычная гісторыя незалежнай Беларусі», Вільня, 2006 == Спасылкі == * [http://dabravolski.livejournal.com Блог Аляксандра Дабравольскага] * [http://www.ucpb.org/ucp-personal/political-council/215-dobrovolski Аляксандр Дабравольскі на сайце АГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101226182126/http://ucpb.org/ucp-personal/political-council/215-dobrovolski |date=26 снежня 2010 }} {{DEFAULTSORT:Дабравольскі Аляксандр Альгертавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад акруг Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Еўрапейскі выбар]] kk2pwfvdt0p1ry4bokn9hchnvmar6v8 0 31560 5184956 5146534 2026-08-22T09:45:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184956 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Алякса́ндр Іса́евіч Салжані́цын''' ({{ДН|11|12|1918}}, {{МН|Кіславодск||}}, [[РСФСР]] — {{ДС|3|8|2008}}, [[Масква]], [[Расія|Расійская Федэрацыя]]) — выдатны рускі [[пісьменнік]], [[публіцыст]], гісторык, [[паэт]] і грамадскі дзеяч. Атрымаў шырокую вядомасць, апрача літаратурных твораў (што, як правіла, закраналі вострыя грамадска-палітычныя тэмы), таксама праз гісторыка-публіцыстычныя творы па гісторыі Расіі XIX—XX стагоддзяў. Былы [[дысідэнт]], на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў (шасцідзясятыя, сямідзясятыя і васьмідзясятыя гады XX стагоддзя) змагаўся супраць камуністычнага рэжыму ў СССР. У апошнія дзесяцігоддзі стаяў на кансерватыўных пазіцыях, з’яўляючыся адным з натхняльнікаў праваслаўна-патрыятычнага руху. Бацька [[Ігнат Салжаніцын|Ігната Салжаніцына]], вядомага дырыжора і піяніста. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Аляксандр Ісаевіч (Ісаакавіч<ref>У некаторых дакументах 1930-х гадоў яго імя па бацьку пазначана як «Ісаакавіч», напрыклад, у выпускным атэстаце, у іншых, як у пашпарце, выдадзеным у 1934 годзе з памылкай пашпартысткі, і ў заяве ва ўніверсітэт, напісанай на падставе пашпартных даных, — як «Ісаевіч». Абодва гэтыя дакументы надрукаваныя ў часопісе «Студенческий меридиан», 1990, № 7, цыт. паводле: [http://www.libelli.ru/works/solzh.htm Ю. Р. Федоровский. Ода диссиденству, или стукач у дураков]{{ref-ru}}</ref>) Салжаніцын нарадзіўся [[11 снежня]] [[1918]] г. у [[Кіславодск]]у. Бацька — Ісаакій Сямёнавіч Салжаніцын, рускі [[праваслаўе|праваслаўны]] селянін з Паўночнага Каўказа. Маці — Таісія Захараўна Шчэрбак, дачка ўкраінскага шляхціча. Бацькі Салжаніцына пазнаёміліся ў час навучання ў Маскве і неўзабаве павянчаліся ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Аксак">{{cite web|author=[[Валянціна Аксак]]|url=https://www.svaboda.org/a/1188403.html|title=Аляксандар Салжаніцын і Беларусь|publisher=[[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё Свабода]]|date=4 жніўня 2008}}</ref>. Ісаакій Салжаніцын у час Першай сусветнай вайны пайшоў на фронт добраахвотнікам і служыў афіцэрам. Ён загінуў да нараджэння сына, 15 чэрвеня 1918 года, ужо пасля дэмабілізацыі (у выніку няшчаснага выпадку на паляванні). Ён апісаны пад імем Сані Лажаніцына ў эпапеі «[[Чырвонае кола]]» (на падставе ўспамінаў маці А. Салжаніцына). Сям’я маці цалкам згалела ў выніку бальшавіцкіх канфіскацый. У 1924 годзе Салжаніцын пераехаў з маці ў [[Растоў-на-Доне]], з 1926 па 1936 гады вучыўся ў школе, жывучы надзвычай бедна. Даводзілася хаваць звесткі пра службу бацькі ў царскім войску. У малодшых класах з яго кпілі за нашэнне крыжыка і нежаданне ўступаць у піянеры, атрымаў вымову за наведванне царквы. Пад уплывам школы шчыра прыняў камуністычную ідэалогію, у 1936 годзе ўступіў у [[камсамол]]. У старэйшых класах захапіўся літаратурай, пачаў пісаць эсэ і вершы; цікавіўся гісторыяй, грамадcкім жыццём. У [[1937]] годзе задумаў «[[Чырвонае кола|вялікі раман пра рэвалюцыю]]» 1917 года. У 1936 годзе паступіў у [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Не жадаючы рабіць літаратуру асноўнай спецыяльнасцю, абраў фізіка-матэматычны факультэт. Ва ўніверсітэце вучыўся на «выдатна» (сталінскі стыпендыят), працягваў літаратурныя практыкаванні, у дадатак да ўніверсітэцкіх заняткаў самастойна вывучаў гісторыю і марксізм-ленінізм. Скончыў універсітэт у [[1941]] годзе з адзнакай. Ад пачатку літаратурнай дзейнасці востра цікавіўся гісторыяй Першай сусветнай вайны і сацыялістычнай рэвалюцыі. У 1937 годзе пачаў збіраць матэрыялы па «[[Бітва ля Таненберга|Самсонаўскай катастрофе]]», напісаў першыя раздзелы «[[Жнівень Чатырнаццатага|Жніўня Чатырнаццатага]]» (з артадаксальных камуністычных пазіцый). У 1939 годзе паступіў на завочнае аддзяленне факультэта літаратуры [[ІФЛГ|Інстытута філасофіі, літаратуры і гісторыі ў Маскве]]. Перапыніў навучанне ў 1941 годзе ў сувязі з вайной. Цікавіўся тэатрам, летам 1938 года спрабаваў здаць іспыты ў тэатральную школу [[Юрый Завадскі|Юрыя Завадскага]], але беспаспяхова. У жніўні 1939 года здзейсніў з сябрамі падарожжа на байдарцы па [[Волга|Волзе]]. Жыццё пісьменніка з гэтага часу і да красавіка 1945 года апісана ў паэме «[[Дарожанька]]» (1948—1952). 27 красавіка 1940 года ажаніўся са студэнткай Растоўскага ўніверсітэта Наталляй Рашатоўскай (1918—2003), з якой пазнаёміўся ў 1936 годзе. === Падчас вайны === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] не быў адразу мабілізаваны (прызнаны «абмежавана прыдатным» па здароўі). Актыўна дабіваўся накіравання на фронт. У верасні 1941 года разам з жонкай атрымаў размеркаванне школьным настаўнікам у [[Марозаўск]] Растоўскай вобласці, аднак ужо 18 кастрычніка быў прызваны і накіраваны ў грузавы конны абоз радавым. Падзеі лета 1941 — вясны 1942 года апісаныя Салжаніцыным у няскончанай аповесці «[[Любі рэвалюцыю]]» (1948). Намагаўся атрымаць накіраванне ў афіцэрскае вучылішча, у красавіку 1942 года быў накіраваны ў артылерыйскае вучылішча ў [[Кастрама|Кастраму]]<ref>Эвакуіраванае туды 3-е Ленінградcкае артылерыйскае вучылішча.</ref>; у лістападзе 1942 года выпушчаны ў званні [[лейтэнант]]а, накіраваны ў [[Саранск]], дзе размяшчаўся запасны полк па фармаванні [[дывізіён]]аў [[Артылерыйская інструментальная разведка|артылерыйскай інструментальнай разведкі]]. У дзейным войску быў з лютага 1943 года, служыў камандзірам батарэі гукавой разведкі 794 Асобнага армейскага разведвальнага артылерыйскага дывізіёна (пазней — 68 Сеўска-Рэчыцкай брыгады [[2-і Беларускі фронт|2-ога Беларускага фронту]] ([[палявая пошта]] № 07900 «Ф»). Баявы шлях — ад [[Арол (горад)|Арла]]<ref>А. Солженицын. Желябугские Выселки. Двучастный рассказ. // Новый мир, 1993, № 3.</ref> да [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]<ref>Акружэнне батарэі ва Усходняй Прусіі (між [[Адліг Швенкітэн]] і [[Дытрыхсдорф]]) і выхад з яго 26 студзеня 1945 года, за які Салжаніцын быў прадстаўлены да Ордэна Чырвонай Зоркі, апісаныя ў: А. Солженицын. Адлиг Швенкиттен. Односуточная повесть. // Новый мир, 1993, № 3.</ref>. Быў узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], у лістападзе 1943 года атрымаў чын [[Старшы лейтэнант|старшага лейтэнанта]], у чэрвені 1944 года — [[капітан]]а. На фронце вёў ваенныя дзённікі, шмат пісаў, адсылаў свае творы маскоўскім літаратарам для рэцэнзавання; у 1944 годзе атрымаў добразычлівы водгук [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў|Б. А. Лаўранёва]]. === Арышт і зняволенне === На фронце Салжаніцын працягваў цікавіцца грамадcкім жыццём, аднак пачаў крытычна ставіцца да Сталіна (за «перайначанне [[Марксізм-ленінізм|ленінізму]]»); у перапісцы са старым сябрам (Мікалаем Віткевічам) непаважна выказваўся пра «Пахана», пад якім угадваўся Сталін, захоўваў у сябе складзеную разам з Віткевічам «рэзалюцыю», у якой параўноўваў сталінскія парадкі з [[прыгоннае права|прыгонным правам]] і казаў пра стварэнне пасля вайны «арганізацыі» для аднаўлення так званых «[[Уладзімір Ленін|ленінскіх]]» норм. Лісты выклікалі падазрэнне ваеннай [[цэнзура|цэнзуры]], і ў лютым [[1945]] Салжаніцын і Віткевіч былі арыштаваны. Чэшскі журналіст Т. Ржэзач (аўтар апублікаванай на Захадзе кнігі «Спіраль здрады Салжаніцына», якая з’явілася «вынікам добрасумленнай працы аўтара і настойлівай сумеснай працы з ім супрацоўнікаў 10 Упраўлення МУС ЧССР і 5 Упраўлення КДБ СССР»<ref>[http://www.memo.ru/history/exp-kpss/Chapter5.htm ЭКСПЕРТНАЯ ВЫСНОВА ДА ПАСЯДЖЭННЯ КАНСТЫТУЦЫЙНАГА СУДА РФ 26 мая 1992 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080812063115/http://www.memo.ru/history/exp-kpss/Chapter5.htm |date=12 жніўня 2008 }}</ref>), вылучыў версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, абвінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год. Салжаніцын абвяргаў ўсе такія абвінавачанні<ref name="litgaz2003">А. Солженицын. [http://www.rusk.ru/st.php?idar=310414 Потёмщики света не ищут] // Литературная газета, 22.10.2003 {{ref-ru}}</ref>. Пасля арышту Салжаніцын быў дастаўлены ў Маскву; 27 ліпеня завочна асуджаны [[Асобая Нарада пры НКВД СССР|Асобай нарадай]] да 8 год [[ГУЛАГ|выпраўленча-працоўных лагераў]] (па [[58-ы артыкул|артыкуле 58]], пункт 10, частка 2, і пункт 11 Крымінальнага Кодэксу РСФСР). У жніўні накіраваны ў лагер у Новы Ерусалім, 9 верасня [[1945]] пераведзены ў лагер «Калужскія Вароты». У чэрвені [[1946]] запатрабаваны ў сістэму спецтурмаў 4-га Спецаддзела НКУС, у верасні накіраваны ў спецыяльны інстытут для зняволеных («[[Шарашка|шарашку]]») пры авіяматорным заводзе ў [[Рыбінск]]у, праз пяць месяцаў — на «шарашку» ў [[Загорск]], у ліпені [[1947]] — у аналагічную ўстанову ў [[Марфіна (раён Масквы)|Марфіна]] (пад Масквой). Працаваў па спецыяльнасці — матэматыкам. У Марфіне Салжаніцын пачаў работу над аповесцю «[[Любі рэвалюцыю]]». Пазней апошнія дні на Марфінскай шарашцы апісаныя Салжаніцыным у рамане «[[У крузе першым]]», дзе сам ён выведзены пад імем Глеба Нержына, а яго сукамернікі Дзмітрый Панін і Леў Копелеў — пад імёнамі Дзмітрыя Салагдзіна і Льва Рубіна. У снежні 1948 жонка завочна разышлася з Салжаніцыным. У маі [[1950]] Салжаніцын быў этапаваны ў [[Бутырская турма|Бутыркі]] (праз канфлікт з кіраўніцтвам «шарашкі»), у жніўні накіраваны ў [[Стэплаг]] — [[асобы лагер]] у [[Экібастуз]]е. У лагеры быў шахцёрам, мулярам, ліцейшчыкам, некаторы час — брыгадзірам, удзельнічаў у забастоўцы. Пазней лагернае жыццё атрымае літаратурнае ўвасабленне ў апавяданні «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]», а забастоўка зняволеных — у кінасцэнарыі «[[Ведаюць ісціну танкі]]». У перыяд канфлікту Салжаніцына з савецкімі ўладамі з’яўляюцца інспіраваныя КДБ публікацыі пра тое, што ён, знаходзячыся ў зняволенні, актыўна супрацоўнічаў з органамі МДБ. Тэкст аднаго з данясенняў<ref>{{cite web|url=http://www.compromat.ru/main/kulturka/image/solzhenitsyn2.jpg|title=Донос Ветрова|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050404120525/http://www.compromat.ru/main/kulturka/image/solzhenitsyn2.jpg|archivedate=2005-04-04|url-status=dead}}</ref>, нібыта напісаных ім пад псеўданімам Ветраў, быў надрукаваны<ref name=NKVD>Ф. Арнау. «Ветров, он же — Солженицын», Военно-исторический журнал, № 12, 1990{{ref-ru}}</ref> ў 1990. Сапраўднасць дакумента была дэкларавана нямецкім крымінолагам Франкам Арнау, аднак афіцыйна не высветлена. Сам Салжаніцын прызнаваў, што пад ціскам даў пісьмовую згоду на супрацоўніцтва з лагернай адміністрацыяй і ўзяў на сябе абавязак даносіць пра падрыхтоўку зняволеных да ўцёкаў, але сцвярджае, што да сапраўднага супрацоўніцтва не дайшло: <blockquote>…Так і абышлося. Ніводнага разу больш мне не давялося падпісацца «Ветраў». Але і сёння я пацепваюся, сустракаючы гэтае прозвішча<ref>Солженицын А. Архипелаг ГУЛАГ, т. 2. — М.: Центр «Новый мир», 1990 — С. 243.{{ref-ru}}</ref>.</blockquote> Зімой 1952 у Салжаніцына выявілі [[Злаякасная пухліна|рак]], ён быў праапераваны ў лагеры. Вызвалены [[13 лютага]] [[1953]]. У зняволенні Салжаніцын цалкам расчараваўся ў [[марксізм]]е, з цягам часу паверыў у Бога і схіліўся да [[Праваслаўе|праваслаўна]]-[[патрыёт|патрыятычных]] ідэй (поўнае адмаўленне [[камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], роспуск [[СССР]] і стварэнне [[Славяне|славянскай]] дзяржавы на тэрыторыі Расіі, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Украіны]], усталяванне ў новай дзяржаве [[аўтарытарызм|аўтарытарнага]] ладу з паступовым пераходам да дэмакратыі, накіраванне рэсурсаў будучай краіны на духоўнае, маральнае і рэлігійнае развіццё народу). Ужо на «шарашцы» вярнуўся да пісьменніцтва, у Экібастузе складаў вершы, паэмы («[[Дарожанька]]», «[[Прускія ночы]]») і п’есы ў вершах («[[Палоннікі]]», «[[Баль пераможцаў]]») і завучваў іх на памяць. Пасля вызвалення Салжаніцын быў накіраваны ў [[ссылка|ссылку]] на пасяленне «назаўжды» (сяло Берлік Кактарэкскага раёна [[Джамбульская вобласць|Джамбульскай вобласці]], паўднёвы [[Казахстан]])<ref>Па нараду 9-га ўпраўлення МДБ ад 27 снежня 1952 № 9/2-41731.</ref>. Працаваў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў 8-10 класах мясцовай сярэдняй школы імя Кірава. У канцы 1953 здароўе рэзка пагоршылася, даследаванне выявіла ракавую пухліну, у студзені [[1954]] ён быў накіраваны ў [[Ташкент]] на лячэнне, у сакавіку выпісаны са значным паляпшэннем. Хвароба, лячэнне, ацаленне і бальнічныя ўражанні леглі ў аснову аповесці «[[Ракавы корпус]]», задуманай вясною [[1955]] года. {{Асноўны артыкул|Ракавы корпус}} У ссылцы напісаў п’есу «[[Рэспубліка Працы]]» (пра лагер), раман «[[У крузе першым]]» (пра сваё знаходжанне на «шарашцы») і нарыс «[[Працершы вочы]] („Гора ад розуму“ вачыма зэка)». У чэрвені [[1956]] рашэннем Вярхоўнага Суда СССР Салжаніцын быў вызвалены без [[Рэабілітацыя|рэабілітацыі]] «за адсутнасцю ў яго дзеяннях складу злачынства». У жніўні [[1956]] вяртаецца са ссылкі ў Цэнтральную Расію. Жыве ў вёсцы [[Мільцава]] (паштовае аддзяленне [[Торфапрадукт]] Курлоўскага раёна [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]]), выкладае матэматыку ў Мязінаўскай сярэдняй школе [[Гусь-Хрустальны раён|Гусь-Хрустальнага раёна]]. Тады ж сустрэўся са сваёй былой жонкай, якая канчаткова вярнулася да яго ў лістападзе 1956 (паўторна шлюб зарэгістраваны 2 лютага 1957). 6 лютага [[1957]] рашэннем [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]] Салжаніцын рэабілітаваны<ref>Пасведчанне пра рэабілітацыю № 4н-083/57.</ref>. З ліпеня 1957 жыў у Разані, працаваў настаўнікам астраноміі сярэдняй школы № 2. === Першыя публікацыі === У [[1959]] Салжаніцын напісаў апавяданне «Щ-854» пра жыццё простага зняволенага з рускіх сялян, у [[1960]] — апавяданні «Не стаіць сяло без праведніка» і «[[Правая кісць]]», першыя «Драбняткі» ({{lang-ru|Крохотки}}), п’есу «[[Святло, якое ў табе]]» («Свяча на ветры»)<ref>«Гэтая п’еса — самае няўдалае з усяго, што я напісаў» («Бадалася цялё з дубам. Нарысы літаратурнага жыцця». YMCA-PRESS, Paris, 1975, с. 18)</ref>. Перажыў пэўны крызіс, не маючы магчымасці друкаваць свае творы. У [[1961]] пад уражаннем ад выступлення [[Аляксандр Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]] (рэдактара часопіса «Новый мир») на [[XXII з'езд КПСС|XXII з’ездзе КПСС]] перадаў яму «Щ-854», папярэдне выдаліўшы з апавядання найбольш палітычна вострыя, загадзя непраходныя праз савецкую [[цэнзура|цэнзуру]] фрагменты. Твардоўскі ацаніў апавяданне надзвычай высока, запрасіў аўтара ў Маскву і стаў дабівацца публікацыі твора. [[Мікіта Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]] пераадолеў супраціўленне членаў Палітбюро і дазволіў публікацыю апавядання. Апавяданне пад назвай «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]» было надрукавана ў часопісе «Новый мир» № 11, 1962, адразу ж перавыдадзена і перакладзена на замежныя мовы. 30 снежня 1962 Салжаніцын быў прыняты ў [[Саюз пісьменнікаў СССР]]. Неўзабаве пасля гэтага ў часопісе «Новый мир» (№ 1, 1963) былі надрукаваныя «Не стаіць сяло без праведніка» (пад назвай «[[Матронін двор]]») і «[[Выпадак на станцыі Кочатаўка]]» (пад назвай «Выпадак на станцыі Крэчатаўка»<ref>Назва станцыі выпадкова супала з прозвішчам тагачаснага галоўнага рэдактара часопіса «Октябрь» [[Усевалад Кочатаў|Кочатава]], з якім «Новый мир» вёў прынцыповыя літаратурныя і светапоглядныя спрэчкі. Каб не пагаршаць раздражненне Кочатава, назву станцыі вырашана было змяніць на нейтральную.</ref>). Першыя публікацыі выклікалі аграмадную колькасць водгукаў пісьменнікаў, грамадскіх дзеячаў, крытыкаў і чытачоў. Не толькі і не столькі праз іхнія ўражвальныя рэалістычнасць і шчырасць, колькі таму, што гэта быў першы выпадак выдання кніг па палітычна значнай тэме з 1920-х гадоў, да таго ж напісаных не сябрам [[КПСС|партыі]]. Лісты чытачоў — былых зняволеных — у адказ на «Івана Дзянісавіча» паклалі пачатак «[[Архіпелаг ГУЛАГ|Архіпелагу ГУЛАГ]]». Апавяданні Салжаніцына вылучаліся на фоне твораў таго часу сваімі мастацкімі якасцямі і грамадзянскай смеласцю. Гэта падкрэслівалі на той час многія, у тым ліку пісьменнікі і паэты. Напрыклад, [[Ганна Ахматава|Ганна Андрэеўна Ахматава]] так адгукнулася на «Матронін двор»: <blockquote>Але… Дзіўная рэч… Дзіўна, як маглі надрукаваць… Гэта страшней за «Івана Дзянісавіча»… Там можна ўсё на культ асобы сапхнуць, а тут… Бо гэта ў яго не Матрона, а ўся руская вёска пад паравоз трапіла і ўшчэнт… Дробязі таксама дзіўныя… Памятаеце — чорныя бровы старога, як два масты адзін адному насустрач?.. Вы заўважылі: у яго лавы і зэдлічкі бываюць то жывыя, то мёртвыя… А прусакі пад шпалерамі шастаюць? Запомнілі? Як далёкі шум акіяна! і шпалеры ходзяць хвалямі… А якая выключная старонка, калі ён раптам бачыць Матрону маладой… І ўсю вёску бачыць маладою, то бок такою, якая яна была да ўсеагульнага спусташэння…<ref>Цыт. паводле: Л. Чуковская. [https://archive.org/details/2.-1952-1962.-.-1997/Записки%20об%20Анне%20Ахматовой%20%20Том%203.%201963—1966.%20—%20М.%20Согласие%2C%201997/page/16 Записки об Анне Ахматовой]. Т. 3: 1963—1966. — М.: Согласие, 1997. — С. 16. {{ref-ru}}</ref></blockquote> Летам 1963 Салжаніцын стварае чарговую, пятую па чарзе, усечаную «пад цэнзуру» рэдакцыю рамана «У крузе першым», прызначаную для друку (з 87 раздзелаў). Чатыры раздзелы з рамана выбраныя аўтарам і прапанаваныя часопісу «Новый мир» «''…для спробы, пад відам „Урыўка“…''». Апавяданне «Для карысці справы» апублікавана ў часопісе «Новый мир» № 7 за 1963. 28 снежня 1963 рэдакцыя часопіса «Новый мир» і [[Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва]] вылучаюць «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» на здабыццё [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] за 1964 год. У выніку галасавання [[Камітэт па Ленінскіх прэміях|Камітэта па прэміях]] прапанова была адхілена<ref>Прэмія па літаратуры за 1964 была прысуджана [[Алесь Ганчар|Алесю Ганчару]] за раман «Тронка» і [[Васіль Пяскоў|Васілю Міхайлавічу Пяскову]] за кнігу «Крокі па расе».</ref>. У 1964 Салжаніцын упершыню аддае свой твор у [[самвыдат]] — цыкл «вершаў у прозе» пад агульнай назвай «Драбняткі» ({{lang-ru|Крохотки}}). Летам 1964 пятая рэдакцыя «У крузе першым» абмяркоўваецца і прынята да надрукавання ў 1965 «Новым миром». Спроба публікацыі не атрымалася. Твардоўскі знаёміцца з рукапісам рамана «Ракавы корпус» і нават прапануе яго для прачытання Хрушчову (зноў — праз яго памочніка Лебедзева). Салжаніцын сустракаецца с [[Варлам Шаламаў|Варламам Шаламавым]], які раней добразычліва адгукнуўся пра «Івана Дзянісавіча», і прапануе яму сумесна працаваць над «Архіпелагам». Восенню 1964 п’еса «Свяча на ветры» прынята да пастаноўкі ў [[Тэатр імя Ленінскага камсамола|Тэатры імя Ленінскага камсамола]] ў Маскве. «Драбняткі» праз самвыдат трапляюць за мяжу і пад назвай «Эцюды і дробныя апавяданні» надрукаваныя ў кастрычніку 1964 у Франкфурце ў часопісе «Грані» (№ 56) — гэта першая публікацыя ў замежнай рускай прэсе твора Салжаніцына, не прынятага ў СССР. У 1965 Салжаніцын едзе ў [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскую вобласць]] з [[Барыс Мажаеў|Барысам Мажаевым]] для збору матэрыялаў пра [[Тамбоўскае паўстанне, 1920—1921|сялянскае паўстанне]] (у паездцы вызначаецца назва рамана-[[эпапея|эпапеі]] пра рускую рэвалюцыю — «[[Чырвонае кола]]»), пачынае першую і пятую часткі «Архіпелага» (у [[Салатча|Салатчы]] Разанскай вобласці і на хутары Коплі-Мярдзі ля [[Тарту]]), завяршае працу над апавяданнямі «[[Як шкада]]» і «[[Захар-Каліта]]», публікуе ў «[[Літаратурная газета|Літаратурнай газеце]]» (спрачаючыся з акадэмікам [[Віктар Вінаградаў|Вінаградавым]]) артыкул «Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана»<ref>[http://www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Smetana.rar Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071214011643/http://www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Smetana.rar |date=14 снежня 2007 }} // Литературная газета, 4 ноября 1965 {{ref-ru}} — адзіная газетная публікацыя Салжаніцына ў СССР.</ref> у абарону рускай гаворкі: <blockquote>Яшчэ не позна выгнаць тое, што ёсць [[публіцыстыка|публіцыстычны]] [[жаргон]], а не руская гаворка. Яшчэ не позна выправіць склад нашай пісьмовай (аўтарскай) мовы, так, каб вярнуць ёй размоўную народную лёгкасць і свабоду.</blockquote> 11 верасня [[КДБ]] праводзіць ператрус на кватэры сябра Салжаніцына В. Л. Тэўша, у якога Салжаніцын захоўваў частку свайго архіва. Забраныя рукапісы вершаў, «У крузе першым», «Драбнятак», п’ес «Рэспубліка працы» і «Баль пераможцаў». Хмары над Салжаніцыным згушчаюцца. ЦК КПСС выдае закрытым тыражом і распаўсюджвае сярод [[наменклатура|наменклатуры]] «''для абвінавачання аўтара''» «Баль пераможцаў» і пятую рэдакцыю «У крузе першым». Салжаніцын піша скаргі на незаконную канфіскацыю рукапісаў міністру культуры СССР [[Пётр Нілавіч Дземічаў|Дземічаву]], сакратарам ЦК КПСС [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжневу]], [[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Суславу]] і [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаву]], перадае рукапіс «Круга-87» на захаванне ў Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва. Чатыры апавяданні прапанаваныя рэдакцыям «[[Огонёк|Огонька]]», «[[Октябрь|Октября]]», «[[Литературная Россия|Литературной России]]», «[[Москва|Москвы]]» — адхілены ўсюды. Газета «[[Известия]]» набрала апавяданне «Захар-Каліта» — гатовы [[набор]] рассыпаны, «Захар-Каліта» перададзены ў газету «[[Правда]]» — адмова Мікалая Абалкіна, загадчыка аддзела літаратуры і мастацтва. У гэты самы час у ЗША выйшаў зборнік «А. Салжаніцын. Выбранае»<ref>Чыкага, Russian Language Specialties (Russian Study Series, # 54)</ref>: «Адзін дзень…», «Кочатаўка» і «Матронін двор»; у ФРГ у выдавецтве «[[Пасеў]]» — зборнік апавяданняў на нямецкай мове<ref>«Solshenizyn Alexander. …Den Oka-Fluss entiang. Funfzehn Kurzgeschijhten und eine Erzahlung», у перакладзе Мары Хольбэк</ref>. === Дысідэнцтва === Ужо да сакавіка [[1963]] Салжаніцын страціў прыхільнасць Хрушчова (непрысуджэнне [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]], адмова друкаваць раман «У крузе першым»). Пасля прыходу да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]] Салжаніцын практычна страціў магчымасць легальна друкавацца і выступаць. У верасні [[1965]] [[КДБ]] канфіскаваў архіў Салжаніцына з яго найбольш антысавецкімі творамі, што пагоршыла становішча пісьменніка. Карыстаючыся пэўнай пасіўнасцю ўлады, у [[1966]] ён пачаў актыўную грамадcкую дзейнасць (сустрэчы, выступленні, інтэрв’ю замежным журналістам). Тады ж пачаў распаўсюджваць у [[самвыдат|самвыдаце]] і свае раманы «У крузе першым» і «[[Ракавы корпус]]». У лютым [[1967]] г. Салжаніцын таемна скончыў мастацкае даследаванне «[[Архіпелаг ГУЛАГ]]». У маі 1967 г. Салжаніцын разаслаў «Ліст з’езду» да [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], у якім запатрабаваў ліквідаваць цэнзуру і рэабілітаваць многіх рэпрэсаваных пісьменнікаў (з беларускай дэлегацыі яго падтрымалі толькі [[Васіль Быкаў]] і [[Алесь Адамовіч]], з якімі ён сышоўся ў сярэдзіне 1960-х)<ref name="Аксак"/>. Пасля «Ліста» ўлады сталі ўспрымаць Салжаніцына сур’ёзна. У [[1968]] г., калі ў ЗША і Заходняй Еўропе былі надрукаваныя раманы «У крузе першым» і «Ракавы корпус», што прынеслі пісьменніку агромністую папулярнасць, савецкая прэса пачала прапагандысцкую кампанію супраць аўтара. У [[1969]] г. Салжаніцын быў вылучаны на [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]]. Прэмія была прысуджана не яму, але неўзабаве пасля гэтага ён быў выключаны з Саюза пісьменнікаў СССР. Пасля выключэння Салжаніцын стаў адкрыта абвяшчаць пра свае праваслаўна-патрыятычныя перакананні і рэзка крытыкаваць уладу. У [[1970]] Салжаніцын ізноў вылучаны на Нобелеўскую прэмію па літаратуры, і гэтым разам быў ёю ўзнагароджаны. Пісьменнік не мог атрымаць гэтую прэмію ў Стакгольме, баючыся, што не зможа вярнуцца ў СССР. Таму прэмія знайшла яго толькі ў 1974 годзе, ужо пасля высылкі Салжаніцына за мяжу. У пачатку 1970-х гадоў у савецкіх СМІ была арганізавана магутная прапагандысцкая кампанія супраць Салжаніцына, улады прапанавалі яму выехаць з краіны, але ён адмаўляўся. Яшчэ ў жніўні [[1968]] Салжаніцын пазнаёміўся з [[Наталля Святлова|Наталляй Святловай]], у іх пачаўся раман. Салжаніцын стаў патрабаваць разводу з першай жонкай. З надзвычайнымі цяжкасцямі развод быў здзейснены 22 ліпеня 1972. Неўзабаве Салжаніцыну ўдалося зарэгістраваць шлюб са Святловай, нягледзячы на супрацьдзеянне ўлад (шлюб даваў яму магчымасць [[прапіска|прапісацца]] ў Маскве). У іх нарадзілася трое дзяцей: Ермалай (1970 г. нар.), [[Ігнат Салжаніцын|Ігнат]] (1972) і Сцяпан (1973).<ref>Aikman, David. ''Great Souls: Six Who Changed a Century'', p.172-3. Lexington Books, 2003, ISBN 0739104381.</ref> [[11 чэрвеня]] [[1971]] у [[Парыж]]ы выйшаў раман Салжаніцына «[[Жнівень Чатырнаццатага]]», які быў неадназначна ўспрыняты чытачамі за яскрава выразныя праваслаўна-патрыятычныя погляды аўтара. З яшчэ большым непаразуменнем быў сустрэты «[[Вялікапосны ліст]]» [[Патрыярх Пімен|Патрыярху Пімену]] ([[1972]])<ref>[http://www.krotov.info/acts/20/1970/1972solzh.html Александр Солженицын. «Великопостное письмо» Патриарху Пимену. Крестопоклонная неделя 1972 г.]{{ref-ru}}</ref> пра праблемы Царквы, у падтрымку выступлення архіепіскапа Калужскага [[Ермаген (Голубеў)|Ермагена (Голубева)]]. У [[1972]]—[[1973]] Салжаніцын працаваў над эпапеяй «Чырвонае Кола», актыўнай дысідэнцкай дзейнасці не вёў. У жніўні-верасні [[1973]] адносіны між уладай і дысідэнтамі абвастрыліся, што закранула і Салжаніцына. 23 жніўня [[1973]] Салжаніцын даў вялікае інтэрв’ю замежным карэспандэнтам. У гэты ж дзень КДБ затрымаў адну з памочніц пісьменніка [[Лізавета Варанянская|Лізавету Варанянскую]]. У ходзе допыту яна выдала месцазнаходжанне аднаго асобніка рукапісу «Архіпелагу ГУЛАГ» і, вярнуўшыся дахаты, [[самазабойства|павесілася]]. 5 верасня Салжаніцын даведаўся пра здарэнне і распарадзіўся пачаць друкаванне «Архіпелага» на Захадзе (у эмігранцкім выдавецтве [[YMCA-Press]]). Тады ж ён даслаў кіраўніцтву СССР «Ліст правадырам Савецкага Саюза», у якім заклікаў адмовіцца ад камуністычнай ідэалогіі і зрабіць крокі па пераўтварэнні СССР у рускую нацыянальную дзяржаву. З канца жніўня ў заходняй прэсе друкавалася вялізная колькасць артыкулаў у абарону дысідэнтаў і, у прыватнасці, Салжаніцына. У СССР была разгорнута магутная прапагандысцкая кампанія супраць дысідэнтаў. 24 верасня КДБ праз былую жонку Салжаніцына прапанаваў пісьменніку афіцыйную публікацыю аповесці «Ракавы корпус» у СССР у абмен на адмову ад друку «Архіпелага ГУЛАГ» за мяжой. (У пазнейшых успамінах Наталля Рашатоўская адмаўляла ролю КДБ, сцвярджаючы, што спрабавала дабіцца пагаднення між уладамі і Салжаніцыным на ўласную ініцыятыву.) Аднак Салжаніцын, які не пярэчыў супраць друкавання «Ракавага корпуса» ў СССР, не паказаў і жадання звязваць сябе сакрэтнай дамоўленасцю з уладамі. (Розныя апісанні звязаных з гэтым паведамленняў змешчаны ў кнізе Салжаніцына «Бадалася цялё з дубам» і ва ўспамінах Н. Рашатоўскай «АПН — я — Салжаніцын», надрукаваных пасля смерці Рашатоўскай.) У канцы снежня 1973 г. было абвешчана пра выхад у свет першага тома «Архіпелагу ГУЛАГ». У савецкіх сродках масавай інфармацыі пачалася чарговая масавая кампанія ачарнення Салжаніцына як здрадніка радзімы з кляймом «літаратурнага ўласаўца». Націск рабіўся не на рэальны змест «Архіпелагу ГУЛАГ» (мастацкае даследаванне савецкай лагерна-турэмнай сістемы 1918—1956 гадоў), які не абмяркоўваўся, а на салідарызацыю Салжаніцына са «здраднікамі радзімы ў час вайны, паліцаямі і ўласаўцамі». {{Асноўны артыкул|Архіпелаг ГУЛАГ}} У СССР у гады застою «[[Жнівень Чатырнаццатага]]» і «[[Архіпелаг ГУЛАГ]]» (як і першыя раманы) распаўсюджваліся ў [[самвыдат|самвыдаце]]. 7 студзеня [[1974]] г. выхад «Архіпелагу ГУЛАГ» і меры «спынення антысавецкай дзейнасці» Салжаніцына былі абмеркаваныя на пасяджэнні Палітбюро. Пытанне было вынесена на [[ЦК КПСС]], за высылку выказаліся [[Юрый Андропаў|Ю. В. Андропаў]] і іншыя; за арышт і ссылку — Касыгін, Брэжнеў, Падгорны, Шалепін і іншыя; каб пакінуць і ставіцца са спагадай, каб Салжаніцын змяніў сваю пазіцыю з антысавецкай на супрацьлеглую, — [[Мікалай Шчолакаў|М. А. Шчолакаў]] і інш. Перамагла пазіцыя Андропава. 12 лютага Салжаніцын быў арыштаваны і абвінавачаны ў здрадзе Радзіме. 13 лютага ён быў пазбаўлены савецкага грамадзянства і [[Дэпартацыя|высланы]] з СССР (дастаўлены ў ФРГ самалётам). 29 сакавіка з СССР выехала і сям’я Салжаніцына. === Выгнанне === Неўзабаве пасля высылкі Салжаніцын здзейсніў кароткае падарожжа па Паўночнай Еўропе, у выніку пастанавіўшы часова пасяліцца ў [[Цюрых]]у, [[Швейцарыя]]. [[3 сакавіка]] [[1974]] г. у [[Парыж]]ы быў надрукаваны «Ліст правадырам Савецкага Саюза»; галоўныя заходнія выданні і многія дэмакратычна настроеныя дысідэнты ў СССР, у тым ліку [[Андрэй Сахараў]], ацанілі «Ліст» як антыдэмакратычны, нацыяналістычны, які змяшчае да таго ж «небяспечныя памылкі»; адносіны Салжаніцына з заходняй прэсай працягвалі пагаршацца. Летам 1974 г. на ганарары ад «Архіпелага ГУЛАГ» пісьменнік стварыў «Рускі грамадcкі Фонд дапамогі пераследаваным і іхнім сем’ям» для дапамогі палітычным вязням у СССР (пасылкі і грашовыя пераводы ў месцы пазбаўлення волі, легальная і нелегальная матэрыяльная дапамога сем’ям зняволеных). У 1974—1975 гг. у Цюрыху Салжаніцын збіраў матэрыялы пра жыццё [[Ленін]]а ў эміграцыі (для эпапеі «Чырвонае Кола»), скончыў і выдаў мемуары «[[Бадалася цялё з дубам]]». У красавіку 1975 г. пісьменнік здзейсніў з сям’ёй падарожжа па Заходняй Еўропе, пасля накіраваўся ў Канаду і ЗША. У чэрвені-ліпені 1975 г. Салжаніцын наведаў Вашынгтон і Нью-Ёрк, выступіў з прамовамі на з’ездзе прафсаюзаў і ў Кангрэсе ЗША. У сваіх выступах Салжаніцын рэзка крытыкаваў камуністычны рэжым і ідэалогію, заклікаў ЗША адмовіцца ад супрацоўніцтва з СССР і палітыкі «разрадкі»; у той жа час пісьменнік яшчэ працягваў успрымаць Захад як саюзніка ў вызваленні Расіі ад «камуністычнага [[таталітарызм]]у». У жніўні 1975 г. пісьменнік вярнуўся ў Цюрых і працягнуў працу над эпапеяй «Чырвонае кола». У лютым 1976 г. Салжаніцын здзейсніў паездку па Вялікабрытаніі і Францыі, у той час у яго выступленнях сталі заўважныя антызаходнія матывы. У сакавіку 1976 г. пісьменнік наведаў Іспанію. У нашумелым выступленні па іспанскім тэлебачанні ён ухвальна выказаўся пра нядаўні рэжым [[Франсіска Франка|Франка]] і перасцярог Іспанію ад «вельмі хуткага прасоўвання да дэмакратыі». У заходняй прэсе ўзмацнілася крытыка Салжаніцына, еўрапейскія і амерыканскія палітыкі заяўлялі пра нязгоду з яго поглядамі. У красавіку 1976 г. Салжаніцын з сям’ёй пераехаў у ЗША і пасяліўся ў гарадку Кавендыш (штат [[Вермонт]]). Пасля прыезду пісьменнік вярнуўся да працы над «Чырвоным Колам», дзеля чаго правёў два месяцы ў расійскім эмігранцкім архіве ў [[Інстытут Гувера|Інстытуце Гувера]]. === Ізноў у Расіі === З пачаткам [[перабудова|перабудовы]] стаўленне ў СССР да творчасці і дзейнасці Аляксандра Салжаніцына змянілася, былі надрукаваны шматлікія яго творы. У жніўні [[1990]] загадам прэзідэнта СССР [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] было адноўлена яго савецкае грамадзянства. За кнігу «Архіпелаг ГУЛАГ» у тым жа годзе Салжаніцыну была прысуджана Дзяржаўная прэмія. Салжаніцын разам з сям’ёй вярнуўся на радзіму [[27 мая]] [[1994]] года, прыляцеўшы з [[ЗША]] ва [[Уладзівасток]] і праехаўшы цягніком праз усю краіну да сталіцы. У сярэдзіне 1990-х<ref>http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.print_version?p_news_title_id=79048 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605225158/http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.print_version?p_news_title_id=79048 |date=5 чэрвеня 2011 }}</ref> асабістым распараджэннем расійскага прэзідэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]] яму было падорана дзяржаўнае лецішча<ref>http://wikimapia.org/#lat=55.7835599&lon=37.4002719&z=17&l=1&m=a&v=2</ref> «Сасноўка-2» ў [[Троіца-Лыкава|Троіца-Лыкаве]]. Салжаніцыны спраектавалі і збудавалі там двухпавярховы цагляны дом з вялікай залай, зашклёнай галерэяй, гасцёўняй з камінам, канцэртным раялем і бібліятэкай, дзе віселі партрэты [[Пётр Сталыпін|Сталыпіна]] і [[Калчак]]а. Амаль не пакідаў свой дом і таму атрымаў сярод мясцовых жыхароў, што бачылі яго хіба зрэдку, празванне «наш пустэльнік»<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/events/2006-02-06/7_moscow.html|title=Как обустроить Троице-Лыково|publisher=Независимая газета|date=2006-06-02|lang=ru}}</ref>. «Ды мы гэтага Салжаніцына і не бачылі ніводнага разу», — гаварылі яны<ref>{{cite web|url=http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=34437|title=Чем живут соседи Солженицына?|publisher=Вечерняя Москва|date=2007-05-24|lang=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080810192018/http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=34437|archivedate=2008-08-10}}</ref>. У [[1997]] быў абраны правадзейным сябрам Расійскай акадэміі навук. У [[1998]] быў узнагароджаны [[Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага (Расійская Федэрацыя)|ордэнам Святога Андрэя Першазванага]], аднак ад узнагароды адмовіўся<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/210492|title=Солженицын не принял награды|publisher=Коммерсант-daily|date=1998-12-15|lang=ru}}</ref>. {{Cquote2|Ад вярхоўнай улады, што давяла [[Расія|Расію]] да цяперашняга пагібельнага стану, я прыняць узнагароду не магу.}} Узнагароджаны [[Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава|Вялікім залатым медалём імя М. В. Ламаносава]] ([[1998]]). Узнагароджаны [[Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай прэміяй Расійскай Федэрацыі]] за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнае дзейнасці ([[2006]]). Сам пісьменнік неўзабаве пасля вяртання ў краіну заснаваў [[Прэмія Аляксандра Салжаніцына|літаратурную прэмію свайго імя]] для ўзнагароджання пісьменнікаў, «чыя творчасць валодае высокімі мастацкімі годнасцямі, спрыяе самапазнанню Расіі, дадае значны ўклад у захаванне і асцярожнае развіццё традыцый айчыннай літаратуры». Апошнія гады жыцця правёў у Маскве і на падмаскоўным лецішчы. Да апошняга часу Аляксандр Ісаевіч працягваў займацца творчай дзейнасцю. Разам з жонкай Наталляй Дзмітрыеўнай — прэзідэнткай Фонду Аляксандра Салжаніцына — працаваў над падрыхтоўкай і выданнем свайго самага поўнага, 30-томнага збору сачыненняў. Пасля перанесенай цяжкай аперацыі ў Салжаніцына дзейнічала толькі правая рука. === Смерць і пахаванне === Салжаніцын сканаў [[3 жніўня]] [[2008]] на 90-м годзе жыцця, на сваёй дачы ў падмаскоўным пасёлку Троіца-Лыкава ад вострай сардэчнай недастатковасці. Смерць надышла а 23:45 па маскоўскім часе<ref>[http://newsru.com/cinema/04aug2008/dead.html NewsRu.com: Скончался Александр Солженицын]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=24839 Інтэрфакс: У Маскве сканаў Аляксандр Салжаніцын] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080806160455/http://www.interfax.ru/news.asp?id=24839 |date=6 жніўня 2008 }}{{ref-ru}}</ref> (20:45 UTC). [[5 жніўня]] ў будынку [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]], правадзейным членам якой быў А. І. Салжаніцын, адбыліся грамадзянская паніхіда і развітанне з нябожчыкам. На гэтай цырымоніі прысутнічалі экс-прэзідэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]], экс-прэзідэнт Расіі, кіраўнік урада РФ [[Уладзімір Пуцін]], прэзідэнт [[Расійская акадэмія навук|РАН]] Юрый Восіпаў, экс-старшыня ўрада РФ, акадэмік [[Яўген Прымакоў]], дзеячы расійскай культуры і некалькі тысяч грамадзян Расіі, што прыйшлі аддаць Аляксандру Ісаевічу апошнюю даніну павагі.<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1008337&NodesID=7 За Аляксандрам Салжаніцыным перегарнулі бачыну] — «[[Коммерсантъ]]» № 137(3954) ад 06 жніўня 2008{{ref-ru}}</ref> Памінальную літургію і [[адпяванне]] [[6 жніўня]] [[2008]] ў Вялікім саборы маскоўскага [[Данскі манастыр|Данскога манастыра]] здзейсніў архіепіскап Арэхава-Зуеўскі [[Аляксій (Фралоў)]], вікарый [[Маскоўская епархія|Маскоўскай епархіі]]. У той жа дзень прах Салжаніцына быў пахаваны ў некропалі Данскога манастыра за алтаром храма [[Іаан Лесвічнік|Іаана Лесвічніка]], побач з магілай гісторыка [[Васіль Ключэўскі|В. О. Ключэўскага]]. == Крытыка == Чэшскі журналіст Т. Ржэзач, а таксама Л. Самуцін, былы ўласавец, адзін з «сааўтараў» Салжаніцына, вылучылі версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, звінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год (версію падтрымаў у 1998 г. расійскі журналіст А. Давыдаў)<ref>[http://www.libelli.ru/works/solzh.htm ОДА ДИССИДЕНТСТВУ, ИЛИ СТУКАЧ У ДУРАКОВ]</ref><ref>http://cn.com.ua/N257/archive/archive.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080919135422/http://cn.com.ua/N257/archive/archive.html |date=19 верасня 2008 }}</ref>. Салжаніцын абвяргаў усе такія абвінавачанні<ref name="litgaz2003"/>. Паводле Т. Ржэзача, А. Салжаніцын агітаваў супраць улады падчас ваенных дзеянняў, пісаў правакацыйныя лісты, вёў паражэнчую прапаганду — усё гэта рабілася з мэтай адсядзецца ў тыле; менавіта за гэта і быў Салжаніцын пакараны. На старонках кнігі «ЦРУ супраць СССР» (1983) М. М. Якаўлева сцвярджалася, што «Архіпелаг ГУЛАГ» з’яўляецца прадуктам работы супрацоўнікаў амерыканскіх спецслужбаў<ref>Н. Н. Яковлев. [http://www.lib.ru/POLITOLOG/yakowlewnn.txt ЦРУ против СССР]{{ref-ru}}</ref>. Звярталася ўвага на рэзкія супярэчнасці між колькасцю рэпрэсаваных па даных, прыведзеных Салжаніцыным, і архіўнымі звесткамі, якія сталі даступныя ў перыяд перабудовы<ref name="Sousa">М. Соуса. [http://www.zlev.ru/49_14.htm ГУЛАГ: архивы против лжи]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://beserikov.chat.ru/Repress.htm Каковы масштабы "сталинских репрессий"?]{{ref-ru}}</ref>. Аспрэчвалася дакладнасць «турэмных» твораў Салжаніцына ў той іх частцы, дзе расказваецца пра побыт лагераў, смяротнасць зняволеных, іх колькасць<ref>И. Пыхалов. [https://web.archive.org/web/20040313161622/http://libereya.ru/public/repressii.html Каковы масштабы "сталинских репрессий"?] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/Z/Zemskov/Articles/ZEMSKOV.HTM В. Н. Земсков. ГУЛАГ (историко-социологический аспект)]{{ref-ru}}</ref>. Крытыка з камуністычнага фланга падмацоўвалася спасылкай на даследаванні навукоўцаў, што працавалі ў расійскіх архівах<ref name="Sousa"/>. Салжаніцына таксама неаднаразова крытыкавалі за апраўданне калабаранцтва падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і звязаныя з гэтым фальсіфікацыі адносна [[Савецкія ваеннапалонныя ў гады Другой Сусветнай вайны|савецкіх ваеннапалонных]]<ref>[[Аляксандр Дзюкаў|Дюков А. Р.]] [http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 Госпремия для ревизиониста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120815201435/http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 |date=15 жніўня 2012 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[[Аляксандр Дзюкаў|Дюков А. Р.]] Милость к падшим: советские репрессии против нацистских пособников{{удакладніць}} // Великая оболганная война-2. Нам не за что каяться! — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — 432 с: ил. — (Война и мы). ISBN 978-5-699-25622-8, с. 98-141{{ref-ru}}</ref>. Сцвярджалася, што матэрыял для сваіх выкрыццяў Салжаніцын пазычаў з [[Паўль Ёзэф Гебельс|гебельсаўскае]] прапаганды. У прыватнасці, пра гэта заяўляў Л. А. Самуцін — па яго ўласным сцвярджэнні, дысідэнт, былы ўласавец, які асабіста працаваў у ідэалагічным апараце гебельсаўскага міністэрства прапаганды. Ён перахоўваў у сябе рукапіс «Архіпелага» ад КДБ<ref>http://beserikov.chat.ru/Samutin.htm{{ref-ru}}</ref>. Салжаніцына актыўна крытыкавалі і «справа» — найперш іншыя дысідэнты і эмігранты, якія адмаўлялі яго хрысціянскія і антыліберальныя погляды (дысідэнты-нацыяналісты, наадварот, бачылі ў яго залішні лібералізм). «Ліст правадырам Савецкага Саюза» зазнаў крытыку ад А. Д. Сахарава. Канфлікты Салжаніцына з антысавецкай эміграцыяй і заходнімі актывістамі [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] асветлены ў яго мемуарах «Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў». Яго даследаванне гісторыі ўзаемаадносін габрэйскага і рускага народаў у кнізе «Дзвесце год разам» (2001—2002) выклікала актыўную крытыку з боку як многіх габрэйскіх публіцыстаў, так і нацыяналістычнай прэсы. Так, напрыклад, прыхільнік ліберальных поглядаў [[Уладзімір Вайновіч]] сказаў: «Кніга Салжаніцына „Дзвесце год разам“ — доўгая, сумная і хлуслівая».<ref>Уладзімір Вайновіч: «Солженицын недостаточно умный человек» — з [http://www.sem40.ru/interview/hot/9926/ інтэрв’ю Уладзіміра Нузава ў «Русский базар» 02-03-2004.]{{ref-ru}}</ref> Між тым беларускі палітолаг габрэйскага паходжання [[Вольф Рубінчык]], спрачаючыся з Вайновічам у 2008 г., адзначаў недарэчнасць папрокаў у «неаб’ектыўнасці», адрасаваных Салжаніцыну (які не быў прафесійным навукоўцам), і настойваў на тым, што кніга «Дзвесце год разам», нягледзячы на шэраг аўтарскіх памылак, мае свае вартасці<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=17443 |title=Архіўная копія |access-date=31 снежня 2018 |archive-date=6 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106204340/https://belisrael.info/?p=17443 |url-status=dead }}</ref>. Вобраз Салжаніцына быў у сатырычным плане выяўлены ў мастацкіх творах, напрыклад, у рамане Уладзіміра Вайновіча «[[Масква 2042]]» (Сім Сімыч Карнавалаў)<ref>{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/voplit/2003/2/nikol.html|author=Майкл Николсон|title=Солженицын на мифотворческом фоне|lang=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030901092540/http://magazines.russ.ru/voplit/2003/2/nikol.html|archivedate=2003-09-01}}</ref> і ў паэме [[Юрый Кузняцоў|Юрыя Кузняцова]] «Путь Христа». Трэба адзначыць супярэчлівыя погляды Салжаніцына (часам яны трактаваліся як [[шавінізм|шавіністычныя]]) адносна Беларусі і Украіны. У працы пад назвай «Як нам уладкаваць Расію?» (ліпень 1990) ён абмяркоўваў стварэнне замест СССР адзінай расійскай дзяржавы, куды абавязкова было б уключыць і гэтыя дзве краіны, такім чынам адмаўляючы іхнюю незалежнасць<ref>{{cite web|url=http://www.charter97.org/be/news/2008/8/4/8682/|title=Памёр Аляксандр Салжаніцын. Беларусы ўзгадваюць расійскага пісьменніка|publisher=Хартыя’97|date=4 жніўня 2008}}</ref>. У той жа час пісьменнік разважаў: «Вядома, калі б украінскі народ ''сапраўды пажадаў'' аддзяліцца — ніхто не наважыцца ўтрымліваць яго сілай… Усё сказанае цалкам адносіцца і да Беларусі»<ref>http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/publizistika/stati_i_rechi/v_izgnanii/kak_nam_obustroit_rossiyu.pdf</ref>. == Узнагароды == Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[1970]] года ''«за маральную моц, з якой ён кіраваўся няўхільнымі традыцыямі рускай літаратуры»''<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/1970.html …for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature]{{ref-en}}</ref> (прапанавана [[Франсуа Марыяк]]ам). Лаўрэат [[Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава|Вялікага залатога медаля імя М. В. Ламаносава Расійскай Акадэміі навук]] — ''за выдатны ўклад у развіццё рускай літаратуры, рускай мовы і рускай гісторыі'' ([[1998]]). Лаўрэат [[Вялікая прэмія Французскай Акадэміі маральна-палітычных навук|Вялікай прэміі Французскай Акадэміі маральна-палітычных навук]] ([[2000]])<ref>Прамову Алена Безансона ў час узнагароджання прэміяй гл.: Русская мысль, № 4346, 21 снежня 2000.</ref>. [[Ордэн Святога Савы]] 1-й ступені (найвышэйшая ўзнагарода [[Сербская праваслаўная царква|Сербскай праваслаўнай царквы]]; нададзена [[16 лістапада]] [[2004]]). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі]] [[2006]] года ''за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнай дзейнасці''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=039804 Загад Прэзідэнта РФ ад 05.06.2007 № 699 «О присуждении Государственной премии Российской Федерации в области гуманитарной деятельности 2006 года»]{{ref-ru}}</ref>. Лаўрэат прэміі [[Фонд «Жыўка і Міліца Тапалавіч»|Фонду «Жыўка і Міліца Тапалавіч»]] (Сербія) [[2007]] года (нададзена 7 сакавіка 2008 г.): ''«выдатнаму пісьменніку і гуманісту, чыя хрысціянская праўдзівасць дорыць нам адвагу і суцяшэнне»''. == Творы == * [[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]] * [[Матронін двор]] * [[Выпадак на станцыі Крэчатаўка]] * [[Архіпелаг ГУЛАГ]] * [[Для карысці справы]] * [[Ракавы корпус]] * [[У крузе першым]] * [[Жнівень Чатырнаццатага]] * [[Чырвонае кола]] * [[Жыць без ілжы]] (эсэ) * [[Бадалася цялё з дубам]] * [[Расія ў абвале]] * [[Дзвесце год разам]] М., [[Русский путь]], 2001 (Даследванні найноўшай расійскай гісторыі) ISBN 5-85887-151-8 (у 2-х тт.) * [[Як нам уладкаваць Расію (артыкул)]] * [[Рускі слоўнік моўнага пашырэння]] * [[Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў]] * [http://www.noblit.ru/component/option,com_reader/Itemid,159/author,65/ Падборка твораў Салжаніцына па-руску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080601044112/http://noblit.ru/component/option,com_reader/Itemid,159/author,65/ |date=1 чэрвеня 2008 }} * Адзін дзень Івана Дзянісавіча // Доктар Жывага: [раман] / Барыс Пастарнак. Лёс чалавека: [апавяданне] / Міхаіл Шолахаў. Адзін дзень Івана Дзянісавіча: [апавяданне] / Аляксандр Салжаніцын. — Мінск : Логвінаў І. П., 2011. — 480, [3] с. — (Выбраныя творы Нобелеўскіх лаўрэатаў). == Фільмы == * «[[У крузе першым, тэлесерыял|У крузе першым]]» / «В круге первом» ([[2006]]) — Сам Салжаніцын з’яўляецца сааўтарам сцэнарыя і чытае тэкст ад аўтара. * «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча, фільм|Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]» / «Один день Ивана Денисовича» ([[1970]], Нарвегія — Англія) {{Зноскі}} == Літаратура == * Burg D. Solzhenitsyn. — New York, 1972. * Ржевский Л. Творец и подвиг. — Париж, 1972. * [http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm Бушин Владимир Сергеевич. НЕИЗВЕСТНЫЙ СОЛЖЕНИЦЫН. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603080738/http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm |date=3 чэрвеня 2008 }} * [http://www.x-libri.ru/elib/bushn002/index.htm Бушин Владимир Сергеевич. ГЕНИИ И ПРОХИНДЕИ. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080909074100/http://www.x-libri.ru/elib/bushn002/index.htm |date=9 верасня 2008 }} * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BUSHIN_Vladimir_Sergeevich/Aleksand_Soljenicyn_-_geniy_pervogo_plevka.(2005).%5Bdoc%5D.zip Бушин Владимир Сергеевич. Александр Солженицын — гений первого плевка.]{{Недаступная спасылка}} Изд-во Алгоритм, 2005 * Плетнев Р. Солженицын. — Париж, 1973. * Nielsen N. C. Solzhenitsyn’s religion. — New York, 1975. * Зильберберг И. И. Необходимый разговор с Солженицыным. — Англия, 1976. * Barker F. Solzhenitsyn: Politics and form. — London, 1977. * Краснов-Левитин А. Два писателя. — Париж, 1983. * Scammell М. Solzhenitsyn. A Biography. — New York-London, 1984 ISBN 0-586-08538-6 * Шнеерсон М. Александр Солженицын. — Франкфурт-на-Майне, 1984. * [http://www.belousenko.com/books/Shturman/Shturman_Gorodu_1.rar Дора Штурман. Городу и миру: О публицистике А. И. Солженицына. Париж — Нью-Йорк, Издательство «Третья волна», 1988.] ISBN 0-937951-11-9. Library of Congress Catalog 87-34256. * Нива Ж. Солженицын. М., 1991. * Мешков Ю. Александр Солженицын: Личность. Творчество. Время. — Екатеринбург, 1993. * Супруненко П. Признание… забвение… судьба… Опыт читательского исследования творчества А. Солженицына. — Пятигорск, 1994. * Чалмаев В. Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994. * Кремлёвский самосуд: Секретные материалы политбюро о писателе А. Солженицыне. М., 1994. * Кузьмин В. В. Поэтика рассказов А. И. Солженицына. Твер. гос. ун-т. — Тверь, 1998. * Владимир Бушин. [http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm Неизвестный Солженицын] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603080738/http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm |date=3 чэрвеня 2008 }} * Владимир Бушин. [http://lib.aldebaran.ru/author/bushin_vladimir/bushin_vladimir_aleksandr_solzhenicyn_genii_pervogo_plevka/ Александр Солженицын. Гений первого плевка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928004148/http://lib.aldebaran.ru/author/bushin_vladimir/bushin_vladimir_aleksandr_solzhenicyn_genii_pervogo_plevka |date=28 верасня 2008 }} * Сараскина Л. И. Александр Солженицын. М.: Молодая гвардия, 2008. ISBN 978-5-235-03102-9 * Бібліяграфічны банк даных [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=8 красавіка 2008 }} змяшчае амаль 800 назваў публікацый пра Салжаніцына па-нямецку. == Спасылкі == {{Commons|Category:Aleksandr Solzhenitsyn|выгляд=міні}} === Старонкі === * [http://noblit.ru/content/category/4/89/33/ Аляксандр Салжаніцын: біяграфія, фотаздымкі, творы і артыкулы] * [http://solzhenitsyn.ru Неафіцыйная старонка А. І. Салжаніцына] * [http://www.kulichki.com/inkwell/hudlit/newrus/solzheni.htm Аляксандр Салжаніцын на Кулічках] * [http://www.solgenizin.net.ru/ Салжаніцын Аляксандр Ісаевіч — пра творчасць пісьменніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928081127/http://www.solgenizin.net.ru/ |date=28 верасня 2008 }} === Кнігі і артыкулы === * [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/ Бібліятэка Максіма Машкова] * [https://web.archive.org/web/20010730111241/http://sila.by.ru/ Дзвесце год разам] * [http://rp-net.ru/detail.php?id=136 Рускі слоўнік моўнага пашырэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080901175121/http://rp-net.ru/detail.php?id=136 |date=1 верасня 2008 }} * [http://vsekratko.ru/index/solzhenicyn_a_i/1598.html Кароткі змест твораў А. І. Салжаніцына] * [http://www.rg.ru/solzhenicyn.html Аляксандр Салжаніцын. Развагі над Лютаўскай рэвалюцыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090203113329/http://rg.ru/solzhenicyn.html |date=3 лютага 2009 }} * [http://www.rg.ru/stenogramma.html cтэнаграма абмеркавання артыкула] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080813151207/http://www.rg.ru/stenogramma.html |date=13 жніўня 2008 }} ==== Беларускія пераклады і ўспрыманні ==== * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=18820 «Жыць без ілжы»] ў перакладзе [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргея Дубаўца]] === Інтэрв’ю === * [https://web.archive.org/web/20070930224628/http://www.izvestia.ru/person/article3106464/?print Інтэрвію часопісу Spiegel, ліпень 2007 г.] * [http://www.mn.ru/issue.php?2006-15-43 Інтэрв’ю Аляксандра Салжаніцына газеце «Московские новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325081032/http://www.mn.ru/issue.php?2006-15-43 |date=25 сакавіка 2008 }} === Біяграфіі, артыкулы пра Салжаніцына === * [http://lenta.ru/lib/14160961/ Аляксандр Салжаніцын у Лентапедыі] * [http://www.hronos.km.ru/biograf/soljenic.html Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081007024223/http://www.hronos.km.ru/biograf/soljenic.html |date=7 кастрычніка 2008 }} * [http://www.vkrugepervom.ru/content.html?cid=46 Іншы варыянт біяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207013633/http://www.vkrugepervom.ru/content.html?cid=46 |date=7 лютага 2009 }} * [http://www.peoples.ru/art/literature/prose/roman/soljenitsin/ Яшчэ адна біяграфія] * [http://solzhenitsyn.ru/modules/content/?id=15 Хата за высокім плотам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071124130834/http://solzhenitsyn.ru/modules/content/?id=15 |date=24 лістапада 2007 }} * [http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 Дзюкаў А. Р. Дзяржпрэмія для рэвізіяніста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120815201435/http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 |date=15 жніўня 2012 }} * [http://www.hrono.ru/text/2003/bar0312.html Юрый Баранаў. Чаму псіхуюць дэйчы?] * [http://www.hrono.ru/text/2006/bazhrn0306.html Руслан Бажэнаў. АЛяксандр ІСАевіч У Краіне Цудаў] * [http://arche.by/by/7/40/41/ Васіль Аўраменка. Ад дысідэнта да імперыяліста: Аляксандр Салжаніцын і яго шлях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406151034/http://arche.by/by/7/40/41/ |date=6 красавіка 2009 }} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салжаніцын, Аляксандр Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] c0xj6ad656o17t6sityizrmjua8npyp 0 41070 5184738 4850997 2026-08-21T13:03:42Z Ueschar 151377 Шаблон спасылаўся на няісны файл. і нічога, фактычны, не рабіў 5184738 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра музычны кірунак | назва = Хардкор | напрамкі = [[Панк-рок]], розныя разнавіднасці | месца = ап-1970-ыя, [[ЗША]] | інструменты = [[Гітара]], [[бас-гітара]], [[барабаны]], [[вакал]], часам выкарыстоўваюць і іншыя інструменты | усевядомасць = Малая папулярнасць ці сярэдняя папулярнасць, залежыць ад жанра хардкор-панку | вытворныя разнавіднасці = [[Спіс кірункаў хардкору (панк-рок)#Вытворныя разнавіднасці|Спіс]] | разнавіднасці = [[Спіс кірункаў хардкору (панк-рок)#Разнавіднасці|Спіс]] | спалучэнні = [[Спіс кірункаў хардкору (панк-рок)#Спалучэнні|Спіс]] | рэгіянальныя сцэны = [[Спіс кірункаў хардкору (панк-рок)#Рэгіянальныя сцэны|Спіс]] | мясцовыя сцэны = | іншыя артыкулы = [[Straight edge]] — [[Этыка "Do it yourself"]] — [[Спіс музычных актаў хардкор-панку]] }} '''Хардкор'''<ref>[http://www.euroradio.fm/by/387/audiopatio/13379/?tpl=208 Euroradio.fm: «Аўдыёпатыя. Хварэем на Punk» — ужыванне панятку ў беларускай мове]{{Недаступная спасылка}}: «Гэтая з’ява раскалола панк на пост-панк, які прэтэндаваў на больш тонкі густ, новую хвалю панка, якая арыентавался на папулярнасць, і хардкор, які проста зрабіў форму віруса больш цяжкой і хуткай.»</ref>, '''hardcore'''<ref>[http://nchas.iatp.by/arhiv/8/artyk/26.html «Новы час», N.R.M. «Дом культуры» — ужыванне панятку ў беларускай мове]{{Недаступная спасылка}}: «З музычнага пункту гледжання альбом „Дом культуры“ з’яўляецца лагічным працягам альбома „Тры чарапахі“ і арыентаваны на самыя сучасныя стылістычныя адгалінаванні гітарнага new-metal, hardcore, grunge, industrial,..»</ref> ({{lang-en|Hardcore punk}}) — кірунак [[музыка|музыкі]] панк-рок, які з’явіўся ў [[ЗША]] ў апошнія гады [[1970-я|1970-ых]]. [[Гук]] хардкору платнейшы, цяжэйшы і больш хуткі за ранейшы панк-рок.<ref>American Hardcore: A Tribal History. Feral House. ISBN 0922915717.</ref> Кампазіцыі кірунку хардкор звычайна кароткія, хуткія і гучныя; сярод тэм, якія закранаюцца ў хардкор-кампазіцыях — straight edge, палітыка, персанальная свабода, жорсткасць, сацыяльнае адчужджэнне, [[вайна]] і хардкор сам па сабе. З хардкору вылілося колькі кірункаў музыкі, і якія з іх атрымалі значную вядомасць, напрыклад melodic hardcore, metalcore, sludge metal, thrash metal. == Гісторыя == У [[Амерыка|Амерыцы]] хардкор з’явіўся адначасова па розных гарадах, з найбольш заўважнымі цэнтрамі ў Каліфорніі, [[Вашынгтон]]е, Чыкага, [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрк-Сіці]], Мічыгане, Ванкуверы, [[Таронта]] і Бостане. Дакладна невядомае паходжанне англамоўнага панятку «hardcore punk». Музычны акт [[D.O.A.]] з Ванкувера папулярызаваў гэта паняцце, выпусціўшы ў 1981 годзе альбом з назвай «Hardcore’81». Але да, прыкладна, 1983-га года паняцце hardcore выкарыстоўвалася спарадычна і часцей з мэтай апісання (напрыклад, у апісаннях тыпу «hardcore show»). Ранейшыя выканаўцы хардкору не мелі доступу да высакаякаснай студыйнай тэхнікі. Ранні хардкор вытвараўся згодна з эстэтыкай Do It Yourself. Кампазіцыі тае пары запісваліся з дапамогай чатырохканальнага магнітафону, аўдыёпрадукцыя распаўсюджвалася на канцэртах або поштай. Весткі аб канцэртах хардкору распаўсюджваліся ў памножаных з дапамогай капіравальнага апарата zine’аў, радыёпраграм, а таксама развешваннем постэраў на сцянах у горадзе ці тэлефонных будках. Ранейшыя фанаты хардкору апраналіся ў стылі dressed-down. У той жа час ішло паралельнае развіццё хардкору ў Вялікабрытаніі — брытанскі хардкор таго перыяду пасля быў названы [[UK 82]]. Музычныя акты UK 82, такія як [[Dischange]] і Chaos UK, вывелі для свайго гуку колькі элементаў [[New Wave Of British Heavy Metal]] (у часнасці, ад музычнага акту Motörhead). UK 82 пазней даў пачатак кірунку thrash metal. Тры музычныя акты — Black Flag, Bad Brains і Minor Threat — ажыццявілі найбольшы ўплыў на фарміраванне кірунку хардкору. На музычны акт Minor Threat паўплываў стыль музычнага акту [[Bad Brains]]. Музычны акт [[Minor Threat]] вядомы як натхняльнік ідэі straight edge, на развіццё straight edge паўплывала кампазіцыя Minor Threat з назвай «Straight edge». Музычны акт Bad Brains ўключыў у свой гук элементы [[рэгі]] і хеві-металу, раннія кампазіцыі Bad Brains — хуткія тэмпам. Музычны акт Black Flag быў ля вытокаў сцэны хардкору ў Лос-Анджэлесе, а выступы па ЗША ў 1980—1981 гадах распаўсюдзілі стыль акту. Акрамя музычных актаў Minor Threat, Bad Brains і [[Black Flag]] былі і іншыя музычныя акты, якія паўплывалі на развіццё хардкору: * [[The Damned]] (Каліфорнія, ЗША) * Middle Class (Каліфорнія, ЗША) * The Germs (Каліфорнія, ЗША) * T.S.O.L. (Каліфорнія, ЗША) * Rhino 39 (Каліфорнія, ЗША) * Xerox/No Compromise (Каліфорнія, ЗША) * The Bags (Каліфорнія, ЗША) * [[Dead Kennedys]] (Сан-Францыска, Каліфорнія, ЗША) * Circle Jerks (Каліфорнія, ЗША) * [[The Misfits]] (Нью-Джэрсі, ЗША / Нью-Ёрк-Сіці, Нью-Ёрк, ЗША) * [[Hüsker Dü]] (Saint Paul, Мінесота, ЗША) * [[Bad Religion]] (Каліфорнія, ЗША) * 7 Seconds (Reno, Невада, ЗША) * M.I.A (Каліфорнія, ЗША) * The Neos (Victory, Брытанская Калумбія, ЗША) * Negative Approach (Дэтройт, Мічыган, ЗША) * Degenerates (Дэтройт, Мічыган, ЗША) * The Meatmen (Таронта, Канада) * The Necros (Lansing, Мічыган, ЗША) * The Effigies (Maumee, Агая, ЗША) * SS Decontrol (Чыкага, Ілінойс, ЗША) * DYS (Бостан, Масачусетс, ЗША) * Negative FX (Бостан, Масачусетс, ЗША) * Jerry’s Kids (Бостан, Масачусетс, ЗША) * Gang Green (Бостан, Масачусетс, ЗША) * Zeroption (Таронта, Антарыя, Канада) * Big Boys (Осцін, Тэхас, ЗША) * MDC (Осцін, Тэхас, ЗША) * The Dicks (Осцін, Тэхас, ЗША) * Sadistic Exploits (Філадэдьфія, ЗША) * Adrenalin O.D (Нью-Джэрсі, ЗША) Самы першы хардкор-лонплей ''Group Sex'' быў выпушчаны ў [[1980]] годзе гуртам Circle Jerks, які быў заснаваны першым вакалістам Black Flag, аднак масавае прызнанне да жанру прыйшло пасля выхада альбома Black Flag ''Damaged''. Асноўныя прыкметы жанра: кароткія і хуткія (1-1,5 хвіліны) песні, сацыяльная лірыка, знарочыстая немеладычнасць<ref>[http://www.rhapsody.com/alternativepunk/punk/hardcorepunk/more.html Rhapsopdy.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081029153252/http://www.rhapsody.com/alternativepunk/punk/hardcorepunk/more.html |date=29 кастрычніка 2008 }}</ref><ref>[http://fusionanomaly.net/hardcorepunk.html FusionAnomaly]</ref><ref>[http://english.berkeley.edu/Postwar/punk.html Berkeley] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140828205850/http://english.berkeley.edu/Postwar/punk.html |date=28 жніўня 2014 }}</ref> (2-3 акорда). У такім выглядзе хардкор-панк праіснаваў да сярэдзіны [[1980-я|80-х]], калі большасць гуртоў альбо распалася, альбо сталі граць іншую музыку. Шматлікія ансамблі, запавольваючыся, сталі дадаваць хеві-метал-элементы ў сваю музыку ([[Earth Crisis]], [[All Out War]], [[Strife]]). Так з’явіўся нью-скул-хардкор-панк (усё вышэйпазначанае, суадносна назвалі олд-скулам). Іншыя жа, нягледзячы на нізкі тэмп, не сталі ўцяжарваць гучанне, заклаўшы асновы для з’яўлення [[грандж]]у ([[Hüsker Dü]], [[Meat Puppets]]) і [[імаўкор]]у ([[Embrace]]). === Спіс вядомых выканаўцаў хардкор-панку === * [[625 Thrashcore]] * [[Alternative Tentacles]] * [[Alveran Records]] * [[Amphetamine Reptile Records]] * [[Bad Taste Records]] * [[Blackout! Records]] * [[Bridge 9 Records]] * [[Burning Heart Records]] * [[BYO Records]] * [[Dischord Records]] * [[Deathwish Inc.]] * [[Ebullition Records]] * [[Epitaph Records]] * [[Equal Vision Records]] * [[Eulogy Recordings]] * [[Facedown Records]] * [[Frontier Records]] * [[Gravity Records]] * [[Havoc Records]] * [[Hellcat Records]] * [[Hydra Head Records]] * [[Indecision Records]] * [[Level Plane Records]] * [[Lifeforce Records]] * [[Mystic Records]] * [[New Red Archives]] * [[Posh Boy Records]] * [[Revelation Records]] * [[Rivalry Records]] * [[Roadrunner Records]] * [[SideOneDummy Records]] * [[Slap-a-Ham Records]] * [[Spook City Records]] * [[SST Records]] * [[Striving For Togetherness Records]] * [[Sudden Death Records]] * [[Taang! Records]] * [[Touch and Go Records]] * [[Uprising Records]] * [[Vermiform Records]] * [[Victory Records]] == Гл. таксама == * [[Пазітыў-хардкор]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Жанры панк-року]] [[Катэгорыя:Хардкор| ]] 6sbxl6mtrixv2njlxweo09s3guzaykm 10 41410 5184739 651205 2026-08-21T13:05:27Z Ueschar 151377 5184739 wikitext text/x-wiki {{Хутка выдаліць|Шаблон нідзе не выкарстоўваецца.}} {| class="navbox" style="{{#ifeq:{{lc:{{{pos}}}}}|left|margin:1.5em 1em 0.5em 0; float:left; clear:left |margin:1.5em 0 0.5em 1em; float:right; clear:right}}; width:15em; text-align:left; font-size:88%; line-height:1em; {{{style|}}}" {{#if:{{{header|}}}|<tr> <th colspan="2" style="background:transparent; text-align:left; padding:2px;">{{{header}}}</th> </tr>}} |- |rowspan={{#expr: 5+ {{#if:{{{filename2|}}}|5|0}}+ {{#if:{{{filename3|}}}|5|0}}+ {{#if:{{{filename4|}}}|5|0}}+ {{#if:{{{filename5|}}}|5|0}} }} style="valign:center; padding-right:3px;"|[[Image:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | sound = Exquisite-kmixdocked mute.png | music | #default = Gnome-speakernotes.svg }}|65x50px|center]] {{Паслухаць аўдыёпрыклад/core |filename = {{{filename|}}} |title = {{{title|}}} |description = {{{description|}}} |play = {{{play|}}} }} {{#if:{{{filename2|}}}| {{Паслухаць аўдыёпрыклад/core |filename = {{{filename2|}}} |title = {{{title2|}}} |description = {{{description2|}}} |play = {{{play2|}}} }}}}{{#if:{{{filename3|}}}| {{Паслухаць аўдыёпрыклад/core |filename = {{{filename3|}}} |title = {{{title3|}}} |description = {{{description3|}}} |play = {{{play3|}}} }}}}{{#if:{{{filename4|}}}| {{Паслухаць аўдыёпрыклад/core |filename = {{{filename4|}}} |title = {{{title4|}}} |description = {{{description4|}}} |play = {{{play4|}}} }}}}{{#if:{{{filename5|}}}| {{Паслухаць аўдыёпрыклад/core |filename = {{{filename5|}}} |title = {{{title5|}}} |description = {{{description5|}}} |play = {{{play5|}}} }}}} |- |} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Медыя]] {{DEFAULTSORT:Паслухаць аўдыёпрыклад}} </noinclude> mzdyxel07rk9mmf7fgolqs59b0h1c97 0 48652 5184825 5180705 2026-08-21T20:45:38Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5184825 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў|у «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у «[[ФК Баранавічы|Баранавічах]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] ff6lrbrwidcldq6xl1x9nvqoebe7g0i 5184826 5184825 2026-08-21T20:46:39Z Reteeeee 3133 132326 /* Трэнерскі штаб */ 5184826 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў|у «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у «[[ФК Баранавічы|Баранавічах]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — (нар. 1991) трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] hmqau7bs4oi0lt31n5jhyvkzmh2zv9t 5184827 5184826 2026-08-21T20:50:02Z Reteeeee 3133 132326 /* Цяперашні склад */ 5184827 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла|у арэндзе з [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніта]]|1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў|у «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у «[[ФК Баранавічы|Баранавічах]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — (нар. 1991) трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] 5ne8ngizyser6e1143ztih60by3dwo9 5184828 5184827 2026-08-21T20:50:52Z Reteeeee 3133 132326 /* Ігракі ў арэндзе */ 5184828 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла|у арэндзе з [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніта]]|1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — (нар. 1991) трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] t1x2zdkl2olt8altqrp3ynu1cinpt86 5184830 5184828 2026-08-21T21:01:59Z Reteeeee 3133 132326 /* Чэмпіянат і Кубак Беларусі */ 5184830 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла|у арэндзе з [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніта]]|1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — (нар. 1991) трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 5 || 11 || <nowiki>33–25</nowiki> || '''47''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Паўфінал]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 9 || 4 || 17 || <nowiki>37–46</nowiki> || '''28''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] c6v47yykg2cs1fh4di04yxf1zn0c62r 5184832 5184830 2026-08-21T21:10:55Z Reteeeee 3133 132326 /* Галоўныя трэнеры */ 5184832 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = [[Мікалай Вайцюхоўскі]] | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла|у арэндзе з [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніта]]|1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — (нар. 1991) трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 5 || 11 || <nowiki>33–25</nowiki> || '''47''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Паўфінал]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 9 || 4 || 17 || <nowiki>37–46</nowiki> || '''28''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (лістапад 2022 — верасень 2024) * [[Сяргей Ясінскі]] (верасень 2024 — красавік 2025) * [[Арцём Косак]] ({{в.а.}} у красавіку 2025) * [[Ігар Слесарчук]] (красавік — верасень 2025) * [[Максім Разумоў]] ({{в.а.}} у верасні 2025) * [[Сяргей Гурэнка]] (з верасня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] p3iuc1demu8ypcrwrefueokmavnt8op 5184833 5184832 2026-08-21T21:12:27Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5184833 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Віцебск}} {{Картка ФК | Назва = Віцебск | Лагатып = ФК Віцебск.png | ШырыняЛагатыпа = 170px | ПоўнаяНазва = Спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Віцебск“» | Мянушкі = «паўночнікі», «сіне-белыя» | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1960]] | Стадыён = [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК]] | Умяшчальнасць = 8300 | Кіраўнік = Мікалай Вайцюхоўскі | ПасадаКіраўніка = Дырэктар | Трэнер = [[Сяргей Гурэнка]] | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | Месца = 12 месца | Сайт = https://fc.vitebsk.by/ | pattern_la1=_vitebsk20h|pattern_b1=_vitebsk20h|pattern_ra1=_vitebsk20h|pattern_sh1=|pattern_so1= | leftarm1=0000EE|body1=0000EE|rightarm1=0000EE|shorts1=0000EE|socks1=0000EE | pattern_la2=_vitebsk20a|pattern_b2=_vitebsk20a|pattern_ra2=_vitebsk20a|pattern_sh2= | leftarm2=770000|body2=770000|rightarm2=770000|shorts2=770000|socks2=770000 }} '''«Віцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Віцебск]], заснаваны ў 1960 годзе. З 1992 года выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 2003, 2005, 2012—2014 і 2023 гадоў). == Гісторыя == Каманда створана ў 1960 годзе. У савецкія часы выступала ў другой лізе чэмпіянату СССР. У Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі каманда выступала з 1992 па 2011 (акрамя сезонаў 2003 і 2005 гадоў). Лепшыя сезоны клуб праводзіў у 1990-х гадах, калі трывала вёў барацьбу за медалі, атрымаў перамогу ў [[Кубак Беларусі па футболе|Кубку Беларусі]]. У першай палове 2000-х гульня пайшла на спад, і двойчы (па выніках сезонаў 2002 і 2004) клуб выбываў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], але адразу вяртаўся ў вышэйшы дывізіён. Другая палова 2000-х прывяла да чарговага ўздыму віцебскага клуба, які, хоць і не змагаўся за медалі, але знаходзіўся ў верхняй палове табліцы. З 2009 года пачаўся чарговы заняпад. Каманда займала месца ўнізе, недалёка ад зоны вылету. У сезоне 2011 няўдалы фініш пакінуў каманду на перадапошнім месцы. Саступіўшы ў пераходных матчах мінскаму «[[ФК Партызан Мінск|Партызану]]» (0:2 і 2:1), каманда выбыла ў Першую лігу. === У Першай лізе (2012—2014) === У сезоне 2012 каманда вяла барацьбу за вяртанне ў эліту. Да апошняга моманта віцебскі клуб захоўваў шанцы на другое месца, якое давала права на стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе, але ў выніку віцябляне скончылі сезон трэцімі. Сезон 2013 пачаўся для каманды няўдала, але пазней клуб выйшаў на другую пазіцыю ў турнірнай табліцы. У сярэдзіне 2013 клуб з-за дрэннага фінансіравання пакінулі асноўныя ігракі, але «Віцебск» працягваў весці барацьбу за месца ў эліце. У выніку, аднак, клуб зноў апынуўся на трэцім месцы і зноў не здолеў вярнуцца ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2014 клуб узмацніўся моцнымі для ўзроўня Першай лігі ігракамі, што дазваляла разлічваць на добрыя вынікі ў чэмпіянаце. Але, віцебскі клуб пацярпеў паражэнні ад асноўных канкурэнтаў і ў выніку скончыў першы круг на пятым месцы. Пасля гэтага ў ліпені 2014 года быў звольнены галоўны трэнер [[Юрый Канаплёў]]. Разам з новым трэнерам [[Сяргей Вехцеў|Сяргеем Вехцевым]] клуб стаў выступаць лепей і неўзабаве выйшаў на трэці радок, які здолеў захаваць да канца чэмпіянату. У стыкавых матчах «Віцебск» перайграў магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (2:0, 1:1) і праз тры гады вярнуўся ў Вышэйшую лігу. == Папярэднія назвы == * «Чырвоны сцяг» (1960—1963) * «Дзвіна» (1963—1985) * «Віцязь» (1985—1988) * КІМ (1989—1994) * «Дзвіна» (1994—1995) * «Лакаматыў-96» (1996—2002) * «Лакаматыў» (2003—2006) * «Віцебск» (з 2007 года) == Дасягненні == * {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/1993]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/1995]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/1994]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1998]] == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|date = |url = https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|title = Основная команда|work = Афіцыйны сайт «Віцебска»|access-date = 2024-03-18|language = ru|archive-date = 8 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230408134613/https://fc.vitebsk.by/osnovnoi-sostav/|url-status = dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Навічкоў||2003}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Расія}}|Бр|Мікіта Гойла|у арэндзе з [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніта]]|1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Віктар Каржыцкі||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Радзівонаў]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Кунцэвіч||2006}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Новых||2006}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Сямён Ягораў||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Краўчанка||2006}} {{Ігрок|43|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Раман Лісоўскі]]||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Ануфрыеў]]||1995}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Яўген Пратасаў||1997}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Красноў]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1993}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Харватыя}}|ПА|Марын Жгомба||2005}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Пясняк||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Захар Чарвякоў]]||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]||2004}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Бурнос||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Раман Мінаеў||1997}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] (нар. 1972) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Мацвяенка]] — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] — (нар. 1991) трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Гурэнка]] — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] (нар. 1982) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1)|| '''6''' || 15 || 7 || 3 || 5 || <nowiki>21–14</nowiki> || '''17''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/8 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1)|| style="background:silver"|'''2''' || 32 || 18 || 11 || 3 || <nowiki>55–21</nowiki> || '''47''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|Паўфінал]] || |- | 1993/94 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1)|| style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 17 || 9 || 4 || <nowiki>32–14</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 16 || 13 || 1 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''7''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>12–12</nowiki> || '''20''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>48–27</nowiki> || '''49''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Чвэрцьфінал]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 5 || 7 || <nowiki>46–30</nowiki> || '''59''' || style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Уладальнік]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 28 || 14 || 6 || 8 || <nowiki>35–24</nowiki> || '''48''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 9 || 7 || 14 || <nowiki>40–45</nowiki> || '''34''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Чвэрцьфінал]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>34–50</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/8 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 26 || 4 || 7 || 15 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''19''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 3 || 0 || 23 || <nowiki>20–77</nowiki> || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2003 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Першая]] (Д2) || style="background:gold"|'''1''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за першае месца супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (2:1).}} || 23 || 4 || 4 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 31{{efn-ua|З улікам дадатковага матча за захаванне месца ў Вышэйшай лізе (14-е месца) супраць [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]] (Мінск) (1:4).}} || 8 || 3 || 20 || <nowiki>35–58</nowiki> || '''27''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2005 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style="background:silver"|'''2''' || 30 || 21 || 7 || 2 || <nowiki>76–23</nowiki> || '''70''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 26 || 9 || 11 || 6 || <nowiki>21–18</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/8 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 9 || 8 || 9 || <nowiki>25–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/8 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>39–26</nowiki> || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Чвэрцьфінал]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 26 || 10 || 2 || 14 || <nowiki>26–37</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 33 || 7 || 11 || 15 || <nowiki>31–52</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 8 || 8 || 17 || <nowiki>29–46</nowiki> || '''32''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Партызан Мінск|Партызана]]» (Мінск), другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першай лігі 2011]] (0:2, 2:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>2–3</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2012 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 19 || 2 || 7 || <nowiki>57–30</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>40–29</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>44–30</nowiki> || '''50''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (Магілёў), апошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшай лігі 2014]] (2:0, 1:1).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Віцебск|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 26 || 4 || 9 || 13 || <nowiki>21–47</nowiki> || '''21''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Віцебск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 12 || 6 || 12 || <nowiki>30–26</nowiki> || '''42''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Віцебск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 12 || 7 || 11 || <nowiki>35–38</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Віцебск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>47–20</nowiki> || '''62''' || style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Віцебск|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 8 || 7 || 15 || <nowiki>24–39</nowiki> || '''31''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 8 || 12 || 10 || <nowiki>30–38</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 9 || 10 || 11 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''37''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Паўфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 4 || 10 || 16 || <nowiki>28–49</nowiki> || '''22''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- |rowspan="2"| 2023 || style="background:#D0F0C0"|[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 23 || 4 || 5 || <nowiki>68–22</nowiki> || '''73''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыка-БДУ]]» (Мінск), перадапошняй каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшай лігі 2023]] (0:0, 1:0).}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>1–0</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 5 || 11 || <nowiki>33–25</nowiki> || '''47''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Паўфінал]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30 || 9 || 4 || 17 || <nowiki>37–46</nowiki> || '''28''' || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1998/1999|1998/1999]] |[[Кубак Кубкаў]] |align="center"|Кв. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} |[[ФК Леўскі|Леўскі]] |align="center"|1:8 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:9''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Кубак Інтэртота 1999|1999]] |[[Кубак Інтэртота]] |align="center"|1 раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} |[[ФК Вартэкс Вараждзін|Вартэкс]] |align="center"|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/2020]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 кв. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК КуПС|КуПС]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Пётр Васілеўскі]] (1989—1991) * [[Віктар Трубіцын]] (студзень 1992—1994) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (1995—1999) * [[Віктар Трубіцын]] (1999 — чэрвень 2000) * [[Ігар Гасюта]] (2000) * [[Віктар Альбертавіч Навумаў|Віктар Навумаў]] (2001 — сакавік 2002) * [[Віктар Трубіцын]] ({{в.а.}} у сакавіку — красавіку 2002) * [[Віктар Шуганаў]] (красавік — снежань 2002) * [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень 2003 — лістапад 2004) * [[Сяргей Ясінскі]] (2005 — чэрвень 2006) * [[Андрэй Чарнышоў]] (чэрвень 2006 — красавік 2007) * [[Юрый Канаплёў]] ({{в.а.}} у маі — снежні 2007; снежань 2007 — ліпень 2008) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (ліпень 2008 — ліпень 2009) * [[Юрый Канаплёў]] (жнівень 2009 — снежань 2010) * [[Сяргей Бароўскі]] (снежань 2010 — жнівень 2011) * [[Аляксандр Сінкавец]] (жнівень — снежань 2011) * [[Юрый Канаплёў]] (люты 2012 — ліпень 2014) * [[Сяргей Вехцеў]] (ліпень 2014 — ліпень 2015) * [[Сяргей Ясінскі]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2015; жнівень 2015 — снежань 2020) * [[Яўген Чарнухін]] (снежань 2020 — жнівень 2022) * [[Сяргей Ясінскі]] (жнівень — лістапад 2022) * [[Аляксандр Валер’евіч Паўлаў|Аляксандр Паўлаў]] (лістапад 2022 — верасень 2024) * [[Сяргей Ясінскі]] (верасень 2024 — красавік 2025) * [[Арцём Косак]] ({{в.а.}} у красавіку 2025) * [[Ігар Слесарчук]] (красавік — верасень 2025) * [[Максім Разумоў]] ({{в.а.}} у верасні 2025) * [[Сяргей Гурэнка]] (з верасня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fc.vitebsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218091706/http://fc.vitebsk.by/ |date=18 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-viciebsk/20370}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Віцебск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ФК Віцебск| ]] [[Катэгорыя:1960 год у Віцебску]] 72vr9qd1m9d63w45patomlkky5m5ffw 0 51232 5184948 5007378 2026-08-22T09:39:24Z DzBar 156353 /* Студыйныя альбомы */ дапаўненне 5184948 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Брэндан Флаўэрс | Подпіс = Brandon Flowers | Лога = | Фота = Brandon Flowers.jpeg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Брэндан Рычард Флаўэрз | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Краіна = {{USA}} | Прафесіі = | Пеўчы_голас = | Інструменты = [[сінтэзатар]], Clavia Nord Lead 2, microKORG, Korg MS-2000B, Alesis Ion, [[бас-гітара]], [[Вакаліст|вакал]], [[Клавішныя музычныя прылады|клавішныя]] | Жанры = [[поп-музыка|Поп]], [[сінці-поп]], [[рок-н-рол]], [[пост-панк]], [[альтэрнатыўны рок]], [[інды-рок]], [[рок]] | Псеўданімы = | Калектывы = [[The Killers]], Blush Response | Супрацоўніцтва = [[U2]], [[Bono]], [[Coldplay]], New order, [[Duran Duran]], [[Lou Reed]], [[Elton John]], Mariachi El Bronx, Wild Light, [[Travis]] | Лэйблы = Island | Сайт = {{URL|brandonflowersmusic.com}} }} {{цёзкі2|Флаўэрс}} '''Брэндан Рычард Флаўэрс''' ({{lang-en|Brandon Flowers}}; {{ДН|21|6|1981}}, [[Хендэрсан (Невада)|Хендэрсан]], [[Невада]], [[Лас-Вегас]], [[ЗША]]) — вакаліст, клавішнік, аўтар музыкі і большасці тэкстаў амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», з [[2010]] года таксама займаецца сольнай кар’ерай. == Жыццё да The Killers == Брэндан Флаўэрз, самы малодшы з шасці дзяцей, нарадзіўся 23 чэрвеня 1981 года ў г. [[Горад Хендэрсан|Хендэрсан]], штат [[Невада]] (па-за межамі [[Лас-Вегас]]а) у сям’і з напалову шатландскай і літоўскай крывёй<ref name="Interview">Interview [http://community.livejournal.com/_killmenow_/71160.html Interview] reprinted at [[Live Journal]] fan website. {{ref-en}}</ref>. Яго маці была хатняй гаспадыняй, а бацька працаваў у бакалейнай краме. Калі Брэндану было пяць гадоў, яго тата далучыўся да Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яны пераехалі ў г. Нэфі, штат [[Юта]], калі Флаўэрзу было восем гадоў<ref name="Spin">. [http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ «SPIN.com: The Lady Killer: An Interview with the Killers' Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116115151/http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ |date=16 студзеня 2008 }}. [http://www.spin.com/ Spin.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090510085521/http://digital.spin.com/spin/ |date=10 мая 2009 }}. Published November 2004. Accessed March 3, 2008. {{ref-en}}</ref>. За год да сканчэння сярэдняй школы, ён вяртаецца ў Лас-Вегас і жыве ў сваёй цёткі. Менавіта яго старэйшы брат Шэйн адчыніў яму дзверы ў свет музыкі. Ён паказаў яму відэакліпы гурта «[[The Smiths]]», кіно ірландскага гурта «[[U2]]» «Трашчанне і Гудзенне» ({{lang-en|Rattle and Hum}}); пазнаёміў з творамі гуртоў «[[The Cars]]», «[[The Beatles]]», «[[The Cure]]»; лідара гурта «The Smiths» [[Стывен Морысі|Стывена Морысі]]. У музычным плане Брэндан з’яўляецца [[англафіл]]ам. То бок ён прыхільнік брытанскіх музычных калектываў. Сярод іх: «[[New Order]]», «The Smiths», «[[Pet Shop Boys]]», «[[Depeche Mode]]» і «[[Oasis]]». Ён спасылаецца на словы з песні «Вельмі нудны» ({{lang-en|Being Boring}}) гурта «Pet Shop Boys», як на вельмі важную жыццёвую догму: Я ніколі не думаў, што мне калі-небудзь прыйдзецца стаць той істотай, якой я заўсёды меў намер быць ({{lang-en|I never dreamt that I would get to be / The creature that I always meant to be}})<ref name="Observer">[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,1877578,00.html Craig McLean talks to the Killers' singer Brandon Flowers]. ''[[The Observer]]''. {{ref-en}}</ref>. Флаўэрз таксама казаў, што «Я быў сапраўды дзіўным хлопцам, бо калі іншыя дзеці набывалі [[Tool]] і [[Nirvana]], я набываў „The Cars“ і „The Psychedelic Furs“. Я быў даволі адчужаным дзіцём». == Кар’ера == Кінуўшы вучобу ў каледжы, ён некаторы час працаваў калідорным у гатэлі Лас-Вегаса. У 2001 ён расстаўся са сваім сінтыпоп калектывам «Блаш Рыспонс» ({{lang-en|Blush Response}}), пасля таго як адмовіўся пераехаць у Лос-Анджэлес. Праз некаторы час, пасля наведвання канцэрта Oasis, ён разумее, што патрэбна зрабіць пераход ад сінтыпоп гурта да сапраўднага рокбэнда, і пачынае шукаць гітарыста. Ён адказаў на аб’яву Дэйва К’юнінга ў газеце, які пазначыў, акрамя іншых, «The Cure», «Oasis», «[[Queen]]», як адных з любімых гуртоў. Пазней Кьюнінг сказаў, што яго першае ўражанне аб Флаўэрзе было: «Мне здалося, у яго былі дзіўныя чаравікі… Насамрэч тыя ж, што і ў братоў Галахераў (Oasis)!». Пасля некаторых кароткачасовых бэйсістаў і ўдарнікаў, да групы далучыліся Марк Стормэр (бэйс-гітарыст) і Роні Вэнаксі (''Ванучы'') (ударнік). Так у жніўні 2002 года ўтварылася група «The Killers». Роні пазней распавядаў: «Нават маючы невялікія карлікавыя песні, Брэндан ніколі не адмаўляўся проста падняцца і пачаць працаваць. Гэта вельмі важна, калі ты пачынаеш. Колькі мы разам, увесь час Брэндан перамагае». У адпаведнасці з «Las Vegas Review-Journal» яго бацькі заўсёды падтрымлівалі яго ў імкненні стаць спеваком і былі часам адзінымі гледачамі на першапачатковых канцэртах калектыву. Брэндан не аднойчы быў завадатарам спрэчак пасля некаторых сваіх інтэрв’ю. У асобнасці, яго словы запалілі варожасці паміж ім і гуртамі «[[Fall Out Boy]]», «[[The Bravery]]», «[[Panic! At the Disco]]». Аднак праз некаторы час Флаўэрз папрасіў прабачэння і сказаў часопісу «[[Spin, часопіс|Spin]]»: «Мне б хацелася вярнуць свае словы. Гэтыя людзі проста робяць тое, што яны хочуць рабіць — зусім як я. Насамрэч я добры чалавек і я люблю іншых людзей. <!-- Слова „чалавекі“ тут наўмысна ўжываецца замест „людзі“ --> Я проста вельмі самаўпэўнены. Мне ад гэтага не мець шмат гонару». Брэндан крытыкаваў амерыканскі гурт «[[Green Day]]» за выкананне песні «Амерыканскі ідыёт». Ён казаў: «Спачатку мне здалося, што гэта было сапраўды нізка паехаць у Англію альбо на Германію і спяваць гэтую песню. Тыя дзеці ўспрымаюць гэта зусім інакш, чым Green Day гэта мае на ўвазе»<ref>No byline (October 13, 2006), [http://www.nme.com/news/nme/24702 «The Killers 'offended' by [[Green Day]]»]. NME.com (accessed March 30, 2009) {{ref-en}}</ref>. [[image:Brandon Flowers II.jpg|200px|thumb|right|Выступленне падчас тура «Sam’s Town»; Лас Вегас, 25 жніўня 2006]] Яго сцверджанне, што «[[Sam’s Town]]» будзе лепшым альбомам за папярэднія дваццаць гадоў, выклікала ў крытыкаў усмешкі. Флаўэрз адказаў на гэта, што жадае быць меней правакацыйным. Ён распавёў часопісу «[[The Advocate]]»: «Зняважыўшы ўсіх тых людзей, зараз я разумею, што я павінен жыць і даваць жыць іншым»<ref name=Voss>Voss, Brandon (2008-12-02), «No Shrinking Violet». ''Advocate'' (1020):64 {{ref-en}}</ref>. У красавіку 2009 Брэндан, у інтэрв’ю брытанскаму часопісу «[[NME]]» асудзіў [[Курт Кабейн|Курта Кабейна]] за тое, што ён не пакідаў у рок-н-роле месца для весялосці, і таксама дадаў, што ў юнацтве жадаў збіць з п’едэсталу «Nirvana» і «[[Led Zeppelin]]». Падчас «[[Brit Awards]]» Флаўэрз уручыў «Pet Shop Boys» узнагароду за вялікі ўклад у музыку. Пасля The Killers, Pet Shop Boys і [[Lady GaGa]] ўтраіх выканалі салянку са сваіх хітоў. === Сольная кар’ера === У верасні 2010 года Брэндан Флаўэрз выпусціў свой дэбютны альбом «[[Flamingo, альбом|Flamingo]]». У Вялікабрытаніі альбом паступіў у продаж 6 верасня, у ЗША — 14 верасня. 14 чэрвеня, у шоу Zane Lowe на брытанскім Radio 1 адбылася афіцыйная радыё-прэм’ера дэбютнага сінгла Брэндана Флаўэрза. Лідар «[[The Killers]]» сам знаходзіўся ў студыі і даў невялікае інтэрв’ю Zane Lowe, у якім распавёў пра песню «Crossfire», сольную кар’еру і будучыню «[[The Killers]]». Са слоў Брэндана стала вядома, што ў запісе яму дапамагаў Роні Ванучы-малодшы. Флаўэрз падзяліўся сваімі ўражаннямі ад запісу дэбютнай сольнай пласцінкі. Брэндан адзначыў, што падчас працы над «Flamingo» яму не хапала таварышаў па гурце: «Гэта было дзіўным, працаваць без звыклага адзінства „[[The Killers]]“ і ў адсутнасці падтрымкі калектыву. Вядома, мне было цікава займацца сольным альбомам, але не хапала сяброўскіх адносін. Час ад часу адчуваў сябе самотным». Таксама Флаўэрз у чарговы раз паспрабаваў супакоіць прыхільнікаў гурта і аспрэчыў чуткі пра распад каманды: «Я ўжо паспеў пагутарыць з імі, і мы вызначылі папярэднія тэрміны нашага вяртання ў студыю»<ref name="back">[http://www.thekillersmusic.ru/newsband/185-brendon-flauers-vremya-ot-vremeni-chuvstvoval-sebya-odinokim Брэндан Флаўэрз: «Час ад часу адчуваў сябя самотным»]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Дэбютны сольны сінгл «[[Crossfire]]» з’явіўся ў продажы на iTunes менавіта 21 чэрвеня, у дзень нараджэння лідара «[[The Killers]]». Прэм’ера кліпа «[[Only The Young]]» адбылася 5 кастрычніка, які распрацавала Сафі Мюлер, якая працавала над амерыканскім кліпам на песню «[[Mr. Brightside]]». Другі сольны альбом Флаўэрса выйшаў [[18 мая]] [[2015]] года і атрымаў назву «[[The Desired Effect]]». Гэтак жа як і «Flamingo», альбом заняў першае месца ў брытанскім чарце UK Albums Chart. == Прыватнае жыццё == Флаўэрз ажаніўся са сваёй даўняй дзяўчынай, Таняй Брук Манблоўскі, 2 жніўня 2005 года на Гаваях<ref name=vh1>No byline (2005). [http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml «Killers Singer Brandon Flowers Marries Longtime Girlfriend»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060908232148/http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml |date=8 верасня 2006 }} VH1.com (accessed Oct. 14, 2006) {{ref-en}}</ref><ref>''ArjanWrites.com'' (accessed April 12, 2006) {{ref-en}}</ref>. 14 ліпеня 2007 года ў іх нарадзіўся першы сын, Эмон Флаўэрз; 28 ліпеня 2009 года другі, Гана Флаўэрз. Брэндан вельмі захапляецца назіраннем за ігрой у гольф, а яго стрыечны брат, Крэйг Балоў, — прафесійны ігрок у гольф. Флаўэрз па-ранейшаму з’яўляецца членам Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яго жонка незадоўга да вяселля звярнулася да гэтай жа самай царквы. Флаўэрз казаў, што рэлігія вельмі важная для яго. Пасля ўтварэння і першых поспехаў «The Killers», ён пачаў выпіваць, хадзіць па вечарынам і рабіць іншыя рэчы, якія забароненыя яго царквой. Між тым, у 2006 ён спыніўся. Ён казаў: «Мне здаецца, зараз я адчуваю менш віны, і я таксама здаравей, чым калі-небудзь. Мая жонка цяжарная, і ўсё гэта змяняе становішча». Флаўэрз мае значную колькасць прыхільнікаў сярод геяў. Гэта стала пастаяннай тэмай размоў на розных гей-форумах і ў інтэрв’ю. Між тым, нягледзячы на ўсе плёткі, Брэндан зацвярджае, што ён традыцыйнай арыентацыі. Флаўэрз вядомы за свой дбайна распрацаваны і эксцэнтрычны стыль, ад стылю маладога хлопца падчас ''«[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]»'' да вусоў у час ''«[[Sam's Town, альбом|Sam’s Town]]»''. Яго цяперашні вобраз: куртка з фазанавымі пёрамі на плечах (''[[Day & Age, альбом|Day & Age]]''). == Узнагароды == Флаўэрз узяў узнагароды ад часопіса «NME» як «Найлепш апрануты» і «Самы прывабны». У 2008 ён атрымаў узнагароду ад часопіса «[[GQ]]» як «Самы стыльны мужчына». У тым жа годзе «The Killers» перамаглі ў катэгорыях «Лепшы амерыканскі гурт» і «Лепшая амерыканская песня» падчас «[[NME Awards]]». У 2009 «The Killers» перамаглі ў катэгорыі «Лепшы міжнародны гурт» ізноў пры «NME Awards». == Дыскаграфія == {{Main|Дыскаграфія The Killers}} === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Год ! rowspan="2" style="width:220px;"|Назва ! colspan="9"|Максімальная пазіцыя ў чарце ! rowspan="2" style="width:120px;"|Сертыфікацыі |- !width="30"|<small>[[Billboard 200|US]] !width="30"|<small>[[ARIA Charts|AUS]] !width="30"|<small>[[Canadian Albums Chart|CAN]] !width="30"|<small>[[Media Control Charts|GER]] !width="30"|<small>[[Irish Albums Chart|IRL]] !width="30"|<small>[[Dutch Albums Chart|NED]] !width="30"|<small>[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]] !width="33"|<small>[[UK Albums Chart|UK]] !width="33"|<small>[[Greek Albums Chart|GR]] |- | style="text-align:center;"|2010 |'''''[[Flamingo, альбом|Flamingo]]''''' * Выпушчаны: 3 верасня 2010 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|9 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | * [[British Phonographic Industry|UK]]: Залаты<ref name="bpi.co.uk">"[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=6 кастрычніка 2017 }}</ref> * [[Irish Albums Chart|IRL]]: Залаты<ref>{{cite web|title=2010 Certification Awards – Gold|url=http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association|IRMA]]|accessdate=June 3, 2010}}</ref> |- | style="text-align:center;"|2015 |'''''[[The Desired Effect]]''''' * Выпушчаны: 18 мая 2015 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|37 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|16 | style="text-align:center;"|21 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|— | * UK: Сярэбраны |- | style="text-align: center;" |2026 | * ''Thrasher'' | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- |} === Сінглы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2"| Год ! rowspan="2"| Сінгл ! colspan="10"| Максімальная пазіцыя ! rowspan="2"| Альбом |- style="font-size:smaller;line-height:1.3;" ! style="width:30px;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{Cite web|url=http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |title=Pandora Archive - Preserving and Accessing Networked DOcumentary Resources of Australia |publisher=Pandora.nla.gov.au |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="billboardch">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |title=Brandon Flowers Album & Song Chart History |work=Billboard |date=August 7, 2010 |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="eirech">{{Cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=>> IRMA << Irish Charts - Singles, Albums & Compilations >> |publisher=Irma.ie |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AqGSJi0u?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=21 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=dutchcharts.nl |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref>{{Cite web |author=Steffen Hung |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=charts.org.nz |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67HItg7C1?url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers |archivedate=29 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=hitparade.ch |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /> ! style="width:30px;"| [[Alternative Songs|US<br />ALT.]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Rock Songs|US<br />ROCK]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Adult Top 40|US<br />ADU.]]<br /><ref name="billboardch"/> |- |rowspan="2"| 2010 | style="text-align:left;"| «[[Crossfire, песня Брэндана Флаўэрса|Crossfire]]» | 46 || 70 || 4 || 22 || 22 || 35 || 8 || 6 || 11 || 23 |rowspan="3"| ''Flamingo'' |- | style="text-align:left;"| «[[Only the Young]]» | — || — || — || 68 || — || — || 143 || — || — || — |- | 2011 | style="text-align:left;"| «[[Jilted Lovers & Broken Hearts]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | rowspan="1" | 2015 | style="text-align:left;" | «[[Can't Deny My Love]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="1" | ''The Desired Effect'' |- |2015 |«Still Want You» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- |2015 |«Lonely Town» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- | colspan="15" style="font-size:8pt" | «—» азначае, што рэліз не патрапіў у чарт |} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Brandon Flowers}} * [http://www.thekillersmusic.com/ The Killers official site], from [[Island Records]] {{ref-en}} * [http://www.thekillers.co.uk/ The Killers official site (U.K.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523094638/http://www.thekillers.co.uk/ |date=23 мая 2007 }}, from the Vertigo label {{ref-en}} * [http://www.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ «The Music That Changed My Life: Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311191821/http://www1.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ |date=11 сакавіка 2007 }}, Interview by Kyle Anderson, from ''Spin'' magazine {{ref-en}} * [http://www.killershotel.com Indie Rock Fans Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128094644/http://killershotel.com/ |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://digital.spin.com/spin/200902/?pg=72&pm=2&u1=friend SPIN’s Brandon Flowers Interview]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{The Killers}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Флаўэрс Брэндан}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:The Killers]] 9yka012rmtzksig39nyuhavp0mmh2na 5184949 5184948 2026-08-22T09:39:54Z DzBar 156353 /* Студыйныя альбомы */ 5184949 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Брэндан Флаўэрс | Подпіс = Brandon Flowers | Лога = | Фота = Brandon Flowers.jpeg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Брэндан Рычард Флаўэрз | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Краіна = {{USA}} | Прафесіі = | Пеўчы_голас = | Інструменты = [[сінтэзатар]], Clavia Nord Lead 2, microKORG, Korg MS-2000B, Alesis Ion, [[бас-гітара]], [[Вакаліст|вакал]], [[Клавішныя музычныя прылады|клавішныя]] | Жанры = [[поп-музыка|Поп]], [[сінці-поп]], [[рок-н-рол]], [[пост-панк]], [[альтэрнатыўны рок]], [[інды-рок]], [[рок]] | Псеўданімы = | Калектывы = [[The Killers]], Blush Response | Супрацоўніцтва = [[U2]], [[Bono]], [[Coldplay]], New order, [[Duran Duran]], [[Lou Reed]], [[Elton John]], Mariachi El Bronx, Wild Light, [[Travis]] | Лэйблы = Island | Сайт = {{URL|brandonflowersmusic.com}} }} {{цёзкі2|Флаўэрс}} '''Брэндан Рычард Флаўэрс''' ({{lang-en|Brandon Flowers}}; {{ДН|21|6|1981}}, [[Хендэрсан (Невада)|Хендэрсан]], [[Невада]], [[Лас-Вегас]], [[ЗША]]) — вакаліст, клавішнік, аўтар музыкі і большасці тэкстаў амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», з [[2010]] года таксама займаецца сольнай кар’ерай. == Жыццё да The Killers == Брэндан Флаўэрз, самы малодшы з шасці дзяцей, нарадзіўся 23 чэрвеня 1981 года ў г. [[Горад Хендэрсан|Хендэрсан]], штат [[Невада]] (па-за межамі [[Лас-Вегас]]а) у сям’і з напалову шатландскай і літоўскай крывёй<ref name="Interview">Interview [http://community.livejournal.com/_killmenow_/71160.html Interview] reprinted at [[Live Journal]] fan website. {{ref-en}}</ref>. Яго маці была хатняй гаспадыняй, а бацька працаваў у бакалейнай краме. Калі Брэндану было пяць гадоў, яго тата далучыўся да Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яны пераехалі ў г. Нэфі, штат [[Юта]], калі Флаўэрзу было восем гадоў<ref name="Spin">. [http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ «SPIN.com: The Lady Killer: An Interview with the Killers' Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116115151/http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ |date=16 студзеня 2008 }}. [http://www.spin.com/ Spin.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090510085521/http://digital.spin.com/spin/ |date=10 мая 2009 }}. Published November 2004. Accessed March 3, 2008. {{ref-en}}</ref>. За год да сканчэння сярэдняй школы, ён вяртаецца ў Лас-Вегас і жыве ў сваёй цёткі. Менавіта яго старэйшы брат Шэйн адчыніў яму дзверы ў свет музыкі. Ён паказаў яму відэакліпы гурта «[[The Smiths]]», кіно ірландскага гурта «[[U2]]» «Трашчанне і Гудзенне» ({{lang-en|Rattle and Hum}}); пазнаёміў з творамі гуртоў «[[The Cars]]», «[[The Beatles]]», «[[The Cure]]»; лідара гурта «The Smiths» [[Стывен Морысі|Стывена Морысі]]. У музычным плане Брэндан з’яўляецца [[англафіл]]ам. То бок ён прыхільнік брытанскіх музычных калектываў. Сярод іх: «[[New Order]]», «The Smiths», «[[Pet Shop Boys]]», «[[Depeche Mode]]» і «[[Oasis]]». Ён спасылаецца на словы з песні «Вельмі нудны» ({{lang-en|Being Boring}}) гурта «Pet Shop Boys», як на вельмі важную жыццёвую догму: Я ніколі не думаў, што мне калі-небудзь прыйдзецца стаць той істотай, якой я заўсёды меў намер быць ({{lang-en|I never dreamt that I would get to be / The creature that I always meant to be}})<ref name="Observer">[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,1877578,00.html Craig McLean talks to the Killers' singer Brandon Flowers]. ''[[The Observer]]''. {{ref-en}}</ref>. Флаўэрз таксама казаў, што «Я быў сапраўды дзіўным хлопцам, бо калі іншыя дзеці набывалі [[Tool]] і [[Nirvana]], я набываў „The Cars“ і „The Psychedelic Furs“. Я быў даволі адчужаным дзіцём». == Кар’ера == Кінуўшы вучобу ў каледжы, ён некаторы час працаваў калідорным у гатэлі Лас-Вегаса. У 2001 ён расстаўся са сваім сінтыпоп калектывам «Блаш Рыспонс» ({{lang-en|Blush Response}}), пасля таго як адмовіўся пераехаць у Лос-Анджэлес. Праз некаторы час, пасля наведвання канцэрта Oasis, ён разумее, што патрэбна зрабіць пераход ад сінтыпоп гурта да сапраўднага рокбэнда, і пачынае шукаць гітарыста. Ён адказаў на аб’яву Дэйва К’юнінга ў газеце, які пазначыў, акрамя іншых, «The Cure», «Oasis», «[[Queen]]», як адных з любімых гуртоў. Пазней Кьюнінг сказаў, што яго першае ўражанне аб Флаўэрзе было: «Мне здалося, у яго былі дзіўныя чаравікі… Насамрэч тыя ж, што і ў братоў Галахераў (Oasis)!». Пасля некаторых кароткачасовых бэйсістаў і ўдарнікаў, да групы далучыліся Марк Стормэр (бэйс-гітарыст) і Роні Вэнаксі (''Ванучы'') (ударнік). Так у жніўні 2002 года ўтварылася група «The Killers». Роні пазней распавядаў: «Нават маючы невялікія карлікавыя песні, Брэндан ніколі не адмаўляўся проста падняцца і пачаць працаваць. Гэта вельмі важна, калі ты пачынаеш. Колькі мы разам, увесь час Брэндан перамагае». У адпаведнасці з «Las Vegas Review-Journal» яго бацькі заўсёды падтрымлівалі яго ў імкненні стаць спеваком і былі часам адзінымі гледачамі на першапачатковых канцэртах калектыву. Брэндан не аднойчы быў завадатарам спрэчак пасля некаторых сваіх інтэрв’ю. У асобнасці, яго словы запалілі варожасці паміж ім і гуртамі «[[Fall Out Boy]]», «[[The Bravery]]», «[[Panic! At the Disco]]». Аднак праз некаторы час Флаўэрз папрасіў прабачэння і сказаў часопісу «[[Spin, часопіс|Spin]]»: «Мне б хацелася вярнуць свае словы. Гэтыя людзі проста робяць тое, што яны хочуць рабіць — зусім як я. Насамрэч я добры чалавек і я люблю іншых людзей. <!-- Слова „чалавекі“ тут наўмысна ўжываецца замест „людзі“ --> Я проста вельмі самаўпэўнены. Мне ад гэтага не мець шмат гонару». Брэндан крытыкаваў амерыканскі гурт «[[Green Day]]» за выкананне песні «Амерыканскі ідыёт». Ён казаў: «Спачатку мне здалося, што гэта было сапраўды нізка паехаць у Англію альбо на Германію і спяваць гэтую песню. Тыя дзеці ўспрымаюць гэта зусім інакш, чым Green Day гэта мае на ўвазе»<ref>No byline (October 13, 2006), [http://www.nme.com/news/nme/24702 «The Killers 'offended' by [[Green Day]]»]. NME.com (accessed March 30, 2009) {{ref-en}}</ref>. [[image:Brandon Flowers II.jpg|200px|thumb|right|Выступленне падчас тура «Sam’s Town»; Лас Вегас, 25 жніўня 2006]] Яго сцверджанне, што «[[Sam’s Town]]» будзе лепшым альбомам за папярэднія дваццаць гадоў, выклікала ў крытыкаў усмешкі. Флаўэрз адказаў на гэта, што жадае быць меней правакацыйным. Ён распавёў часопісу «[[The Advocate]]»: «Зняважыўшы ўсіх тых людзей, зараз я разумею, што я павінен жыць і даваць жыць іншым»<ref name=Voss>Voss, Brandon (2008-12-02), «No Shrinking Violet». ''Advocate'' (1020):64 {{ref-en}}</ref>. У красавіку 2009 Брэндан, у інтэрв’ю брытанскаму часопісу «[[NME]]» асудзіў [[Курт Кабейн|Курта Кабейна]] за тое, што ён не пакідаў у рок-н-роле месца для весялосці, і таксама дадаў, што ў юнацтве жадаў збіць з п’едэсталу «Nirvana» і «[[Led Zeppelin]]». Падчас «[[Brit Awards]]» Флаўэрз уручыў «Pet Shop Boys» узнагароду за вялікі ўклад у музыку. Пасля The Killers, Pet Shop Boys і [[Lady GaGa]] ўтраіх выканалі салянку са сваіх хітоў. === Сольная кар’ера === У верасні 2010 года Брэндан Флаўэрз выпусціў свой дэбютны альбом «[[Flamingo, альбом|Flamingo]]». У Вялікабрытаніі альбом паступіў у продаж 6 верасня, у ЗША — 14 верасня. 14 чэрвеня, у шоу Zane Lowe на брытанскім Radio 1 адбылася афіцыйная радыё-прэм’ера дэбютнага сінгла Брэндана Флаўэрза. Лідар «[[The Killers]]» сам знаходзіўся ў студыі і даў невялікае інтэрв’ю Zane Lowe, у якім распавёў пра песню «Crossfire», сольную кар’еру і будучыню «[[The Killers]]». Са слоў Брэндана стала вядома, што ў запісе яму дапамагаў Роні Ванучы-малодшы. Флаўэрз падзяліўся сваімі ўражаннямі ад запісу дэбютнай сольнай пласцінкі. Брэндан адзначыў, што падчас працы над «Flamingo» яму не хапала таварышаў па гурце: «Гэта было дзіўным, працаваць без звыклага адзінства „[[The Killers]]“ і ў адсутнасці падтрымкі калектыву. Вядома, мне было цікава займацца сольным альбомам, але не хапала сяброўскіх адносін. Час ад часу адчуваў сябе самотным». Таксама Флаўэрз у чарговы раз паспрабаваў супакоіць прыхільнікаў гурта і аспрэчыў чуткі пра распад каманды: «Я ўжо паспеў пагутарыць з імі, і мы вызначылі папярэднія тэрміны нашага вяртання ў студыю»<ref name="back">[http://www.thekillersmusic.ru/newsband/185-brendon-flauers-vremya-ot-vremeni-chuvstvoval-sebya-odinokim Брэндан Флаўэрз: «Час ад часу адчуваў сябя самотным»]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Дэбютны сольны сінгл «[[Crossfire]]» з’явіўся ў продажы на iTunes менавіта 21 чэрвеня, у дзень нараджэння лідара «[[The Killers]]». Прэм’ера кліпа «[[Only The Young]]» адбылася 5 кастрычніка, які распрацавала Сафі Мюлер, якая працавала над амерыканскім кліпам на песню «[[Mr. Brightside]]». Другі сольны альбом Флаўэрса выйшаў [[18 мая]] [[2015]] года і атрымаў назву «[[The Desired Effect]]». Гэтак жа як і «Flamingo», альбом заняў першае месца ў брытанскім чарце UK Albums Chart. == Прыватнае жыццё == Флаўэрз ажаніўся са сваёй даўняй дзяўчынай, Таняй Брук Манблоўскі, 2 жніўня 2005 года на Гаваях<ref name=vh1>No byline (2005). [http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml «Killers Singer Brandon Flowers Marries Longtime Girlfriend»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060908232148/http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml |date=8 верасня 2006 }} VH1.com (accessed Oct. 14, 2006) {{ref-en}}</ref><ref>''ArjanWrites.com'' (accessed April 12, 2006) {{ref-en}}</ref>. 14 ліпеня 2007 года ў іх нарадзіўся першы сын, Эмон Флаўэрз; 28 ліпеня 2009 года другі, Гана Флаўэрз. Брэндан вельмі захапляецца назіраннем за ігрой у гольф, а яго стрыечны брат, Крэйг Балоў, — прафесійны ігрок у гольф. Флаўэрз па-ранейшаму з’яўляецца членам Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яго жонка незадоўга да вяселля звярнулася да гэтай жа самай царквы. Флаўэрз казаў, што рэлігія вельмі важная для яго. Пасля ўтварэння і першых поспехаў «The Killers», ён пачаў выпіваць, хадзіць па вечарынам і рабіць іншыя рэчы, якія забароненыя яго царквой. Між тым, у 2006 ён спыніўся. Ён казаў: «Мне здаецца, зараз я адчуваю менш віны, і я таксама здаравей, чым калі-небудзь. Мая жонка цяжарная, і ўсё гэта змяняе становішча». Флаўэрз мае значную колькасць прыхільнікаў сярод геяў. Гэта стала пастаяннай тэмай размоў на розных гей-форумах і ў інтэрв’ю. Між тым, нягледзячы на ўсе плёткі, Брэндан зацвярджае, што ён традыцыйнай арыентацыі. Флаўэрз вядомы за свой дбайна распрацаваны і эксцэнтрычны стыль, ад стылю маладога хлопца падчас ''«[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]»'' да вусоў у час ''«[[Sam's Town, альбом|Sam’s Town]]»''. Яго цяперашні вобраз: куртка з фазанавымі пёрамі на плечах (''[[Day & Age, альбом|Day & Age]]''). == Узнагароды == Флаўэрз узяў узнагароды ад часопіса «NME» як «Найлепш апрануты» і «Самы прывабны». У 2008 ён атрымаў узнагароду ад часопіса «[[GQ]]» як «Самы стыльны мужчына». У тым жа годзе «The Killers» перамаглі ў катэгорыях «Лепшы амерыканскі гурт» і «Лепшая амерыканская песня» падчас «[[NME Awards]]». У 2009 «The Killers» перамаглі ў катэгорыі «Лепшы міжнародны гурт» ізноў пры «NME Awards». == Дыскаграфія == {{Main|Дыскаграфія The Killers}} === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Год ! rowspan="2" style="width:220px;"|Назва ! colspan="9"|Максімальная пазіцыя ў чарце ! rowspan="2" style="width:120px;"|Сертыфікацыі |- !width="30"|<small>[[Billboard 200|US]] !width="30"|<small>[[ARIA Charts|AUS]] !width="30"|<small>[[Canadian Albums Chart|CAN]] !width="30"|<small>[[Media Control Charts|GER]] !width="30"|<small>[[Irish Albums Chart|IRL]] !width="30"|<small>[[Dutch Albums Chart|NED]] !width="30"|<small>[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]] !width="33"|<small>[[UK Albums Chart|UK]] !width="33"|<small>[[Greek Albums Chart|GR]] |- | style="text-align:center;"|2010 |'''''[[Flamingo, альбом|Flamingo]]''''' * Выпушчаны: 3 верасня 2010 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|9 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | * [[British Phonographic Industry|UK]]: Залаты<ref name="bpi.co.uk">"[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=6 кастрычніка 2017 }}</ref> * [[Irish Albums Chart|IRL]]: Залаты<ref>{{cite web|title=2010 Certification Awards – Gold|url=http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association|IRMA]]|accessdate=June 3, 2010}}</ref> |- | style="text-align:center;"|2015 |'''''[[The Desired Effect]]''''' * Выпушчаны: 18 мая 2015 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|37 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|16 | style="text-align:center;"|21 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|— | * UK: Сярэбраны |- | style="text-align: center;" |2026 |'''''Thrasher''''' | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- |} === Сінглы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2"| Год ! rowspan="2"| Сінгл ! colspan="10"| Максімальная пазіцыя ! rowspan="2"| Альбом |- style="font-size:smaller;line-height:1.3;" ! style="width:30px;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{Cite web|url=http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |title=Pandora Archive - Preserving and Accessing Networked DOcumentary Resources of Australia |publisher=Pandora.nla.gov.au |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="billboardch">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |title=Brandon Flowers Album & Song Chart History |work=Billboard |date=August 7, 2010 |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="eirech">{{Cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=>> IRMA << Irish Charts - Singles, Albums & Compilations >> |publisher=Irma.ie |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AqGSJi0u?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=21 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=dutchcharts.nl |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref>{{Cite web |author=Steffen Hung |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=charts.org.nz |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67HItg7C1?url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers |archivedate=29 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=hitparade.ch |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /> ! style="width:30px;"| [[Alternative Songs|US<br />ALT.]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Rock Songs|US<br />ROCK]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Adult Top 40|US<br />ADU.]]<br /><ref name="billboardch"/> |- |rowspan="2"| 2010 | style="text-align:left;"| «[[Crossfire, песня Брэндана Флаўэрса|Crossfire]]» | 46 || 70 || 4 || 22 || 22 || 35 || 8 || 6 || 11 || 23 |rowspan="3"| ''Flamingo'' |- | style="text-align:left;"| «[[Only the Young]]» | — || — || — || 68 || — || — || 143 || — || — || — |- | 2011 | style="text-align:left;"| «[[Jilted Lovers & Broken Hearts]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | rowspan="1" | 2015 | style="text-align:left;" | «[[Can't Deny My Love]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="1" | ''The Desired Effect'' |- |2015 |«Still Want You» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- |2015 |«Lonely Town» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- | colspan="15" style="font-size:8pt" | «—» азначае, што рэліз не патрапіў у чарт |} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Brandon Flowers}} * [http://www.thekillersmusic.com/ The Killers official site], from [[Island Records]] {{ref-en}} * [http://www.thekillers.co.uk/ The Killers official site (U.K.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523094638/http://www.thekillers.co.uk/ |date=23 мая 2007 }}, from the Vertigo label {{ref-en}} * [http://www.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ «The Music That Changed My Life: Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311191821/http://www1.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ |date=11 сакавіка 2007 }}, Interview by Kyle Anderson, from ''Spin'' magazine {{ref-en}} * [http://www.killershotel.com Indie Rock Fans Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128094644/http://killershotel.com/ |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://digital.spin.com/spin/200902/?pg=72&pm=2&u1=friend SPIN’s Brandon Flowers Interview]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{The Killers}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Флаўэрс Брэндан}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:The Killers]] 5q4iq601wi4wkbcxg1cmqcrexa6b71p 5184951 5184949 2026-08-22T09:41:27Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Лаўрэаты NME Awards]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184951 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Брэндан Флаўэрс | Подпіс = Brandon Flowers | Лога = | Фота = Brandon Flowers.jpeg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Брэндан Рычард Флаўэрз | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Краіна = {{USA}} | Прафесіі = | Пеўчы_голас = | Інструменты = [[сінтэзатар]], Clavia Nord Lead 2, microKORG, Korg MS-2000B, Alesis Ion, [[бас-гітара]], [[Вакаліст|вакал]], [[Клавішныя музычныя прылады|клавішныя]] | Жанры = [[поп-музыка|Поп]], [[сінці-поп]], [[рок-н-рол]], [[пост-панк]], [[альтэрнатыўны рок]], [[інды-рок]], [[рок]] | Псеўданімы = | Калектывы = [[The Killers]], Blush Response | Супрацоўніцтва = [[U2]], [[Bono]], [[Coldplay]], New order, [[Duran Duran]], [[Lou Reed]], [[Elton John]], Mariachi El Bronx, Wild Light, [[Travis]] | Лэйблы = Island | Сайт = {{URL|brandonflowersmusic.com}} }} {{цёзкі2|Флаўэрс}} '''Брэндан Рычард Флаўэрс''' ({{lang-en|Brandon Flowers}}; {{ДН|21|6|1981}}, [[Хендэрсан (Невада)|Хендэрсан]], [[Невада]], [[Лас-Вегас]], [[ЗША]]) — вакаліст, клавішнік, аўтар музыкі і большасці тэкстаў амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», з [[2010]] года таксама займаецца сольнай кар’ерай. == Жыццё да The Killers == Брэндан Флаўэрз, самы малодшы з шасці дзяцей, нарадзіўся 23 чэрвеня 1981 года ў г. [[Горад Хендэрсан|Хендэрсан]], штат [[Невада]] (па-за межамі [[Лас-Вегас]]а) у сям’і з напалову шатландскай і літоўскай крывёй<ref name="Interview">Interview [http://community.livejournal.com/_killmenow_/71160.html Interview] reprinted at [[Live Journal]] fan website. {{ref-en}}</ref>. Яго маці была хатняй гаспадыняй, а бацька працаваў у бакалейнай краме. Калі Брэндану было пяць гадоў, яго тата далучыўся да Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яны пераехалі ў г. Нэфі, штат [[Юта]], калі Флаўэрзу было восем гадоў<ref name="Spin">. [http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ «SPIN.com: The Lady Killer: An Interview with the Killers' Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116115151/http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ |date=16 студзеня 2008 }}. [http://www.spin.com/ Spin.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090510085521/http://digital.spin.com/spin/ |date=10 мая 2009 }}. Published November 2004. Accessed March 3, 2008. {{ref-en}}</ref>. За год да сканчэння сярэдняй школы, ён вяртаецца ў Лас-Вегас і жыве ў сваёй цёткі. Менавіта яго старэйшы брат Шэйн адчыніў яму дзверы ў свет музыкі. Ён паказаў яму відэакліпы гурта «[[The Smiths]]», кіно ірландскага гурта «[[U2]]» «Трашчанне і Гудзенне» ({{lang-en|Rattle and Hum}}); пазнаёміў з творамі гуртоў «[[The Cars]]», «[[The Beatles]]», «[[The Cure]]»; лідара гурта «The Smiths» [[Стывен Морысі|Стывена Морысі]]. У музычным плане Брэндан з’яўляецца [[англафіл]]ам. То бок ён прыхільнік брытанскіх музычных калектываў. Сярод іх: «[[New Order]]», «The Smiths», «[[Pet Shop Boys]]», «[[Depeche Mode]]» і «[[Oasis]]». Ён спасылаецца на словы з песні «Вельмі нудны» ({{lang-en|Being Boring}}) гурта «Pet Shop Boys», як на вельмі важную жыццёвую догму: Я ніколі не думаў, што мне калі-небудзь прыйдзецца стаць той істотай, якой я заўсёды меў намер быць ({{lang-en|I never dreamt that I would get to be / The creature that I always meant to be}})<ref name="Observer">[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,1877578,00.html Craig McLean talks to the Killers' singer Brandon Flowers]. ''[[The Observer]]''. {{ref-en}}</ref>. Флаўэрз таксама казаў, што «Я быў сапраўды дзіўным хлопцам, бо калі іншыя дзеці набывалі [[Tool]] і [[Nirvana]], я набываў „The Cars“ і „The Psychedelic Furs“. Я быў даволі адчужаным дзіцём». == Кар’ера == Кінуўшы вучобу ў каледжы, ён некаторы час працаваў калідорным у гатэлі Лас-Вегаса. У 2001 ён расстаўся са сваім сінтыпоп калектывам «Блаш Рыспонс» ({{lang-en|Blush Response}}), пасля таго як адмовіўся пераехаць у Лос-Анджэлес. Праз некаторы час, пасля наведвання канцэрта Oasis, ён разумее, што патрэбна зрабіць пераход ад сінтыпоп гурта да сапраўднага рокбэнда, і пачынае шукаць гітарыста. Ён адказаў на аб’яву Дэйва К’юнінга ў газеце, які пазначыў, акрамя іншых, «The Cure», «Oasis», «[[Queen]]», як адных з любімых гуртоў. Пазней Кьюнінг сказаў, што яго першае ўражанне аб Флаўэрзе было: «Мне здалося, у яго былі дзіўныя чаравікі… Насамрэч тыя ж, што і ў братоў Галахераў (Oasis)!». Пасля некаторых кароткачасовых бэйсістаў і ўдарнікаў, да групы далучыліся Марк Стормэр (бэйс-гітарыст) і Роні Вэнаксі (''Ванучы'') (ударнік). Так у жніўні 2002 года ўтварылася група «The Killers». Роні пазней распавядаў: «Нават маючы невялікія карлікавыя песні, Брэндан ніколі не адмаўляўся проста падняцца і пачаць працаваць. Гэта вельмі важна, калі ты пачынаеш. Колькі мы разам, увесь час Брэндан перамагае». У адпаведнасці з «Las Vegas Review-Journal» яго бацькі заўсёды падтрымлівалі яго ў імкненні стаць спеваком і былі часам адзінымі гледачамі на першапачатковых канцэртах калектыву. Брэндан не аднойчы быў завадатарам спрэчак пасля некаторых сваіх інтэрв’ю. У асобнасці, яго словы запалілі варожасці паміж ім і гуртамі «[[Fall Out Boy]]», «[[The Bravery]]», «[[Panic! At the Disco]]». Аднак праз некаторы час Флаўэрз папрасіў прабачэння і сказаў часопісу «[[Spin, часопіс|Spin]]»: «Мне б хацелася вярнуць свае словы. Гэтыя людзі проста робяць тое, што яны хочуць рабіць — зусім як я. Насамрэч я добры чалавек і я люблю іншых людзей. <!-- Слова „чалавекі“ тут наўмысна ўжываецца замест „людзі“ --> Я проста вельмі самаўпэўнены. Мне ад гэтага не мець шмат гонару». Брэндан крытыкаваў амерыканскі гурт «[[Green Day]]» за выкананне песні «Амерыканскі ідыёт». Ён казаў: «Спачатку мне здалося, што гэта было сапраўды нізка паехаць у Англію альбо на Германію і спяваць гэтую песню. Тыя дзеці ўспрымаюць гэта зусім інакш, чым Green Day гэта мае на ўвазе»<ref>No byline (October 13, 2006), [http://www.nme.com/news/nme/24702 «The Killers 'offended' by [[Green Day]]»]. NME.com (accessed March 30, 2009) {{ref-en}}</ref>. [[image:Brandon Flowers II.jpg|200px|thumb|right|Выступленне падчас тура «Sam’s Town»; Лас Вегас, 25 жніўня 2006]] Яго сцверджанне, што «[[Sam’s Town]]» будзе лепшым альбомам за папярэднія дваццаць гадоў, выклікала ў крытыкаў усмешкі. Флаўэрз адказаў на гэта, што жадае быць меней правакацыйным. Ён распавёў часопісу «[[The Advocate]]»: «Зняважыўшы ўсіх тых людзей, зараз я разумею, што я павінен жыць і даваць жыць іншым»<ref name=Voss>Voss, Brandon (2008-12-02), «No Shrinking Violet». ''Advocate'' (1020):64 {{ref-en}}</ref>. У красавіку 2009 Брэндан, у інтэрв’ю брытанскаму часопісу «[[NME]]» асудзіў [[Курт Кабейн|Курта Кабейна]] за тое, што ён не пакідаў у рок-н-роле месца для весялосці, і таксама дадаў, што ў юнацтве жадаў збіць з п’едэсталу «Nirvana» і «[[Led Zeppelin]]». Падчас «[[Brit Awards]]» Флаўэрз уручыў «Pet Shop Boys» узнагароду за вялікі ўклад у музыку. Пасля The Killers, Pet Shop Boys і [[Lady GaGa]] ўтраіх выканалі салянку са сваіх хітоў. === Сольная кар’ера === У верасні 2010 года Брэндан Флаўэрз выпусціў свой дэбютны альбом «[[Flamingo, альбом|Flamingo]]». У Вялікабрытаніі альбом паступіў у продаж 6 верасня, у ЗША — 14 верасня. 14 чэрвеня, у шоу Zane Lowe на брытанскім Radio 1 адбылася афіцыйная радыё-прэм’ера дэбютнага сінгла Брэндана Флаўэрза. Лідар «[[The Killers]]» сам знаходзіўся ў студыі і даў невялікае інтэрв’ю Zane Lowe, у якім распавёў пра песню «Crossfire», сольную кар’еру і будучыню «[[The Killers]]». Са слоў Брэндана стала вядома, што ў запісе яму дапамагаў Роні Ванучы-малодшы. Флаўэрз падзяліўся сваімі ўражаннямі ад запісу дэбютнай сольнай пласцінкі. Брэндан адзначыў, што падчас працы над «Flamingo» яму не хапала таварышаў па гурце: «Гэта было дзіўным, працаваць без звыклага адзінства „[[The Killers]]“ і ў адсутнасці падтрымкі калектыву. Вядома, мне было цікава займацца сольным альбомам, але не хапала сяброўскіх адносін. Час ад часу адчуваў сябе самотным». Таксама Флаўэрз у чарговы раз паспрабаваў супакоіць прыхільнікаў гурта і аспрэчыў чуткі пра распад каманды: «Я ўжо паспеў пагутарыць з імі, і мы вызначылі папярэднія тэрміны нашага вяртання ў студыю»<ref name="back">[http://www.thekillersmusic.ru/newsband/185-brendon-flauers-vremya-ot-vremeni-chuvstvoval-sebya-odinokim Брэндан Флаўэрз: «Час ад часу адчуваў сябя самотным»]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Дэбютны сольны сінгл «[[Crossfire]]» з’явіўся ў продажы на iTunes менавіта 21 чэрвеня, у дзень нараджэння лідара «[[The Killers]]». Прэм’ера кліпа «[[Only The Young]]» адбылася 5 кастрычніка, які распрацавала Сафі Мюлер, якая працавала над амерыканскім кліпам на песню «[[Mr. Brightside]]». Другі сольны альбом Флаўэрса выйшаў [[18 мая]] [[2015]] года і атрымаў назву «[[The Desired Effect]]». Гэтак жа як і «Flamingo», альбом заняў першае месца ў брытанскім чарце UK Albums Chart. == Прыватнае жыццё == Флаўэрз ажаніўся са сваёй даўняй дзяўчынай, Таняй Брук Манблоўскі, 2 жніўня 2005 года на Гаваях<ref name=vh1>No byline (2005). [http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml «Killers Singer Brandon Flowers Marries Longtime Girlfriend»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060908232148/http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml |date=8 верасня 2006 }} VH1.com (accessed Oct. 14, 2006) {{ref-en}}</ref><ref>''ArjanWrites.com'' (accessed April 12, 2006) {{ref-en}}</ref>. 14 ліпеня 2007 года ў іх нарадзіўся першы сын, Эмон Флаўэрз; 28 ліпеня 2009 года другі, Гана Флаўэрз. Брэндан вельмі захапляецца назіраннем за ігрой у гольф, а яго стрыечны брат, Крэйг Балоў, — прафесійны ігрок у гольф. Флаўэрз па-ранейшаму з’яўляецца членам Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яго жонка незадоўга да вяселля звярнулася да гэтай жа самай царквы. Флаўэрз казаў, што рэлігія вельмі важная для яго. Пасля ўтварэння і першых поспехаў «The Killers», ён пачаў выпіваць, хадзіць па вечарынам і рабіць іншыя рэчы, якія забароненыя яго царквой. Між тым, у 2006 ён спыніўся. Ён казаў: «Мне здаецца, зараз я адчуваю менш віны, і я таксама здаравей, чым калі-небудзь. Мая жонка цяжарная, і ўсё гэта змяняе становішча». Флаўэрз мае значную колькасць прыхільнікаў сярод геяў. Гэта стала пастаяннай тэмай размоў на розных гей-форумах і ў інтэрв’ю. Між тым, нягледзячы на ўсе плёткі, Брэндан зацвярджае, што ён традыцыйнай арыентацыі. Флаўэрз вядомы за свой дбайна распрацаваны і эксцэнтрычны стыль, ад стылю маладога хлопца падчас ''«[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]»'' да вусоў у час ''«[[Sam's Town, альбом|Sam’s Town]]»''. Яго цяперашні вобраз: куртка з фазанавымі пёрамі на плечах (''[[Day & Age, альбом|Day & Age]]''). == Узнагароды == Флаўэрз узяў узнагароды ад часопіса «NME» як «Найлепш апрануты» і «Самы прывабны». У 2008 ён атрымаў узнагароду ад часопіса «[[GQ]]» як «Самы стыльны мужчына». У тым жа годзе «The Killers» перамаглі ў катэгорыях «Лепшы амерыканскі гурт» і «Лепшая амерыканская песня» падчас «[[NME Awards]]». У 2009 «The Killers» перамаглі ў катэгорыі «Лепшы міжнародны гурт» ізноў пры «NME Awards». == Дыскаграфія == {{Main|Дыскаграфія The Killers}} === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Год ! rowspan="2" style="width:220px;"|Назва ! colspan="9"|Максімальная пазіцыя ў чарце ! rowspan="2" style="width:120px;"|Сертыфікацыі |- !width="30"|<small>[[Billboard 200|US]] !width="30"|<small>[[ARIA Charts|AUS]] !width="30"|<small>[[Canadian Albums Chart|CAN]] !width="30"|<small>[[Media Control Charts|GER]] !width="30"|<small>[[Irish Albums Chart|IRL]] !width="30"|<small>[[Dutch Albums Chart|NED]] !width="30"|<small>[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]] !width="33"|<small>[[UK Albums Chart|UK]] !width="33"|<small>[[Greek Albums Chart|GR]] |- | style="text-align:center;"|2010 |'''''[[Flamingo, альбом|Flamingo]]''''' * Выпушчаны: 3 верасня 2010 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|9 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | * [[British Phonographic Industry|UK]]: Залаты<ref name="bpi.co.uk">"[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=6 кастрычніка 2017 }}</ref> * [[Irish Albums Chart|IRL]]: Залаты<ref>{{cite web|title=2010 Certification Awards – Gold|url=http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association|IRMA]]|accessdate=June 3, 2010}}</ref> |- | style="text-align:center;"|2015 |'''''[[The Desired Effect]]''''' * Выпушчаны: 18 мая 2015 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|37 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|16 | style="text-align:center;"|21 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|— | * UK: Сярэбраны |- | style="text-align: center;" |2026 |'''''Thrasher''''' | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- |} === Сінглы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2"| Год ! rowspan="2"| Сінгл ! colspan="10"| Максімальная пазіцыя ! rowspan="2"| Альбом |- style="font-size:smaller;line-height:1.3;" ! style="width:30px;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{Cite web|url=http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |title=Pandora Archive - Preserving and Accessing Networked DOcumentary Resources of Australia |publisher=Pandora.nla.gov.au |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="billboardch">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |title=Brandon Flowers Album & Song Chart History |work=Billboard |date=August 7, 2010 |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="eirech">{{Cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=>> IRMA << Irish Charts - Singles, Albums & Compilations >> |publisher=Irma.ie |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AqGSJi0u?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=21 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=dutchcharts.nl |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref>{{Cite web |author=Steffen Hung |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=charts.org.nz |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67HItg7C1?url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers |archivedate=29 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=hitparade.ch |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /> ! style="width:30px;"| [[Alternative Songs|US<br />ALT.]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Rock Songs|US<br />ROCK]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Adult Top 40|US<br />ADU.]]<br /><ref name="billboardch"/> |- |rowspan="2"| 2010 | style="text-align:left;"| «[[Crossfire, песня Брэндана Флаўэрса|Crossfire]]» | 46 || 70 || 4 || 22 || 22 || 35 || 8 || 6 || 11 || 23 |rowspan="3"| ''Flamingo'' |- | style="text-align:left;"| «[[Only the Young]]» | — || — || — || 68 || — || — || 143 || — || — || — |- | 2011 | style="text-align:left;"| «[[Jilted Lovers & Broken Hearts]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | rowspan="1" | 2015 | style="text-align:left;" | «[[Can't Deny My Love]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="1" | ''The Desired Effect'' |- |2015 |«Still Want You» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- |2015 |«Lonely Town» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- | colspan="15" style="font-size:8pt" | «—» азначае, што рэліз не патрапіў у чарт |} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Brandon Flowers}} * [http://www.thekillersmusic.com/ The Killers official site], from [[Island Records]] {{ref-en}} * [http://www.thekillers.co.uk/ The Killers official site (U.K.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523094638/http://www.thekillers.co.uk/ |date=23 мая 2007 }}, from the Vertigo label {{ref-en}} * [http://www.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ «The Music That Changed My Life: Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311191821/http://www1.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ |date=11 сакавіка 2007 }}, Interview by Kyle Anderson, from ''Spin'' magazine {{ref-en}} * [http://www.killershotel.com Indie Rock Fans Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128094644/http://killershotel.com/ |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://digital.spin.com/spin/200902/?pg=72&pm=2&u1=friend SPIN’s Brandon Flowers Interview]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{The Killers}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Флаўэрс Брэндан}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:The Killers]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты NME Awards]] 041dxqbn4qu2n4e0v3lv6wktvz6lrpa 0 54582 5185002 5184339 2026-08-22T11:48:26Z Ueschar 151377 Ад імя каралевы Лізаветы II 5185002 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Біг-Бэн,'''<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2017-33.pdf Літаратура і мастацтва]. — 2017. — № 33 (4936). — 18 жніўня. — С. 3.</ref> раней '''Біг-Бен''' ({{lang-en|Big Ben}}, літ. ''Вялікі Бэн'') — назва звона гадзіннікавай [[вежа|вежы]] ў [[Лондан]]е, часткі архітэктурнага комплекса [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскага палаца]]. Таксама папулярная, але неафіцыйная назва самога гадзінніка і ўсёй вежы. == Гісторыя == Існуе дзве тэорыі адносна паходжання гэтай назвы. Паводле першай, самы цяжкі на той момант звон — 13,7 тоны — атрымаў сваё імя Біг-Бэн (Вялікі Бэн) у гонар сэра [[:en:Benjamin Hall, 1st Baron Llanover|Бенджаміна Хола]], які кіраваў працамі па адліўцы звана. Паводле іншай, Біг-Бэн быў названы ў гонар [[:en:Ben Caunt|Бенджаміна Каўнта]], вельмі папулярнага ў той час баксёра ў цяжкай вазе. == Вежа == Вежа збудавана па праекце англійскага архітэктара [[Агастэс Уэлбі Нортмар П'юджын|Агастэса П’юджына]] ў [[1858]] годзе, вежавы [[гадзіннік]] пушчаны ў ход [[31 мая]] [[1859]] года. Вышыня вежы 96,3 метра (са шпілем); ніжняя частка гадзіннікавага механізму размяшчаецца на вышыні 55 м ад зямлі. Пры дыяметры цыферблата ў 7 метраў і даўжыні стрэлак у 2,7 і 4,2 метра, гадзіннік доўгі час лічыўся самым вялікім у свеце. Гадзіннікавая вежа Вэстмінстэрскага палаца — адзін з самых вядомых сімвалаў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], які часта выкарыстоўваюцца ў рэкламе, кінастужках і г.д. Афіцыйная назва вежы з [[2012]] — '''«Вежа Лізаветы»''' ({{lang-en|the Elizabeth Tower}}) у гонар 60-годдзя кіравання каралевы [[Елізавета II|Елізаветы II]], да гэтага яе называлі просто '''Гадзіннікавай вежай'''. Таксама ў віктарыянскую эпоху журналісты клікалі яе '''Вежай Св. Стэфана''' па нефармальнай назве самой Палаты Абшчын (назва пайшла ад сапраўднай маленькай вежы Св. Стэфана, якая ўпрыгожвае сам палац)<ref>[http://www.parliament.uk/about/living-heritage/building/palace/big-ben/enquiries/ Афіцыйны сайт Парламента Вялікабрытаніі]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Big Ben}} * [http://www.bigben.parliament.uk/ Official website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090709235144/http://www.bigben.parliament.uk/ |date=9 ліпеня 2009 }} {{Славутасці Лондана}} {{Гадзіннікі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славутасці Лондана]] [[Катэгорыя:Вежы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гадзіннікі]] pg3p0za6d7hxrkw5y5a4k0z22fgaads 5185003 5185002 2026-08-22T11:51:19Z Ueschar 151377 арфаграфія, афармленне 5185003 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Біг-Бэн,'''<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2017-33.pdf Літаратура і мастацтва]. — 2017. — № 33 (4936). — 18 жніўня. — С. 3.</ref> раней '''Біг-Бен''' ({{lang-en|Big Ben}}, літ. ''Вялікі Бэн'') — назва звона гадзіннікавай [[вежа|вежы]] ў [[Лондан]]е, часткі архітэктурнага комплексу [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскага палаца]]. Таксама папулярная, але неафіцыйная назва самога гадзінніка і ўсёй вежы. == Гісторыя == Існуе дзве тэорыі адносна паходжання гэтай назвы. Паводле першай, самы цяжкі на той момант звон — 13,7 тоны — атрымаў сваё імя Біг-Бэн (Вялікі Бэн) у гонар сэра [[Бенджаміна Хола]], які кіраваў працамі па адліўцы звана. Паводле іншай, Біг-Бэн быў названы ў гонар [[Бенджаміна Каўнта]], вельмі папулярнага ў той час баксёра ў цяжкай вазе. == Вежа == Вежа збудавана па праекце англійскага архітэктара [[Аўгустус П’юджын|Аўгустуса П’юджына]] ў [[1858]] годзе, вежавы [[гадзіннік]] пушчаны ў ход [[31 мая]] [[1859]] года. Вышыня вежы 96,3 метра (са шпілем); ніжняя частка гадзіннікавага механізму размяшчаецца на вышыні 55 м ад зямлі. Пры дыяметры цыферблата ў 7 метраў і даўжыні стрэлак у 2,7 і 4,2 метра, гадзіннік доўгі час лічыўся самым вялікім у свеце. Гадзіннікавая вежа Вэстмінстэрскага палаца — адзін з самых вядомых сімвалаў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], які часта выкарыстоўваюцца ў рэкламе, кінастужках і г.д. Афіцыйная назва вежы з [[2012]] — '''«Вежа Лізаветы»''' ({{lang-en|the Elizabeth Tower}}) у гонар 60-годдзя кіравання каралевы [[Елізавета II|Лізаветы II]], да гэтага яе называлі проста '''Гадзіннікавай вежай'''. Таксама ў віктарыянскую эпоху журналісты клікалі яе '''Вежай Святога Стэфана''' па нефармальнай назве самой Палаты Абшчын (назва пайшла ад сапраўднай маленькай вежы Святога Стэфана, якая ўпрыгожвае сам палац)<ref>[http://www.parliament.uk/about/living-heritage/building/palace/big-ben/enquiries/ Афіцыйны сайт Парламента Вялікабрытаніі]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Big Ben}} * [http://www.bigben.parliament.uk/ Official website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090709235144/http://www.bigben.parliament.uk/ |date=9 ліпеня 2009 }} {{Славутасці Лондана}} {{Гадзіннікі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славутасці Лондана]] [[Катэгорыя:Вежы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гадзіннікі]] 5gjfz4zpc58sq50n1rcq5dwlo1itr9s 0 55489 5184891 5179588 2026-08-22T06:42:33Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Грэнландскае мора]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184891 wikitext text/x-wiki {{Мора |Название = Грэнландскае мора |Выява = Norwegian Sea map ru.svg |Подпіс = Грэнландскае мора і [[Нарвежскае мора]] |Каардынаты = 76/13/37/N/2/6/34/W |CoordScale = 10000000 |Плошча = 1 205 000{{sfn|ВСЭ|1972}} |Объём = }} '''Грэнла́ндскае мо́ра''' — [[ускраіннае мора]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], паміж [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Шпіцберген]]ам, астравамі [[Ян-Маен]] і [[Мядзвежы востраў (Нарвегія)|Мядзведжы]]. Агульная плошча мора 1195 тыс. км², сярэдняя глыбіня 1641 [[метр]], найбольшая глыбіня — 5527 метраў. У заходняй частцы халоднае [[Усходне-Грэнландскае цячэнне]], ва ўсходняй — цёплае [[Шпіцбергенскае цячэнне]]. [[Тэмпература]] вады летам ад 0 °C на паўночным захадзе да 6 [[Градус Цэльсія|°C]] на поўдні, зімой ад 1—2 да −1 °C. Салёнасць 32—34 [[Праміле|‰]]. [[Прылівы і адлівы|Прылівы]] паўсутачныя (да 4,4 м). [[Рыбалоўства]] ([[траска]], [[палтус]], [[мойва]]); промысел [[Грэнландскі цюлень|грэнландскага цюленя]]. Галоўныя парты: [[Лонгйір]] і [[Барэнцбург]] (Шпіцберген), [[Акурэйры]] (Ісландыя). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} * {{БСЭ3|загаловак=Гренландское море|том=7}} * Гренландское море // Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — С. 213. — 633 с. с ил., 30 л. ил.{{ref-ru}} {{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Паўночны Ледавіты акіян}} [[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]] [[Катэгорыя:Грэнландскае мора]] ldy4h6mt7madwfxevkgpud3wu88esom 0 61912 5184769 5102229 2026-08-21T16:21:23Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Філантропы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184769 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя пры нараджэнні = Shakira Isabel Mebarak Ripoll |Поўнае імя = Шакіра Ісабэль Мебарак Рыполь |Гады актыўнасці = 1990 — наш час |Супрацоўніцтва = [[Wyclef Jean]],<br />[[Beyonce]],<br />[[Alejandro Sanz]],<br />[[Gustavo Cerati]],<br />[[Mercedes Sosa]],<br />[[Lil Wayne]],<br />[[Timbaland]], <br />[[Dizzee Rascal]], <br />[[Pitbull]] |Лэйблы = [[Sony Music Colombia]] (1990—1996) <br />[[Sony Discos]] (1996—2002) <br />[[Epic]] (з 2000) <br />[[Live Nation Artists]] (з 2008) }} '''Шакі́ра Ісабэ́ль Мебара́к-Рыпо́ль''' ([[іспанская мова|ісп.]]: ''Shakira Isabel Mebarak Ripoll'') (нарадзілася [[2 лютага]] [[1977]]) — [[Калумбія|калумбійская]] {{спявачка|Калумбіі}} (маці — калумбійка, бацька — ліванец). == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Баранкілья]] ([[Калумбія]]). == Дыскаграфія == [[Выява:ShakiraRB.jpg|thumb|right|170px|Рэклама на тэлебордзе на Палацы Рэспублікі Беларусь, Мінск, 04.2011]]'''Студыйныя альбомы''' * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) == Фільмаграфія == '''Фільмы''' {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля !Інфармацыя |- |2002 |''Shakira: The Documentary Film'' | rowspan="4" |яна сама | rowspan="4" |Дакументальны |- |2007 |''Pies Descalzos Foundation'' |- | rowspan="2" |2011 |''Hagamos que Salga El Sol'' |- |''A Day with Shakira'' |- |2016 |''[[Звератопія]]'' |Газэлле |Агучванне |- |2020 |''Miss Americana'' | rowspan="2" |яна сама | rowspan="2" |Дакументальны |- |2022 |''Jennifer Lopez: Halftime'' |- |2025 |''[[Звератопія 2]]'' |Газэлле |Агучванне |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Shakira}} * {{cite web|url=http://www.shakira.com/|title=Афіцыйны сайт Шакіры|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220042941/http://www.shakira.com/|archivedate=20 лютага 2011|accessdate=27 жніўня 2010|url-status=dead}} {{ref-en}}. * {{imdb name|0787680|Шакіра}} * {{youtube.com|shakira}} * {{facebook|shakira}} * {{myspace|shakira}} * {{Discogs artist|Shakira|Шакіра}} * {{cite web|url=http://landingpages.sonymusic.de/shakira/|title=Шакіра|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130625090653/http://landingpages.sonymusic.de/shakira/|archivedate=25 чэрвеня 2013|accessdate=11 ліпеня 2013|url-status=dead}} на ''sonymusic.de'' {{ref-de}} * {{twitter|shakira|Шакіра}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты Калумбіі]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Лацінская Грэмі»]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНІСЕФ]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Калумбіі]] [[Катэгорыя:Філантропы]] c72ih64vjah2g5c2xxq4dzm5p02lkkg 0 64469 5184800 4488341 2026-08-21T18:00:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184800 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карымаў}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Іслам Абдуганіевіч Карымаў''' ({{lang-uz|Islom Abdugʻaniyevich Karimov, Ислом Абдуғанийевич Каримов}}; {{ДН|30|1|1938}}, {{МН|Самарканд||}} — {{ДС|2|9|2016}}<ref>[http://www.news.tut.by/world/510661.html Теперь официально: власти Узбекистана объявили о смерти Ислама Каримова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160903172137/http://news.tut.by/world/510661.html |date=3 верасня 2016 }}</ref> {{МС|}}) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Узбекістана, Першы сакратар ЦК Камуністычнай партыі Узбекістана (1989—1991), Старшыня Савета Міністраў [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]] (1990—1991), [[Прэзідэнт Узбекістана]] (1990—2016). == Біяграфія == Нарадзіўся 30 студзеня 1938 года ў [[Самарканд]]зе ў сям’і служачых. У 1955 годзе скончыў школу. Скончыў Сярэднеазіяцкі політэхнічны інстытут (цяпер — [[Ташкенцкі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]]) па спецыяльнасці «Інжынер-механік».<ref>{{Cite web |url=https://sustainability.tsue.uz/personnel/islam-abduganiyevich-karimov/ |title=Islam Abduganiyevich Karimov |access-date=3 лютага 2023 |archive-date=3 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203064005/https://sustainability.tsue.uz/personnel/islam-abduganiyevich-karimov/ |url-status=dead }}</ref> [[Кандыдат эканамічных навук]]. Працоўную дзейнасць пачаў у 1960 годзе спачатку памочнікам майстра, затым майстрам і тэхнолагам на заводзе «Ташсельмаш». З 1961 года — інжынер, затым вядучы інжынер-канструктар на авіяцыйным аб’яднанні імя В. П. Чкалава. Быў міністрам фінансаў, старшынёй Дзяржплану, першым сакратаром ЦК КПУ. 24 сакавіка 1990 года на сесіі Вярхоўнага Савета УзССР выбраны Прэзідэнтам рэспублікі. Згодна з артыкулам 89 Канстытуцыі адначасова з’яўляецца старшынёй Кабінета Міністраў. 18 лістапада 1991 года VIII сесія Вярхоўнага Савета прыняла закон аб выбарах Прэзідэнта. == Прэзідэнт Узбекістана == 24 сакавіка 1990 года на сесіі Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР Карымаў быў выбраны Прэзідэнтам рэспублікі<ref name=":0">[http://www.press-service.uz/ru/about/biography/ Пресс-Служба Президента Республики Узбекистан]</ref>. Згодна з артыкулам 89 Канстытуцыі прэзідэнт забяспечвае ўзгодненае ўзаемадзеянне ўсіх галін улады. З 13 лістапада таго ж года як прэзідэнт узначальваў Кабінет Міністраў Узбекскай ССР. У сакавіку 1991 года перад рэферэндумам аб захаванні СССР, агітаваў насельніцтва Узбекістана прагаласаваць за тое, каб застацца ў складзе Савецкага Саюза. Рэспубліка дала 93,7 % галасоў «за» пры яўцы ў 95,4 %. Аднак 31 жніўня таго ж года, праз 10 дзён пасля правалу выступу [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|ДКНС]], Карымаў стаў адным з сярэднеазіяцкіх лідараў, які абвясціў аб незалежнасці сваёй рэспублікі<ref name=":0" /> ([[Аскар Акаеў]] абвясціў аб дзяржаўнай незалежнасці Кыргызскай Рэспублікі таксама ў гэты дзень). Гэта рашэнне Вярхоўнага Савета Узбекістана было пацверджана на рэферэндуме 29 снежня 1991 года (які прайшоў ужо пасля аб’яўлення аб спыненні існавання СССР), дзе больш за 98 % прагаласавалі за незалежны Узбекістан. 1 лістапада 1991 года адбыўся ўстаноўчы з’езд Народна-дэмакратычнай партыі Узбекістана, на якім Карымава абралі старшынёй партыі, хоць той нават і не браў удзел у працы з’езду. 18 лістапада VIII сесія Вярхоўнага Савета Рэспублікі Узбекістан прыняла закон аб выбарах прэзідэнта. 13 снежня 1991 года разам з іншымі кіраўнікамі сярэднеазіяцкіх рэспублік падтрымаў [[Белавежскае пагадненне]] аб спыненні існавання СССР, а праз 8 дзён падпісаў Алма-ацінскую дэкларацыю, якая пацвердзіла скасаванне Саюза ССР. Выбары прэзідэнта прайшлі 29 снежня 1991 года на альтэрнатыўнай аснове<ref name=":0" />. На пасаду прэтэндавалі: ад народна-дэмакратычнай партыі і Саюза прафсаюзаў Узбекістана — І. А. Карымаў, ад дэмакратычнай партыі «Эрк» — Салай Мадамзінаў (Мухамад Саліх). Па выніках галасавання, ад агульнай колькасці выбаршчыкаў 86 % аддалі свае галасы за Іслама Карымава, 12,3 % — за Салая Мадамзінава. Практычна з першых дзён свайго існавання незалежны Узбекістан сутыкнуўся з магутным апазіцыйным ісламскім рухам<ref name=":1">[http://carnegieendowment.org/files/WhilwindofJihadChapter1.pdf Очерк истории ислама в Узбекистане] аналитическая записка Московского Центра Карнеги</ref>. Асабліва моцным ён быў у раёне Ферганскай даліны, дзе ісламская апазіцыя захоплівала цэлыя раёны пад свой кантроль<ref name=":2">[http://pircenter.org/media/content/files/9/13514543190.pdf Узбекистан:нестабильный фактор стабильности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910051031/http://pircenter.org/media/content/files/9/13514543190.pdf |date=10 верасня 2016 }} Юрий Фёдоров для журнала «Индекс безопасности» No 3-4 (102—103), Том 18</ref>. Прэзідэнту Карымаву даводзілася асабіста лятаць у Наманган, каб дамаўляцца з паўсталымі ісламістамі<ref name=":3">[http://echo.msk.ru/programs/personalnovash/1831294-echo/ Передача радиостанции «Эхо Москвы», посвященный памяти Ислама Каримова с участием Аркадия Дубнова]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xwVS8CQg2s4 Выступление Ислама Каримова в г. Наманган в 1991 году]</ref>. Аднак ужо да сярэдзіны 1990-х большасць ісламісцкіх рухаў першай хвалі было ліквідавана<ref name=":2" />, тыя хто засталіся або збеглі за мяжу, як Ісламскі рух Узбекістана, або сышлі ў падполле як Хізб-ут-Тахрыр<ref name=":2" /><ref name=":1" />. Іграючы прыкметную ролю ў цэнтральнаазіяцкім рэгіёне, Карымаў уплыў на спыненне грамадзянскай вайны ў Таджыкістане. Так, у 1992 годзе «для аднаўлення канстытуцыйнага ладу» ў суседняй краіне Карымаў накіраваў туды 50-тысячны кантынгент, у тым ліку 15-ю брыгаду спецназа ГРУ пад камандаваннем палкоўніка Уладзіміра Квачкова (у 1992 годзе брыгада была перададзена Узбекістану)<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3588357 Итоги деятельности Ислама Каримова на посту президента Узбекистана] Досье агентства ИТАР-ТАСС от 2.09.2016</ref>. Па сцвярджэнні некаторых аналітыкаў, Карымаў спрыяў прасоўванні малавядомага на той момант палітыка Эмамалі Рахманава на пасаду старшыні Вярхоўнага Савета Таджыкістана, а потым і на пасаду прэзідэнта краіны<ref name=":3" />. 26 сакавіка 1995 года праз рэферэндум прэзідэнцкія паўнамоцтвы І. А. Карымава працягнуты да 2000 года<ref name=":0" />. Былі ўведзены больш жорсткія абмежаванні на апазіцыю праз закон аб палітычных партыях. Карымаў, які выбраў аўтарытарную мадэль дзяржаўнага развіцця, атрымаў практычна неабмежаваную ўладу, але не здолеў дамагчыся рэальнага паляпшэння жыццёвага ўзроўню для большасці насельніцтва і паступова пачаў губляць сваю першапачатковую легітымнасьць. Па меры пагаршэння эканамічнай сітуацыі і абвастрэння барацьбы за ўладу сур’ёзнай пагрозай палітычнаму рэжыму Карымава сталі мусульманскія лідары. Сітуацыя абвастралася ў 1999, 2000 і 2004 гадах, калі баевікі чынілі выбухі і тэракты ў [[Ташкент|Ташкенце]] і іншых месцах, а ў суседняй Кіргізіі праходзілі маштабныя сутыкненні ўрадавых войскаў з узброенай узбекскай апазіцыяй. У адказ былі праведзены некалькі серый масавых арыштаў. У 1999 годзе Карымаў рэфармаваў традыцыйны абшчынны інстытут мясцовага самакіравання — махалу, стварыў на яго аснове ўзброеныя атрады «Вартавых махалі». На думку экспертаў, махалі сталі асноўным элементам сістэмы сачэння і кантролю за насельніцтвам. Замах на Карымава ў 1999 годзе выклікаў яшчэ больш рэпрэсій супраць ісламскіх груп і аб’яднанняў. У лютым 1999 года ў [[Ташкент|Ташкенце]] каля будынка ўрада, дзе мусіла адбыцца пасяджэнне кабінета міністраў, у выніку выбуху замініраванага аўтамабіля загінулі 16 чалавек і больш за 100 атрымалі раненні. Прэзідэнт не пацярпеў. У сваім выступе па тэлебачанні ён назваў тэракт спробай замаху на сваё жыццё і абвінаваціў у гэтым прадстаўнікоў радыкальнага ісламу<ref>Четверть века в президентском кресле: факты об Исламе [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3574164 Каримове] </ref>. 9 студзеня 2000 году на практычна на безальтэрнатыўных выбарах выбраны прэзідэнтам на другі тэрмін<ref name=":0" /> з вынікам 91,9 % галасоў. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|11 верасня 2001]] года Узбекістан стаў стратэгічным саюзнікам ЗША ў вайне супраць тэрарыстаў у Афганістане. Ташкент даў Вашынгтону магчымасць адкрыць на тэрыторыі Узбекістана ваенную базу. Нацыянальны рэферэндум 27 лютага 2002 года павялічыў тэрмін прэзідэнцкіх паўнамоцтваў з 5 да 7 гадоў. У маі 2005 года адбыліся беспарадкі ў Андыжане, дзе ўрадавыя войскі адкрылі агонь па дэманстрантах, якія патрабавалі правядзення сацыяльна-палітычных і эканамічных рэформаў у краіне. Паводле афіцыйнай версіі, улады задушылі антыўрадавы мяцеж тэрарыстаў, які фінансавала пасольства ЗША і замежныя СМІ. Чарговыя выбары прайшлі 23 снежня 2007 года. Ліберальна-дэмакратычная партыя Узбекістана вылучыла Карымава сваім кандыдатам, нягледзячы, што ён не меў права балатавацца больш за два тэрміны запар. Патрэбную колькасць подпісаў змаглі падаць у ЦВК чатыры кандыдаты, якія і сталі ўдзельнікамі выбараў. Вынік выбараў быў прадвызначаны — пераможцам стаў І. Карымаў<ref name=":0" />, які набраў у першым туры 90,76 % галасоў пры яўцы 91 %. Назіральнікі ад ШАС і СНД далі станоўчую ацэнку выбарам, у той час заходнія прадстаўнікі раскрытыкавалі выбары за адсутнасць «сапраўднага выбару» і назвалі іх фарсам. Наступныя прэзідэнцкія выбары адбыліся 29 сакавіка 2015 года, і на іх зноў перамог Іслам Карымаў<ref name=":0" />, ён набраў 90,39 % галасоў. Памёр на прэзідэнцкай пасадзе. == Пасля смерці == Пасля смерці Іслама Карымава ягоны наступнік [[Шаўкат Мірзіяеў]] пачаў пераследаваць атачэнне і сваякоў былога кіраўніка краіны<ref>[https://www.svaboda.org/a/29991129.html svaboda.org]</ref>. Гады кіравання Іслама Карымава ва Узбекістане наступны прэзідэнт краіны назваў «часам страху», калі сярод законадаўцаў заахвочвалася маўчанне<ref>[https://fergana.news/news/114320/ fergana.news]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} == Спасылкі == {{wikiquote|Іслам Карымаў|Іслама Карымава}} {{DEFAULTSORT:Карымаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Узбекістана]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інсульту]] gfkq7950n367er3lw2qugkpl7rltrq9 0 66921 5184947 4870342 2026-08-22T09:36:38Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Decca Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184947 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Хопкінс}} {{Кінематаграфіст | Імя = Энтані Хопкінс | Імя пры нараджэнні = Філіп Энтані Хопкінс | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1967 — цяпер. час | Кірунак = | imdb_id = | Сайт = }} Сэр '''Філіп Энтані Хопкінс''' ({{lang-en|Philip Anthony Hopkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі акцёр [[тэатр]]а і [[кіно]], рэжысёр. Найбольш вядомы ў кінематаграфічным вобразе серыйнага забойцы-канібала доктара [[Ганібал Лектар|Ганібала Лектара]], увасобленым у фільмах «[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]», «Ганібал» і «Чырвоны цмок». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1991|[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]|The Silence of the Lambs|доктар [[Ганібал Лектар]]}} {{УФільме|1992|[[Говардс Энд (фільм)|Говардс Энд]]|Howards End|Генры Уілкакс}} {{УФільме|1998|[[Маска Зора ]]|The Mask of Zorro|дон Дыега Дэ Ла Вега}} {{УФільме|2001|[[Ганібал (фільм, 2001)|Ганібал]]|Hannibal|доктар [[Ганібал Лектар]]}} {{УФільме|2004|[[Аляксандр (фільм)|Аляксандр]]|Alexander|[[Пталамей I Сатэр|Пталамей]]}} {{УФільме|2011|[[Абрад (фільм)|Абрад ]]|The Rite|бацька Лукас Трэвент}} {{УФільме|2011|[[Тор (фільм)|Тор ]]|Thor|Одзін}} {{УФільме|2013|[[Тор 2: Царства цемры ]]|Thor: The Dark World|Одзін}} {{УФільме|2017|[[Тор: Рагнарок ]]|Thor: Ragnarok|Одзін}} {{УФільме|2020|[[Бацька (фільм Фларыяна Зелера, 2020)|Бацька ]]|The Father|Энтані}} {{УФільмеНіз}} == Кінапрэміі == * [[Оскар]] ([[1992]]) * [[Эмі]] ([[1976]], [[1981]]) * [[Прэмія Сесіля Б. Дэ Міля]] ([[2006]]) * [[BAFTA]] ([[1973]], 1991, [[1993]]) *[[Оскар]] ([[2021]]) == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Callan M. F. |загаловак = Arise Sir Anthony Hopkins: The Biography |выдавецтва = John Blake |год = 2008 |allpages = 466 |isbn = 978-1844545469 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Callan M. F. |загаловак = Anthony Hopkins: A Three-Act Life |выдавецтва = Anova Books |год = 2005 |allpages = 256 |isbn = 978-1861057617 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Callan M. F. |загаловак = Anthony Hopkins: In Darkness and Light |выдавецтва = Trans-Atlantic Publications |год = 1995 |allpages = 361 |isbn = 978-0330328890 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Falk Q. |загаловак = Anthony Hopkins: The Biography |выдавецтва = Virgin Books |год = 2010 |allpages = 352 |isbn = 978-0753509999 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Falk Q. |загаловак = Anthony Hopkins: Too Good to Waste |выдавецтва = Virgin Books |год = 1990 |allpages = 210 |isbn = 978-0352326638 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Hopkins A., Havord B. |загаловак = Anthony Hopkins' Snowdonia |выдавецтва = Colin Baxter Photography Ltd; New edition edition |год = 1995 |allpages = 112 |isbn = 978-0948661457 }}{{ref-en}} * {{кніга |аўтар = |загаловак = The Anthony Hopkins Handbook — Everything You Need to Know About Anthony Hopkins |адказны = V. Buss |выдавецтва = Emereo Pty Limited |год = 2011 |allpages = 362 |isbn = 978-1742448503 }}{{ref-en}} == Спасылкі == {{commons|Category:Anthony Hopkins}} * {{imdb_name| id=0000164 | name=Энтані Хопкінс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{DEFAULTSORT:Хопкінс}} [[Катэгорыя:Кампазітары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Камандоры ордэна Брытанскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Decca Records]] 9ajovu7rwfqowbk04f43e055lt8qm6q 0 67762 5184766 5108580 2026-08-21T15:55:55Z Ciepiersia 162280 /* Апісанне дзіцячага адзення */ афармленне 5184766 wikitext text/x-wiki [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Kobryn District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|250px|Традыцыйны і вельмі архаічны [[Кобрынскі строй|кобрынскі сялянскі святочны жаночы строй]] з в. [[Хабовічы]], канец XIX ст. [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] '''Белару́скі нацыяна́льны касцю́м''' або '''Белару́скі наро́дны стро́й''' — комплексы [[Адзенне|адзення]], [[Абутак|абутку]] і [[Аксесуары|аксесуараў]], якія склаліся на працягу стагоддзяў для выкарыстання [[Беларусы|беларусамі]] ў штодзённым і святочным ужытку. Нацыянальны касцюм мае надзвычай высокую [[Культура|культурную]] каштоўнасць і ёсць адным з [[Этнас|этнічных]] атрыбутаў беларускага народа. Вылучаюць прынамсі тры разнавіднасці беларускага нацыянальнага касцюма, а адпаведна сацыяльнай належнасці — [[Сяляне|сялянскі]], [[Мяшчане|мяшчанскі]], [[Шляхта|шляхецкі]]. Беларускі сялянскі касцюм мае глыбокія гістарычныя карані і захаваў шмат архаічных рыс. Спалучае практычнасць і эстэтычнасць, ёсць большай з’явай, чым проста адзенне або мастацкі твор. Сялянскі касцюм беларусаў адлюстроўваў мясцовыя звычаі, патрэбы і сацыяльны статус прадстаўнікоў беларускага народа, светапогляд майстроў, якія яго выраблялі, а ў дэкаратыўным арнаменце часам чытаюцца цэлыя змястоўныя гісторыі. Звычайна менавіта сялянскі касцюм маюць на ўвазе, калі вядуць гаворку пра нацыянальны касцюм беларусаў увогуле. Мяшчанскі і шляхецкі нацыянальныя касцюмы ўпісваюцца ў агульнаеўрапейскія модныя тэндэнцыі, але пры гэтым маюць вялікую колькасць нацыянальных асаблівасцей, што дазваляе лічыць іх за разнавіднасці беларускага нацыянальнага касцюма. == Этымалогія == Тэрмін «''касцюм''» звычайна выкарыстоўваецца ў двух значэннях: * Класічны камплект, які складаецца: ** У мужчыны: з [[пінжак]]а і [[Порткі|порткаў]] (мужчынскі касцюм); ** У жанчыны: з [[жакет]]а і [[Спадніца|спадніцы]] ці порткаў (жаночы касцюм); * Адзенне, якое адрозніваецца характэрным стылістычным і вобразным адзінствам. Слова «''касцюм''» [[славяне|славянскія народы]] запазычалі з [[французская мова|французскай мовы]] ({{lang-fr|costume}}), якое перакладалі як «''звычай, традыцыя, манера''». Упершыню гэта слова сустракалася ў XVIII ст. Перад гэтым славяне звычайна выкарыстоўвалі словы «''сукенка, ризы, покров''». Касцюм — гэта пэўная сістэма прадметаў і элементаў адзення, абутку, аксесуараў, якая адлюстроўвае сацыяльную і нацыянальную прыналежнасць чалавека, яго пол, узрост, заняткі, прафесію. У тэрмін «''касцюм''» уваходзяць [[адзенне]], [[фрызура]], [[касметыка]], [[галаўны ўбор]], [[пальчаткі]], [[упрыгожанні]]<ref>''Орленко Л. В.'' Терминологический словарь одежды. М., 1996. С. 115.</ref>. Датычна [[беларусы|беларусаў]], калі кажуць «''нацыянальны касцюм''», звычайна маюць на ўвазе традыцыйны [[сяляне|сялянскі]] касцюм. Аднак, культуролагі вылучаюць прынамсі тры катэгорыі беларускага нацыянальнага адзення: * [[Сяляне|Сялянскі]] нацыянальны касцюм; * [[Мяшчане|Мяшчанскі]] нацыянальны касцюм; * [[Шляхта|Шляхецкі]] нацыянальны касцюм. == Значэнне нацыянальнага касцюма == [[Нацыянальны касцюм]] — тая частка духоўнай і матэрыяльнай культуры, дзе найбольш ярка праяўляюцца [[Этнас|этнічныя]] асаблівасці. Кожны [[народ]] стварае яго паводле сваіх [[Эстэтыка|эстэтычных]] і [[Этыка|этычных]] уяўленняў. Касцюм з’яўляецца часткай рэальнасці, таму ўплывае на светаўспрыманне і ўздзейнічае на пачуцці чалавека. Гісторыя касцюма дазваляе атрымаць уяўленне і асэнсаваць мінулае народа і яго традыцыі, нормы ўзаемаадносін і лад жыцця. == Гісторыя вывучэння == Усебаковае вывучэнне сялянскага касцюма беларусаў пачалося ў XIX ст. і было звязанана з цікавасцю беларускіх і замежных навукоўцаў да духоўнай культуры і побыту гэтага славянскага народа. З прадметаў матэрыяльнага побыту беларусаў пачалі нават складаць асобныя і багатыя калекцыі<ref>Архіў РЭМ, калекцыі 2190, 2191, 2192, 4029, 4046, 4083</ref>. Яны прадстаўляюць сабой багаты матэрыял для параўнальнага вывучэння сялянскага касцюма розных рэгіёнаў. У іх склад уваходзіць [[жанчына|жаночае]] і [[мужчына|мужчынскае]] адзенне, набытае ў этнаграфічных [[экспедыцыя]]х супрацоўнікамі музеяў у [[Раёны Беларусі|раёнах Беларусі]]<ref>, а ў прыватнасці — у былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губернях</ref>. Некаторыя вынікі і ўзоры адзення былі апублікаваныя ў XIX — пачатку [[XX ст.]] Менавіта ў азначаны перыяд назапасілася даволі шмат звестак пра народныя традыцыі, побыт, антрапалагічныя асаблівасці прадстаўнікоў сялянства, іх адзенне і [[фальклор]]. У 1920-я гг. распрацоўваліся новыя кірункі ў этналагічных даследаваннях, у тым ліку паводле новых даследчых методык: * Першы кірунак працягваў традыцыйнае [[этнаграфія|этнаграфічнае]] вывучэнне касцюма, але паводле новых падыходаў: [[картаграфаванне]] прадметаў адзення, фіксацыя [[геаграфія|геаграфічнага]] распаўсюджвання асобных тыпаў і формаў касцюма. У гэтай галіне працавалі такія вядомыя супрацоўнікі [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута Беларускай культуры]], як [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. А. Сербаў]] і іншыя; * Другі кірунак фарміраваўся ў галіне [[мастацтвазнаўства]] метадам структурнага вывучэння касцюма ў [[дызайн]]е (з’яўвіўся ў другой палове XX ст.). Пісьмовыя звесткі пра беларускі касцюм даволі шматлікія: інфармацыя сустракаецца ў [[Гісторыя|агульнагістарычных]], [[Краязнаўства|краязнаўчых]] і спецыяльных выданнях. Дагэтуль, напрыклад, высока цэніцца праца {{нп3|Іаган Готліб Георгі|І. Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Апісанне ўсіх народаў, якія селяцца ў Расійскай дзяржаве»<ref>''Георги И.'' Описание все обитающих в Российском государстве народов. СПб., 1799.{{ref-ru}}</ref>. Звесткі пра касцюм таксама можна знайсці ў матэрыялах, сабраных у [[XIX ст.]] [[афіцэр]]амі [[Генеральны штаб Расійскай Імперыі|Генеральнага штаба Расійскай Імперыі]] ў асобных тамах<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба: Минская губерния / Сост. ''И. Зеленский''. СПб., 1864. Ч. I—II.{{ref-ru}}; Материалы для географии и статистики, собранные офицерами Генерального штаба: Ковенская губерния / Сост. ''Д. Афанасьев''. СПб., 1861.{{ref-ru}}; Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба: Гродненская губерния / Сост. ''П. Бобровский''. СПб., 1863. Ч. I—II.{{ref-ru}}</ref>. [[Усевалад Фёдаравіч Мілер|У. Ф. Мілер]] у сваім творы аб’яднаў матэрыялы, якія былі сабраныя ў беларускіх губернях на [[Усерасійская этнаграфічная выстаўка 1867 года|Усерасійскую этнаграфічную выстаўку 1867 г.]] у [[Масква|Маскве]]<ref>''[[Усевалад Фёдаравіч Мілер|Миллер Вс. Ф.]]'' Систематическое описание коллекций Дашковского этнографического музея. М., 1887—1889. Вып. 1-4.{{ref-ru}}</ref>. Грунтоўнымі для даследчыкаў з’яўляюцца матэрыялы з архіваў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага Рускага Геаграфічнага таварыства]], частка з якіх была апублікавана ў этнаграфічных, гістарычных [[часопіс]]ах і асобнымі выданнямі<ref>''Анимелле Н.'' Быт белорусских крестьян // Этнографический сборник. СПб., 1854. Вып. 2.{{ref-ru}}; ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский М. В.]]'' Белорусы // Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. СПб., 1905. Т. 9{{ref-ru}}; ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский М. В.]]'' Заметки по белорусской этнографии // Живая Старина. 1893. № 2. С. 283—296.{{ref-ru}}; ''Зеленин Д. К.'' Описание рукописей учёного архива Императорского Русского Географического общества. Пг., 1914—1916. Вып. 1-3.{{ref-ru}}; ''Киркор А.'' Литовское Полесье // Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белорусское Полесье. Мн., 1993.{{ref-ru}}; ''Киркор А.'' Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Вестник ИРГО. XX, отд. 2, 1857.{{ref-ru}}; ''Крачковский Ю. Ф.'' Быт западнорусского селянина. М., 1874.{{ref-ru}}; Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края, собранные и приведённые в порядок ''П. В. Шейном''. СПб., 1902. Т. III.{{ref-ru}}; ''Маракуев В.'' Полесье и полешуки. М., 1886.{{ref-ru}}; Народы России. СПб., 1878. Т. 1.{{ref-ru}}; Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Описание предметов обиходности (этнографические данные) / Сост. ''Н. Я. Никифоровский''. Витебск, 1895.{{ref-ru}}; ''Романов Е. Р.'' Белорусский сборник. Вильна, 1912. Вып. 8.{{ref-ru}}; ''Сементовский А.'' Этнографический обзор Витебской губернии. СПб., 1872.{{ref-ru}}; ''[[Ісак Абрамавіч Сербаў|Сербов И. А.]]'' По Дреговичской области летом 1911 года // Записки Северо-Западного отделения ИРГО. Вильно, 1912. Кн. 3.{{ref-ru}}; ''Эремич И.'' Очерки Белорусского Полесья. Вильна, 1868.{{ref-ru}}; ''Юркевич И.'' Остринский приход Виленской губернии Лидского уезда // Этнографический сб. ИРГО. 1853. Вып. 1.{{ref-ru}}; ''Янчук Н. А.'' По Минской губернии // ИОЛЕАЭ. LXI. 1889.{{ref-ru}}</ref>. Культура беларусаў, у тым ліку і народнае адзенне, была аб’ектам даследаванняў шэрагу [[Польшча|польскіх]] навукоўцаў<ref>''Gutkowska-Ruchlewska M.'' Historia ubiorów. Wrocław; Warszawa; Kraków, 1968.{{ref-pl}}; ''Golębiowski L.'' Ubióry w Polsce od najdawniejszych czasow aż do chwil obecznych, sposobem dykcyonarza ułożone i opisane. Kraków, 1861.{{ref-pl}}; ''Jeleńska E.'' Komarowicze w powiecie Mozyrskim // Wisła. 1891. T. 5. Ks. 1-2.{{ref-pl}}; ''Kolberg O.'' Dzieła wszystkie. T. 52. Białorus — Polska. Wrocław — Poznań, 1968.{{ref-pl}}; ''Kraszewski J. I.'' Wspomnienia Wołyna, Polesia i Litwy. Warszawa, 1985.{{ref-pl}}; ''Moszyński K.'' Kultura łudowa słowian. T. 1. Kultura materjalna. Warszawa, 1967.{{ref-pl}}; ''Moszyński K.'' Polesie Wschodnie. Materijały etnograficzne wschodniej części b. powiatu Mozyrskiego oraz z powiatu Rzezychiego. Warszawa, 1928.{{ref-pl}}; ''Tyszkewicz E.'' Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznem, geognostycznym, gistarycznym, gospodarczym, przemysłowa-handlowem i lekarskim. Z dodaniem wiedomosci: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiórach Ludu, gustach, zababonach. Wilno, 1847.{{ref-pl}}</ref>. Значны ўклад у апісанні і асэнсаванні нацыянальных касцюмаў не толькі беларусаў, але і ўвогуле [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]], зрабіла Г. С. Маслава<ref>''Маслова Г.'' Народная одежда русских, украинцев и белорусов в XIX—начале XX в. // Труды Института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Новая серия. Т. XXXI. Восточнославянский этнографический сборник. Очерки народной материальной культуры русских, украинцев и белорусов в XIX—начале XX в. М., 1956. С. 543—735.{{ref-ru}}; ''Маслова Г.'' Народная одежда в восточнославянских традиционных обычаях и обрядах XIX—начала XX в. М., 1984.{{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Ramaniuk Mikhail-belarusian national dress.jpg|thumb|left|Вокладка альбома «Беларускія народныя строі» (2014) [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Міхася Раманюка]]: сяляне ў [[маларыцкі строй|маларыцкім строі]]]] У другой палове XX ст. даследаванні беларускага нацыянальнага касцюма былі засяроджаны на яго [[Этыялогія|этыялогіі]], прычым дамінавалі ў гэтай галіне менавіта [[Беларусь|беларускія]] [[Этнаграфія|этнографы]]: [[Лідзія Аляксандраўна Малчанава|Л. Малчанава]]<ref>''Молчанова Л. А.'' Материальная культура белорусов. Мн., 1968.{{ref-ru}}; ''Молчанова Л. А.'' Очерки материальной культуры белорусов XVI—XVIII вв. Мн., 1981.{{ref-ru}}</ref>, [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Г. Курыловіч]], А. Дулеба, [[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|В. Цітоў]]<ref>''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Абутак // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 13-14; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Адзенне // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 21-28; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Андарак // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 31-32; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Бурка // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 64-65; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Галаўныя ўборы // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 100—103; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Кажух // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 179—180; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Кашуля // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 196—198; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Нагавіцы // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 250; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Панёва // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 287—288; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Пояс // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 303—305; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Світа // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 343—344.</ref>. Беларускія этнографы правялі этнаграфічнае вывучэнне ўсіх [[раёны Беларусі|раёнаў Беларусі]] і назбіралі матэрыялы, якія сведчылі пра багатую разнастайнасць касцюма беларусаў і дазволілі вызначыць мясцовыя асаблівасці яго рэгіянальных варыянтаў. Адным з найбольш вядомых аўтараў, які распрацоўваў [[мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўчы]] кірунак у даследаванні беларускага сялянскага касцюма быў [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Міхась Раманюк]]. Ён стварыў альбом «Беларускае народнае адзенне» (1981) — збор [[Фатаграфія|фатаграфічных]] матэрыялаў, аналаг якога ў час яго выдання не мелі ні [[балтыйскія народы|прыбалты]], ні [[украінцы|ўкраінцы]], ні [[рускія]]<ref>''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Беларускае народнае адзенне (Альбом). Мн., 1981.</ref><ref name=RAMANIUKNN>[http://nn.by/?c=ar&i=138411 У Мінску перавыдалі альбом Раманюка «Беларускія народныя строі».]</ref>. Альбом ствараўся на падставе архіваў Рускага Геаграфічнага таварыства, беларускіх музеяў і ўнікальных этнаграфічных калекцый самога аўтара. Скарочаная версія альбома выдавалася ў 2003 і 2014 гадах<ref name=RAMANIUKNN/>. Міхась Раманюк вядомы таксама па шматлікіх навуковых артыкулах у беларускіх [[энцыклапедыя]]х<ref>''Вайткевіч В. С., [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Адзенне // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 1. С. 41—45; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Брыль // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 1. С. 474; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Вілейскі строй // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 1. С. 620; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Ляхавіцкі строй // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1986. Т. 3. С. 331; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' [[Капыльска-Клецкі строй]] // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 2. С. 678—679.</ref>. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] агульная для [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін тэндэнцыя да абмежавання штодзённага выкарыстання народнага адзення не абмінула і [[Беларусь]], аднак тэма нацыянальнага касцюма ўсё яшчэ застаецца вельмі актуальнай для даследчыкаў. Асаблівую цікавасць для вучоных уяўляе адносна слаба вывучаны (у параўнанні з касцюмам XIX—XX стст.) касцюм беларусаў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: інфармацыю пра гэты перыяд можна знайсці ў актавых дакументах<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссией. СПб., 1841.{{ref-ru}}; Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. СПб., 1860—1889. Т. 1—14.{{ref-ru}}</ref>, лістах, інвенатарах маёнткаў і вопісу маёмасці, успамінах, нататках вандроўнікаў, [[летапіс]]ах<ref>Летописи белорусско-литовские // Полное собрание русских летописей. М., 1980. Т. 35.{{ref-ru}}</ref>, [[хроніка]]х<ref>Великая хроника о Польше, Руси и их соседях XI—XIII вв. М., 1987.{{ref-ru}}</ref> і г. д.<ref>Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв. М., 1980. Т. 1.{{ref-ru}}</ref> Вядучай навукова-даследчай установай у сферы вывучэння беларускага нацыянальнага касцюма з’яўляецца [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі]]. У 2007 г. у дзвюх кнігах былі апублікаваны вынікі грунтоўных даследаванняў супрацоўніц інстытута [[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Валянціны Бялявінай]] і [[Любоў Васілеўна Ракава|Любові Ракавай]], дзе ўпершыню цалкам быў ахарактарызаваны беларускі нацыянальны касцюм усіх саслоўяў і перыядаў<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с.; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с.</ref>. Рэканструкцыя традыцыйных тэхналогій вытворчасці нацыянальнага касцюма і адаптацыя іх да сучаснасці ажыццяўляецца ў навукова-вытворчым унітарным прадпрыемстве «Скарбніца» (г. Мінск, Беларусь). == Кароткая гісторыя касцюма == [[Файл:Peasants in the neighbourhood of Grodno (67988797) (cropped).jpg|250px|міні|«''[[Сяляне]] з ваколіц [[Гродна]]''» ([[мастак]] — [[Ян Лявіцкі]])]] Умерана [[кантынентальны клімат]], працяглая [[зіма]] і негарачае [[лета]] вымушалі жыхароў тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] карыстацца закрытым і цёплым адзеннем<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>. Рэгіянальныя асаблівасці адзення тут пачалі назірацца ўжо ў I тыс. н.э.<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм на тэрыторыі Беларусі ў I тыс. н. э. (паводле археалагічных даных) // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1997. Вып. 11. С. 99—104.</ref> У пачатку II тыс. н.э. адбыўся пераход ад пахаванняў па абрадзе трупаспальвання да пахаванняў па абрадзе трупапалажэння (пры якім захоўваецца шмат прадметаў), што дазволіла вучоным лепей вывучыць гэты перыяд<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі X—XIII стст. (паводле археалагічных звестак). Мн., 1995.</ref>. Самым важным этнавызначальным элементам касцюма таго часу былі галаўныя ўборы, у першую чаргу, жаночыя скроневыя кольцы, якія прымацоўваліся да галаўнога ўбору, упляталіся ў валасы або насіліся як завушніцы. Картаграфаванне такіх аздабленняў дазволіла акрэсліць межы пэўных абшараў, якія былі блізкія да асноўных этнаграфічных, хоць самыя простыя дротавыя пярсцёнкападобныя скроневыя кольцы былі распаўсюджаны амаль па ўсёй [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Вялікую цікавасць для даследчыкаў прадстаўляе касцюм XI—XII стст., калі на тэрыторыі сучаснай Беларусі вельмі актыўна ішлі працэсы славянізацыі мясцовага [[Балты|балцкага насельніцтва]] і працэсы культурнага ўзаемадзеяння. Фарміраванне ўласна беларускага традыцыйнага касцюма і яго асаблівасцей пачалося ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Патрыярхат|Патрыярхальны]] лад жыцця ў беларускіх паселішчах і вядзенне [[Натуральная гаспадарка|натуральнай гаспадаркі]] спрыялі таму, што многія тыповыя рысы традыцыйнага касцюма (простыя формы адзення, прамалінейны крой, перавага белага, чорнага і чырвонага колераў у аздабленні і ромба-геаметрычнага арнаменту) захаваліся ад старажытных часоў да канца XIX — пачатку XX ст. == Лакальныя разнавіднасці сялянскага строя == {{Main|Строй}} На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць больш за 30 разнавіднасцяў традыцыйнага сялянскага касцюма, даволі строга прывязаных да пэўнай мясцовасці. <gallery perrow="5"> File:Davyd-Horodotsko-Turavsky Stroj stamp.jpg|[[Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй]] File:Drisnenski Stroj stamp.jpg|[[Дзісненскі строй]] File:Kobrynski Stroj stamp.jpg|[[Кобрынскі строй]] File:Kopylcko-Kletsky Stroj stamp.jpg|[[Капыльска-Клецкі строй]] File:Słucki Stroj stamp.jpg|[[Слуцкі строй]] File:Pukhvichy Stroj stamp.jpg|[[Пухавіцкі строй]] File:Motalski Stroj stamp.jpg|[[Мотальскі строй]] File:Navahrudski Stroj stamp.jpg|[[Навагрудскі строй]] File:Pinski Stroj stamp.jpg|[[Пінскі строй]] File:Volkovysk-Kamenets Stroj stamp.jpg|[[Ваўкавыска-Камянецкі строй]] </gallery> == Апісанне мужчынскага касцюма == [[Файл:Traditional summer clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Традыцыйнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялян, XIX ст. (''[[Музей старажытнабеларускай культуры]]'')]] Гісторыя змен мужчынскага касцюма на Беларусі дазваляе больш глыбока зразумець патрэбы, эстэтычныя густы, сімволіку духоўнай і матэрыяльнай культуры і быт беларусаў, якія адлюстроўваюць характар таго ці іншага перыяду гісторыі і ўмовы прыроднага асяроддзя. === Плечавое і паясное адзенне === {{main|Сарочка ў беларускім народным касцюме}} Самай старажытнай часткай мужчынскага плечавога адзення беларусаў з’яўляецца кашуля («''сарочка''», «''рубаха''», «''лянка''», «''срачыца''»)<ref>''Рабаданова Л. И.'' Названия одежды, головных уборов и материалов для их изготовления в памятниках старобелорусской письменности. Мн., 1991. С. 17.{{ref-ru}}</ref>. Найболей тыповым узорам мужчынскай кашулі была [[туніка]]падобная [[лён|льняная]] кашуля без швоў на плячах, якая не мела [[каўнер|каўняра]], але мела разрэз пасярэдзіне грудзіны. На шыі кашуля зашпільвалася на гузік альбо завязвалася стужкай, тасёмкай. Тунікападобная кашуля была таксама найболей старажытным відам мужчынскай нацельнай вопраткі ў народаў [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], [[Паволжа]] і [[Дагестан]]а<ref>''Слава М. К.'' Культурно-исторические связи прибалтийских народов по данным одежды. М., 1964…С. 3; ''Белицер В. Н.'' Народная одежда удмуртов. М., 1951… С. 40; ''Белицер В. Н.'' Народная одежда мордвы. М., 1973… С. 25; ''Гаджиева С. Ш.'' Одежда народов Дагестана XIX — начала XXв. М., 1981. С. 36; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 104.</ref>. Пачаткова ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] мужчынская кашуля была доўгай, часам нават да калена, і яе насілі разам са штанамі. Па [[Сцягно|сцёгнах]] яна была падпяразана [[пояс]]ам, якія са старажытных часоў былі ільняныя ці суконныя<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 104.</ref>. У розных рэгіёнах Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX ст. мужчынскае паясное адзенне мела свае назвы: «''штаны''», «''нагавіцы''», «''ганавіцы''», «''парты''», «''учкуры''», «''майткі''»<ref>''Курыловіч Г. М.'' Мужчынскі касцюм // Беларускае народнае адзенне. Мн., 1975. С. 51; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 105.</ref>. Мужчынскія штаны ў раннім Сярэднявеччы былі нешырокімі і іх кроілі з прамых палотнішчаў, перагнутых па аснове. Паміж палотнішчамі ўшываліся ўстаўкі ці кліны. Пояс быў нешырокі і завязваўся вакол таліі<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі X—XIII стст. С. 11; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 105.</ref>. У якасці ўпрыгожвання да адзення ў X—XIII стст дадавалі нашыўныя металічныя спіралькі, бляшкі ці пранізкі. Неабходным элементам мужчынскага касцюма быў [[скура]]ны, [[Ткацтва|тканы]], [[Пляценне|плецены]] ці [[Шоўк|шаўковы]] пояс, да якога прымацоўваліся [[Падвеска|падвескі]]-[[амулет]]ы<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм на Магілёўшчыне ў X—XIII ст.ст. (па археалагічных дадзеных) // Прыдняпроўе (Паведамленні навуковай абласной краязнаўчай канферэнцыі. 28 кастрычніка 1992 г.). Магілёў. 1993. С. 30; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 105.</ref>. У ліку хатняга і вулічнага кароткага адзення [[Мяшчане|гараджан]] і [[Шляхта|шляхты]] ў часы [[ВКЛ]] выступалі ''жупіцы'', ''казыянкі'', ''кабаты'', ''сукенкі'', ''камізэлі''. [[Жупіца]] — кароткі лёгкі [[каптан]] з [[Рукаў|рукавамі]] ці без іх, а [[казыянка]] — разнавіднасць кароткага лёгкага каптана, якая шылася як з рукавамі ці без іх. [[Кабат]] — кароткі, да паловы сцёгнаў каптан з рукавамі і без рукавоў<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 116, 117.</ref>. [[Файл:Stanisłaŭ Antoni Ščuka. Станіслаў Антоні Шчука (XVIII).jpg|thumb|[[Станіслаў Антоні Шчука]] ў чырвоным [[кунтуш]]ы і з прычоскай «падголены лоб». Партрэт каля 1740 г.]] Вулічным і хатнім плечавым адзеннем мяшчан і шляхты [[ВКЛ]], якое апраналася паверх кашулі, быў [[Жупан (адзенне)|жупан]] — даўгаполая вопратка з сукна ці шаўковых тканін, пашыраная ўніз ад лініі таліі, якая ад каўняра да таліі зашпільвалася на [[гузік]]і. Зімовыя цёплыя жупаны рабілі на падкладцы з ваўняных тканін, часам падбівалі [[вата]]й. Жупаны падпяразваліся суконнымі, скуранымі, а пазней і шаўковымі замежнымі ці мясцовага вырабу паясамі. Спінку жупана рабілі прыталенай, а полы суцэльнымі. З сярэдзіны XVII ст. жупан сталі насіць разам з [[кунтуш]]ом. Па гэтай прычыне пояс ужо завязваўся не на жупане, а на кунтушы. Змяніўся таксама і крой жупана, якога пачалі прызборваць ззаду. Шырокія рукавы жупаноў часта мелі каля запясця шчыльныя фігурныя манжэты даўжынёй амаль да пальцаў. Жупан звычайна шылі аднаго колеру, а кунтуш — іншым. Кунтушы таксама насілі і мяшчане ў часы [[ВКЛ]], але для іх гэта быў толькі святочны ўбор<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 117, 118.</ref>. [[Файл:Krzysztof Chodkiewicz.PNG|thumb|left|Граф [[Крыштаф Хадкевіч]] у [[Жупан (адзенне)|жупане]] з шубай і прычоскай «падголены лоб». Партрэт сярэдзіны XVII ст.]] У 1764 г. сойм Рэчы Паспалітай упершыню зацвердзіў каляровую гаму шляхецкіх мундзіраў для кожнага рэгіёна дзяржавы (ваяводства і павета), што шляхта павінна была выконваць у час афіцыйных мерапрыемстваў. У Расійскай Імперыі да [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] шляхта ў час афіцыйных мерапрыемстваў карысталася традыцыйнымі шляхецкімі строямі, якія былі сфармаваны ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], а таксама мела права адкрыта насіць зброю, хоць магла насіць і агульнаеўрапейскія касцюмы. У 1831 г. адкрытае нашэнне традыцыйнай шляхецкай вопраткі (кунтушы, [[Дэлія (адзенне)|дэліі]], [[Жупан (адзенне)|жупаны]], канфедэраткі) было забаронена, бо лічыліся праявай апазіцыйнасці да расійскай улады. Таму сярод дваранства Беларусі распаўсюджанымі сталі агульнаеўрапейскія касцюмы, сярод якіх папулярным стаў дваранскі (гусарскі) касцюм венгерскага ўзору (''«венгерка»'') і стаў своеасаблівай заменай нацыянальнага з часоў Рэчы Паспалітай<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 165.</ref>. У часы [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] паўстанцы выкарыстоўвалі ў знак дэманстрацыі патрыятызму многія традыцыйныя віды і элементы шляхецкай вопраткі часоў Рэчы Паспалітай (жупаны, канфедэраткі і інш.). З 1864 г. сярод дваранства абсалютна стаў пераважаць свецкі касцюм агульназаходнееўрапейскага ўзоры альбо службовыя мундзіры чыноўнікаў і вайскоўцаў Расійскай Імперыі, а забароненыя расійскай уладай для публічнага нашэння традыцыйныя касцюмы часоў Рэчы Паспалітай ашчадна захоўваліся ў скрынях. [[Файл:Napoleon Jelenski i Hieronim Kieniewicz.jpg|140px|thumb|[[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (злева) і [[Геранім Феліксавіч Кеневіч]] (1834—1864), маянткоўцы [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] ў венгерскіх гусарскіх касцюмах. Фота пачатку 1860-х гг.]] З другой паловы XIX ст. традыцыйная тунікападобная кашуля ў беларускіх сялян пачала замяняцца на кашулю з [[палік]]амі. Асаблівасць крою гэтай кашулі — наяўнасць прамых плечавых уставак. У такіх кашулях разрэз рабіўся пасярэдзіне грудзіны і меў даўжыню каля 30 см. Вакол вората кашулі тканіна збіралася ў дробныя зборачкі, да якіх прышывалі адкладны ці невысокі стаячы каўнер з прарэзкамі на канцах, дзе ворат кашулі завязваўся праз гэтыя прарэзкі каляровай стужкай альбо зашпільваўся металічнай запінкай. Пад пахамі для зручнасці рухаў у кашулю ўшывалі квадратныя палатняныя ўстаўкі. Рукавы рабіліся простыя ці з [[манжэта]]мі, а тканіна каля апошніх таксама прызборвалася ў дробныя зборачкі. [[Свята|Святочныя]] і [[Вяселле|вясельныя]] кашулі аздабляліся арнаментам ці малюнкам па каўняры і канцах рукавоў — пры дапамозе тканага ці вышытага крыжыкам узора з баваўняных ніткамі чырвонага колеру, а часта дадаткова і чорнага колеру<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 128, 129.</ref>. Кашулі з палікамі ў канцы XIX — пачатку XX ст. найбольш шырока былі распаўсюджаны на [[Палессе|Палессі]]<ref>''Курыловіч Г. М.'' Мужчынскі касцюм. С. 47.</ref> і выкарыстоўваліся ў Заходнім Палессі аж да пачатку Другой сусветнай вайны. Кашулі, якія сяляне насілі ў часы працы па будням, шылі з больш грубага палатна і ніяк не ўпрыгожваліся. Аднак абавязкова да сярэдзіны спіны падшывалі «''падаплеку''», каб кашуля меней зношвалася. Чыста белая (без упрыгожванняў і ўзораў) кашуля выкарыстоўвалася сялянамі для пахаванняў і звычайна рыхтавалася гаспадарамі загадзя<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 129—131.</ref>. Паясным адзеннем беларускага вясковага насельніцтва ў сярэдзіне XIX — пачатку XX ст. заставаліся штаны. Іх выгатаўлялі з больш грубага, чым кашуля, даматканага палатна летам, а зімой — з шэрага, чорнага, альбо карычневага даматканага сукна. На Палессі быў шырока распаўсюджаны тып штаноў, вядомы пад назвай «''штаны з шырокім крокам''», якія шыліся без бакавых швоў і кішэняў, з шырокай верхняй часткай і звужанымі да нізу калашынамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 134.</ref>. Звычайна штаны кроілі, склаўшы адрэзаны для кожнай калашыны кавалак тканіны ўдвая па даўжыні, а пасля ад ніжняй часткі калашын адразалі клінападобныя кавалкі, каб яны звужваліся да нізу. Сваёй даўжынёй штаны ў мэтах эканоміі тканіны не даводзілі да шчыкалаткі. Знізу ногі да паловы галёнкі абкручвалі анучамі ці суконкамі, на якія апраналі [[лапці]] ці [[боты]]. Штаны ўсіх тыпаў у канцы XIX — пачатку XX ст. у традыцыйным сялянскім касцюме шыліся на поясе, а спераду мелі разрэз. Пояс штаноў быў шырынёй 3—4 см і зашпільваўся на касцяныя, металічныя і самаробныя гузікі ці драўляную палачку<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 134—137.</ref>. <gallery perrow=6> File:Vasil Tyškievič. Васіль Тышкевіч (XVIII).jpg|Смаленскі ваявода [[Васіль Тышкевіч]] (1492—1571) у жоўтых скураных ботах і шляхецкім касцюме з жупаном і дэліяй. Партрэт XVIII ст. File:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Alaškievič, XIX).jpg|Князь [[Міхал Клеафас Агінскі]] (1765—1833) у еўрапейскім сюртуку, пачатак XIX ст. File:Aleksandr Drucki-Lubecki 1827-1908 - foto 1861 AD.jpg|Князь [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]] (1827—1908), [[гродзенскі павятовы маршалак]] (1862—1863). Фота 1861 г. File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - in Sluck - 1910 AD.jpg|[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], каля 1910 г. Фатограф [[Самір Львовіч Юхнін|Самір Юхнін]] File:Jimmy Carter with Andrei Gromyko of the U.S.S.R - NARA - 179599.tif|[[Андрэй Андрэевіч Грамыка|Андрэй Грамыка]] ''(злева)'' і [[Джымі Картэр]] ''(справа)''. Фота 27 мая 1978 г. </gallery> === Верхняе адзенне === [[Файл:Traditional winter clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Маладыя ў вясельных строях, в. [[Гошча (Івацэвіцкі раён)|Гошча]] каля [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]), пачатак XX ст. (''[[Музей старажытнабеларускай культуры]]'')]] [[Файл:Ozenblowski Jozef - Sialiane z wakolic Barysava - bf 1847 AD.jpg|thumb|Гравюра «Сяляне з ваколіц [[Барысаў|Барысава]]», раней 1847 г. Мастак [[Юзаф Азямблоўскі]]]] Мужчынскае верхняе адзенне, як і касцюм у цэлым, адлюстроўвала прыналежнасць да пэўнага [[Саслоўе|саслоўя]] і пазіцыі на ўнутрысаслоўнай [[Іерархія|іерархіі]] лесвіцы, на вярху якой быў [[вялікі князь]] ([[кароль]]). Касцюм вялікіх князёў увасабляў і дэманстраваў моц і багацце дзяржавы. Важную ролю мела сістэма сімвалаў, якая абавязкова аблюстроўвалася ў касцюме князя — выключныя для статусу колер і малюнкі тканіны, наяўнасць спецыфічных галаўных убораў і дэталяў, каштоўных упрыгожванняў і рэдкага футра<ref name="ReferenceA">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 142.</ref>. Колер меў [[Хрысціянства|хрысціянскую]] сімволіку. Залаты, белы і пурпуравы колеры лічыліся колерамі манархаў. Залаты колер у адзенні манарха і знаці быў сімвалам Боскай энергіі, чысціні, а таксама эмблемай багацця, сілы, адданасці; жоўты — колер сонца і яго сімвал; белы — колер Боскага святла; чырвоны — сімвал агня веры і Боскага полымя, пакуты і ўлады, прэстыжу, мужнасці; зялёны — сімвал юнацтва, жыцця і надзеі, флоры; сіні (блакітны) — рай і нябёсы; чорны колер — сціпласць, адукаванасць, а таксама смутак, гора, небыццё. Найбольш папулярнай каляровай гамай у адзенні знаці ў часы феадалізму былі спалучэнні чырвонага, сіняга, зялёнага<ref>''Миронова Л. Н.'' Учение о цвете. Минск, 1992. С… 125; История костюма, составленная ''Наталией Будур''. Москва, 2002… С. 5; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 142.</ref>. Вылучаюць два варыянты касцюма манарха — штодзённы і парадна-цырыманіяльны. Верхняй вопраткай у парадна-цырыманіяльным варыянце касцюма манарха была каштоўная пурпурная [[мантыя]], якая аздаблялася {{нп3|Футра гарнастая|гарнастаевай|de|Hermelinfell}} падшыўкай і злучалася зашпількай на [[аграф]]ы каля шыі або на правым плячы, каб правая рука была свабоднай і трымала [[меч]], які быў сімвалам ваеннай моцы і палітычнай улады<ref name="ReferenceA"/>. З XIII ст. у ВКЛ сярод знаці папулярнай верхняй вопраткай стаў [[атхабень]] з доўгімі рукавамі і зашпількай на фібулу ці завязкай: ён быў шырокай вопраткай, падобнай на аднарадку, толькі з адкідным каўняром, які дасягаў паловы спіны. Доўгія рукавы атхабеня закідваліся за плечы, а для рук меліся адпаведныя прарэзкі. Штодзённыя атхабені шыліся з сукна, воўны, а святочныя — з [[парча|парчы]], [[аксаміт]]у, лепшых гатункаў [[шоўк]]у<ref name="ReferenceA"/>. У канцы XIV — пачатку XV ст. вялікі князь і знаць ВКЛ насілі вопратку паводле агульных заходнееўрапейскіх тэндэнцый і мод. Адрозненні меліся толькі ў якасці матэрыялу і ўпрыгожванняў. У ліку верхняй вопраткі вялікага князя і яго прыдворных былі ''[[кабат]]'', ''[[плашч]]'', ''плашч-[[мантыя]]'', ''[[футра]]'', якія складаліся з дарагой тканінай, падбітай футрам, вялікага футравага каўняра і апухай па падоле, шматлікі каштоўных гузікаў. На грудной частцы адзення знаці ў [[XVI ст.|XVI]]—[[XVIII ст.|XVIII]] стст. часта вышываўся [[Геральдыка|геральдычны]] знак<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 143, 144.</ref>. У ліку зімовага адзення мужчын розных саслоўяў былі ''[[шуба]]'', ''[[кажух]]'', ''[[ваўчура]]'', ''[[тулуп]]'', ''[[футра]]'', ''[[чуга]]''. Верхняй зімовай вопраткай прывілеяванага саслоўя звычайна былі дарагія шубы, у якіх спод рабіўся з {{нп3|Футра гарнастая|футра гарнастая|de|Hermelinfell}}, {{нп3|Рысінае футра|рысей|de|Luchsfell}}, [[Куніца|куніц]], [[Лісіца|лісіц]], [[Бабёр|баброў]], [[выдра]]ў, [[Собаль|собаляў]] і [[Вавёрка|вавёрак]]<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 159—161.</ref>. У адрозненні ад жаночых шуб, якія былі прыталеныя, мужчынскія шубы былі доўгімі і прамога крою. Шубы знаці аздабляліся зверху [[Атлас (тканіна)|атласам]], [[аксаміт]]ам, [[Адамашак|камкай]], [[Тафта|тафтой]], [[сукно]]м, упрыгожваліся карункамі, залатымі і срэбранымі гузікамі, зрэдку шнурамі з кісцямі, і былі парадным адзеннем. У паўсядзённым жыцці верхнім зімовым адзеннем была ваўчура, якую шылі з [[Воўк|воўчых]] ці [[Мядзведзь|мядзвежых]] шкур і выкарыстоўвалася паверх кунтуша. Ваўчуру аздаблялі пунсовым атласам і завязвалася пад шыяй тоўстымі, срэбнымі ці залатымі шнурамі<ref>''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]]'' Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры. С. 226.</ref>. [[Кірэя]] была плашчападобным адзенне прамога крою з тоўстага сукна [[кір]]а, ад якога яна і атрымала сваю назву<ref>''Молчанова Л. А.'' Очерки материальной культуры белорусов XVI—XVIII в.в. С. 794; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 161—163.</ref>. Зімовыя кірэі часта падшываліся мядзведзямі<ref name="ReferenceB">''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]]'' Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры. С. 227.</ref>. У міжсезонні і зімой у ліку верхняй вопраткай гараджан і шляхты была таксама [[капота]], якая была двубортнай з адкладным каўняром і абшлагамі па рукавах, а ззаду і з бакоў — з вялікімі складкамі ці зборкамі. Яна зашпільвалася на плеценыя альбо шаўковыя гузікі. Зімовыя капоты падбіваліся футрам і абвязваліся літым поясам. Кажух звычайна быў зімовым адзеннем больш нізкіх сацыяльных праслоек — майстроў, службітаў шляхецкага двара, чаляднікаў, пляцовай варты<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 162—163.</ref>. Традыцыйная верхняя вопратка сялян шылася з тоўстага і грубага даматканага сукна і захоўвала свае асноўныя рысы: была зручнай для працы і жыцця, шылася з танных тканін і футра. Верхняя вопратка шылася з сярмяжнага сукна хатняй вытворчасці і была як натуральных колераў (белага, шэрага, чорнага), так і пафарбаваная ў карычневы, руды, жоўты колеры (пры дапамозе карэнняў, кары, траў). <gallery perrow="5"> File:Ryhor Chadkievič. Рыгор Хадкевіч (1890).jpg|[[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч]] (каля 1513—1572) з плашчом-мантыяй, падбітым гарнастаем. Гравюра XIX ст. File:Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч (XVII).jpg|Граф [[Геранім Юр’евіч Хадкевіч]] (1560—1617) з плашчом-мантыяй, падбітым рысіным футрам. Партрэт XVII ст. File:Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч.jpg|Граф [[Геранім Хрызастом Хадкевіч]] (каля 1598—1613), апрануты ў [[капеняк]]. Партрэт XVII ст. File:Hieranim Vałovič. Геранім Валовіч.jpg|[[Геранім Валовіч]] (?—1636) з шубай, падбітай рысіным футрам. Партрэт XVII ст. File:Jury Chraptovič. Юры Храптовіч (XVII).jpg|[[Юрый Храптовіч]] (1586—1650) у {{нп3|Феразея|феразеі|pl|Ferezja}}. Партрэт XVIII ст. File:Croix Grzegorz Antoni Ogiński.jpg|Урачысты партрэт [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]] (1654—1709), 1702 г. File:Antoni Vańkovič. Антоні Ваньковіч (J. Rustem, 1805).jpg|[[Антон Тадэвушавіч Ваньковіч]] (1780—1812). Мастак [[Ян Рустэм]], каля 1805 г. File:Pijus Tyškievič. Піюс Тышкевіч (M. Kazakievič, 1847).jpg|Граф [[Пій Феліцыянавіч Тышкевіч|Пій Тышкевіч]] у зімовым верхнім адзенні, 1847 г. File:Jaŭstach Tyškievič. Яўстах Тышкевіч (A. Śviajkoŭski, 1865).jpg|Граф [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч]] у [[паліто]] і з [[Цыліндр, галаўны ўбор|цыліндрам]], фота сярэдзіны XIX ст. File:Village headman from Moroczno village - Minsk region - bf 1915 AD.jpg|Сельскі стараста з вёскі Морачна ([[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]) у [[кажух]]у і аўчыннай шапцы. Фота 1912—1914 гг. </gallery> === Галаўныя ўборы === {{Main|Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы}} [[Файл:Head covering of the Belorussians - XIXth.jpg|thumb|Зімовыя галаўныя ўборы сялян і мяшчан, гравюра XIX ст.]] Галаўныя ўборы мелі выключна важнае месца ў мужчынскім комплексе адзення, бо заўсёды завяршалі строй і былі адзнакай сацыяльнага стану, прафесійнай, этнічнай, полаўзроставай прыналежнасці чалавека. Чалавек без галаўнога ўбора на вуліцы ўспрымаўся звычайна як бедны, хворы, пагарэлец<ref name="ReferenceC">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 190.</ref>. [[Файл:Vytautas dydysis.jpg|thumb|left|[[Вітаўт Кейстутавіч|Князь Вітаўт]] у [[карона|кароне]] на карціне «''[[Грунвальдская бітва (карціна)|Грунвальдская бітва]]''» ([[мастак]] — [[Ян Матэйка]])]] Паводле няпісаных правілаў, шапку трэба было здымаць перад больш знатнымі людзьмі, [[духавенства|духоўнымі асобамі]], а таксама ўваходзячы ў хату, храм і ў залу [[суд]]а. Збіване шапкі з галавы іншага чалавека лічылася маральным праступкам і асуджалася грамадствам<ref name="ReferenceC"/>. [[Файл:Mikałaj Sapieha. Мікалай Сапега (1709).jpg|thumb|[[Мікалай Паўлавіч Сапега]] (каля 1525—1599). Партрэт 1709 г.]] [[Файл:Український бриль.JPG|thumb|[[Брыль]]]] У якасці матэрыялу для галаўных убораў выкарыстоўваліся скуры дзікіх звяроў, якія меліся ў вялікай разнастайнасці і колькасці ў мясцовых лясах, — [[рысь|рысі]], [[воўк|ваўкі]], [[мядзведзь|мядзведзі]], [[куніца|куніцы]], [[собаль|сабалі]], [[вавёрка|вавёркі]], [[бабёр|бабры]], [[выдра|выдры]] і інш. Для заможных людзей выкарыстоўвалі дарагое футра — собаля, рысі, леапарда, бабра, гарнастая, выдры, а для сялян патанней — [[авечка|авечкі]], лісы, [[заяц|зайца]], [[Трусы (жывёлы)|труса]]. Існавалі розныя па пакроі футравыя шапкі, якія шыліся са скуры, лямцу, воўны, сукна, футра і ўпрыгожваліся [[бронза]]вымі спіральнымі пранізкамі, фібуламі і бляшачкамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 190, 191.</ref>. У X—XIII стст. форма княжацкіх шапак была паўсферычнай ці конусападобнай. Верх іх шылі з дарагой тканіны яркага (чырвонага, жоўтага, сіняга) колеру ці двух колераў. Абшывалі шапкі па нізу футравай апухай<ref>''Дучыц Л. І.'' Касцюм жыхароў Беларусі. С. 16, 40; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 191.</ref>. Святочным і прадстаўнічым сімвалам улады вялікага князя (караля) з XIII ст. былі каштоўныя [[карона]] і карона-стафанас. Карона-стафанас мела нізкую туллю і ўпрыгожвалася ў цэнтры [[крыж]]ам і дзвюма прымацаванымі падвескамі-перпендуламі (ніцямі з каштоўнага металу ці [[жэмчуг]]у)<ref>''Барвенава Г. А.'' Гістарычны касцюм Беларусі X — пачатку XVI стагоддзяў. Мн., 2001. С. 10 — 11.</ref>. [[Баяры]] і [[мяшчане]] ВКЛ насілі шапку конусападобнай формы — «''шлык''», а таксама «''[[Каўпак (галаўны ўбор)|каўпакі]]''» і «''[[каптур]]ы''», якія была цалкам з футра ці сукона, падбітага футрам<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 192.</ref>. Сярод знаці была пашыранай ва ўжытку маленькая шапачка пад назвай «''[[ялмонка]]''», «''[[ермынка]]''», «''[[елмынка]]''», «''[[ялмынка]]''», якую насілі пад іншага роду шапкай<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 194.</ref>. Такая шапачкая была тыповай шапкай духавенства, мела невялікі памер і толькі прыкрывала макушку. Саламяныя [[капялюш|капелюшы]] ([[брыль|брылі]]) у XVII—XIX стст. былі летнім галаўным уборам сялян, гараджан і нават сярэднезаможнай шляхты на вёсцы<ref name="ReferenceB"/>. Яны выкарыстоўваліся побач з лёгкімі шапкамі з тканіны блакінага колеру. Саламяныя шапкі пляліся з [[жыта|жытняй]] ці [[пшаніца|пшанічнай]] [[салома|саломы]], радзей — з [[чарот]]у<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 199, 209.</ref>. Заможнае дваранства ў XIX ст. адмовілася ад саламянага капелюша. [[Файл:Aliaksandar Francishak Chadkiewich - 1822 AD.jpg|left|thumb|Граф [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) у [[канфедэратка|канфедэратцы]]. Малюнак 1822 г.]] У XVIII — пачатку XIX ст. [[шляхта]] насіла [[канфедэратка|канфедэратку]], якія аздабляліся часта пер’ямі рэдкіх птушак. У XIX ст. сярод заможнага двараства ў моду ўвайшлі [[Цыліндр, галаўны ўбор|капелюшы цыліндрычнай формы (''«цыліндры»'')]]. Цыліндры былі з шырокімі закручанымі ці вузкімі плоскімі палямі, іх часта змяняліся<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 199.</ref>. Традыцыйным зімовым мужчынскім галаўным уборам селяніна была [[шапка-вушанка]] («''[[вушанка]]''», «''[[зімка]]''», «''[[аблавуха]]''», «''[[аблавушка]]''»), якую шылі з [[аўчына|аўчыны]] ці футра лісіцы, зайца, вавёркі, ваўка. Да паўсферычнай асновы шапкі-вушанкі прышывалі 4 крылы («''вухі''»). Пярэднія і заднія крылы паднімалі і завязвалі зверху на макушцы, а бакавыя — пад падбародкам. Аблавуха была вельмі цёплай і цяжкай (важыла чатырох [[Фунт, адзінка вымярэння|фунтаў]])<ref>''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка. С. 43.</ref>. Зверху аблавуху пакрывалі сукном хатняй вытворчасці, а часам (для большай цеплыні) падбівалі [[пакля]]й ці [[лямец|лямцам]], — і тады яна нагадвала старажытную [[трохвуголка|трохвуголку]] з адрэзаным ці загнутым пярэднім вуглом. Для замацоўцы на галаве на вушы і шыю спускаліся адвароты, якія задзіралі ўверх, ці дадаткова шнуркамі<ref>''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка. С… 43; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 205—207.</ref>. У канцы XIX ст. сярод традыцыйных галаўных убораў сялян сустракалася «''[[капуза]]''» — вельмі высокая і значных памераў шапка, якая шылася са скуры маладога ягняці. «''[[Вушы, галаўны ўбор|Вушы]]''» капузы ў сцюжу завязвалі пад падбародкам, а ў цёплае надвор’е — паднімалі і завязвалі зверху. Сяляне называлі капузу шапкай у «''паўтара барана''»<ref>Беларускае народнае адзенне… С. 55; ''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка… С. 367; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 206.</ref>. [[Фуражка|Фуражкі]]-[[картуз]]ы хутка распаўсюдзіліся сярод сялян і сталі асноўным уборам мужчын у пачатку XX ст. Іх насілі і дарослыя, і дзеці. Картуз меў прыгожы каляровы аток, каляны казырок, што надавала гаспадару сур’ёзны і ўрачысты выгляд<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 208.</ref>. У другой палове XX ст. фуражка паступова страціла сваё былое бытавое значэнне і стала галаўным уборам для супрацоўнікаў «сілавых» міністэрстваў (ваенных, пагранічнікаў, мытнікаў і г.д.). У гэты жа час з’явіўся новы галаўны ўбор — «''[[кепка]]''», шытая з сукна ці палатна і папулярная да сённяшняга часу. З XIX ст. на вёсцы і ў горадзе былі таксама папулярнымі вязаныя галаўныя ўборы з ільняной ці ваўнянай пражы, часта ў форме [[каўпак]]а. Вязаць іх было зручна, як доўгую [[панчоха|панчоху]], краі якой адгіналіся некалькі разоў. У другой палове XX ст. яны значна распаўсюдзіліся<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 208—211.</ref>. Сёння галаўныя ўборы селяніна і гараджаніна амаль не адрозніваюцца. <center> <gallery perrow="5"> File:Vasil Tiapinskiy.png|[[Васіль Цяпінскі]] ў шапцы часоў [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Партрэт пачатку XVI ст. File:Pavał Ivanavič Sapieha. Павал Іванавіч Сапега (1709).jpg|[[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Павел Іванавіч Сапега]] (каля 1490—1579) у шапцы, падбітай рысіным футрам. Партрэт 1709 г. File:Jakub Kuncevič. Якуб Кунцэвіч.jpg|[[Якуб Тэадор Кунцэвіч]]. Партрэт 1660-х гг. File:Хлопчык у саламяным капелюшы.jpg|[[Брыль|Саламяны капялюш]], які насілі як сяляне, так і заможная шляхта на вёсцы. Мастак [[Іван Хруцкі]], 1830-ыя гг. File:Pinchuky 1841.jpg|Пінскія сяляне. Мастак Ян Лявіцкі, 1840-ыя гг. </gallery> </center> === Абутак === Абутак складае важную частку касцюма і абараняе ногі ад уздзеяння холаду, бруду, вільгаці і механічных пашкоджванняў вострымі камянямі, калючкамі, каранямі дрэў, якія выступаюць над паверхняй глебы<ref name="ReferenceD">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 216.</ref>. Якасць і матэрыялы абутку залежалі ад яго канкрэтнага прызначэння, стану эканамічнага і культурнага развіцця грамадства, кліматычных умоў, тэхнічнага прыёму вырабу і мясцовых звычак<ref name="ReferenceD"/>. Самым старажытным відам абутку на тэрыторыі Беларусі былі плеценыя з [[лыка]], [[лаза|лазовай]] і [[вяз]]авай кары [[лапці]]. Скураны абутак сустракаўся ў тую пару надзвычай рэдка, што тлумачыцца тагачаснымі ўяўленнямі сялян: калі памерлага пахаваць у скураным абутку, то жывёла, са скуры якой зроблены абутак, на тым свеце будзе турбаваць нябожчыка, патрабуючы назад сваю скуру<ref name="ReferenceD"/>. [[Файл:Belorussian trader at market in Pinsk city - Poland - 1937 AD.jpg|thumb|left|Селянін-гандляр у [[брыль|саламяным капелюшы]], абуты ў [[лапці]], на [[кірмаш]]ы ў [[Пінск]]у ([[Заходняя Беларусь]]). Фота 1937 г.]] Лапці як від абутку вясковага насельніцтва сустракаюцца ў XVI—XVII стст.<ref name="ReferenceD"/> У адрозненне ад вясковага насельніцтва, у шырокім ужытку гараджан ВКЛ былі розныя віды скуранога абутку — са скуры мясцовай буйной і дробнай рагатай жывёлы: [[карова|кароў]], [[цяля]]т, авечак і [[каза|коз]]<ref name="ReferenceD"/>. На падэшвы часцей за ўсё ішла скура [[бык]]оў і спінная частка каровіных скур. Старажытны працэс вырабу скур быў такім: скуру макалі ў рацэ або чанах у растворы [[вапна|вапны]] ці [[попел]]у, а пасля пры дапамозе нажоў-тупікаў з вонкавай паверхні скуры выдалялі [[поўсць]], а з ніжняга боку здымалі [[мяздра|мяздру]]<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 217.</ref>. [[Файл:Пакланенне вешчуноў. Фрагмент. Дрысвяты.jpg|thumb|Вендэнскі падстолі Ян Аляксандр Сегень. Фрагмент іконы «Пакланенне вешчуноў» (каля 1514 г.) з [[Касцёл Святых Пятра і Паўла, Дрысвяты|Петрапаўлаўскага касцёла]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|вёсцы Дрысвяты]]]] Найбольш старажытным і простым тыпам скуранога абутку гараджан у X—ХІІІ стст. былі [[поршні]]<ref>''Вейс Г.'' Внешний быт народов с древнейших до наших времён. М., 1876. Т.2. С. 8; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 218.</ref>. Поршні вырабляліся з аднаго кавалка скуры, краі якога загіналіся вакол ступні, ствараючы галоўку, заднік і бакі. Для замацавання поршняў на нагах рабілі скразныя проразі па ўсім перыметры загатоўкі, праз якія працягваліся раменныя аборы. З мэтай мастацкага аздаблення на насках поршняў часам рабілі проразі, у якія ўпляталі скураныя раменьчыкі, і стваралі ажурныя ўзоры пры шнуркамі пры завязцы. У гутарковай мове гараджан поршні звычайна называліся «лапцямі»<ref name="ReferenceE">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 218.</ref>. Самым распаўсюджаным абуткам сялян і мяшчан у XI—XIII стст. былі [[чаравікі]], якія мелі борцікі (берцы), што закрывалі шчыкалатку. Паводле крою яны падзяляліся на два віды: з трохкутным выразам на задніку і з закругленым наском і пятой. Верх чаравікоў выкройвалі з аднаго кавалка скуры. Да яго прышывалі падэшвы з такога ж матэрыялу пры дапамозе ільняных наваскаваных нітак. Увесь абутак быў мяккі і вываратны. Праз проразі ніжэй шчыкалаткі чаравікі сцягвалі раменьчыкам, які завязваўся ззаду<ref name="ReferenceE"/>. У X-ХІІІ стст. [[туфлі]] нагадвалі сучасныя чаравікі, толькі з нізкімі борцікамі, і ўпрыгожваліся ажурным перапляценнем скураных раменьчыкаў. Кароткія чаравікі і паўчаравікі мелі вышыню халяў не больш за 20 см<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі X-ХІІІ стст. С. 26; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 216.</ref>. [[Боты]] гарадскіх жыхароў ХІІ—ХІІІ стст. былі мяккім абуткам з халявамі і без [[абцас]]аў. Яны вырабляліся мясцовымі [[рамеснік]]амі вываратным спосабам і былі двух тыпаў: выцяжныя без перадоў і з прышыўнымі перадамі. У першым выпадку боты сшывалі з дзвюх загатовак, адна з якіх у пад’ёме нагі плаўна пераходзіла ў галоўку бота і складала з ёю адзінае цэлае. Да халяў у такіх ботаў прышывалі перады і трапецападобныя заднікі. Падэшвы былі [[сіметрыя|сіметрычныя]], амаль авальныя і прымацоўваліся да верху абутку вываратным швом<ref>''Штыхов Г. В.'' Древний Полоцк. С. 79—80; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 218—219.</ref>. Толькі зрэдку [[падэшва]] злучалася з загатоўкай<ref>''Изюмова С. А.'' К истории кожевенного и сапожного ремесла Новгорода Великого// Материалы и исследования по археологии СССР. 1959. № 65. С. 199—200; ''Штыхаў Г. В.'' Шавецкае рамяство старажытнага Полацка// Весці АН БССР. Серыя грам. навук. 1962. № 3. С. 81—90; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 219.</ref>. Пасля выварочвання ў такіх ботах па перыметры падэшвы атрымоўваўся бардзюр наўзор [[рант]]а, які засцерагаў верх абутку ад сутыкнення з зямлёй<ref>''Штыхов Г. В.'' Древний Полоцк. С. 80.</ref>. Абцасаў у ботах не было, яны ўвайшлі ва ўжытак гараджан толькі з [[XIV ст.]]<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 219.</ref> Абцасы бот XIV—XV стст. былі нізкія і займалі толькі адну трэцюю пяты і звычайна рабіліся наборнымі, з некалькіх слаёў скуры, і мацаваліся да падэшвы металічнымі падкоўкамі, у якіх былі шыпы і адтуліны для [[цвік]]оў. На працягу XVI—XVII стст. абцасы паступова сталі больш шырокімі, ахопліваючы спачатку палову, а потым усю пятку. У XVIII ст. яны набылі завужаную да нізу форму. Звычайным стаў і драўляны, абцягнуты скурай і завужаны ўніз абцас, вышынёй да 5 см. Да іх цвікамі прыбіваліся плоскія дугападобныя падкоўкі<ref>''Ляўко В. М.'' Абутак з культурнага слоя Віцебска ХІV-ХVІІІ стст. С. 171—173; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 220, 221.</ref>. У другой палове XVI — першай палове XVII ст. сярод багатай шляхты і вярхушкі гараджан становяцца папулярнымі скураныя [[паўботкі]], якія шылі з [[саф'ян]]у [[жоўты колер|жоўтага колеру]] з вылажэннем зверху на халяўцы<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 222, 223.</ref>. [[Лапці]] бытавалі ў розных рэгіёнах пад самымі рознымі назвамі такімі, як «''пасталы''», «''лыкі''», «''лычакі''», «''лазовікі''», «''вязнікі''», «''крыставікі''», «''бяспятнікі''», «''пяцеркі''», «''сямерыкі''». Выраб лапцей прамога пляцення займаў 2-3 гадзіны, і кожны селянін, пачынаючы з падлетка, мог іх сплесці і меў адначасова некалькі пар і відаў лапцей<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 224, 226.</ref>. У паўночнай і цэнтральнай Беларусі найбольшае пашырэнне мелі лапці з пярэдняй стракой для прадзявання абор — «''глухія''» лапці, «''слепакі''», «''кавярзні''», «''куратнікі''», «''пяцерыкі''»<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 225, 226.</ref>. На Палессі былі распаўсюджаны [[ліпа]]выя або лазовыя «''зрачыя''» лапці, якія былі нядоўгавечнымі (да года ці меней)<ref name="ReferenceF">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 226.</ref>. Адметнай іх асаблівасцю быў кароткі, з адкрытым верхам насок, у якім адсутнічала цэнтральная, вялікая страка для прадзявання абор, што і стварала «''вока''» (дзірку) лапця. «''Зрачыя''» лапці звычайна набывалі пад назвай «''пасталы''»<ref>''Сербаў І. А.'' Вічынскія паляне. Менск, 1928. С. 29—30; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 223—225.</ref>. Найпрасцейшыя лапці прамога пляцення «''шчарбакі''» былі неглыбокімі і лёгкімі, не мелі галовак і запятак. У іх замест «''вушак''» спераду рабілі дзве лыкавыя пятлі, а па баках — сплеценыя касіцай з танюсенькіх палосак лыка «''заборнікі''» для прымацавання абор. Яны лічыліся летнімі і прызначаліся для палявых работ і нашэння ў хаце і на агародзе<ref name="ReferenceF"/>. Лепшымі лічыліся лапці з большай колькасцю пасак лык — «''сямерыкі''» (з 7 пасак)<ref name="ReferenceF"/>. Лапці касога пляцення — «''пахлапні''» — плялі з глыбокімі круглымі насамі, высокімі запяткамі і бакамі. На іх выраб ішлі вузкія (не шырэй 1 см) паскі лыка, з якога папярэдне знімалі кару; паскі лыкаў шчыльна падганяліся адна да другой, таму на пахлапні патрабавалася амаль у тры разы больш лыкаў, чым на лапці прамога пляцення. Іх плялі на драўлянай калодцы, зробленай па памеру нагі. Падэшву пахлапняў падпляталі вітушкамі пянькі ці тонкімі вяровачкамі той жа спіцай, што выкарыстоўвалася пры падплятанні лапцей прамога пляцення, п. Выраб пахлапняў патрабаваў спецыяльных ведаў і навыкаў, таму іх выраблялі звычайна сяляне-рамеснікі і прадавалі на [[кірмаш]]ах. Яны каштавалі даражэй за звычайныя лапці ў 5-10 разоў, таму сяляне набывалі іх толькі для святаў і ўрачыстых выпадкаў ([[хрысціны]], прыём гасцей, наведванне царквы, выезд на кірмаш) і часта насілі па некалькі гадоў<ref>''Никифоровский Н. Я.'' Очерки простонародного житья-бытья… С. 123; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 226.</ref>. Лапці апраналіся на анучы з тканіны. Летам матэрыялам ануч было старое белае палатно, а на зімнія анучы («''суконкі''») вырабляліся з кавалкаў старога [[андарак]]а. Часта зімой суконкі дадаткова абгортваліся паверху белымі палатнянымі анучамі. У вялікія маразы закручаную суконкай ступню нагі яшчэ абкладвалі [[Сена (корм)|сенам]] або мяккай саломай, а пасля абгортвалі палатнянай анучай зверху<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 226, 227.</ref>. Да нагі лапці мацаваліся пры дапамозе пяньковых, лыкавых або раменных абор, якія працягвалі праз усе «''вушкі''» лапця. Затым аборы перакрыжоўвалі на пяце і працягвалі праз сярэднія «''вушкі''» з бакоў лапця, што ўтварала па абодвух баках пяты петлі. Абкручаную анучай ступню нагі зацягвалі гэтымі петлямі накрыж у пад’ёме. Пасля гэтага [[голень]] нагі спіральна абгортвалася анучай і замацоўвалася пяньковымі, лыкавымі, ваўнянымі ці раменнымі аборамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 227.</ref>. Сялянамі ў асобных рэгіёнах зрэдку выкарыстоўваўся і абутак, зроблены цалкам з дрэва, які меў назву «''хадакі''», «''чуні''», «''клумпы''», «''кандалы''», «''дзеравяшкі''», «''дзеравяннікі''»<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 231.</ref>. Для засцярогі ад бруду і вільгаці сяляне надзявалі паверх ботаў, чаравікаў і [[валёнкі|валёнак]] [[галошы]]. Да сярэдзіны XIX ст. галошы вырабляліся са скуры, а ў 1850-я гг. з’явіліся гумавыя [[галёшы]], якія атрымалі хуткае распаўсюджанне сярод гараджан, а ў пачатку XX ст. пачалі выкарыстоўвацца і вясковым насельніцтвам<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 232.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Kryštap Viesiałoŭski. Крыштап Весялоўскі.jpg|[[Крыштаф Весялоўскі]] (?—1637) з дарагімі жоўтымі скуранымі ботамі. Партрэт пачатку XVII ст. File:Тишкевич Януш.jpg|Граф [[Януш Тышкевіч (ваявода кіеўскі)|Януш Тышкевіч]] (1590—1649) з зімовай шапкай і дарагімі жоўтымі скуранымі ботамі. Партрэт XVII ст. File:Kanstantyn Ludvik Plater. Канстантын Людвік Плятэр (XVIII).jpg|Граф [[Канстанцін Людвік Плятэр]] з жазлом, поясам, ордэнам Белага Арла і прычоскай «падголены лоб». Партрэт сярэдзіны XVIII ст. File:Carmontelle - Count Michel Ogiński 1759.jpg|Гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] (1730—1800), апрануты па французскай модзе з чорнымі чаравікамі і белымі панчохамі File:Michał Kazimierz Ogiński.jpg|Гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] (1730—1800) з высокімі чорнымі ботамі </gallery> === Аксесуары === Разнастайныя аксесуары ([[пальчаткі]], [[сумка|сумкі]], [[фурнітура]], паясы, ювелірныя вырабы) былі дадатковымі прадметамі і ўпрыгажэннямі касцюма і стваралі адзіны стылёвы комплекс з яго галоўнымі элементамі. Аксесуары надавалі касцюму лагічную і стылёвую завершанасць, выконвалі дадатковыя практычныя функцыі і выразна адлюстроўваюць розныя гістарычныя эпохі і перыяды матэрыяльнай і духоўнай культуры народа<ref name="ReferenceG">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 239.</ref>. ==== Паясы ==== {{Also|Кунтушовы пояс}} [[Файл:Polish noblemen scarf 18th century.jpg|thumb|left|[[Слуцкі пояс]] — папулярны аксесуар сярод [[шляхта|шляхты]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Фота 2009 г.]] [[Файл:Belarusian traditional folk belts - 2016 AD.jpg|thumb|Арнаментацыя традыцыйных сялянскіх мужчынскіх плеценых паясоў. Фота 2016 г.]] [[Файл:Traditional man belts of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory (Belarus).jpg|thumb|Мужчынскія сялянскія паясы [[слуцкі строй|слуцкага тыпу]], XIX ст.]] [[Файл:Vytauto diržas (Litvos lobis).jpg|thumb|«[[Пояс Вітаўта]]» — унікальны паясны гарнітур, знойдзены ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]]. Фота 2013 г.]] Самым важным дэкаратыўным элементам мужчынскага касцюма з даўніх часоў быў пояс, які лічыўся адным з галоўных абярэгаў чалавека і суправаджаў чалавека нязменна ва ўсіх жыццёвых праявах ад нараджэння да смерці<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 238.</ref>. Археолагі знаходзяць металічныя паясныя [[спражкі]] і разнастайнай формы [[бляшкі]] ад паясных набораў, якія датуюцца VI—IX стст.: круглыя, паразныя, упрыгожаныя арнаментам<ref>''Седов В. В.'' Одежда восточных славян VI—IX вв. н. э. // Древняя одежда народов Восточной Европы. Материалы к историко-этнографическому атласу. М., 1986. С. 35.{{ref-ru}}</ref>. Апаясанне нованароджанага чалавека сімвалізавала сабою факт далучэння яго да грамадства. Чырвоны колер пояса абяцаў новаму члену супольнасці найлепшыя пажаданні лёсу і долі, шчасця і здароўя. У Беларусі скурананыя, плеценыя, тканыя, вязаныя і вітыя паясы вясковага насельніцтва мелі розныя назвы: «''[[пас]]''», «''[[крайка]]''», «''[[кушак]]''», «''[[учкур]]''», «''[[апаяска]]''» і інш. Скураныя паясы бытавалі пад назвамі «''[[рэмень]]''», «''[[дзяга]]''», «''[[папруга]]''». Поясам падпярэзваліся ніжэй жывата, такая манера назіралася ў беларускай вёсцы яшчэ ў канцы XIX стагоддзі. М. Я. Нікіфароўскі заўважае, што «паяўленне без шапкі і порткаў не здзівіць старонніх так, як паяўленне без апаяскі»<ref>''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]]''. Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Витебск, 1895, стар. 107.</ref>. У беларускіх «радзінных» песнях у жартаўлівай форме паказаны разгублены малады бацька, які спяшаецца пазваць павітуху{{sfn|Якуніна|1960|с=24}}: {| |{{пачатак цытаты}} : Бяжыць Якімка на бабулічку, : Бяз пояса ў адным чобаці<ref name="ЕРБ"/>. {{канец цытаты}} |} Або: {| |{{пачатак цытаты}} : Там бяжыць, бяжыць : Адрэй маладэй, : Ён і босы, і праставалосы, : А біс шубкі і біс пояса.<ref name="ЕРБ">''[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Романов]]''. Белорусский сборник, вып. VIII, стар. 336.</ref>. {{канец цытаты}} |} У абедзвюх песнях адсутнасць пояса характарызуе бязладдзе ў адзенні{{sfn|Якуніна|1960|с=25}}. На беларускіх землях пояс з’яўляўся ахвярным прадметам, які прыносіўся ў дар па абяцанні. Многа такіх паясоў паступала як «ахвяры» ў цэрвы і касцёлы — «ахвярныя» паясы{{sfn|Якуніна|1960|с=12}}. ==== Дробныя металічныя аксесуары ==== Для замацавання дэталяў адзення і прымацавання да яго розных прадметаў служылі [[булаўка|булаўкі]]-стрыжні з кольцападобнымі рухомымі галоўкамі. У Х—ХІІІ стст. мужчыны насілі кольцы і пярсцёнкі з [[медзь|медзі]], [[бронза|бронзы]], [[серабро|серабра]], [[волава]], [[золата]], якія звычайна рабіліся з круглага [[дрот]]у, часта ў два ці тры абароты вакол пальца. Часта ў тыя часы выкарыстоўваліся і пласцінкавыя кольцы з ціснёным арнаментам і шырокасярэдзінныя<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі Х-ХІІІ стст. С. 24.</ref>. Для ўпрыгожвання касцюма выкарыстоўваліся таксама ланцужкі, плеценыя з тонкага бронзавага дроту ці тонкіх вузкіх палосак<ref>''Лысенко П. Ф.'' Берестье. С. 241; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 239—242.</ref>. У якасці ювелірных упрыгажэнняў з XII ст. сталі шырока выкарыстоўвацца [[гузік]]і — кастыльковыя, пляскатавыпуклыя, шарападобныя, якія выгатаўляліся з дрэва, косці, плялі з нітак, абцягвалі каштоўнымі тканінамі, адлівалі з розных металаў і металічных сплаваў<ref name="ReferenceG"/>. ==== Аксесуары на рукі ==== Зімой насілі [[рукавіцы]] («''[[рукавіцы]]''», «''[[вязёнкі]]''», «''[[сподкі]]''», «''[[ісподкі]]''»), якія служылі для аховы рук ад холаду. «''Рукавіцамі''», «''сподкамі''», «''ісподкамі''» часцей за ўсё сяляне называлі рукавіцы, пашытыя з аўчыны. Вязаныя рукавіцы называлі звычайна «''вязёнкамі''», вельмі рэдка — «''скарпэткамі''»<ref>''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 3. СПб., 1902. С. 43.{{ref-ru}}</ref>. У сярэдзіне XIX ст. у святочныя дні сяляне насілі рукавіцы з афарбаванай у чырвоны колер скуры ці ваўняныя вязаныя пальчаткі з каляровым узорам<ref>Быт белорусских крестьян// Вестник ИРГО. 1853. Ч. ІХ. Кн. 5. С. 1; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 245.</ref>. ==== Кашалькі і сумкі ==== У ВКЛ гараджане і сяляне насілі на поясе [[каліта|каліту]] — скураную сумачку, дзе захоўвалі грошы і іншыя дробязі. ==== Гальштукі, стужкі і шыйныя хусткі ==== Шляхта з XVII—XVIII стст. у касцюме выкарыстоўвала гальштукі і ордэны (некаторыя з якіх мацаваліся на стужках праз плячо). Важным аксесуарам вясковага святочнага касцюма ў XIX — пачатку XX ст. служыў разрэзаны па дыяганалі кавалак крамнай тканіны, якая выкарыстоўвалася ў якасці шыйнай хусткі. Шыйную хустку звычайна насілі ў комплексе з [[сарочка]]й з адкладным каўняром у святы ці на кірмашы, гасцях, [[храм]]е<ref name="ReferenceH"/>. ==== Зброя ==== Важным аксэсуарам для свецкай шляхты ў ВКЛ была зброя: калі дома шляхціц заўсёды насіў пры сабе нож на поясе, то па-за межамі дома абавязковым прадметам прадстаўніка прывілеяванага саслоўя была шабля (пазней шпага). ==== Парыкі ==== У XVIII ст. заможная шляхта, калі насіла заходнееўрапейскія касцюмы, выкарыстоўвала парыкі, а пры нашэнні нацыянальнага шляхецкага касцюма галіла валасы на ілбе спераду, вакол вушэй і патыліцы. У XIX ст. парыкі выйшлі з моды, а нашэнне ордэнаў, медаляў і іншых знакаў адрознення працягвалася і было важным элементам дэманстрацыі статусу і заслуг на фоне аднатыпных агульнаеўрапейскіх касцюмаў<ref name="ReferenceH">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 254—259.</ref>. ==== Гадзіннікі ==== У XIX — пачатку XX ст. у якасці дапаўнення ў касцюме гараджан выкарыстоўвалі [[гадзіннік]]і ў кішэні жылеткі на залатым ці срэбраным ланцужку. <gallery perrow=5> File:Mikałaj Volski. Мікалай Вольскі.jpg|Віцебскі кашталян [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалай Вольскі]] (1583/4—1621) у [[дэлія (адзенне)|дэліі]] з каштоўнай засцежкай. Партрэт пачатку XVII ст. File:Maryja Eleanora, Mikałaj Kryštap Chaleckija. Марыя Элеанора, Мікалай Крыштап Халецкія.jpg|[[Мікалай Халецкі]] (каля 1589—1653) з жонкай Элеанорай. Партрэт каля 1646 г. File:Krzysztof Franciszek Sapieha.PNG|[[Крыштаф Францішак Сапега]] (1623—1665). Партрэт XVIII ст. File:Andrej Aginski. Андрэй Агінскі.jpg|Князь [[Андрэй Агінскі]] (1740—1787) з шоўкавым поясам і прычоскай «падголены лоб» File:Juzef Antoni Sałahub. Юзэф Антоні Салагуб (1753).jpg|Граф [[Юзаф Антоній Салагуб]] (1709—1781) з белым [[парык]]ом. Партрэт 1753 г. File:Kanstantyn Ludvik Jalenski. Канстантын Людвік Яленскі.jpg|Мазырскі падкаморы [[Канстанцін Людвік Яленскі]] са слуцкім поясам і белым гальштукам. Партрэт канца XVIII ст. File:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (F. Fabre, XIX).jpg|Князь [[Міхал Клеафас Агінскі]] з белым гальштукам і іншымі аксэсуарамі. Партрэт пачатку XIX ст. File:Vojciech Pusłoŭski. Войцех Пуслоўскі (V. Vańkovič, XIX).jpg|[[Партрэт Войцеха Пуслоўскага|Партрэт слонімскага павятовага маршалка (1797—1816) Войцеха Пуслоўскага (1762—1833)]], канец 1810-х гг. File:Bride and groom from Grodno city - Russian empire - around 1900 AD.jpg|[[Жаніх]] і [[нявеста]] з [[Заручальны пярсцёнак|заручальнымі пярсцёнкамі]] (г. [[Гродна]]). Фота каля 1900 г. File:Yanka Kupala. 1908..jpg|Паэт [[Янка Купала]] ў кашулі з каўняром «альберт» і гальштукам. Фота 1908 г. </gallery> == Апісанне жаночага касцюма == [[Файл:Kobrynski stroj - vioska Lipava - 1.jpg|thumb|Жанчына з вёскі Ліпава ў традыцыйным і вельмі архаічным [[Кобрынскі строй|кобрынскім сялянскім строі]] (з [[белы колер|белага]] і [[чырвоны колер|чырвонага]] [[колер]]аў). Фота 1937 г.]] Жаночы касцюм прайшоў на працягу стагоддзяў значную эвалюцыю. Менавіта сялянскае насельніцтва Беларусі захавала найбольшую частку архаічных элементаў і прадметаў касцюма, а сялянскі жаночы касцюм працяглы час захоўваў традыцыі ў касцюме, якія надавалі яму асаблівую важнасць з боку этнічнай характарыстыкі нацыянальнай матэрыяльнай культуры. Да XIX ст. часу ўжо трывала склаліся характэрныя асаблівасці і структура беларускага сялянскага жаночага касцюма, якія цяпер лічацца традыцыйнымі. А жаночы касцюм знаці, наадварот, яшчэ больш чым мужчынскі касцюм знаці, век ад веку страчваў і не захаваў выразна нацыянальных рыс, а заўсёды імкнуўся быць сугучны агульназаходнееўрапейскім тэндэнцыям. Прадметы адзення сялянскага жаночага касцюма застаюцца дастаткова ўстойлівымі. У розных рэгіёнах Беларусі яны нязначна адрозніваюцца па кроі. У аснове крою — прастакутныя кавалкі матэрыі розных памераў, якія сшываюцца ўручную. Толькі ў канцы XIX — пачатку XX ст. пачалі шырока выкарыстоўвацца [[швейная машына|швейныя машыны]], што прывяло да змянення ўпрыгожвання жаночага касцюма. Класіфікацыя адзення па этыялогіі: * Група плечавога адзення («''[[сарочка]]''»/«''[[кашуля]]''», «''кофта''»/«''каптан''» і «''горсет''»/«''гарсет''„/“''[[гарсэт]]''», «''[[кабат]]''»); * Група паяснога адзення («''[[панёва]]''», «''[[саян]]''», «''[[андарак]]''», «''[[спадніца]]''»); * Галаўныя ўборы; * Абутак; * Упрыгожванні; * Дапаўненні. === Плечавое адзенне === {{main|Сарочка ў беларускім народным касцюме}} [[Сарочка]] з’яўляецца адным з асноўных кампанентаў комплекса і магла быць адзіным адзеннем. У мінулым гэтая частка жаночага адзення мела ўніверсальнае прызначэнне. Гледзячы на гістарычныя крыніцы, крой сарочкі ўяўляў сабой прамавугольны кавалак тканіны, складзены ўдвая па нітцы скрутка, а ў месцы перагіну рабіўся выраз для гарлавіны. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|left|thumb|Традыцыйнае святочнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялянак (в. [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] каля [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] Да XIII ст. для ўпрыгожвання жаночага адзення выкарыстоўвалі металічныя пласціны, дрот, спіралькі. Яны нашываліся на тканіну ці проста ўтыкаліся ў яе. Таксама выкарыстоўвалася ўпрыгожванне нашыўкай з выкарыстаннем металічнай ніткі<ref>''Татур Г. Х.'' Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и её археологическое значение. Мн., 1892. С. 101.{{ref-ru}}</ref>. Пачынаючы з XIII ст. металічныя нашыўкі на адзенні былі паступова заменены на вышыўку з выкарыстаннем чырвоных і чорных нітак, якая стала самым папулярным і асноўным спосабам упрыгожвання тканага адзення. Вышыўка рабілася двума спосабамі — «''гладдзю''» і «''ў прыкрэп''». Пачаткова жанчыны насілі кароткае і доўгае адзенне, а з XIII ст. крой змяняўся ад простага да больш складанага. Самая простая форма сарочкі мела пазушны разрэз, які замацоўваўся завязкамі ці фібуламі. Каўнер быў самостойнай накладной дэталлю, якая рознымі спосабамі мацавалася да стану рукава<ref>''Татур Г. Х.'' Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и её археологическое значение. Мн., 1892. С. 233—234.</ref>. У беларусаў існуе некалькі тэрмінаў для абазначэння нацельнага адзення: «''[[сарочка]]''», «''[[рубашка]]''», «''[[кашуля]]''», «''[[чэхлік]]''». Тэрмін «''срочька''» (сарочка) сустракаецца яшчэ ў летапісах часоў Кіеўскай Русі<ref>''Срезневский И. И.'' Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. СПб., 1903. Т.3. С. 467.{{ref-ru}}</ref>. Тэрмін зафіксаваны і ў ранніх славянамоўных летапісах часоў ВКЛ, але яго змест не раскрыты. Некаторыя аўтары праводзяць паралелі са скандынаўскім словам «''sorka''» (па-фінску «''sarka''» — грубае сукно)<ref>''Moszynski K.'' / Kultura Ludowa slovian. T. 1. Kultura materjalna. Warszawa, 1967. S.459.{{ref-pl}}</ref>. Адносна паходжання слова «''рубашка''» існуе шмат меркаванняў. І. Сразнеўскі лічыў, што яно паходзіць ад дзеясловаў — «''рваць''», «''рубіць''»<ref>''Срезневский И. И.'' Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. СПб., 1903. Т.3. С. 2, стб. 184.</ref>. [[Арцемій Уладзіміравіч Арціхоўскі|А. У. Арціхоўскі]] лічыць, што гэтае слова выкарыстоўвалася ў значэнні «''беднае, грубае, старое адзенне''»<ref>''Арциховский А. В.'' Одежда // История культуры Древней Руси. Домонгольский период. Т. 1. Материальная культура. М.; Л., 1948. С. 234—235.{{ref-ru}}</ref>. У гэтым жа значэнні слова сустракаецца ў пісьмовых крыніцах [[XVI ст.]]<ref>''Цыганенко Г. П.'' Этимологический словарь русского языка. Киев, 1970.{{ref-ru}}</ref> У старажытнабеларускіх тэкстах ёсць адрозненні паміж «''срачыцай''» — доўгім адзеннем — і кароткім — «''кашуляй''»<ref>Летописец Переяславля Суздальского // Русские летописи. М., 1897. Т. I—III. С.7 — 17.{{ref-ru}}</ref>. «''Чэхлік''» зафіксавана ў помніках [[канфесія|канфесійнай]] літаратуры, што дазваляе лічыць слова не характэрным у мінулым для свецкага грамадства. Шылі гэтыя прадметы адзення з дарагой тканіны. У XIX—XX стст. існавалі адрозненні паміж тэрмінамі «''сарочка''» і «''кашуля''» ў розных рэгіёнах Беларусі. Болей за іншыя выкарыстоўваўся тэрмін «''сарочка''», але ў некаторых рэгіёнах існавалі назвы «''рубашка''» і «''кашуля''». Выкарыстоўваўся таксама тэрмін «''рубашачка''» для абазначэння кароткага, да таліі, жаночага адзення<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 145—147.</ref>. А вось «''чэхлікам''» называлі верхнюю частку сарочкі да пояса з тонкай, больш якаснай матэрыі. [[Файл:Пінск. Музей Беларускага Палесся. Зала этнаграфіі і побыту Палесся.jpg|thumb|Традыцыйныя палескія мужчынскія і жаночыя сялянскія строі канца XIX ст. ''([[Музей Беларускага Палесся|Музей Беларускага Палесся ў г. Пінску]])''. Фота 2015 г.]] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|left|thumb|Традыцыйнае святочнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялянак (в. [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] каля [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] Да найбольш распаўсюджаных сярод беларусаў адносяцца жаночыя сарочкі з плечавымі ўстаўкамі. Такую сарочку шылі з прамавугольных кавалкаў тканіны, якія злучаліся ў вобласці пляча дэталямі таксама прамавугольнай формы. Памеры гарлавіны рэгуляваліся за кошт зборкі: зрэзы, якія звернутыя да гарлавіны, збіраліся на нітку па памеры шыі. Палік злучаўся са станам, утвараючы лінію проймы. Рукаў прышывалі гладка ці з мяккімі зборкамі простым ці дэкаратыўным швом. Унізе проймы ўстаўлялі клін. Такія сарочкі былі прасторнымі, больш свабоднымі па лініі грудзей і сама лінія сілуэта зверху была больш пластычнай<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 160—165.</ref>. Безрукаўнае адзенне выкарыстоўвалася як дапаўненне да святочнага касцюма. Яно адрознівалася ад іншых прадметаў адзення больш складаным і разнастайным кроем. Выказваюць меркаванне, што безрукаўнае адзенне з’явілася ў вясковых жыхароў пад уплывам гарадской культуры і з’яўляецца запазычаным. Назвы прадметаў гэтага тыпу адзення мелі самыя розныя назвы: «''кабат''», «''гарсет''», «''гарсетка''», «''кітлік''», «''[[камізэлька]]''» ([[Віцебшчына|Віцебскі край]]); «''кітлік''», «''шнуроўка''», «''[[станік]]''», «''лейбік''», «''[[нагруднік]]''», «''[[безрукаўка]]''», «''[[каптан]]''», «''танічак''» ([[Гродзеншчына|Гродзенскі край]]); «''шварка''» ([[Добрушскі раён]]); «''халадайка''», «''безрукаўка''», «''шніроўка''». Гэтыя назвы не звязаныя з асаблівасцямі крою, а вызначыліся мясцовымі традыцыямі. У XIX — пачатку XX ст. безрукаўнае адзенне апраналася на сарочку, мела адкрыты ліф з выкраенымі па канфігурацыі рукі проймамі, скосамі плечавога шва, бакамі ці падрэзамі, што прыводзіла да шчыльнага аблягання па таліі. Спераду полы сцягваліся шнуроўкай ці зашпільваліся на гузікі. Полачкі (пярэдняя частка [[пінжак]]а) упрыгожваліся нашыўкамі каляровых тканін, стужкамі, дэкаратыўнай тасьмой, якія ўкладваліся ў дэкаратыўную зубчастую стужку ці ў выглядзе кветкавых руж з палосак каляровых тканін. Край борта, проймы, выраз гарлавіны падкрэсліваліся кантрасным па колеры кантам. Упрыгожвалі таксама металічнымі і касцявымі гузікамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 168—173.</ref>. Гарсэты былі кароткімі (звычайна да таліі) і шыліся з фабрычных, пакупных тканін. Сустракаліся суконныя кабаты, аксамітныя, расшытыя ўзорам, з шаўковых тканін з багатым усходнім малюнкам, які выкладваўся металізаванымі ніткамі па простай аснове, якія стваралі эфект перелівання [[золата]] ці [[срэбра]] ў прамянях сонца тканіны<ref>''Миллер В. Ф.'' Систематическое описание коллекций Дашковского этнографического музея. СПб., 1887. Т. 1. С. 139.{{ref-ru}}</ref>. <center> <gallery perrow=6> File:Sofja Chadkievič (Radzivił). Соф’я Хадкевіч (Радзівіл) (XVII).jpg|Партрэт магнаткі Сафіі Хадкевіч (з [[Радзівілы|роду Радзівілаў]]), канец XVI ст. File:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], апранутай па іспанскай модзе, 1630-я гг. File:Aginskaja. Агінская (XVII).jpg|Партрэт магнаткі з [[Агінскія|роду Агінскіх]], апранутай па французскай модзе, XVII ст. File:Alaksandra Zaviša (Aginskaja). Аляксандра Завіша (Агінская).jpg|Графіня [[Аляксандра Завіша|Аляксандра Канстанцыя Завіша]] (з роду Агінскіх), апранутая па французскай модзе. Партрэт XVII ст. File:Marcybeła Zaviša (Aginskaja). Марцыбэла Завіша (Агінская) (L. Silvestre, 1724).jpg|Графіня Марцыбелія Завіша (з роду Агінскіх). Партрэт 1724 г. File:Aŭgusta Plater (Aginskaja). Аўгуста Плятэр (Агінская) (XVIII).jpg|Графіня Аўгуста Плятэр (з роду Агінскіх). Партрэт сярэдзіны XVIII ст. File:Lucyja Askierka. Люцыя Аскерка (XVIII).jpg|Партрэт мазырскай шляхцянкі Люцыі Яленскай з [[Аскеркі|роду Аскеркаў]], XVIII ст. File:Juzefa Tyškievič (Sałahub). Юзэфа Тышкевіч (Салагуб) (XVIII).jpg|Графіня [[Юзэфа Салагуб|Юзэфа Тышкевіч]] (з [[Салагубы|роду Салагубаў]]) у сукенцы па французскай модзе. Партрэт канца XVIII ст. File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1861 AD.jpg|Княгіня [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] (1833—1897) з [[род Шэметаў|роду Шэметаў]]. Фота каля 1861 г. File:Woman from Grodno city - Russian empire - around 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродна]]. Фота каля 1901 г. </gallery> </center> === Паясное адзенне === [[Файл:Beloruska zhenska nosija.jpg|thumb|left|Дзяўчына ў традыцыйным беларускім сялянскім жаночым касцюме ''([[калінкавіцкі строй]])''. Фота 2007 г.]] У XIX—XX стст. у беларусаў у якасці паяснога адзення існавалі «''[[панёва]]''», «''[[саян]]''», «''[[андарак]]''», «''[[спадніца]]''» і інш.<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 179.</ref> Слова «''спадніца''» мела ўсеагульнае значэнне, ім ўвогуле называліся ўсе пералічаныя прадметы. [[Файл:Hanna Vańkovič (Sołtan). Ганна Ваньковіч (Солтан) (J. Rustem, 1805).jpg|thumb|Шляхцянка Ганна Ваньковіч (з [[род Солтанаў|роду Солтанаў]]). Мастак [[Ян Рустэм]], каля 1805 г.]] Тэрмін «''[[панёва]]''» выкарыстоўваўся для абазначэння як тканіны, так і несшытага жаночага адзення. У XIX ст. так называлі несшытую жаночую спадніцу<ref>''Носович И. И.'' Словарь белорусского наречия. СПб., 1870.{{ref-ru}}</ref>. У XX ст. панёвай называлі ўжо і звычайную спадніцу, але яна мела ўстаўку на пярэднім палотнішчы, якая выдзяляецца па колеры ці сшытая з тканіны з характэрным малюнкам і структурай у ткацтве<ref>''Супинский А. К.'' «Понева» и «вставка» в белорусской женской одежде // Советская этнография. 1932. No 2. С. 107.{{ref-ru}}</ref>. Андарак насілі жанчыны заможных саслоўяў для халаднага перыяду года. У XIX—XX стст. такая спадніца лічылася святочным адзеннем, магла ўваходзіць у склад вясельнага касцюма. У XIX—XX стст. андарак быў распаўсюджанным адзеннем разам з іншымі відамі жаночых спадніц. [[Андарак]] шылі ўкругавую з чыставаўнянай ці паўваўнянай тканіны. Са сподняга боку па нізе звычайна падшывалася палоска тканіны шырынёй 10-15 см, дзякуючы чаму, краю надавалася калянасць і захоўвалася колакалападобная форма вырабу. Унізе па краю прышывалася спецыяльная стужка — «''шчыпок''», ці «''чыпок''», якая не толькі ўпрыгожвала, але і засцерагала ніз спадніцы<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 178—193.</ref>. Тэрмін «''[[саян]]''» выкарыстоўваюць для абазначэння жаночага адзення, якое ўяўляе сабой спадніцу з прышытым [[ліф]]ам. Для саяна характэрнае адзенне без рукавоў, падобнае на [[сарафан]]<ref name="ReferenceI">''Вольтер Э. А.'' К вопросу о «саянах». Из истории литовско-русского костюма // Известия Отделения русского языка и словестности. Пг.: РАН, 1917. Т. 22. Кн. 1. С. 118.</ref>. Жанчыны насілі неадрэзаную па таліі сукенку без рукавоў. Яе шылі з чорнай, вытканай у дамашніх умовах тканіны, упрыгожвалі [[галун]]ом і [[пазумент]]ам. Перад закрывалі [[пярэднік]]ам. Штодзённы касцюм насілі з пярэднікам з белай тканіны. Да святочнага касцюма іх рабілі асабліва прыгожымі — расшывалі швы, баваўнянымі і ваўнянымі ніткамі вышывалі рознакаляровы [[арнамент]]. Прымянялі і іншыя прыёмы ўпрыгожванняў. «''[[Запон]]''» закрываў спадніцу і ліф амаль да самай шыі і падвязваўся не на таліі, а вышэй, пад грудзямі<ref name="ReferenceI"/>. ==== Фартух ==== {{main|Фартух у беларускім народным касцюме}} [[Файл:Падол строю з свастычным арнаментам.JPG|thumb|Сялянскі [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартух]] [[Лунінецкі строй|лунінецкага строю]] са [[свастыка|свастычным]] арнаментам, пачатак XX ст. Фота 2012 г.]] У склад поўнага камплекту жаночага адзення ўваходзіў [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартух]]. Яго насілі на Беларусі разам са святочным уборам і з паўсядзённым касцюмам як са спадніцай, так і з адзеннем наўзор саяна. Фартухі шылі з адбеленай ільняной тканіны за 2-3 ночы. Злучаныя разам простым швом ці дэкаратыўным ажурам, палатнішчы тканіны збіралі ў зборку па адным краі на нешырокі пояс. Завязваўся ён па таліі і прыкрываў адзенне спераду, пакідаючы палоску спадніцы ўнізе. Святочныя фартухі ўпрыгожваліся вельмі багата і з вялікай фантазіяй, а штодзённыя былі больш сціплыя. У канцы XIX ст. іх шылі з набіўных і клетчатых тканін. У XX ст. з’явіліся пярэднікі з каляровай гладкафарбаванай тканіны (чорнай, чырвонай), аформленыя ўнізе нашыўкамі каляровых стужак. У гэты час вышыўка ці ткацкі арнамент замяняюцца нашыўкамі з каляровых стужак, аплікацыямі з каляровых тканін, устаўкамі карунак. Мелі характэрную назву «''заказнікі''», так як звычайна іх заказвалі майстрыцам<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 197—201.</ref>. ==== Пояс ==== Важнай складовай часткай традыцыйнага сялянскага жаночага касцюма быў пояс, на якім таксама маглі падвешвацца ключы, невялікія нажы і амулеты. У XX ст. паясы выраблялі са скуры, тканін і нітак. Ткалі і плялі паясы асаблівым спосабам — «''на ніту''», «''на бердачцы''». Тканыя паясы былі даволі доўгімі — да 2-2,5 м, скончваліся «''махрамі''», «''кутасамі''». Пояс завязвалі па таліі, часцей у два абхваты, на просты вузел. Канцы пакідалі ў цэнтры ці змяшчалі ў адзін бок. Шырыня пояса вызначалася ў суадносінах з іншымі часткамі касцюма і хісталася ад вузкіх — «''у два-тры пальцы''» шырыні — да 25-26 см<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 346—348.</ref>. === Верхняе адзенне === Жаночае верхняе адзенне часцей і багацей, чым мужчынскае, ўпрыгожвалася [[вышыўка]]й і [[аплікацыя]]й, але па выглядзе і кроі не вельмі моцна адрознівалася ад мужчынскага. <gallery perrow=6> File:Hanna Astroskaja (Kostka). Ганна Астроская (Костка) (XVII).jpg|Графіня [[Ганна Алаіза Хадкевіч]] (1600—1654) з шубай і зімовай шапкай. Партрэт XVII ст. File:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|Сялянка ў зімовай вопратцы са світкай. Мастак [[Канут Русецкі]], 1847 г. File:Belarusian peasant women in traditional winter clothing - Mogilev region - ca 1910 AD.jpg|Сялянкі з Магілёўскай губерні ў зімовым адзенні, фота каля 1910 г. File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1875 AD.jpg|Княгіня [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] (1833—1897) з [[Род Шэметаў|роду Шэметаў]] — у зімовым адзенні. Фота каля 1875 г. File:Woman in witer clothing from Grodno city - Russian empire - near 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў зімовым адзенні з [[каркуль, мех|каракуля]]. Фота каля 1900 г. </gallery> === Галаўныя ўборы === {{Main|Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы}} [[Файл:Kaptur Benedykt Tyszkiewicz.jpg|thumb|Дзяўчына ў [[каптур]]ы, вёска Вялава (каля [[Валожын]]а). Фатограф граф [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч|Бенедыкт Тышкевіч]], ліпень [[1897]] г.]] [[Файл:Еўдакім Раманаў. Жанчыны ў святочных строях. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Жанчыны ў святочных строях з наміткай і хусткамі. 1913 год.]] Жаночыя галаўныя ўборы мелі важнае сацыяльнае і абрадавае значэнне. Па іх выглядзе можна было вызначыць яе сямейнае становішча, узрост і матэрыяльнае становішча. Галаўныя ўборы выкарыстоўваліся ў абрадах і рытуалах. Напрыклад, на вяселлях дзяўчыне ўрачыста змянялі дзявочы ўбор на жаночы<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 257.</ref>. Карэнныя адрозненні існавалі паміж жаночымі і дзявоцкімі галаўнымі ўборамі. Паколькі жанчынам паводле няпісанных норм забаранялася знаходзіцца на людзях з непакрытай галавой, жаночыя галаўныя ўборы па сваёй будове былі больш складаныя і разнастайныя, каб схаваць валасы. Дзяўчаты ж не хавалі валасоў на галаве і насілі вянкі, вузкія рознакаляровыя стужкі («''скідачка''», «''шлячок''»). Сярод тыповых жаночых убораў былі [[каптур]]ы, [[намітка|наміткі]] і [[хустка|хусткі]]. Таксама вядомыя рагацістыя — [[галовачка]] ці каптуровыя — [[каптур]], [[чапец]], [[падвічка]] — галаўныя ўборы<ref name="ЭБ"/><ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 281—283.</ref>. Існавала вялікая колькасць спосабаў завязвання намітак. Вясельная намітка часта захоўвалася жанчынай ўсё жыццё і апраналася на яе пры пахаванні. Заможныя жанчыны выраблялі свае наміткі з дарагога тонкага палатна і ўпрыгожвалі іх [[карункі|карункамі]], вышыўкай залатымі і сярэбранымі ніткамі, а жанчыны больш беднага матэрыяльнага становішча выкарыстоўвалі таннейшыя тканіны і прасцейшыя ўпрыгожванні, пры гэтым разнастайнасць арнаменту, як правіла, захоўвалася<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 272—279.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Suzanna Kurč (Tyškievič). Сузанна Курч (Тышкевіч).jpg|Віцебская ваяводзіна Сузана Курч (з роду Тышкевічаў). Партрэт XVII ст. File:Hanna Sianiaŭskaja (Chadkievič). Ганна Сяняўская (Хадкевіч).jpg|Графіня Ганна Сяняўская (з роду Хадкевічаў) з футравым каўпаком. Партрэт канца XVII ст. File:Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (1760).jpg|[[Партрэт Эльжбеты Агінскай Пузыны|Партрэт княгіні Эльжбеты Пузыны (каля 1700—1767) з роду Агінскіх]] File:Łucja Franciszka Tyszkiewicz - Füger.png|Графіня Люцыя Тышкевіч (1770—1811) з роду Любамірскіх. Партрэт 1788 г. File:Karolina Chreptowicz by Orlov.jpg|Графіня Караліна Храптовіч (1780—1846). Партрэт 1839 г. File:Витебская мещанка 1844.jpg|Віцебская мяшчанка. Малюнак 1844 г. File:Maryja Tyškievič. Марыя Тышкевіч (1857).jpg|Графіня Марыя Тышкевіч (1830—1902) з роду Радзівілаў. Партрэт 1857 г. File:Skirmunt Peasant women from Davyd-Haradok.jpg|Сялянкі з наміткай ([[Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй]]). Малюнак [[Гелена Скірмунт|Гелены Скірмунт]], 1855 г. File:Haradnaja, Pałažka Jaromič, Jaryna Jaromič. Гарадная, Палажка Яроміч, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Сялянкі з наміткамі (столінскі строй) у [[Гарадная (Столінскі раён)|вёсцы Гарадная]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], 1912 г. File:Woman from Grodno city - Russian empire - 1908 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродна]]. Фота 1908 г. </gallery> === Абутак === З археалагічных знаходак асабліва багатыя матэрыялы XI—XIII стагоддзяў. Так, у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Пінск]]у, [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і іншых знойдзена мноства фрагментаў жаночага абутку і іншых скураных вырабаў са слядамі вышыўкі ў тэхніцы «назад іголкай», або вяровачкай"<ref>[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхов, Г. В.]] Древний Полоцк / Г. В. Штыхов. — Минск, 1975. — С. 77 — 78</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко, П. Ф.]] Города Туровской земли / П. Ф. Лысенко. — Минск, 1974. — С. 111, 134.</ref><ref>[[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Тарасаў, С.]] Арнамент мінскіх чаравікаў / С. Тарасаў // МБ — 1985. № 12.</ref>. Жанчыны ў сялянскіх сем’ях часцей за ўсё насілі лапці, якія вырабляліся ў сваёй гаспадарцы. У халоднае надвор’е насілі пасталы. Жанчыны-сялянкі насілі боты і жаночыя чаравікі толькі па святах, а ў паўсядзённым ужытку былі тыповымі толькі для заможных сялянскіх сямей. Такі абутак часцей выраблялі адмысловыя рамеснікі на замову<ref name="Трад"/>. === Аксесуары === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Упрыгожанні крывічоў, радзімічаў і дрыгавічоў з курганных пахаванняў (XI-XIII стст.) (05).jpg|250px|міні|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Упрыгажэнні крывічоў, радзімічаў і дрыгавічоў з курганных пахаванняў (XI—XIII стст.)]] Ужо ў бронзавым веку (канец III — пачатак I тысячагоддзя да н.э. жыхары беларускіх зямель насілі скроневыя кольцы ў выглядзе спіралепадобных і акулярападобных падвесак і дротавыя бранзалеты. Ва ўрочышчы Стрэліца каля в. [[Рудня-Шлягіна|Рудня Шлягінская]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] знойдзены медныя [[бранзалет]]ы, [[Шыйная грыўня|грыўні]], бурштынавыя [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]], шкляныя, у тым ліку [[бісер]]ныя, і адна егіпецкая фаянсавая [[пацеркі]]. На паселішчах {{нп3|Тшынецкая культура|тшынецкай|ru|Тшинецкая культура}} і {{нп3|Сосніцкая культура|сосніцкай культур|ru|Сосницкая культура}} ([[Заходняе Палессе]]) вядомы шматспіральныя бранзалеты з закручанымі канцамі, а таксама медныя пацеркі і пярсцёнкападобныя [[скроневыя кольцы]]<ref name="Дучыц4">Касцюм жыхароў Беларусі Х―XIII стст. : (паводле археалагічных звестак) / [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. У. Дучыц]]; [навуковы рэдактар [[Георгій Васілевіч|Г. В. Штыхаў]]] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — 3-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2005. — 78, [2] с. : іл. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 45―50. — 500 экз. — ISBN 985-08-0639-7. С. 4</ref>. У эпоху жалезнага веку (з [[VII стагоддзе да н.э|VII стагоддзя да н.э]]) з археалагічных звестак вядомыя жалезныя і бронзавыя шпількі, [[бранзалет]]ы, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]], [[Шыйная грыўня|грыўні]], бразготкі, трапецападобныя [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]]. На поўдні Беларусі вядома шмат гліняных і шкляных [[Пацеркі|пацерак]], сярод якіх сустракаюцца чырвоныя рымскія, а таксама іншыя імпартныя рэчы: скіфскія цвікападобныя [[завушніцы]], шпількі, рымскія і кельцкія [[Фібула|фібулы]]<ref name="Дучыц4"/>. Вядомыя [[Эмаль|эмалевыя]] рэчы: [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]], [[Спражка|спражкі]], [[Фібула|фібулы]]. Каштоўнай знаходкай з’яўляецца скураны [[пояс]] па ўзоры паўночнагерманскіх паясоў<ref>Каспарова К. В. Могильники и поселения зарубинецкой культуры у дер. Отвержичи // RCBF? 1967/ Вып. 112. С. 122—123.</ref>, знойдзены ў жаночым пахаванні грунтавога могільніка I стагоддзя да н.э. каля в. [[Атвержычы (археалагічныя помнікі)|Атвержычы]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Пояс уяўляў сабой кавалак скуры, упрыгожаны пласціначкамі і паяснымі кручкамі. У раннім жалезным веку насілі ўжо сярэбраныя ўпрыгажэнні<ref name="Дучыц4"/>. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя для свайго ўпрыгожвання жанчыны-сялянкі выкарыстоўвалі пакупныя [[завушніцы]], [[каралі]] ([[шкло|шкляныя]], [[бурштын]]авыя, [[карал]]авыя). Толькі прадстаўніцы заможных сямей прывілеяванага саслоўя маглі набываць і атрымліваць у спадчыну ўпрыгажэнні з золата, срэбра, [[жэмчуг]]у, [[рубін]]аў і іншых каштоўных матэрыялаў. Іншыя ўпрыгажэнні — {{нп3|Брошка|брошкі|ru|Брошь}}, [[бранзалет]]ы, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]] — таксама насіліся пераважна заможнымі катэгорыямі насельніцтва. <gallery perrow="5"> File:State museum of folk architecture and life Interior.JPG|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм, упрыгожаны каралямі ([[Слуцкі раён]]). Фота 2011 г. File:Alaksandra Tyškievič (Čartaryjskaja). Аляксандра Тышкевіч (Чартарыйская).jpg|Графіня Аляксандра Тышкевіч (з [[Чартарыйскія|роду Чартарыйскіх]]) з аксесуарамі і плаццем па іспанскай модзе. Партрэт XVII ст. File:Hanna Prušynskaja (Kamaroŭskaja). Ганна Прушынская (Камароўская).jpg|Графіня Ганна Прушынская (з [[род Камароўскіх|роду Камароўскіх]]) з прычоскай на шыньёне. Партрэт канца XVIII ст. File:Ludvika Chadkievič (Žavuskaja). Людвіка Хадкевіч (Жавуская) (XVIII).jpg|Графіня Людвіка Хадкевіч (з [[Жавускія|роду Жавускіх]]). Партрэт XVIII ст. File:Kaciaryna Ludvika Sapieha. Кацярына Людвіка Сапега (G. Knoefvel, 1762).jpg|Княгіня [[Кацярына Людвіка Сапега]]. Партрэт 1762 г. File:Marijona Chmara.jpg|Жонка [[Адам Хмара|Адама Хмары]] — Марыяна Хмара (з роду Аранскіх) у сукенцы з устаўкай спераду («баветам») і жамчугамі. Партрэт 1763 г. File:Noblewoman from Grodno province - Russian empire - 1864 AD.jpg|Дваранка-каталічка з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] з бранзалетам на руцэ ў выглядзе кайдан з гірай — знак таго, што муж (ці сваяк) прымаў удзел у [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскім паўстанні]], быў вязнены і сасланы ў Сібір на катаргу. Фота 1864 г. File:Woman from Grodno city - Russian empire - 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродна]]. Фота каля 1900 г. File:Larysa Aleksandroŭskaja, Biełaruś.jpg|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] з узнагародамі. Фота каля 1937 г. </gallery> == Апісанне дзіцячага адзення == [[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] [[Файл:Группа крестьянок (В. К. Костко, 1903).jpg|міні|Група сялянак з дзецьмі ў традыцыйным адзенні. Фота з экспедыцыі [[Вячаслаў Калістратавіч Костка|В. Косткі]] па [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]]] [[Файл:Juzef Sapieha. Юзэф Сапега (A. Mirys, 1740).jpg|thumb|Князь [[Юзаф Сапега]] (1737—1792) у маленстве. Партрэт 1740-х гг.]] [[Лета]]м сялянскія [[дзеці]] насілі доўгую палатняную кашулю, большыя дзеці — з нагавіцамі, меншыя — без іх. Абутак часта адсутнічаў<ref name="ТСВ">''Ракава, Л. В.'' Традыцыі сямейнага выхавання ў беларускай вёсцы / Л. В. Ракава . — Мінск: Ураджай, 2000. — 111 с.: іл.</ref>. У адзенні сялянскіх дзяцей да пачатку XX ст. таксама існавалі некаторыя адрозненні. Перш за ўсё, яны былі абумоўлены полаўзроставымі асаблівасцямі дзяцей, а таксама мясцовымі традыцыямі і сацыяльным статусам бацькоў. У першыя гады жыцця ў немаўляці адрозненняў гэтых не існавала<ref name="ТСВ"/>. [[Кашуля]] была першым адзеннем, што апраналі яшчэ ў перыяд ранняга дзяцінства [[хлопчык]]у і [[дзяўчынка|дзяўчынцы]] сялянскага саслоўя, якія ўжо добра трымаліся на ножках. Доўгая кашуля з тоўстага хатняга палатна служыла адзіным адзеннем хлопчыкаў і дзяўчынак да 5 гадоў, а часта і да 6-8 гадоў і нават болей. Яе падпярэзвалі даматканым [[пояс]]ам<ref name="ТСВ"/>. У цёплую пару года дзеці хадзілі ў такой кашулі босыя. І адрозніць хлопчыка ад дзяўчынкі можна было толькі па даўжыні валасоў (у хлопчыка — кароткія, пастрыжаныя паўкругам, у дзяўчынак — доўгія, заплеценыя ў коскі), а таксама па шнурку караляў, якія ўпрыгожвалі толькі шыю дзяўчынак. Летам сялянскія дзяўчынкі рабілі сабе каралі з чырвоных ягад [[рабіна|рабіны]], з [[гарлачык]]аў, якія ў час квецені ірвалі на рэчцы або сажалцы. Доўгую сцябліну гарлачыка раздвойвалі на дзве, надломваючы потым невялічкімі кавалачкамі. Атрымлівалася ўпрыгожанне наўзор ланцужка з [[медальён]]ам, якім служыла расцвіўшая [[кветка]] з белых [[лілея]]ў і жоўтых [[гарлачык]]аў. У 6-8 гадоў хлопчыкам апраналі [[Нагавіцы|штаны (порткі)]]. Рабіліся яны з даматканай тканіны і фарбаваліся ў хатніх умовах расліннымі фарбамі. Абновы дзецям шылі толькі да свята [[Вялікдзень|Вялікадня]], і гэта ўздымала настрой дзяцей — яны адно перад адным паказвалі новае адзенне<ref name="ТСВ"/>. У халады адзеннем сялянскіх дзяцей былі [[кажушкі]] або [[світкі]] з чужога пляча (старэйшых дзяцей або бацькоў), доўгія [[спадніца|спадніцы]] і порткі з даматканага палатна, суконная [[хустка]] і [[лапці]] з [[анучка]]мі, перавязаныя [[абор]]амі. Сабе на ногі дзеці апраналі зімой валёнкі або «''катанкі''»<ref name="ТСВ"/>. Абавязковай прыналежнасцю ўбору дзяўчыны былі ўпрыгожванні — [[каралі]], [[завушніцы]], стракатыя прыгожыя хусткі, абвязаныя вакол шыі са спушчаным канцом<ref name="ТСВ"/>. Хлопцы паважна хадзілі ў высокіх «''чабоцях''», у [[камзол]]ах чорнага ці сіняга колеру са стракатымі [[шкло|шклянымі]] ці [[метал]]ічнымі [[гузік]]амі. Паверх камзола — пояс, які некалькі разоў абвіваў талію, зверху — [[світка]] і белая валяная [[шапка]] на галаве. У канцы [[ХІХ ст.]] у вясковую моду з горада прыйшлі [[фуражка|фуражкі]] з казырком, якія сталі прыналежнасцю ўбору хлопцаў<ref name="ТСВ"/>. Касцюмы сялянскіх, мяшчанскіх і шляхецкіх дзяцей адпавядалі касцюмам іх бацькоў, што вынікала з прадстаўленняў, што дзеці — гэта такія ж дарослыя, толькі маленькія. Толькі ў пачатку ХІХ ст. дзеці дваран пачалі насіць своеадметныя ад бацькоў віды аддзеня, што было звязана з распаўсюджаннем у іх асяроддзі ідэй французскага філосафа [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]], што дзеці маюць права на перыяд працяглага дзяцінства і на стаўленне як да дзяцей, а не дарослых. У XX ст. дзіцячы касцюм усіх праслоек грамадства ўжо выразна адрозніваўся ад касцюма дарослых, асабліва ў колерах. <gallery perrow="5"> File:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|Дзяўчынка-сялянка з вёскі Вялава [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]]. Фатограф граф [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч|Бенедыкт Тышкевіч]], 1898 г. File:Belarusian peasant girls in traditional clothing - Luchniki village - Minsk region - ca 1910 AD.jpg|Дзяўчынкі-сялянкі з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]] ([[Слуцкі павет]]) у шалях, завязаных «карунай». Фатограф [[Самір Львовіч Юхнін|Самір Юхнін]], 1908 г. File:Isaak Serbov 014.jpg|Дзяўчынкі-сялянкі з вёскі Васілевічы [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г. File:Isaak Serbov 012.jpg|Хлопчыкі-сяляне з вёскі Васілевічы Рэчыцкага павета. Фатограф Ісак Сербаў, каля 1912 г. File:Belarus - Kobryn.jpg|Дзяўчынкі-сялянкі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў [[кобрынскі строй|кобрынскім строі]]. Фота 1930-ых гг. </gallery> == Арнамент у беларускім традыцыйным сялянскім касцюме == [[Файл:Icon - Birth of The Virgin - fragment - by Peter Euseevich - 1649 AD.jpg|thumb|left|Беларускі арнамент на тканых прадметах. Фрагмент беларускай іконы «Нараджэнне Багародзіцы», 1649 г. Мастак [[Пётр Яўсеевіч]]. ''([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]])'']] [[Арнамент]]ыка беларускага традыцыйнага сялянскага касцюма надзвычай разнастайная і выразная. Яна складаецца пераважна з геаметрычных і геаметрычна-раслінных узораў. Асноўнымі элементамі беларускага арнамента з’яўляюцца [[ромб]] у разнастайных яго варыянтах: у выглядзе [[квадрат]]а, пастаўленага на вяршыню, з чатырма кропкамі, з адросткамі, а таксама [[крыж]]ы, разеткі-зоркі, прамыя і зігзагападобныя лініі. Прастара, якая перадаецца ў арнаменце, — не ілюзорнае адлюстраванне рэчаіснасці, а служыць упрыгажэнню аб’ектаў прадметна-прасторавага асяроддзя чалавека і без прадмета не існуе і не мае сэнсу. Нават самыя выяўленчыя матывы, напрыклад, [[ружы]], размешчаныя ўздоўж рукава сарочкі, існуюць не ў сваім прыродным асяроддзі, полі ці ў [[букет|букеце]], а менавіта на тканіне выраба. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Традыцыйны [[маларыцкі строй|маларыцкі святочны сялянскі жаночы строй]] ([[Збураж|вёска Збураж]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|Традыцыйны [[маларыцкі строй|маларыцкі святочны сялянскі жаночы строй]] ([[Збураж|вёска Збураж]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] Разнастайнасць беларускага тканага і вышытага арнамента прадстаўлена варыянтамі злучэння асобных геаметрычных матываў у розныя па структуры і рытме кампазіцыі. Часцей за ўсё сустракаецца бардзюр — узорная паласа ці стужка, якая абмяжоўвае край, які дзеліць паверхню на часткі, паласу, у якой адзін ці два матывы паўтараюцца ў пэўным рытме. Злучэнне палос рознай шырыні дае бясконцыя варыянты арнаментальных кампазіцый. Вышытыя бардзюры акцэнтуюць у беларускіх жаночых сарочках месца злучэння верху рукава і плечавой устаўкі. У жаночых і мужчынскіх сарочках вузкія бардзюры ўпрыгожваюць абшыўкі рукавоў і каўняры-стойкі. Простымі палоскамі ці арнаментальным бардзюрам заўсёды завершаны ніз фартуха. [[Бардзюр]] у вертыкальным становішчы, напрыклад на [[манішка]]х святочных мужчынскіх сарочак, з’яўляецца цэнтрам дэкаратыўнай кампазіцыі касцюма, прыцягвае да сябе ўвагу ў першую чаргу. Вертыкальнымі бардзюрамі вышываліся рукавы жаночых сарочак, пры гэтым у кампазіцыі выдзяляўся цэнтральны, больш шырокі бардзюр. Шырыня бардзюраў, якія выкарыстоўваліся ў фартухах, заўсёды памяншалася знізу ўверх. Другім найбольш распаўсюджаным у беларускім арнаменце прынцыпам размяшчэння асобных геаметрычных матываў на перасячэнні прамых ці дыяганальных восяў з’яўляюцца прамая і касая сеткі. Сетчатыя арнаменты запаўняюць верх рукавоў у жаночых сарочках [[Магілёўскі строй|магілёўскага]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкага]], [[Брагінскі строй|брагінскага]], [[Неглюбскі строй|неглюбскага]] комплексаў традыцыйнага касцюма, усю шырыню манішак на мужчынскіх сарочках. Сетчатыя арнаменты часта злучаюцца з бардзюрамі ў адзіную арнаментальную кампазіцыю. Трэцім прынцыпам кампазіцыі вышытага арнаменту з’яўляецца [[разетка]]. Часцей за ўсё разеткі — гэта крыжы, васьміпялёсткавыя зорачкі, асобныя кветкі — ружы, [[ліст]]ы ці маленькія букеты. Нездарма такая вышыўка атрымала назву «''цвяцістае нашыванне''». Разеткі размяшчаюцца асобнымі элементамі, што дазваляе запоўніць дэкорам значную частку паверхні тканіны. У канцы XIX ст. ў беларускай вышыўцы распаўсюджваюцца новыя ўзоры і тэхнікі іх выканання. На змену геаметрычнаму арнаменту прыйшлі кветкава-раслінныя матывы, вышытыя ў тэхніцы «''крыж''». Традыцыйным лічылася кветкавае спалучэнне чырвоных і чорных нітак. У 1920—1950-я гг. на [[Беларусь|Беларусі]] шырока распаўсюдзілася паліхромная вышыўка свабоднай гладдзю. Гэты працэс адбываўся адначасова з адмовай сялян ад традыцыйных форм касцюма з даматканых тканін. Працэс разбурэння традыцый народнага касцюма, ткацтва і вышыўкі на тэрыторыі Беларусі адбываўся марудна і нераўнамерна. Пазней за іншых ён закрануў [[Палессе]]. Менавіта ў гэтым раёне захаваліся ўзоры традыцыйнага касцюма і архаічныя тэхналогіі яго стварэння і афармлення. Кампазіцыя арнаменту ствараецца на аснове сродкаў упарадкавання асноўных элементаў графікі на паверхні вырабу, пры гэтым улічваецца характар як элементаў, так і паверхні. Да традыцыйна вылучаемых асноўных атрыбутаў кампазіцыі адносяцца [[цэльнасць]], [[сіметрыя]], [[асіметрыя]], [[Рытм у выяўленчым і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве|рытм]], [[пластыка]]. Гэтыя атрыбуты адносяцца як да самой рэчы з арнаментам, так і да самога арнаменту, нават яго матыву, яны ж прымяняюцца ў тэхнічным канструяванні: * [[Цэльнасць]] — адна з асноўных якасцей любой арнаментальнай кампазіцыі, звычайна яна разумеецца як неразрыўнасць, безупыннасць, адзінства. * [[Сіметрыя]] ўяўляе сабой строгае матэматычнае паняццце. Сіметрыя ў шырокім сэнсе слова — суразмернасць, яна арганізуе кампазіцыю, усталёўвае супарадкаванне ў сістэме і з’яўляецца важным фактарам у дасягненні цэльнасці твора, у прыватнасці арнаменту. * [[Асіметрыя]] — адхіленне ад сіметрыі або яе адсутнасць. * [[Рытм у выяўленчым і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве|Рытм]] — універсальны структурны прынцып, які характарызуе паўторнасць, мернасць чаргавання элементаў, парадак спалучэння ліній, плоскасцей, аб’ёмаў. Найпрасцейшае праяўленне рытму — паўтарэнне ў кампазіцыі аднолькавых формаў пры роўных інтэрвалах. * [[Пластыка]]й у арнаментальных кампазіцыях прынята называць плаўныя пераходы адных элементаў узору з іншыя. Па відзе выяўленчага элемента або матыву, які выкарыстоўваецца ў арнаменце, яго падзяляюць на: * Геаметрычны (кропкі, лініі — ломаныя, прамыя і зігзагападобныя, кругі, ромбы, шматграннікі, зоркі, крыжы, сеткі); * Раслінны, які стылізуе [[лісце]], [[кветкі]], [[плады]], [[дрэвы]]; * Анімалістычны, які стылізуе фігуры ці часткі фігур рэальных ці фантастычных жывёл ([[леў]], [[алень]], [[конь]], [[птушка]], [[пеўнік]], [[рыба]], [[пчала]], [[матылёк]]); * Прыродны, які стылізуе з’явы прыроды ([[маланкі]], [[полымя]], [[сонца]], [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]], [[зоркі]]); * Сімвалічны (напрыклад, трохвугольнік сімвалізуе [[гара|горы]]; круг, спіраль — [[сонца]] ці [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]]); * Культавы, які стылізуе [[Хрысціянства|хрысціянскія]], [[Язычніцтва|язычніцкія]] або [[Варажба|варажбітныя]] знакі, сімвалы веры ([[крыж]]ы, [[абярэг]]і, [[Святое Дрэва]], [[Дзяды]], [[грамнічная свечка]], [[Радаўніца]], [[дамавік]]); * Геральдычны ([[герб]]ы і іх элементы, найбольш каштоўнымі якасцямі якіх з’яўляюцца прастата і лаканізм). <gallery perrow="5"> File:Свастычны арнамент.jpg|Свастычны арнамент беларускіх тканін File:Rubacha.jpg|Беларуская традыцыйная сялянская жаночая кашуля, упрыгожаная [[арнамент]]ам, з-пад [[Смаленск]]а File:Касцюм сялянкі этнаграфічны музей у Слуцку.JPG|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм ([[слуцкі строй]]), упрыгожаны арнаментам. Фота 2013 г. File:Woman in traditional clothing from Pinsk district - Western Belarus - before 1938.jpg|Жанчына ў хаце з вышыванымі і тканымі [[ручнік]]амі ([[Палессе]], [[Заходняя Беларусь]]). Фота каля 1936 г. File:OPEN AIR VILLAGE AT DUDUTKI - BELARUS.jpg|Арнамент на традыцыйных сялянскіх касцюмах і вырабах народных рамёстваў — у [[Дудуткі|прыватным музейным комплексе «Дудуткі»]]. Фота 2008 г. </gallery> == Тканіны, матэрыялы і афармленне == [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|250px|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм ([[Краснапольскі строй|краснапольска-чачэрскі строй]]), багата арнаментаваны вышыўкай. Фота 2013 г.]] У беларускім нацыянальным касцюме выкарыстоўваліся толькі натуральныя тканіны, якія [[Беларускае народнае ткацтва|вырабляліся ў хатніх умовах]], у асноўным гэта былі лён і воўна, таксама ўжывалася тканіна з валокнаў каноплі<ref name="Трад">[http://ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html Традыцыйнае адзенне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118012610/http://www.ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html |date=18 лістапада 2011 }}</ref>. Для афарбоўкі пражы выкарыстоўваліся натуральныя фарбавальнікі: настоі траў, кары, лісця дрэў, балотнай руды<ref name="ЭБ"/>. Чырвоныя ніткі для вышыўкі купляліся, але пасля ўжо ў хатніх умовах дафарбоўваліся ў карычневы і бардовы колеры. Часцей за ўсё адзенне было белага колеру, у якасці ўпрыгожвання яно афармлялася вышытым чырвоным арнаментальным узорам<ref name="ЭБ"/>, які аб’ядноўваў ўвесь камплект ў адзіную кампазіцыю. У арнаменце выкарыстоўваліся геаметрычныя ўзоры, пазней сталі прымяняцца таксама раслінныя ўзоры і іх спалучэнне з геаметрычнымі. У абавязковым парадку афармляліся арнаментам рукавы, [[каўнер]], [[фартух]] і галаўныя ўборы. Таксама для афармлення магло выкарыстоўвацца ткацтва ніткамі розных колераў<ref name="ЭБ"/>. [[Файл:History Museum of Polack - exposition - Looms in Belarus - 2011AD.JPG|thumb|left|200px|Традыцыйныя беларускія кросны (''[[Полацкі краязнаўчы музей]]''), фота 2011 г.]] Пры вырабе касцюма выкарыстоўваліся [[вышыўка]], [[Бранае ткацтва|бранае]], [[Выбарнае ткацтва|выбарнае]], [[Закладное ткацтва|закладное]], [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовае]], [[Пераборнае ткацтва|пераборнае]] і [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]], [[карункі]] і [[аплікацыя]], існаваў таксама спецыфічны промысел упрыгожвання тканін — [[набіванка]]<ref name="ЭБ"/>. Для вырабу пояснага адзення шырока ўжываліся паліхромныя суконныя тканіны. На фартухі прышывалі пакупныя або самаробныя карункі<ref name="Трад"/>. Са з’яўленнем анілінавых фарбавальнікаў і крамных нітак спектр колераў дапоўніўся аранжавым, фіялетавым, блакітным, малінавым, ярка-зялёным, аднак сфера іх выкарыстання была абмежаванай<ref name="ЭБ"/>. Для вырабу верхняй вопраткі ўжываліся сукно і аўчына. == Асаблівасці крою == [[Файл:Зялёныя Сьвяткі Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|250px|Жанчыны ў традыцыйным сялянскім касцюме розных [[строй|строяў]] на народным свяце (г. [[Магілёў]]). Фота 2013 г.]] У беларускім касцюме выкарыстоўваліся тры тыпы кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная, з какеткай. Кашулі ўсіх тыпаў мелі прамы разрэз (пазуху) па цэнтры, даўжыня якога дасягала 35-40 см<ref name="Трад"/>. У даўніну часцей за ўсё кашулі шылі без швоў на плячах, проста перагібаючы тканіну, але ў пачатку XIX ст. такі крой лічыўся састарэлым і выкарыстоўваўся толькі ў абрадавай вопратцы. Крой стаў полікавым, пры якім пярэдняе і задняе палотнішчы злучаліся з дапамогай прастакутных уставак з таго ж самага матэрыялу — полікаў<ref name="Трад"/>. Каўнер прысутнічаў толькі ў святочнай вопратцы сялян, яго вышыня была каля 2-3 см. Сярод дробнай шляхты быў распаўсюджаны адкладны каўнер. Каўнер-стойка зашпіляўся на пару гузікаў узбоч або спераду, адкладны — на запанкі (шпонку) або сцягваўся стужкай або палоскай каляровай тканіны<ref name="Трад"/>. Пры раскроі спадніцы з палатна рабілі два палатны, а пры шыцці спадніцы з сукна выкарыстоўвалі ад трох да шасці падоўжных полак, якія сшываць разам і збіраліся ў зморшчыны каля пояса<ref name="Трад"/>. == Вышыўка і нацыянальны касцюм у сялянскіх традыцыях == [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] ''(Беларуская паштовая марка)'']] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Kalinkavichy District - end XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне ([[калінкавіцкі строй]]), [[арнамент]]аванае [[вышыўка]]й, пачатак XX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] У сялянскім асяроддзі ўменне жанчын вышываць перадавалася з пакалення ў пакаленне. На Палессі ў багатых сем’ях з часамі збіраліся значныя запасы адзення. Гэтае багацце складалі працы мацярок, дачок і ўнукаў, здаралася, што тры пакаленні вышывалі разам. Вышываць жанчын вучылі з дзяцінства. Больш за ўсё [[Вышыўка|вышываннем]] займаліся незамужнія дзяўчаты, якія пачыналі гатаваць сабе пасаг задоўга да вяселля — ужо з 13-14 гадоў. Для вышывання яны выкарыстоўвалі кожную вольную хвіліну: нават калі пасвілі жывёл, у перапынках падчас працы на панскім двары. Уменне ткаць і вышываць ацэньвалася як каштоўны навык, неабходны кожнай жанчыне<ref>Вяселле: Беларуская народная творчасць. Мн., 1980. Кн. 1 № 526</ref>. Калі дзяўчына валодала галоўнымі жаночымі рамёствамі — [[прадзенне]]м, [[ткацтва]]м і [[вышыўка]]й і ў час вяселля магла прадэманстраваць свой багаты [[пасаг]] і дары, то лічылася, што яна майстрыха і працаўніца<ref>Вяселле: Беларуская народная творчасць. Мн., 1980. Кн. 1 № 321</ref>. Высока ацэньвалася ўменне ствараць менавіта прыгожыя прадметы, упрыгожаныя ўзорамі, арнаменціраваныя<ref>Вяселле. Мн., 1988. Кн. 4. № 1116</ref>. У пасаг нявесты па традыцыі ўваходзілі шмат тканых і вышытых прадметаў. У яго падрыхтоўцы прымалі ўдзел усе жанчыны сям’і — матуля, бабуля, незамужнія сёстры. Перад вяселлем, пасля заручын, маладая для падрыхтоўкі частак пасагу, якіх не хапае, заклікала на дапамогу «''дружку''» ці наймала «''талаку''» — збірала сябровак і родзічаў, якія дапамагалі ёй ткаць, прасці і вышываць<ref>Вяселле. Кн. 1 № 178</ref>. [[Файл:Isaak Serbov 008.jpg|thumb|Дзяўчаты ў новых касцюмах з [[вышыўка]]й, [[Прудок (Мазырскі раён)|вёска Прудок]] ([[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]]). Фота [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] Пасаг у беларускіх сялян да пачатку XX ст. захоўваўся ў «''кубелі''» — вялікай драўлянай бочцы з накрыўкай. У 1920—1950-я гады ў беларускай вёсцы на змену «''кублам''» прыйшлі «''[[куфар|куфры]]''», «''скрыні''». У пасаг уваходзілі палотны, сукно, ручнікі і адзенне — сарочкі, фартухі, наміткі. Важнай часткай вясельнага абраду быў перавоз пасагу ў дом жаніха і агляд усімі сваякамі рукадзелля нявесты. [[Кубел]] ці [[скрыня]] павінны былі быць запоўнены даверху пасагам<ref>Вяселле. Мн., 1988. Кн. 6. № 810.</ref>. У доме жаніха змесціва скрыні нявесты развешвалі напаказ. Па колькасці і якасці выстаўленых прадметаў меркавалі аб памерах пасагу, дастатку сям’і нявесты, аб яе мастацкіх здольнасцях, уменні ткаць і вышываць. [[Файл:Traditional ornament on a woman summer clothing of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory.jpg|320px|thumb|[[вышыўка|Вышыты]] арнамент на жаночай сялянскай кашулі [[слуцкі строй|слуцкага строя]], XIX ст.]] Жанчыны верылі, што вясельная сарочка, у якой яны вянчаліся, мела асаблівыя здольнасці. «''Шлюбныя''» сарочкі беражліва захоўвалі. Бывала, што такая сарочка служыла не аднаму пакаленню жанчын сям’і. Часта нявесты апраналі пад вянец сарочку матулі ці бабулі. У вянчальнай сарочцы — самай прыбранай і прыгожай, было прынята хаваць жанчыну. Беларусы вераць, што «''на тым свеце''» памерлыя продкі — «''дзяды''» пазнаюць іх менавіта па адзенні. Для дзяўчыны завіванне [[намітка|наміткі]] — галаўнога ўбору замужняй жанчыны — сімвалізавала яе растанне з дзявоцтвам і ўступленне ў новы перыяд жыцця. Завітая ў белую намітку, якую ўпрыгожвалі жывымі кветкамі, нявеста паўставала перад гасцямі ў сваім новым вобразе і якасці. Абрад завівання маладой, які выконвалі старэйшыя і абавязкова шчаслівыя ў шлюбе жанчыны, суправаджаўся пажаданнямі нявесце шчасця і добрай долі ў шлюбе, дзяцей<ref>Вяселле. Кн. 6. № 1062.</ref><ref>Вяселле. Кн. 6. № 1073</ref>. З гэтага моманту жанчына ўсё сваё жыццё насіла завіты галаўны ўбор. Без яго жанчына не выходзіла за парог сваёй хаты. [[Файл:Traditional summer clothing of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory.jpg|thumb|250px|Традыцыйнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялян [[Слуцкі строй|слуцкага строю]], XIX ст.]] Падарункі жаніху абавязкова ўключалі вясельную кашулю, а таксама святочныя кашулі, колькасць якіх магла даходзіць да адзінаццаці, [[шыйная хустка|шыйную хустку]], [[шырынка|шырынку]], [[Капшук, кісет|капшук]]. Вянчальную сарочку жаніху вышывала па звычаі сама маладая. Яна вырабляла і ўпрыгожвала яе з любоўю і марай аб шчасці ў будучым сямейным жыцці<ref>Вяселле. Кн. 1. № 320</ref>. «''Маладзецкая''» сарочка, прызначаная для жаніха, была прадметам, з якім здзяйсняліся таксама спецыяльныя магічныя дзеянні, якія забяспечвалі дзяўчыне шчасце ў сямейным жыцці. Напрыклад, напярэдадні вяселля пасля лазні маладая выціралася [[сарочка]]й, якая прызначалася для жаніха, што павінна было забяспечыць ёй яго любоў і шчасце ў сямейным жыцці. У некаторых мясцінах Беларусі сарочку, якую падарыла нявеста жаніху, ён апранаў у той момант вяселля, калі маладой распляталі косы і павязвалі жаночы галаўны ўбор — намітку. Прынята было таксама пераапранаць маладых падчас раздачы [[каравай|каравая]]. Сарочку, якая была да гэтага на жаніху, аддавалі яго мацеры. Мужчынскія вясельныя сарочкі бераглі як памяць усё жыццё, апраналі іх толькі ў святочныя дні. Пасля вяселля маладая жанчына ўжо не мела магчымасці вышываць. У доме свякрухі маладую нявестку чакала шмат фізічнай працы і абавязкаў. Затым вынікала нараджэнне дзіцяці, за ім — шмат іншага, таму на вышыванне ў яе ўжо не заставалася часу<ref>Вяселле. Кн. 6. № 992</ref>. == Сучаснае выкарыстанне == [[Файл:Janka Kupala - before 1917 AD.jpg|thumb|[[Янка Купала]] з беларускім сялянскім [[гальштук|гальштукам-вышыванкай]]. Фота каля 1917 г.]] Беларускі нацыянальны касцюм амаль не выкарыстоўваецца ў штодзённым ужытку: [[індустрыялізацыя]], [[інфарматызацыя]] і [[глабалізацыя]] як агульныя для свету тэндэнцыі прывялі да таго, што мяжа паміж адзеннем розных сацыяльных слаёў, як і розных нацый, у індустрыяльных і постындустрыяльных краінах пачала сцірацца. Беларусь не стала выключэннем з гэтага правіла. [[Файл:Берагіня 2014, танец Каваль.jpg|thumb|left|Калектыў выконвае танец «Каваль» у традыцыйным сялянскім адзенні. Фота 2014 г.]] Сялянскі беларускі нацыянальны касцюм шырока выкарыстоўваецца падчас правядзення ўрачыстых мерапрыемстваў: дзяўчыны ў народным адзенні сустракаюць з хлебам-соллю доўгачаканых гасцей<ref>[http://charter97.org/be/news/2009/7/16/20125/ Княгіню Раманаву ў Гомелі сустрэлі ўсім выканкамам і хлебам-соллю] ([[Хартыя'97]]).</ref><ref>[http://by.belapan.by/archive/2010/09/04/by_media_football_ph/ Зборную Беларусі па футболе сустрэлі ў аэрапорце Мінск-2 хлебам-соллю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305123009/http://by.belapan.by/archive/2010/09/04/by_media_football_ph/ |date=5 сакавіка 2016 }} ([[БелаПАН]]).</ref>. [[Файл:Josef Janoushkevich by Eugeny Kolchev.jpg|thumb|[[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Язэп Янушкевіч]] з беларускім сялянскім [[гальштук|гальштукам-вышыванкай]], дапасаваным да сучаснага касцюма. Фота 2014 г.]] Нацыянальны касцюм беларусаў — неад’емны ўдзельнік [[тэатр]]альных і [[кіно|кінематаграфічных]] пастановак на нацыянальную тэматыку. Беларускае народнае адзенне выкарыстоўваецца ўдзельнікамі [[Беларускія народныя танцы|танцавальных]], пеўчых і інструментальных гуртоў і ансамбляў<ref>[http://www.khoroshki.com «Харошкі» — белорусский государственный заслуженный хореографический ансамбль.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161026064527/http://www.khoroshki.com/ |date=26 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>, прычым робіцца гэта не толькі ў кантэксце «''рэканструкцыі''» народных традыцый, але і проста ў мэтах надання ўдзельнікам групы пэўнага [[імідж]]у, які можа ўвогуле не спалучацца з іх творчасцю. Беларускі нацыянальны касцюм і варыяцыі на яго тэму шырока выкарыстоўваюцца прадстаўнікамі беларускай [[палітыка|палітычнай]] [[эліта|эліты]], творчай і навуковай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], моладзі. Так, у Беларусі з 2013 года некалькі гадоў запар праходзіць «''[[Дзень вышыванкі ў Беларусі|Дзень Вышыванкі]]''» — неафіцыйнае свята, якое прысвечана найперш распаўсюджванню традыцыі нашэння народнага адзення ў сучасным сацыяльна-культурным кантэксце і пашырэнню сферы ўжывання беларускіх мовы і культуры ў беларускім грамадстве<ref>[http://artsiadziba.by/news/2014/12/16/dzv2014-smi/ Як прайшоў «Дзень вышыванкі»: агляд СМІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170906114003/http://artsiadziba.by/news/2014/12/16/dzv2014-smi/ |date=6 верасня 2017 }} ([[Арт Сядзіба]]).</ref><ref>[https://www.facebook.com/events/306233692902318/ Дзень Вышыванкі] ([[Facebook]]).</ref>. Варта адзначыць, што беларускі нацыянальны касцюм адносна часта з’яўляецца крыніцай натхнення для [[дызайн]]ераў і [[мадэльер]]аў: вядомы [[ЗША|амерыканскі]] [[рэп]]ер [[Снуп Дог]] выпусціў серыю адзення, якая была натхнёна беларускім нацыянальным касцюмам<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/nov/07/snoop-dogg-belarus-clothing-line-instagram From Snoop Dogg with love: rapper dedicates clothing line to Belarus] // The Guardian {{Ref-en}}</ref>; варыяцыі на тэму народнага адзення беларусаў можна прасачыць у моднага дома «''Valentino''»<ref>[http://www.velvet.by/hobby/moda-i-stil/yuliya-petrunenko/po-stopam-snup-doga-ili-belorusskaya-vyshivanka-v-kollektsii-val ПО СТОПАМ СНУП ДОГА ИЛИ БЕЛОРУССКАЯ ВЫШИВАНКА В КОЛЛЕКЦИИ VALENTINO] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190218021243/http://www.velvet.by/hobby/moda-i-stil/yuliya-petrunenko/po-stopam-snup-doga-ili-belorusskaya-vyshivanka-v-kollektsii-val |date=18 лютага 2019 }}. {{ref-ru}}</ref> і многіх беларускіх мадыстаў і рамеснікаў<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10894&mode=print |title=Вышыванка — хто танней? |access-date=5 мая 2015 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310043206/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10894&mode=print |url-status=dead }}</ref>. У сярэдзіне 2010-х гадоў у маладзёжнай модзе [[Беларусь|Беларусі]] з’явіліся «''вышымайкі''»<ref>[http://symbal.by/novyja-vysymaiki/ Вышымайкі на сайце крамы «symbal.by».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326041830/http://symbal.by/novyja-vysymaiki/ |date=26 сакавіка 2016 }}</ref> — звычайныя майкі з прынтам, як на нацыянальнай сялянскай кашулі, — і «''вышыбайкі''»<ref>[http://budzma.by/news/kitaycy-pachali-vypuskac-byelaruskiya-bayki-vyshyvanki.html Кітайцы пачалі выпускаць беларускія байкі-вышыванкі]</ref> — аналагічныя па сутнасці байкі. Абодва [[неалагізм]]ы з’яўляюцца вытворнымі ад слова «''[[вышыванка]]''», якім ва ўсходніх славян называюць расшытую сялянскую кашулю. == У філатэліі == <center><gallery> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg File:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|[[Нараўлянскі строй]] File:Bychaŭski Stroj stamp.jpg|[[Быхаўскі строй]] File:Drisnenski Stroj stamp.jpg|[[Дзісенскі строй]] File:1999. Stamp of Belarus 0341.jpg File:1999. Stamp of Belarus 0345.jpg File:2000. Stamp of Belarus 0383.jpg File:Słucki Stroj stamp.jpg|[[Слуцкі строй]] File:2002. Stamp of Belarus 0455.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0458.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0460.jpg File:Costumes of Mogilev region.jpg|Строі [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] File:Costumes of the West Polesie.jpg|Строі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] File:Dance Ljavoniha.jpg File:2005. Stamp of Belarus 0621.jpg|[[Мастоўскі строй]] File:2005. Stamp of Belarus 0622.jpg|[[Лепельскі строй]] File:2010. Stamp of Belarus 06-2010-16-03-03.jpg File:Lira Kolesna.jpg File:Malorytskiy stroy Stamp 2011.jpg|[[Маларыцкі строй]] File:Old man in belarussian national costume.jpg File:Old woman in belarussian national costume.jpg|[[Маларыцкі строй]] File:2012. Stamp of Belarus 06-2012-m-917-918.jpg File:2012. Stamp of Belarus 10-2012-03-28-m1.jpg|[[Турава-Мазырскі строй]] File:2012. Stamp of Belarus 10-2012-03-28-m2.jpg|[[Ляхавіцкі строй]] File:Stamps of Belarus, 2015-34.jpg|Сцэна п'есы "Прымакі" File:Stamps of Azerbaijan, 2013-1090.jpg|Маладыя танцуюць [[крыжачок]]. ''(Азербайджанская паштовая марка)'' File:Starye igrushki.jpg File:27-2013-07-04-m.jpg File:26-2014-05-06-m.jpg File:Niescier Sakalouski.jpg </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларускі народны касцюм / Л. І. Маленка; [маст. Э. Э. Жакевіч]. — Мінск : Ураджай, 2001. * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''Кацар, М. С.'' Беларускі арнамент: Ткацтва. Вышыўка. — Мінск, 1996. * ''Маленко, Л. И.'' Белорусский костюм XIX—XX вв. / Л. И. Маленко. — Минск : Белорусская наука, 2005. * ''Маслова, Г. С.'' Народная одежда русских, украинцев, белорусов в XIX — нач. XX вв. / Г. С. Маслова // Восточно-славянский этнографический сборник. — М., 1956. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М. Ф.]]'' Нагавіцы / М. Ф. Раманюк // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Романюк, М. Ф.]]'' Белорусская народная одежда / М. Ф. Романюк. — Мінск : Беларусь, 1981. — 473 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В.]]'' Беларуская народная вышыўка / В. Фадзеева. — Мінск, 1991. * {{Крыніцы/Якуніна. Слуцкія паясы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.perunica.ru/stfoto/3846-foto-iz-knigi-belorusskaya-narodnaya-odezhda.html Фота з кнігі «Белорусская народная одежда»] * [http://slonko.com.pl/bielaruskija-narodnyja-stroi.html Беларускія народныя строі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121027233754/http://slonko.com.pl/bielaruskija-narodnyja-stroi.html |date=27 кастрычніка 2012 }} * [http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 Беларускае народнае адзенне] * [http://nnm.ru/blogs/jumalanpojka793/tradicionnye_narodnye_kostyumy_belorusov/ Традыцыйныя народныя касцюмы беларусаў. Выявы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100125150407/http://nnm.ru/blogs/jumalanpojka793/tradicionnye_narodnye_kostyumy_belorusov/ |date=25 студзеня 2010 }} * [http://euroradio.fm/report/u-gomeli-adkrylasya-vystava-awtentychnykh-natsyyanalnykh-stroyaw-51868 У Гомелі адкрылася выстава аўтэнтычных нацыянальных строяў (фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140805233136/http://euroradio.fm/report/u-gomeli-adkrylasya-vystava-awtentychnykh-natsyyanalnykh-stroyaw-51868 |date=5 жніўня 2014 }} * [http://jivebelarus.net/culture/gothic-suit-in-vkl.html Гатычны касцюм Вялікага Княства Літоўскага канца ХІІІ — пачатку ХVI ст.] * [http://www.ethnomuseum.ru/gallery1847/1412/4442_2311.htm Касцюм жаночы святочны. Беларусы. Мінская губерня. Канец XIX стагоддзя Набыты ў экспедыцыі карэспандэнтам музея В. К. Костка ў 1905 годзе]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.ethnomuseum.ru/gallery1847/1412/225_2311.htm Касцюм хлопчыка. Беларусы. Магілёўская губерня, Чавускі павет. Канец XIX ст. Фонды РЭМ]{{Недаступная спасылка}} * [http://pics.livejournal.com/ocherkistka/pic/00055ew4/s640x480 Магілёўскія народныя строі] * [http://spadczyna.com/art/b_d_clothes_1.htm Адзенне Заходняга Палесся] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121130003539/http://spadczyna.com/art/b_d_clothes_1.htm |date=30 лістапада 2012 }} * [http://news.tut.by/culture/253865.html Женские костюмы восточных районов Могилевщины представлены в Музее этнографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111224030509/http://news.tut.by/culture/253865.html |date=24 снежня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://vasanta.by/Articles/stroi.aspx Строі, ці Cвяточнае традыцыйнае адзенне беларусаў]{{Недаступная спасылка}} * ''[[Міхал Анемпадыстаў]]''. [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў]]''. [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларускі нацыянальны касцюм}} {{Беларуская вышыўка}} {{Беларускае народнае ткацтва}} {{Выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Гісторыя касцюма]] [[Катэгорыя:Беларускі касцюм| ]] 6xy0hxrt40eg0trlqk2xzb367xnnajb 5184767 5184766 2026-08-21T15:56:18Z Ciepiersia 162280 /* Апісанне дзіцячага адзення */ абнаўленне звестак 5184767 wikitext text/x-wiki [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Kobryn District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|250px|Традыцыйны і вельмі архаічны [[Кобрынскі строй|кобрынскі сялянскі святочны жаночы строй]] з в. [[Хабовічы]], канец XIX ст. [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] '''Белару́скі нацыяна́льны касцю́м''' або '''Белару́скі наро́дны стро́й''' — комплексы [[Адзенне|адзення]], [[Абутак|абутку]] і [[Аксесуары|аксесуараў]], якія склаліся на працягу стагоддзяў для выкарыстання [[Беларусы|беларусамі]] ў штодзённым і святочным ужытку. Нацыянальны касцюм мае надзвычай высокую [[Культура|культурную]] каштоўнасць і ёсць адным з [[Этнас|этнічных]] атрыбутаў беларускага народа. Вылучаюць прынамсі тры разнавіднасці беларускага нацыянальнага касцюма, а адпаведна сацыяльнай належнасці — [[Сяляне|сялянскі]], [[Мяшчане|мяшчанскі]], [[Шляхта|шляхецкі]]. Беларускі сялянскі касцюм мае глыбокія гістарычныя карані і захаваў шмат архаічных рыс. Спалучае практычнасць і эстэтычнасць, ёсць большай з’явай, чым проста адзенне або мастацкі твор. Сялянскі касцюм беларусаў адлюстроўваў мясцовыя звычаі, патрэбы і сацыяльны статус прадстаўнікоў беларускага народа, светапогляд майстроў, якія яго выраблялі, а ў дэкаратыўным арнаменце часам чытаюцца цэлыя змястоўныя гісторыі. Звычайна менавіта сялянскі касцюм маюць на ўвазе, калі вядуць гаворку пра нацыянальны касцюм беларусаў увогуле. Мяшчанскі і шляхецкі нацыянальныя касцюмы ўпісваюцца ў агульнаеўрапейскія модныя тэндэнцыі, але пры гэтым маюць вялікую колькасць нацыянальных асаблівасцей, што дазваляе лічыць іх за разнавіднасці беларускага нацыянальнага касцюма. == Этымалогія == Тэрмін «''касцюм''» звычайна выкарыстоўваецца ў двух значэннях: * Класічны камплект, які складаецца: ** У мужчыны: з [[пінжак]]а і [[Порткі|порткаў]] (мужчынскі касцюм); ** У жанчыны: з [[жакет]]а і [[Спадніца|спадніцы]] ці порткаў (жаночы касцюм); * Адзенне, якое адрозніваецца характэрным стылістычным і вобразным адзінствам. Слова «''касцюм''» [[славяне|славянскія народы]] запазычалі з [[французская мова|французскай мовы]] ({{lang-fr|costume}}), якое перакладалі як «''звычай, традыцыя, манера''». Упершыню гэта слова сустракалася ў XVIII ст. Перад гэтым славяне звычайна выкарыстоўвалі словы «''сукенка, ризы, покров''». Касцюм — гэта пэўная сістэма прадметаў і элементаў адзення, абутку, аксесуараў, якая адлюстроўвае сацыяльную і нацыянальную прыналежнасць чалавека, яго пол, узрост, заняткі, прафесію. У тэрмін «''касцюм''» уваходзяць [[адзенне]], [[фрызура]], [[касметыка]], [[галаўны ўбор]], [[пальчаткі]], [[упрыгожанні]]<ref>''Орленко Л. В.'' Терминологический словарь одежды. М., 1996. С. 115.</ref>. Датычна [[беларусы|беларусаў]], калі кажуць «''нацыянальны касцюм''», звычайна маюць на ўвазе традыцыйны [[сяляне|сялянскі]] касцюм. Аднак, культуролагі вылучаюць прынамсі тры катэгорыі беларускага нацыянальнага адзення: * [[Сяляне|Сялянскі]] нацыянальны касцюм; * [[Мяшчане|Мяшчанскі]] нацыянальны касцюм; * [[Шляхта|Шляхецкі]] нацыянальны касцюм. == Значэнне нацыянальнага касцюма == [[Нацыянальны касцюм]] — тая частка духоўнай і матэрыяльнай культуры, дзе найбольш ярка праяўляюцца [[Этнас|этнічныя]] асаблівасці. Кожны [[народ]] стварае яго паводле сваіх [[Эстэтыка|эстэтычных]] і [[Этыка|этычных]] уяўленняў. Касцюм з’яўляецца часткай рэальнасці, таму ўплывае на светаўспрыманне і ўздзейнічае на пачуцці чалавека. Гісторыя касцюма дазваляе атрымаць уяўленне і асэнсаваць мінулае народа і яго традыцыі, нормы ўзаемаадносін і лад жыцця. == Гісторыя вывучэння == Усебаковае вывучэнне сялянскага касцюма беларусаў пачалося ў XIX ст. і было звязанана з цікавасцю беларускіх і замежных навукоўцаў да духоўнай культуры і побыту гэтага славянскага народа. З прадметаў матэрыяльнага побыту беларусаў пачалі нават складаць асобныя і багатыя калекцыі<ref>Архіў РЭМ, калекцыі 2190, 2191, 2192, 4029, 4046, 4083</ref>. Яны прадстаўляюць сабой багаты матэрыял для параўнальнага вывучэння сялянскага касцюма розных рэгіёнаў. У іх склад уваходзіць [[жанчына|жаночае]] і [[мужчына|мужчынскае]] адзенне, набытае ў этнаграфічных [[экспедыцыя]]х супрацоўнікамі музеяў у [[Раёны Беларусі|раёнах Беларусі]]<ref>, а ў прыватнасці — у былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губернях</ref>. Некаторыя вынікі і ўзоры адзення былі апублікаваныя ў XIX — пачатку [[XX ст.]] Менавіта ў азначаны перыяд назапасілася даволі шмат звестак пра народныя традыцыі, побыт, антрапалагічныя асаблівасці прадстаўнікоў сялянства, іх адзенне і [[фальклор]]. У 1920-я гг. распрацоўваліся новыя кірункі ў этналагічных даследаваннях, у тым ліку паводле новых даследчых методык: * Першы кірунак працягваў традыцыйнае [[этнаграфія|этнаграфічнае]] вывучэнне касцюма, але паводле новых падыходаў: [[картаграфаванне]] прадметаў адзення, фіксацыя [[геаграфія|геаграфічнага]] распаўсюджвання асобных тыпаў і формаў касцюма. У гэтай галіне працавалі такія вядомыя супрацоўнікі [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута Беларускай культуры]], як [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. А. Сербаў]] і іншыя; * Другі кірунак фарміраваўся ў галіне [[мастацтвазнаўства]] метадам структурнага вывучэння касцюма ў [[дызайн]]е (з’яўвіўся ў другой палове XX ст.). Пісьмовыя звесткі пра беларускі касцюм даволі шматлікія: інфармацыя сустракаецца ў [[Гісторыя|агульнагістарычных]], [[Краязнаўства|краязнаўчых]] і спецыяльных выданнях. Дагэтуль, напрыклад, высока цэніцца праца {{нп3|Іаган Готліб Георгі|І. Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Апісанне ўсіх народаў, якія селяцца ў Расійскай дзяржаве»<ref>''Георги И.'' Описание все обитающих в Российском государстве народов. СПб., 1799.{{ref-ru}}</ref>. Звесткі пра касцюм таксама можна знайсці ў матэрыялах, сабраных у [[XIX ст.]] [[афіцэр]]амі [[Генеральны штаб Расійскай Імперыі|Генеральнага штаба Расійскай Імперыі]] ў асобных тамах<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба: Минская губерния / Сост. ''И. Зеленский''. СПб., 1864. Ч. I—II.{{ref-ru}}; Материалы для географии и статистики, собранные офицерами Генерального штаба: Ковенская губерния / Сост. ''Д. Афанасьев''. СПб., 1861.{{ref-ru}}; Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба: Гродненская губерния / Сост. ''П. Бобровский''. СПб., 1863. Ч. I—II.{{ref-ru}}</ref>. [[Усевалад Фёдаравіч Мілер|У. Ф. Мілер]] у сваім творы аб’яднаў матэрыялы, якія былі сабраныя ў беларускіх губернях на [[Усерасійская этнаграфічная выстаўка 1867 года|Усерасійскую этнаграфічную выстаўку 1867 г.]] у [[Масква|Маскве]]<ref>''[[Усевалад Фёдаравіч Мілер|Миллер Вс. Ф.]]'' Систематическое описание коллекций Дашковского этнографического музея. М., 1887—1889. Вып. 1-4.{{ref-ru}}</ref>. Грунтоўнымі для даследчыкаў з’яўляюцца матэрыялы з архіваў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага Рускага Геаграфічнага таварыства]], частка з якіх была апублікавана ў этнаграфічных, гістарычных [[часопіс]]ах і асобнымі выданнямі<ref>''Анимелле Н.'' Быт белорусских крестьян // Этнографический сборник. СПб., 1854. Вып. 2.{{ref-ru}}; ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский М. В.]]'' Белорусы // Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. СПб., 1905. Т. 9{{ref-ru}}; ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский М. В.]]'' Заметки по белорусской этнографии // Живая Старина. 1893. № 2. С. 283—296.{{ref-ru}}; ''Зеленин Д. К.'' Описание рукописей учёного архива Императорского Русского Географического общества. Пг., 1914—1916. Вып. 1-3.{{ref-ru}}; ''Киркор А.'' Литовское Полесье // Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белорусское Полесье. Мн., 1993.{{ref-ru}}; ''Киркор А.'' Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Вестник ИРГО. XX, отд. 2, 1857.{{ref-ru}}; ''Крачковский Ю. Ф.'' Быт западнорусского селянина. М., 1874.{{ref-ru}}; Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края, собранные и приведённые в порядок ''П. В. Шейном''. СПб., 1902. Т. III.{{ref-ru}}; ''Маракуев В.'' Полесье и полешуки. М., 1886.{{ref-ru}}; Народы России. СПб., 1878. Т. 1.{{ref-ru}}; Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Описание предметов обиходности (этнографические данные) / Сост. ''Н. Я. Никифоровский''. Витебск, 1895.{{ref-ru}}; ''Романов Е. Р.'' Белорусский сборник. Вильна, 1912. Вып. 8.{{ref-ru}}; ''Сементовский А.'' Этнографический обзор Витебской губернии. СПб., 1872.{{ref-ru}}; ''[[Ісак Абрамавіч Сербаў|Сербов И. А.]]'' По Дреговичской области летом 1911 года // Записки Северо-Западного отделения ИРГО. Вильно, 1912. Кн. 3.{{ref-ru}}; ''Эремич И.'' Очерки Белорусского Полесья. Вильна, 1868.{{ref-ru}}; ''Юркевич И.'' Остринский приход Виленской губернии Лидского уезда // Этнографический сб. ИРГО. 1853. Вып. 1.{{ref-ru}}; ''Янчук Н. А.'' По Минской губернии // ИОЛЕАЭ. LXI. 1889.{{ref-ru}}</ref>. Культура беларусаў, у тым ліку і народнае адзенне, была аб’ектам даследаванняў шэрагу [[Польшча|польскіх]] навукоўцаў<ref>''Gutkowska-Ruchlewska M.'' Historia ubiorów. Wrocław; Warszawa; Kraków, 1968.{{ref-pl}}; ''Golębiowski L.'' Ubióry w Polsce od najdawniejszych czasow aż do chwil obecznych, sposobem dykcyonarza ułożone i opisane. Kraków, 1861.{{ref-pl}}; ''Jeleńska E.'' Komarowicze w powiecie Mozyrskim // Wisła. 1891. T. 5. Ks. 1-2.{{ref-pl}}; ''Kolberg O.'' Dzieła wszystkie. T. 52. Białorus — Polska. Wrocław — Poznań, 1968.{{ref-pl}}; ''Kraszewski J. I.'' Wspomnienia Wołyna, Polesia i Litwy. Warszawa, 1985.{{ref-pl}}; ''Moszyński K.'' Kultura łudowa słowian. T. 1. Kultura materjalna. Warszawa, 1967.{{ref-pl}}; ''Moszyński K.'' Polesie Wschodnie. Materijały etnograficzne wschodniej części b. powiatu Mozyrskiego oraz z powiatu Rzezychiego. Warszawa, 1928.{{ref-pl}}; ''Tyszkewicz E.'' Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznem, geognostycznym, gistarycznym, gospodarczym, przemysłowa-handlowem i lekarskim. Z dodaniem wiedomosci: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiórach Ludu, gustach, zababonach. Wilno, 1847.{{ref-pl}}</ref>. Значны ўклад у апісанні і асэнсаванні нацыянальных касцюмаў не толькі беларусаў, але і ўвогуле [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]], зрабіла Г. С. Маслава<ref>''Маслова Г.'' Народная одежда русских, украинцев и белорусов в XIX—начале XX в. // Труды Института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Новая серия. Т. XXXI. Восточнославянский этнографический сборник. Очерки народной материальной культуры русских, украинцев и белорусов в XIX—начале XX в. М., 1956. С. 543—735.{{ref-ru}}; ''Маслова Г.'' Народная одежда в восточнославянских традиционных обычаях и обрядах XIX—начала XX в. М., 1984.{{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Ramaniuk Mikhail-belarusian national dress.jpg|thumb|left|Вокладка альбома «Беларускія народныя строі» (2014) [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Міхася Раманюка]]: сяляне ў [[маларыцкі строй|маларыцкім строі]]]] У другой палове XX ст. даследаванні беларускага нацыянальнага касцюма былі засяроджаны на яго [[Этыялогія|этыялогіі]], прычым дамінавалі ў гэтай галіне менавіта [[Беларусь|беларускія]] [[Этнаграфія|этнографы]]: [[Лідзія Аляксандраўна Малчанава|Л. Малчанава]]<ref>''Молчанова Л. А.'' Материальная культура белорусов. Мн., 1968.{{ref-ru}}; ''Молчанова Л. А.'' Очерки материальной культуры белорусов XVI—XVIII вв. Мн., 1981.{{ref-ru}}</ref>, [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Г. Курыловіч]], А. Дулеба, [[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|В. Цітоў]]<ref>''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Абутак // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 13-14; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Адзенне // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 21-28; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Андарак // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 31-32; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Бурка // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 64-65; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Галаўныя ўборы // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 100—103; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Кажух // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 179—180; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Кашуля // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 196—198; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Нагавіцы // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 250; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Панёва // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 287—288; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Пояс // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 303—305; ''[[Віктар Сцяфанавіч Цітоў|Цітоў В. С.]]'' Світа // Народная культура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 2002. С. 343—344.</ref>. Беларускія этнографы правялі этнаграфічнае вывучэнне ўсіх [[раёны Беларусі|раёнаў Беларусі]] і назбіралі матэрыялы, якія сведчылі пра багатую разнастайнасць касцюма беларусаў і дазволілі вызначыць мясцовыя асаблівасці яго рэгіянальных варыянтаў. Адным з найбольш вядомых аўтараў, які распрацоўваў [[мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўчы]] кірунак у даследаванні беларускага сялянскага касцюма быў [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Міхась Раманюк]]. Ён стварыў альбом «Беларускае народнае адзенне» (1981) — збор [[Фатаграфія|фатаграфічных]] матэрыялаў, аналаг якога ў час яго выдання не мелі ні [[балтыйскія народы|прыбалты]], ні [[украінцы|ўкраінцы]], ні [[рускія]]<ref>''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Беларускае народнае адзенне (Альбом). Мн., 1981.</ref><ref name=RAMANIUKNN>[http://nn.by/?c=ar&i=138411 У Мінску перавыдалі альбом Раманюка «Беларускія народныя строі».]</ref>. Альбом ствараўся на падставе архіваў Рускага Геаграфічнага таварыства, беларускіх музеяў і ўнікальных этнаграфічных калекцый самога аўтара. Скарочаная версія альбома выдавалася ў 2003 і 2014 гадах<ref name=RAMANIUKNN/>. Міхась Раманюк вядомы таксама па шматлікіх навуковых артыкулах у беларускіх [[энцыклапедыя]]х<ref>''Вайткевіч В. С., [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Адзенне // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 1. С. 41—45; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Брыль // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 1. С. 474; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Вілейскі строй // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 1. С. 620; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' Ляхавіцкі строй // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1986. Т. 3. С. 331; ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк М. Ф.]]'' [[Капыльска-Клецкі строй]] // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Мн., 1984. Т. 2. С. 678—679.</ref>. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] агульная для [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін тэндэнцыя да абмежавання штодзённага выкарыстання народнага адзення не абмінула і [[Беларусь]], аднак тэма нацыянальнага касцюма ўсё яшчэ застаецца вельмі актуальнай для даследчыкаў. Асаблівую цікавасць для вучоных уяўляе адносна слаба вывучаны (у параўнанні з касцюмам XIX—XX стст.) касцюм беларусаў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: інфармацыю пра гэты перыяд можна знайсці ў актавых дакументах<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссией. СПб., 1841.{{ref-ru}}; Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. СПб., 1860—1889. Т. 1—14.{{ref-ru}}</ref>, лістах, інвенатарах маёнткаў і вопісу маёмасці, успамінах, нататках вандроўнікаў, [[летапіс]]ах<ref>Летописи белорусско-литовские // Полное собрание русских летописей. М., 1980. Т. 35.{{ref-ru}}</ref>, [[хроніка]]х<ref>Великая хроника о Польше, Руси и их соседях XI—XIII вв. М., 1987.{{ref-ru}}</ref> і г. д.<ref>Полоцкие грамоты XIII — начала XVI вв. М., 1980. Т. 1.{{ref-ru}}</ref> Вядучай навукова-даследчай установай у сферы вывучэння беларускага нацыянальнага касцюма з’яўляецца [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі]]. У 2007 г. у дзвюх кнігах былі апублікаваны вынікі грунтоўных даследаванняў супрацоўніц інстытута [[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Валянціны Бялявінай]] і [[Любоў Васілеўна Ракава|Любові Ракавай]], дзе ўпершыню цалкам быў ахарактарызаваны беларускі нацыянальны касцюм усіх саслоўяў і перыядаў<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с.; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с.</ref>. Рэканструкцыя традыцыйных тэхналогій вытворчасці нацыянальнага касцюма і адаптацыя іх да сучаснасці ажыццяўляецца ў навукова-вытворчым унітарным прадпрыемстве «Скарбніца» (г. Мінск, Беларусь). == Кароткая гісторыя касцюма == [[Файл:Peasants in the neighbourhood of Grodno (67988797) (cropped).jpg|250px|міні|«''[[Сяляне]] з ваколіц [[Гродна]]''» ([[мастак]] — [[Ян Лявіцкі]])]] Умерана [[кантынентальны клімат]], працяглая [[зіма]] і негарачае [[лета]] вымушалі жыхароў тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] карыстацца закрытым і цёплым адзеннем<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>. Рэгіянальныя асаблівасці адзення тут пачалі назірацца ўжо ў I тыс. н.э.<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм на тэрыторыі Беларусі ў I тыс. н. э. (паводле археалагічных даных) // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1997. Вып. 11. С. 99—104.</ref> У пачатку II тыс. н.э. адбыўся пераход ад пахаванняў па абрадзе трупаспальвання да пахаванняў па абрадзе трупапалажэння (пры якім захоўваецца шмат прадметаў), што дазволіла вучоным лепей вывучыць гэты перыяд<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі X—XIII стст. (паводле археалагічных звестак). Мн., 1995.</ref>. Самым важным этнавызначальным элементам касцюма таго часу былі галаўныя ўборы, у першую чаргу, жаночыя скроневыя кольцы, якія прымацоўваліся да галаўнога ўбору, упляталіся ў валасы або насіліся як завушніцы. Картаграфаванне такіх аздабленняў дазволіла акрэсліць межы пэўных абшараў, якія былі блізкія да асноўных этнаграфічных, хоць самыя простыя дротавыя пярсцёнкападобныя скроневыя кольцы былі распаўсюджаны амаль па ўсёй [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Вялікую цікавасць для даследчыкаў прадстаўляе касцюм XI—XII стст., калі на тэрыторыі сучаснай Беларусі вельмі актыўна ішлі працэсы славянізацыі мясцовага [[Балты|балцкага насельніцтва]] і працэсы культурнага ўзаемадзеяння. Фарміраванне ўласна беларускага традыцыйнага касцюма і яго асаблівасцей пачалося ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Патрыярхат|Патрыярхальны]] лад жыцця ў беларускіх паселішчах і вядзенне [[Натуральная гаспадарка|натуральнай гаспадаркі]] спрыялі таму, што многія тыповыя рысы традыцыйнага касцюма (простыя формы адзення, прамалінейны крой, перавага белага, чорнага і чырвонага колераў у аздабленні і ромба-геаметрычнага арнаменту) захаваліся ад старажытных часоў да канца XIX — пачатку XX ст. == Лакальныя разнавіднасці сялянскага строя == {{Main|Строй}} На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць больш за 30 разнавіднасцяў традыцыйнага сялянскага касцюма, даволі строга прывязаных да пэўнай мясцовасці. <gallery perrow="5"> File:Davyd-Horodotsko-Turavsky Stroj stamp.jpg|[[Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй]] File:Drisnenski Stroj stamp.jpg|[[Дзісненскі строй]] File:Kobrynski Stroj stamp.jpg|[[Кобрынскі строй]] File:Kopylcko-Kletsky Stroj stamp.jpg|[[Капыльска-Клецкі строй]] File:Słucki Stroj stamp.jpg|[[Слуцкі строй]] File:Pukhvichy Stroj stamp.jpg|[[Пухавіцкі строй]] File:Motalski Stroj stamp.jpg|[[Мотальскі строй]] File:Navahrudski Stroj stamp.jpg|[[Навагрудскі строй]] File:Pinski Stroj stamp.jpg|[[Пінскі строй]] File:Volkovysk-Kamenets Stroj stamp.jpg|[[Ваўкавыска-Камянецкі строй]] </gallery> == Апісанне мужчынскага касцюма == [[Файл:Traditional summer clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Традыцыйнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялян, XIX ст. (''[[Музей старажытнабеларускай культуры]]'')]] Гісторыя змен мужчынскага касцюма на Беларусі дазваляе больш глыбока зразумець патрэбы, эстэтычныя густы, сімволіку духоўнай і матэрыяльнай культуры і быт беларусаў, якія адлюстроўваюць характар таго ці іншага перыяду гісторыі і ўмовы прыроднага асяроддзя. === Плечавое і паясное адзенне === {{main|Сарочка ў беларускім народным касцюме}} Самай старажытнай часткай мужчынскага плечавога адзення беларусаў з’яўляецца кашуля («''сарочка''», «''рубаха''», «''лянка''», «''срачыца''»)<ref>''Рабаданова Л. И.'' Названия одежды, головных уборов и материалов для их изготовления в памятниках старобелорусской письменности. Мн., 1991. С. 17.{{ref-ru}}</ref>. Найболей тыповым узорам мужчынскай кашулі была [[туніка]]падобная [[лён|льняная]] кашуля без швоў на плячах, якая не мела [[каўнер|каўняра]], але мела разрэз пасярэдзіне грудзіны. На шыі кашуля зашпільвалася на гузік альбо завязвалася стужкай, тасёмкай. Тунікападобная кашуля была таксама найболей старажытным відам мужчынскай нацельнай вопраткі ў народаў [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], [[Паволжа]] і [[Дагестан]]а<ref>''Слава М. К.'' Культурно-исторические связи прибалтийских народов по данным одежды. М., 1964…С. 3; ''Белицер В. Н.'' Народная одежда удмуртов. М., 1951… С. 40; ''Белицер В. Н.'' Народная одежда мордвы. М., 1973… С. 25; ''Гаджиева С. Ш.'' Одежда народов Дагестана XIX — начала XXв. М., 1981. С. 36; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 104.</ref>. Пачаткова ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] мужчынская кашуля была доўгай, часам нават да калена, і яе насілі разам са штанамі. Па [[Сцягно|сцёгнах]] яна была падпяразана [[пояс]]ам, якія са старажытных часоў былі ільняныя ці суконныя<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 104.</ref>. У розных рэгіёнах Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX ст. мужчынскае паясное адзенне мела свае назвы: «''штаны''», «''нагавіцы''», «''ганавіцы''», «''парты''», «''учкуры''», «''майткі''»<ref>''Курыловіч Г. М.'' Мужчынскі касцюм // Беларускае народнае адзенне. Мн., 1975. С. 51; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 105.</ref>. Мужчынскія штаны ў раннім Сярэднявеччы былі нешырокімі і іх кроілі з прамых палотнішчаў, перагнутых па аснове. Паміж палотнішчамі ўшываліся ўстаўкі ці кліны. Пояс быў нешырокі і завязваўся вакол таліі<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі X—XIII стст. С. 11; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 105.</ref>. У якасці ўпрыгожвання да адзення ў X—XIII стст дадавалі нашыўныя металічныя спіралькі, бляшкі ці пранізкі. Неабходным элементам мужчынскага касцюма быў [[скура]]ны, [[Ткацтва|тканы]], [[Пляценне|плецены]] ці [[Шоўк|шаўковы]] пояс, да якога прымацоўваліся [[Падвеска|падвескі]]-[[амулет]]ы<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм на Магілёўшчыне ў X—XIII ст.ст. (па археалагічных дадзеных) // Прыдняпроўе (Паведамленні навуковай абласной краязнаўчай канферэнцыі. 28 кастрычніка 1992 г.). Магілёў. 1993. С. 30; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 105.</ref>. У ліку хатняга і вулічнага кароткага адзення [[Мяшчане|гараджан]] і [[Шляхта|шляхты]] ў часы [[ВКЛ]] выступалі ''жупіцы'', ''казыянкі'', ''кабаты'', ''сукенкі'', ''камізэлі''. [[Жупіца]] — кароткі лёгкі [[каптан]] з [[Рукаў|рукавамі]] ці без іх, а [[казыянка]] — разнавіднасць кароткага лёгкага каптана, якая шылася як з рукавамі ці без іх. [[Кабат]] — кароткі, да паловы сцёгнаў каптан з рукавамі і без рукавоў<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 116, 117.</ref>. [[Файл:Stanisłaŭ Antoni Ščuka. Станіслаў Антоні Шчука (XVIII).jpg|thumb|[[Станіслаў Антоні Шчука]] ў чырвоным [[кунтуш]]ы і з прычоскай «падголены лоб». Партрэт каля 1740 г.]] Вулічным і хатнім плечавым адзеннем мяшчан і шляхты [[ВКЛ]], якое апраналася паверх кашулі, быў [[Жупан (адзенне)|жупан]] — даўгаполая вопратка з сукна ці шаўковых тканін, пашыраная ўніз ад лініі таліі, якая ад каўняра да таліі зашпільвалася на [[гузік]]і. Зімовыя цёплыя жупаны рабілі на падкладцы з ваўняных тканін, часам падбівалі [[вата]]й. Жупаны падпяразваліся суконнымі, скуранымі, а пазней і шаўковымі замежнымі ці мясцовага вырабу паясамі. Спінку жупана рабілі прыталенай, а полы суцэльнымі. З сярэдзіны XVII ст. жупан сталі насіць разам з [[кунтуш]]ом. Па гэтай прычыне пояс ужо завязваўся не на жупане, а на кунтушы. Змяніўся таксама і крой жупана, якога пачалі прызборваць ззаду. Шырокія рукавы жупаноў часта мелі каля запясця шчыльныя фігурныя манжэты даўжынёй амаль да пальцаў. Жупан звычайна шылі аднаго колеру, а кунтуш — іншым. Кунтушы таксама насілі і мяшчане ў часы [[ВКЛ]], але для іх гэта быў толькі святочны ўбор<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 117, 118.</ref>. [[Файл:Krzysztof Chodkiewicz.PNG|thumb|left|Граф [[Крыштаф Хадкевіч]] у [[Жупан (адзенне)|жупане]] з шубай і прычоскай «падголены лоб». Партрэт сярэдзіны XVII ст.]] У 1764 г. сойм Рэчы Паспалітай упершыню зацвердзіў каляровую гаму шляхецкіх мундзіраў для кожнага рэгіёна дзяржавы (ваяводства і павета), што шляхта павінна была выконваць у час афіцыйных мерапрыемстваў. У Расійскай Імперыі да [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] шляхта ў час афіцыйных мерапрыемстваў карысталася традыцыйнымі шляхецкімі строямі, якія былі сфармаваны ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], а таксама мела права адкрыта насіць зброю, хоць магла насіць і агульнаеўрапейскія касцюмы. У 1831 г. адкрытае нашэнне традыцыйнай шляхецкай вопраткі (кунтушы, [[Дэлія (адзенне)|дэліі]], [[Жупан (адзенне)|жупаны]], канфедэраткі) было забаронена, бо лічыліся праявай апазіцыйнасці да расійскай улады. Таму сярод дваранства Беларусі распаўсюджанымі сталі агульнаеўрапейскія касцюмы, сярод якіх папулярным стаў дваранскі (гусарскі) касцюм венгерскага ўзору (''«венгерка»'') і стаў своеасаблівай заменай нацыянальнага з часоў Рэчы Паспалітай<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 165.</ref>. У часы [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] паўстанцы выкарыстоўвалі ў знак дэманстрацыі патрыятызму многія традыцыйныя віды і элементы шляхецкай вопраткі часоў Рэчы Паспалітай (жупаны, канфедэраткі і інш.). З 1864 г. сярод дваранства абсалютна стаў пераважаць свецкі касцюм агульназаходнееўрапейскага ўзоры альбо службовыя мундзіры чыноўнікаў і вайскоўцаў Расійскай Імперыі, а забароненыя расійскай уладай для публічнага нашэння традыцыйныя касцюмы часоў Рэчы Паспалітай ашчадна захоўваліся ў скрынях. [[Файл:Napoleon Jelenski i Hieronim Kieniewicz.jpg|140px|thumb|[[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (злева) і [[Геранім Феліксавіч Кеневіч]] (1834—1864), маянткоўцы [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] ў венгерскіх гусарскіх касцюмах. Фота пачатку 1860-х гг.]] З другой паловы XIX ст. традыцыйная тунікападобная кашуля ў беларускіх сялян пачала замяняцца на кашулю з [[палік]]амі. Асаблівасць крою гэтай кашулі — наяўнасць прамых плечавых уставак. У такіх кашулях разрэз рабіўся пасярэдзіне грудзіны і меў даўжыню каля 30 см. Вакол вората кашулі тканіна збіралася ў дробныя зборачкі, да якіх прышывалі адкладны ці невысокі стаячы каўнер з прарэзкамі на канцах, дзе ворат кашулі завязваўся праз гэтыя прарэзкі каляровай стужкай альбо зашпільваўся металічнай запінкай. Пад пахамі для зручнасці рухаў у кашулю ўшывалі квадратныя палатняныя ўстаўкі. Рукавы рабіліся простыя ці з [[манжэта]]мі, а тканіна каля апошніх таксама прызборвалася ў дробныя зборачкі. [[Свята|Святочныя]] і [[Вяселле|вясельныя]] кашулі аздабляліся арнаментам ці малюнкам па каўняры і канцах рукавоў — пры дапамозе тканага ці вышытага крыжыкам узора з баваўняных ніткамі чырвонага колеру, а часта дадаткова і чорнага колеру<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 128, 129.</ref>. Кашулі з палікамі ў канцы XIX — пачатку XX ст. найбольш шырока былі распаўсюджаны на [[Палессе|Палессі]]<ref>''Курыловіч Г. М.'' Мужчынскі касцюм. С. 47.</ref> і выкарыстоўваліся ў Заходнім Палессі аж да пачатку Другой сусветнай вайны. Кашулі, якія сяляне насілі ў часы працы па будням, шылі з больш грубага палатна і ніяк не ўпрыгожваліся. Аднак абавязкова да сярэдзіны спіны падшывалі «''падаплеку''», каб кашуля меней зношвалася. Чыста белая (без упрыгожванняў і ўзораў) кашуля выкарыстоўвалася сялянамі для пахаванняў і звычайна рыхтавалася гаспадарамі загадзя<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 129—131.</ref>. Паясным адзеннем беларускага вясковага насельніцтва ў сярэдзіне XIX — пачатку XX ст. заставаліся штаны. Іх выгатаўлялі з больш грубага, чым кашуля, даматканага палатна летам, а зімой — з шэрага, чорнага, альбо карычневага даматканага сукна. На Палессі быў шырока распаўсюджаны тып штаноў, вядомы пад назвай «''штаны з шырокім крокам''», якія шыліся без бакавых швоў і кішэняў, з шырокай верхняй часткай і звужанымі да нізу калашынамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 134.</ref>. Звычайна штаны кроілі, склаўшы адрэзаны для кожнай калашыны кавалак тканіны ўдвая па даўжыні, а пасля ад ніжняй часткі калашын адразалі клінападобныя кавалкі, каб яны звужваліся да нізу. Сваёй даўжынёй штаны ў мэтах эканоміі тканіны не даводзілі да шчыкалаткі. Знізу ногі да паловы галёнкі абкручвалі анучамі ці суконкамі, на якія апраналі [[лапці]] ці [[боты]]. Штаны ўсіх тыпаў у канцы XIX — пачатку XX ст. у традыцыйным сялянскім касцюме шыліся на поясе, а спераду мелі разрэз. Пояс штаноў быў шырынёй 3—4 см і зашпільваўся на касцяныя, металічныя і самаробныя гузікі ці драўляную палачку<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 134—137.</ref>. <gallery perrow=6> File:Vasil Tyškievič. Васіль Тышкевіч (XVIII).jpg|Смаленскі ваявода [[Васіль Тышкевіч]] (1492—1571) у жоўтых скураных ботах і шляхецкім касцюме з жупаном і дэліяй. Партрэт XVIII ст. File:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Alaškievič, XIX).jpg|Князь [[Міхал Клеафас Агінскі]] (1765—1833) у еўрапейскім сюртуку, пачатак XIX ст. File:Aleksandr Drucki-Lubecki 1827-1908 - foto 1861 AD.jpg|Князь [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]] (1827—1908), [[гродзенскі павятовы маршалак]] (1862—1863). Фота 1861 г. File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - in Sluck - 1910 AD.jpg|[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], каля 1910 г. Фатограф [[Самір Львовіч Юхнін|Самір Юхнін]] File:Jimmy Carter with Andrei Gromyko of the U.S.S.R - NARA - 179599.tif|[[Андрэй Андрэевіч Грамыка|Андрэй Грамыка]] ''(злева)'' і [[Джымі Картэр]] ''(справа)''. Фота 27 мая 1978 г. </gallery> === Верхняе адзенне === [[Файл:Traditional winter clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Маладыя ў вясельных строях, в. [[Гошча (Івацэвіцкі раён)|Гошча]] каля [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]), пачатак XX ст. (''[[Музей старажытнабеларускай культуры]]'')]] [[Файл:Ozenblowski Jozef - Sialiane z wakolic Barysava - bf 1847 AD.jpg|thumb|Гравюра «Сяляне з ваколіц [[Барысаў|Барысава]]», раней 1847 г. Мастак [[Юзаф Азямблоўскі]]]] Мужчынскае верхняе адзенне, як і касцюм у цэлым, адлюстроўвала прыналежнасць да пэўнага [[Саслоўе|саслоўя]] і пазіцыі на ўнутрысаслоўнай [[Іерархія|іерархіі]] лесвіцы, на вярху якой быў [[вялікі князь]] ([[кароль]]). Касцюм вялікіх князёў увасабляў і дэманстраваў моц і багацце дзяржавы. Важную ролю мела сістэма сімвалаў, якая абавязкова аблюстроўвалася ў касцюме князя — выключныя для статусу колер і малюнкі тканіны, наяўнасць спецыфічных галаўных убораў і дэталяў, каштоўных упрыгожванняў і рэдкага футра<ref name="ReferenceA">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 142.</ref>. Колер меў [[Хрысціянства|хрысціянскую]] сімволіку. Залаты, белы і пурпуравы колеры лічыліся колерамі манархаў. Залаты колер у адзенні манарха і знаці быў сімвалам Боскай энергіі, чысціні, а таксама эмблемай багацця, сілы, адданасці; жоўты — колер сонца і яго сімвал; белы — колер Боскага святла; чырвоны — сімвал агня веры і Боскага полымя, пакуты і ўлады, прэстыжу, мужнасці; зялёны — сімвал юнацтва, жыцця і надзеі, флоры; сіні (блакітны) — рай і нябёсы; чорны колер — сціпласць, адукаванасць, а таксама смутак, гора, небыццё. Найбольш папулярнай каляровай гамай у адзенні знаці ў часы феадалізму былі спалучэнні чырвонага, сіняга, зялёнага<ref>''Миронова Л. Н.'' Учение о цвете. Минск, 1992. С… 125; История костюма, составленная ''Наталией Будур''. Москва, 2002… С. 5; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 142.</ref>. Вылучаюць два варыянты касцюма манарха — штодзённы і парадна-цырыманіяльны. Верхняй вопраткай у парадна-цырыманіяльным варыянце касцюма манарха была каштоўная пурпурная [[мантыя]], якая аздаблялася {{нп3|Футра гарнастая|гарнастаевай|de|Hermelinfell}} падшыўкай і злучалася зашпількай на [[аграф]]ы каля шыі або на правым плячы, каб правая рука была свабоднай і трымала [[меч]], які быў сімвалам ваеннай моцы і палітычнай улады<ref name="ReferenceA"/>. З XIII ст. у ВКЛ сярод знаці папулярнай верхняй вопраткай стаў [[атхабень]] з доўгімі рукавамі і зашпількай на фібулу ці завязкай: ён быў шырокай вопраткай, падобнай на аднарадку, толькі з адкідным каўняром, які дасягаў паловы спіны. Доўгія рукавы атхабеня закідваліся за плечы, а для рук меліся адпаведныя прарэзкі. Штодзённыя атхабені шыліся з сукна, воўны, а святочныя — з [[парча|парчы]], [[аксаміт]]у, лепшых гатункаў [[шоўк]]у<ref name="ReferenceA"/>. У канцы XIV — пачатку XV ст. вялікі князь і знаць ВКЛ насілі вопратку паводле агульных заходнееўрапейскіх тэндэнцый і мод. Адрозненні меліся толькі ў якасці матэрыялу і ўпрыгожванняў. У ліку верхняй вопраткі вялікага князя і яго прыдворных былі ''[[кабат]]'', ''[[плашч]]'', ''плашч-[[мантыя]]'', ''[[футра]]'', якія складаліся з дарагой тканінай, падбітай футрам, вялікага футравага каўняра і апухай па падоле, шматлікі каштоўных гузікаў. На грудной частцы адзення знаці ў [[XVI ст.|XVI]]—[[XVIII ст.|XVIII]] стст. часта вышываўся [[Геральдыка|геральдычны]] знак<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 143, 144.</ref>. У ліку зімовага адзення мужчын розных саслоўяў былі ''[[шуба]]'', ''[[кажух]]'', ''[[ваўчура]]'', ''[[тулуп]]'', ''[[футра]]'', ''[[чуга]]''. Верхняй зімовай вопраткай прывілеяванага саслоўя звычайна былі дарагія шубы, у якіх спод рабіўся з {{нп3|Футра гарнастая|футра гарнастая|de|Hermelinfell}}, {{нп3|Рысінае футра|рысей|de|Luchsfell}}, [[Куніца|куніц]], [[Лісіца|лісіц]], [[Бабёр|баброў]], [[выдра]]ў, [[Собаль|собаляў]] і [[Вавёрка|вавёрак]]<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 159—161.</ref>. У адрозненні ад жаночых шуб, якія былі прыталеныя, мужчынскія шубы былі доўгімі і прамога крою. Шубы знаці аздабляліся зверху [[Атлас (тканіна)|атласам]], [[аксаміт]]ам, [[Адамашак|камкай]], [[Тафта|тафтой]], [[сукно]]м, упрыгожваліся карункамі, залатымі і срэбранымі гузікамі, зрэдку шнурамі з кісцямі, і былі парадным адзеннем. У паўсядзённым жыцці верхнім зімовым адзеннем была ваўчура, якую шылі з [[Воўк|воўчых]] ці [[Мядзведзь|мядзвежых]] шкур і выкарыстоўвалася паверх кунтуша. Ваўчуру аздаблялі пунсовым атласам і завязвалася пад шыяй тоўстымі, срэбнымі ці залатымі шнурамі<ref>''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]]'' Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры. С. 226.</ref>. [[Кірэя]] была плашчападобным адзенне прамога крою з тоўстага сукна [[кір]]а, ад якога яна і атрымала сваю назву<ref>''Молчанова Л. А.'' Очерки материальной культуры белорусов XVI—XVIII в.в. С. 794; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 161—163.</ref>. Зімовыя кірэі часта падшываліся мядзведзямі<ref name="ReferenceB">''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]]'' Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры. С. 227.</ref>. У міжсезонні і зімой у ліку верхняй вопраткай гараджан і шляхты была таксама [[капота]], якая была двубортнай з адкладным каўняром і абшлагамі па рукавах, а ззаду і з бакоў — з вялікімі складкамі ці зборкамі. Яна зашпільвалася на плеценыя альбо шаўковыя гузікі. Зімовыя капоты падбіваліся футрам і абвязваліся літым поясам. Кажух звычайна быў зімовым адзеннем больш нізкіх сацыяльных праслоек — майстроў, службітаў шляхецкага двара, чаляднікаў, пляцовай варты<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 162—163.</ref>. Традыцыйная верхняя вопратка сялян шылася з тоўстага і грубага даматканага сукна і захоўвала свае асноўныя рысы: была зручнай для працы і жыцця, шылася з танных тканін і футра. Верхняя вопратка шылася з сярмяжнага сукна хатняй вытворчасці і была як натуральных колераў (белага, шэрага, чорнага), так і пафарбаваная ў карычневы, руды, жоўты колеры (пры дапамозе карэнняў, кары, траў). <gallery perrow="5"> File:Ryhor Chadkievič. Рыгор Хадкевіч (1890).jpg|[[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч]] (каля 1513—1572) з плашчом-мантыяй, падбітым гарнастаем. Гравюра XIX ст. File:Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч (XVII).jpg|Граф [[Геранім Юр’евіч Хадкевіч]] (1560—1617) з плашчом-мантыяй, падбітым рысіным футрам. Партрэт XVII ст. File:Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч.jpg|Граф [[Геранім Хрызастом Хадкевіч]] (каля 1598—1613), апрануты ў [[капеняк]]. Партрэт XVII ст. File:Hieranim Vałovič. Геранім Валовіч.jpg|[[Геранім Валовіч]] (?—1636) з шубай, падбітай рысіным футрам. Партрэт XVII ст. File:Jury Chraptovič. Юры Храптовіч (XVII).jpg|[[Юрый Храптовіч]] (1586—1650) у {{нп3|Феразея|феразеі|pl|Ferezja}}. Партрэт XVIII ст. File:Croix Grzegorz Antoni Ogiński.jpg|Урачысты партрэт [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]] (1654—1709), 1702 г. File:Antoni Vańkovič. Антоні Ваньковіч (J. Rustem, 1805).jpg|[[Антон Тадэвушавіч Ваньковіч]] (1780—1812). Мастак [[Ян Рустэм]], каля 1805 г. File:Pijus Tyškievič. Піюс Тышкевіч (M. Kazakievič, 1847).jpg|Граф [[Пій Феліцыянавіч Тышкевіч|Пій Тышкевіч]] у зімовым верхнім адзенні, 1847 г. File:Jaŭstach Tyškievič. Яўстах Тышкевіч (A. Śviajkoŭski, 1865).jpg|Граф [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч]] у [[паліто]] і з [[Цыліндр, галаўны ўбор|цыліндрам]], фота сярэдзіны XIX ст. File:Village headman from Moroczno village - Minsk region - bf 1915 AD.jpg|Сельскі стараста з вёскі Морачна ([[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]) у [[кажух]]у і аўчыннай шапцы. Фота 1912—1914 гг. </gallery> === Галаўныя ўборы === {{Main|Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы}} [[Файл:Head covering of the Belorussians - XIXth.jpg|thumb|Зімовыя галаўныя ўборы сялян і мяшчан, гравюра XIX ст.]] Галаўныя ўборы мелі выключна важнае месца ў мужчынскім комплексе адзення, бо заўсёды завяршалі строй і былі адзнакай сацыяльнага стану, прафесійнай, этнічнай, полаўзроставай прыналежнасці чалавека. Чалавек без галаўнога ўбора на вуліцы ўспрымаўся звычайна як бедны, хворы, пагарэлец<ref name="ReferenceC">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 190.</ref>. [[Файл:Vytautas dydysis.jpg|thumb|left|[[Вітаўт Кейстутавіч|Князь Вітаўт]] у [[карона|кароне]] на карціне «''[[Грунвальдская бітва (карціна)|Грунвальдская бітва]]''» ([[мастак]] — [[Ян Матэйка]])]] Паводле няпісаных правілаў, шапку трэба было здымаць перад больш знатнымі людзьмі, [[духавенства|духоўнымі асобамі]], а таксама ўваходзячы ў хату, храм і ў залу [[суд]]а. Збіване шапкі з галавы іншага чалавека лічылася маральным праступкам і асуджалася грамадствам<ref name="ReferenceC"/>. [[Файл:Mikałaj Sapieha. Мікалай Сапега (1709).jpg|thumb|[[Мікалай Паўлавіч Сапега]] (каля 1525—1599). Партрэт 1709 г.]] [[Файл:Український бриль.JPG|thumb|[[Брыль]]]] У якасці матэрыялу для галаўных убораў выкарыстоўваліся скуры дзікіх звяроў, якія меліся ў вялікай разнастайнасці і колькасці ў мясцовых лясах, — [[рысь|рысі]], [[воўк|ваўкі]], [[мядзведзь|мядзведзі]], [[куніца|куніцы]], [[собаль|сабалі]], [[вавёрка|вавёркі]], [[бабёр|бабры]], [[выдра|выдры]] і інш. Для заможных людзей выкарыстоўвалі дарагое футра — собаля, рысі, леапарда, бабра, гарнастая, выдры, а для сялян патанней — [[авечка|авечкі]], лісы, [[заяц|зайца]], [[Трусы (жывёлы)|труса]]. Існавалі розныя па пакроі футравыя шапкі, якія шыліся са скуры, лямцу, воўны, сукна, футра і ўпрыгожваліся [[бронза]]вымі спіральнымі пранізкамі, фібуламі і бляшачкамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 190, 191.</ref>. У X—XIII стст. форма княжацкіх шапак была паўсферычнай ці конусападобнай. Верх іх шылі з дарагой тканіны яркага (чырвонага, жоўтага, сіняга) колеру ці двух колераў. Абшывалі шапкі па нізу футравай апухай<ref>''Дучыц Л. І.'' Касцюм жыхароў Беларусі. С. 16, 40; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 191.</ref>. Святочным і прадстаўнічым сімвалам улады вялікага князя (караля) з XIII ст. былі каштоўныя [[карона]] і карона-стафанас. Карона-стафанас мела нізкую туллю і ўпрыгожвалася ў цэнтры [[крыж]]ам і дзвюма прымацаванымі падвескамі-перпендуламі (ніцямі з каштоўнага металу ці [[жэмчуг]]у)<ref>''Барвенава Г. А.'' Гістарычны касцюм Беларусі X — пачатку XVI стагоддзяў. Мн., 2001. С. 10 — 11.</ref>. [[Баяры]] і [[мяшчане]] ВКЛ насілі шапку конусападобнай формы — «''шлык''», а таксама «''[[Каўпак (галаўны ўбор)|каўпакі]]''» і «''[[каптур]]ы''», якія была цалкам з футра ці сукона, падбітага футрам<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 192.</ref>. Сярод знаці была пашыранай ва ўжытку маленькая шапачка пад назвай «''[[ялмонка]]''», «''[[ермынка]]''», «''[[елмынка]]''», «''[[ялмынка]]''», якую насілі пад іншага роду шапкай<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 194.</ref>. Такая шапачкая была тыповай шапкай духавенства, мела невялікі памер і толькі прыкрывала макушку. Саламяныя [[капялюш|капелюшы]] ([[брыль|брылі]]) у XVII—XIX стст. былі летнім галаўным уборам сялян, гараджан і нават сярэднезаможнай шляхты на вёсцы<ref name="ReferenceB"/>. Яны выкарыстоўваліся побач з лёгкімі шапкамі з тканіны блакінага колеру. Саламяныя шапкі пляліся з [[жыта|жытняй]] ці [[пшаніца|пшанічнай]] [[салома|саломы]], радзей — з [[чарот]]у<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 199, 209.</ref>. Заможнае дваранства ў XIX ст. адмовілася ад саламянага капелюша. [[Файл:Aliaksandar Francishak Chadkiewich - 1822 AD.jpg|left|thumb|Граф [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) у [[канфедэратка|канфедэратцы]]. Малюнак 1822 г.]] У XVIII — пачатку XIX ст. [[шляхта]] насіла [[канфедэратка|канфедэратку]], якія аздабляліся часта пер’ямі рэдкіх птушак. У XIX ст. сярод заможнага двараства ў моду ўвайшлі [[Цыліндр, галаўны ўбор|капелюшы цыліндрычнай формы (''«цыліндры»'')]]. Цыліндры былі з шырокімі закручанымі ці вузкімі плоскімі палямі, іх часта змяняліся<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 199.</ref>. Традыцыйным зімовым мужчынскім галаўным уборам селяніна была [[шапка-вушанка]] («''[[вушанка]]''», «''[[зімка]]''», «''[[аблавуха]]''», «''[[аблавушка]]''»), якую шылі з [[аўчына|аўчыны]] ці футра лісіцы, зайца, вавёркі, ваўка. Да паўсферычнай асновы шапкі-вушанкі прышывалі 4 крылы («''вухі''»). Пярэднія і заднія крылы паднімалі і завязвалі зверху на макушцы, а бакавыя — пад падбародкам. Аблавуха была вельмі цёплай і цяжкай (важыла чатырох [[Фунт, адзінка вымярэння|фунтаў]])<ref>''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка. С. 43.</ref>. Зверху аблавуху пакрывалі сукном хатняй вытворчасці, а часам (для большай цеплыні) падбівалі [[пакля]]й ці [[лямец|лямцам]], — і тады яна нагадвала старажытную [[трохвуголка|трохвуголку]] з адрэзаным ці загнутым пярэднім вуглом. Для замацоўцы на галаве на вушы і шыю спускаліся адвароты, якія задзіралі ўверх, ці дадаткова шнуркамі<ref>''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка. С… 43; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 205—207.</ref>. У канцы XIX ст. сярод традыцыйных галаўных убораў сялян сустракалася «''[[капуза]]''» — вельмі высокая і значных памераў шапка, якая шылася са скуры маладога ягняці. «''[[Вушы, галаўны ўбор|Вушы]]''» капузы ў сцюжу завязвалі пад падбародкам, а ў цёплае надвор’е — паднімалі і завязвалі зверху. Сяляне называлі капузу шапкай у «''паўтара барана''»<ref>Беларускае народнае адзенне… С. 55; ''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка… С. 367; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 206.</ref>. [[Фуражка|Фуражкі]]-[[картуз]]ы хутка распаўсюдзіліся сярод сялян і сталі асноўным уборам мужчын у пачатку XX ст. Іх насілі і дарослыя, і дзеці. Картуз меў прыгожы каляровы аток, каляны казырок, што надавала гаспадару сур’ёзны і ўрачысты выгляд<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 208.</ref>. У другой палове XX ст. фуражка паступова страціла сваё былое бытавое значэнне і стала галаўным уборам для супрацоўнікаў «сілавых» міністэрстваў (ваенных, пагранічнікаў, мытнікаў і г.д.). У гэты жа час з’явіўся новы галаўны ўбор — «''[[кепка]]''», шытая з сукна ці палатна і папулярная да сённяшняга часу. З XIX ст. на вёсцы і ў горадзе былі таксама папулярнымі вязаныя галаўныя ўборы з ільняной ці ваўнянай пражы, часта ў форме [[каўпак]]а. Вязаць іх было зручна, як доўгую [[панчоха|панчоху]], краі якой адгіналіся некалькі разоў. У другой палове XX ст. яны значна распаўсюдзіліся<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 208—211.</ref>. Сёння галаўныя ўборы селяніна і гараджаніна амаль не адрозніваюцца. <center> <gallery perrow="5"> File:Vasil Tiapinskiy.png|[[Васіль Цяпінскі]] ў шапцы часоў [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Партрэт пачатку XVI ст. File:Pavał Ivanavič Sapieha. Павал Іванавіч Сапега (1709).jpg|[[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Павел Іванавіч Сапега]] (каля 1490—1579) у шапцы, падбітай рысіным футрам. Партрэт 1709 г. File:Jakub Kuncevič. Якуб Кунцэвіч.jpg|[[Якуб Тэадор Кунцэвіч]]. Партрэт 1660-х гг. File:Хлопчык у саламяным капелюшы.jpg|[[Брыль|Саламяны капялюш]], які насілі як сяляне, так і заможная шляхта на вёсцы. Мастак [[Іван Хруцкі]], 1830-ыя гг. File:Pinchuky 1841.jpg|Пінскія сяляне. Мастак Ян Лявіцкі, 1840-ыя гг. </gallery> </center> === Абутак === Абутак складае важную частку касцюма і абараняе ногі ад уздзеяння холаду, бруду, вільгаці і механічных пашкоджванняў вострымі камянямі, калючкамі, каранямі дрэў, якія выступаюць над паверхняй глебы<ref name="ReferenceD">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 216.</ref>. Якасць і матэрыялы абутку залежалі ад яго канкрэтнага прызначэння, стану эканамічнага і культурнага развіцця грамадства, кліматычных умоў, тэхнічнага прыёму вырабу і мясцовых звычак<ref name="ReferenceD"/>. Самым старажытным відам абутку на тэрыторыі Беларусі былі плеценыя з [[лыка]], [[лаза|лазовай]] і [[вяз]]авай кары [[лапці]]. Скураны абутак сустракаўся ў тую пару надзвычай рэдка, што тлумачыцца тагачаснымі ўяўленнямі сялян: калі памерлага пахаваць у скураным абутку, то жывёла, са скуры якой зроблены абутак, на тым свеце будзе турбаваць нябожчыка, патрабуючы назад сваю скуру<ref name="ReferenceD"/>. [[Файл:Belorussian trader at market in Pinsk city - Poland - 1937 AD.jpg|thumb|left|Селянін-гандляр у [[брыль|саламяным капелюшы]], абуты ў [[лапці]], на [[кірмаш]]ы ў [[Пінск]]у ([[Заходняя Беларусь]]). Фота 1937 г.]] Лапці як від абутку вясковага насельніцтва сустракаюцца ў XVI—XVII стст.<ref name="ReferenceD"/> У адрозненне ад вясковага насельніцтва, у шырокім ужытку гараджан ВКЛ былі розныя віды скуранога абутку — са скуры мясцовай буйной і дробнай рагатай жывёлы: [[карова|кароў]], [[цяля]]т, авечак і [[каза|коз]]<ref name="ReferenceD"/>. На падэшвы часцей за ўсё ішла скура [[бык]]оў і спінная частка каровіных скур. Старажытны працэс вырабу скур быў такім: скуру макалі ў рацэ або чанах у растворы [[вапна|вапны]] ці [[попел]]у, а пасля пры дапамозе нажоў-тупікаў з вонкавай паверхні скуры выдалялі [[поўсць]], а з ніжняга боку здымалі [[мяздра|мяздру]]<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 217.</ref>. [[Файл:Пакланенне вешчуноў. Фрагмент. Дрысвяты.jpg|thumb|Вендэнскі падстолі Ян Аляксандр Сегень. Фрагмент іконы «Пакланенне вешчуноў» (каля 1514 г.) з [[Касцёл Святых Пятра і Паўла, Дрысвяты|Петрапаўлаўскага касцёла]] ў [[Дрысвяты (аграгарадок)|вёсцы Дрысвяты]]]] Найбольш старажытным і простым тыпам скуранога абутку гараджан у X—ХІІІ стст. былі [[поршні]]<ref>''Вейс Г.'' Внешний быт народов с древнейших до наших времён. М., 1876. Т.2. С. 8; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 218.</ref>. Поршні вырабляліся з аднаго кавалка скуры, краі якога загіналіся вакол ступні, ствараючы галоўку, заднік і бакі. Для замацавання поршняў на нагах рабілі скразныя проразі па ўсім перыметры загатоўкі, праз якія працягваліся раменныя аборы. З мэтай мастацкага аздаблення на насках поршняў часам рабілі проразі, у якія ўпляталі скураныя раменьчыкі, і стваралі ажурныя ўзоры пры шнуркамі пры завязцы. У гутарковай мове гараджан поршні звычайна называліся «лапцямі»<ref name="ReferenceE">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 218.</ref>. Самым распаўсюджаным абуткам сялян і мяшчан у XI—XIII стст. былі [[чаравікі]], якія мелі борцікі (берцы), што закрывалі шчыкалатку. Паводле крою яны падзяляліся на два віды: з трохкутным выразам на задніку і з закругленым наском і пятой. Верх чаравікоў выкройвалі з аднаго кавалка скуры. Да яго прышывалі падэшвы з такога ж матэрыялу пры дапамозе ільняных наваскаваных нітак. Увесь абутак быў мяккі і вываратны. Праз проразі ніжэй шчыкалаткі чаравікі сцягвалі раменьчыкам, які завязваўся ззаду<ref name="ReferenceE"/>. У X-ХІІІ стст. [[туфлі]] нагадвалі сучасныя чаравікі, толькі з нізкімі борцікамі, і ўпрыгожваліся ажурным перапляценнем скураных раменьчыкаў. Кароткія чаравікі і паўчаравікі мелі вышыню халяў не больш за 20 см<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі X-ХІІІ стст. С. 26; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 216.</ref>. [[Боты]] гарадскіх жыхароў ХІІ—ХІІІ стст. былі мяккім абуткам з халявамі і без [[абцас]]аў. Яны вырабляліся мясцовымі [[рамеснік]]амі вываратным спосабам і былі двух тыпаў: выцяжныя без перадоў і з прышыўнымі перадамі. У першым выпадку боты сшывалі з дзвюх загатовак, адна з якіх у пад’ёме нагі плаўна пераходзіла ў галоўку бота і складала з ёю адзінае цэлае. Да халяў у такіх ботаў прышывалі перады і трапецападобныя заднікі. Падэшвы былі [[сіметрыя|сіметрычныя]], амаль авальныя і прымацоўваліся да верху абутку вываратным швом<ref>''Штыхов Г. В.'' Древний Полоцк. С. 79—80; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 218—219.</ref>. Толькі зрэдку [[падэшва]] злучалася з загатоўкай<ref>''Изюмова С. А.'' К истории кожевенного и сапожного ремесла Новгорода Великого// Материалы и исследования по археологии СССР. 1959. № 65. С. 199—200; ''Штыхаў Г. В.'' Шавецкае рамяство старажытнага Полацка// Весці АН БССР. Серыя грам. навук. 1962. № 3. С. 81—90; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 219.</ref>. Пасля выварочвання ў такіх ботах па перыметры падэшвы атрымоўваўся бардзюр наўзор [[рант]]а, які засцерагаў верх абутку ад сутыкнення з зямлёй<ref>''Штыхов Г. В.'' Древний Полоцк. С. 80.</ref>. Абцасаў у ботах не было, яны ўвайшлі ва ўжытак гараджан толькі з [[XIV ст.]]<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 219.</ref> Абцасы бот XIV—XV стст. былі нізкія і займалі толькі адну трэцюю пяты і звычайна рабіліся наборнымі, з некалькіх слаёў скуры, і мацаваліся да падэшвы металічнымі падкоўкамі, у якіх былі шыпы і адтуліны для [[цвік]]оў. На працягу XVI—XVII стст. абцасы паступова сталі больш шырокімі, ахопліваючы спачатку палову, а потым усю пятку. У XVIII ст. яны набылі завужаную да нізу форму. Звычайным стаў і драўляны, абцягнуты скурай і завужаны ўніз абцас, вышынёй да 5 см. Да іх цвікамі прыбіваліся плоскія дугападобныя падкоўкі<ref>''Ляўко В. М.'' Абутак з культурнага слоя Віцебска ХІV-ХVІІІ стст. С. 171—173; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 220, 221.</ref>. У другой палове XVI — першай палове XVII ст. сярод багатай шляхты і вярхушкі гараджан становяцца папулярнымі скураныя [[паўботкі]], якія шылі з [[саф'ян]]у [[жоўты колер|жоўтага колеру]] з вылажэннем зверху на халяўцы<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 222, 223.</ref>. [[Лапці]] бытавалі ў розных рэгіёнах пад самымі рознымі назвамі такімі, як «''пасталы''», «''лыкі''», «''лычакі''», «''лазовікі''», «''вязнікі''», «''крыставікі''», «''бяспятнікі''», «''пяцеркі''», «''сямерыкі''». Выраб лапцей прамога пляцення займаў 2-3 гадзіны, і кожны селянін, пачынаючы з падлетка, мог іх сплесці і меў адначасова некалькі пар і відаў лапцей<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 224, 226.</ref>. У паўночнай і цэнтральнай Беларусі найбольшае пашырэнне мелі лапці з пярэдняй стракой для прадзявання абор — «''глухія''» лапці, «''слепакі''», «''кавярзні''», «''куратнікі''», «''пяцерыкі''»<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 225, 226.</ref>. На Палессі былі распаўсюджаны [[ліпа]]выя або лазовыя «''зрачыя''» лапці, якія былі нядоўгавечнымі (да года ці меней)<ref name="ReferenceF">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 226.</ref>. Адметнай іх асаблівасцю быў кароткі, з адкрытым верхам насок, у якім адсутнічала цэнтральная, вялікая страка для прадзявання абор, што і стварала «''вока''» (дзірку) лапця. «''Зрачыя''» лапці звычайна набывалі пад назвай «''пасталы''»<ref>''Сербаў І. А.'' Вічынскія паляне. Менск, 1928. С. 29—30; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 223—225.</ref>. Найпрасцейшыя лапці прамога пляцення «''шчарбакі''» былі неглыбокімі і лёгкімі, не мелі галовак і запятак. У іх замест «''вушак''» спераду рабілі дзве лыкавыя пятлі, а па баках — сплеценыя касіцай з танюсенькіх палосак лыка «''заборнікі''» для прымацавання абор. Яны лічыліся летнімі і прызначаліся для палявых работ і нашэння ў хаце і на агародзе<ref name="ReferenceF"/>. Лепшымі лічыліся лапці з большай колькасцю пасак лык — «''сямерыкі''» (з 7 пасак)<ref name="ReferenceF"/>. Лапці касога пляцення — «''пахлапні''» — плялі з глыбокімі круглымі насамі, высокімі запяткамі і бакамі. На іх выраб ішлі вузкія (не шырэй 1 см) паскі лыка, з якога папярэдне знімалі кару; паскі лыкаў шчыльна падганяліся адна да другой, таму на пахлапні патрабавалася амаль у тры разы больш лыкаў, чым на лапці прамога пляцення. Іх плялі на драўлянай калодцы, зробленай па памеру нагі. Падэшву пахлапняў падпляталі вітушкамі пянькі ці тонкімі вяровачкамі той жа спіцай, што выкарыстоўвалася пры падплятанні лапцей прамога пляцення, п. Выраб пахлапняў патрабаваў спецыяльных ведаў і навыкаў, таму іх выраблялі звычайна сяляне-рамеснікі і прадавалі на [[кірмаш]]ах. Яны каштавалі даражэй за звычайныя лапці ў 5-10 разоў, таму сяляне набывалі іх толькі для святаў і ўрачыстых выпадкаў ([[хрысціны]], прыём гасцей, наведванне царквы, выезд на кірмаш) і часта насілі па некалькі гадоў<ref>''Никифоровский Н. Я.'' Очерки простонародного житья-бытья… С. 123; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 226.</ref>. Лапці апраналіся на анучы з тканіны. Летам матэрыялам ануч было старое белае палатно, а на зімнія анучы («''суконкі''») вырабляліся з кавалкаў старога [[андарак]]а. Часта зімой суконкі дадаткова абгортваліся паверху белымі палатнянымі анучамі. У вялікія маразы закручаную суконкай ступню нагі яшчэ абкладвалі [[Сена (корм)|сенам]] або мяккай саломай, а пасля абгортвалі палатнянай анучай зверху<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 226, 227.</ref>. Да нагі лапці мацаваліся пры дапамозе пяньковых, лыкавых або раменных абор, якія працягвалі праз усе «''вушкі''» лапця. Затым аборы перакрыжоўвалі на пяце і працягвалі праз сярэднія «''вушкі''» з бакоў лапця, што ўтварала па абодвух баках пяты петлі. Абкручаную анучай ступню нагі зацягвалі гэтымі петлямі накрыж у пад’ёме. Пасля гэтага [[голень]] нагі спіральна абгортвалася анучай і замацоўвалася пяньковымі, лыкавымі, ваўнянымі ці раменнымі аборамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 227.</ref>. Сялянамі ў асобных рэгіёнах зрэдку выкарыстоўваўся і абутак, зроблены цалкам з дрэва, які меў назву «''хадакі''», «''чуні''», «''клумпы''», «''кандалы''», «''дзеравяшкі''», «''дзеравяннікі''»<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 231.</ref>. Для засцярогі ад бруду і вільгаці сяляне надзявалі паверх ботаў, чаравікаў і [[валёнкі|валёнак]] [[галошы]]. Да сярэдзіны XIX ст. галошы вырабляліся са скуры, а ў 1850-я гг. з’явіліся гумавыя [[галёшы]], якія атрымалі хуткае распаўсюджанне сярод гараджан, а ў пачатку XX ст. пачалі выкарыстоўвацца і вясковым насельніцтвам<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 232.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Kryštap Viesiałoŭski. Крыштап Весялоўскі.jpg|[[Крыштаф Весялоўскі]] (?—1637) з дарагімі жоўтымі скуранымі ботамі. Партрэт пачатку XVII ст. File:Тишкевич Януш.jpg|Граф [[Януш Тышкевіч (ваявода кіеўскі)|Януш Тышкевіч]] (1590—1649) з зімовай шапкай і дарагімі жоўтымі скуранымі ботамі. Партрэт XVII ст. File:Kanstantyn Ludvik Plater. Канстантын Людвік Плятэр (XVIII).jpg|Граф [[Канстанцін Людвік Плятэр]] з жазлом, поясам, ордэнам Белага Арла і прычоскай «падголены лоб». Партрэт сярэдзіны XVIII ст. File:Carmontelle - Count Michel Ogiński 1759.jpg|Гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] (1730—1800), апрануты па французскай модзе з чорнымі чаравікамі і белымі панчохамі File:Michał Kazimierz Ogiński.jpg|Гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] (1730—1800) з высокімі чорнымі ботамі </gallery> === Аксесуары === Разнастайныя аксесуары ([[пальчаткі]], [[сумка|сумкі]], [[фурнітура]], паясы, ювелірныя вырабы) былі дадатковымі прадметамі і ўпрыгажэннямі касцюма і стваралі адзіны стылёвы комплекс з яго галоўнымі элементамі. Аксесуары надавалі касцюму лагічную і стылёвую завершанасць, выконвалі дадатковыя практычныя функцыі і выразна адлюстроўваюць розныя гістарычныя эпохі і перыяды матэрыяльнай і духоўнай культуры народа<ref name="ReferenceG">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 239.</ref>. ==== Паясы ==== {{Also|Кунтушовы пояс}} [[Файл:Polish noblemen scarf 18th century.jpg|thumb|left|[[Слуцкі пояс]] — папулярны аксесуар сярод [[шляхта|шляхты]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Фота 2009 г.]] [[Файл:Belarusian traditional folk belts - 2016 AD.jpg|thumb|Арнаментацыя традыцыйных сялянскіх мужчынскіх плеценых паясоў. Фота 2016 г.]] [[Файл:Traditional man belts of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory (Belarus).jpg|thumb|Мужчынскія сялянскія паясы [[слуцкі строй|слуцкага тыпу]], XIX ст.]] [[Файл:Vytauto diržas (Litvos lobis).jpg|thumb|«[[Пояс Вітаўта]]» — унікальны паясны гарнітур, знойдзены ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]]. Фота 2013 г.]] Самым важным дэкаратыўным элементам мужчынскага касцюма з даўніх часоў быў пояс, які лічыўся адным з галоўных абярэгаў чалавека і суправаджаў чалавека нязменна ва ўсіх жыццёвых праявах ад нараджэння да смерці<ref>''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 238.</ref>. Археолагі знаходзяць металічныя паясныя [[спражкі]] і разнастайнай формы [[бляшкі]] ад паясных набораў, якія датуюцца VI—IX стст.: круглыя, паразныя, упрыгожаныя арнаментам<ref>''Седов В. В.'' Одежда восточных славян VI—IX вв. н. э. // Древняя одежда народов Восточной Европы. Материалы к историко-этнографическому атласу. М., 1986. С. 35.{{ref-ru}}</ref>. Апаясанне нованароджанага чалавека сімвалізавала сабою факт далучэння яго да грамадства. Чырвоны колер пояса абяцаў новаму члену супольнасці найлепшыя пажаданні лёсу і долі, шчасця і здароўя. У Беларусі скурананыя, плеценыя, тканыя, вязаныя і вітыя паясы вясковага насельніцтва мелі розныя назвы: «''[[пас]]''», «''[[крайка]]''», «''[[кушак]]''», «''[[учкур]]''», «''[[апаяска]]''» і інш. Скураныя паясы бытавалі пад назвамі «''[[рэмень]]''», «''[[дзяга]]''», «''[[папруга]]''». Поясам падпярэзваліся ніжэй жывата, такая манера назіралася ў беларускай вёсцы яшчэ ў канцы XIX стагоддзі. М. Я. Нікіфароўскі заўважае, што «паяўленне без шапкі і порткаў не здзівіць старонніх так, як паяўленне без апаяскі»<ref>''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]]''. Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Витебск, 1895, стар. 107.</ref>. У беларускіх «радзінных» песнях у жартаўлівай форме паказаны разгублены малады бацька, які спяшаецца пазваць павітуху{{sfn|Якуніна|1960|с=24}}: {| |{{пачатак цытаты}} : Бяжыць Якімка на бабулічку, : Бяз пояса ў адным чобаці<ref name="ЕРБ"/>. {{канец цытаты}} |} Або: {| |{{пачатак цытаты}} : Там бяжыць, бяжыць : Адрэй маладэй, : Ён і босы, і праставалосы, : А біс шубкі і біс пояса.<ref name="ЕРБ">''[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Романов]]''. Белорусский сборник, вып. VIII, стар. 336.</ref>. {{канец цытаты}} |} У абедзвюх песнях адсутнасць пояса характарызуе бязладдзе ў адзенні{{sfn|Якуніна|1960|с=25}}. На беларускіх землях пояс з’яўляўся ахвярным прадметам, які прыносіўся ў дар па абяцанні. Многа такіх паясоў паступала як «ахвяры» ў цэрвы і касцёлы — «ахвярныя» паясы{{sfn|Якуніна|1960|с=12}}. ==== Дробныя металічныя аксесуары ==== Для замацавання дэталяў адзення і прымацавання да яго розных прадметаў служылі [[булаўка|булаўкі]]-стрыжні з кольцападобнымі рухомымі галоўкамі. У Х—ХІІІ стст. мужчыны насілі кольцы і пярсцёнкі з [[медзь|медзі]], [[бронза|бронзы]], [[серабро|серабра]], [[волава]], [[золата]], якія звычайна рабіліся з круглага [[дрот]]у, часта ў два ці тры абароты вакол пальца. Часта ў тыя часы выкарыстоўваліся і пласцінкавыя кольцы з ціснёным арнаментам і шырокасярэдзінныя<ref>''Дучыц Л. У.'' Касцюм жыхароў Беларусі Х-ХІІІ стст. С. 24.</ref>. Для ўпрыгожвання касцюма выкарыстоўваліся таксама ланцужкі, плеценыя з тонкага бронзавага дроту ці тонкіх вузкіх палосак<ref>''Лысенко П. Ф.'' Берестье. С. 241; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 239—242.</ref>. У якасці ювелірных упрыгажэнняў з XII ст. сталі шырока выкарыстоўвацца [[гузік]]і — кастыльковыя, пляскатавыпуклыя, шарападобныя, якія выгатаўляліся з дрэва, косці, плялі з нітак, абцягвалі каштоўнымі тканінамі, адлівалі з розных металаў і металічных сплаваў<ref name="ReferenceG"/>. ==== Аксесуары на рукі ==== Зімой насілі [[рукавіцы]] («''[[рукавіцы]]''», «''[[вязёнкі]]''», «''[[сподкі]]''», «''[[ісподкі]]''»), якія служылі для аховы рук ад холаду. «''Рукавіцамі''», «''сподкамі''», «''ісподкамі''» часцей за ўсё сяляне называлі рукавіцы, пашытыя з аўчыны. Вязаныя рукавіцы называлі звычайна «''вязёнкамі''», вельмі рэдка — «''скарпэткамі''»<ref>''Шейн П. В.'' Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 3. СПб., 1902. С. 43.{{ref-ru}}</ref>. У сярэдзіне XIX ст. у святочныя дні сяляне насілі рукавіцы з афарбаванай у чырвоны колер скуры ці ваўняныя вязаныя пальчаткі з каляровым узорам<ref>Быт белорусских крестьян// Вестник ИРГО. 1853. Ч. ІХ. Кн. 5. С. 1; ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 245.</ref>. ==== Кашалькі і сумкі ==== У ВКЛ гараджане і сяляне насілі на поясе [[каліта|каліту]] — скураную сумачку, дзе захоўвалі грошы і іншыя дробязі. ==== Гальштукі, стужкі і шыйныя хусткі ==== Шляхта з XVII—XVIII стст. у касцюме выкарыстоўвала гальштукі і ордэны (некаторыя з якіх мацаваліся на стужках праз плячо). Важным аксесуарам вясковага святочнага касцюма ў XIX — пачатку XX ст. служыў разрэзаны па дыяганалі кавалак крамнай тканіны, якая выкарыстоўвалася ў якасці шыйнай хусткі. Шыйную хустку звычайна насілі ў комплексе з [[сарочка]]й з адкладным каўняром у святы ці на кірмашы, гасцях, [[храм]]е<ref name="ReferenceH"/>. ==== Зброя ==== Важным аксэсуарам для свецкай шляхты ў ВКЛ была зброя: калі дома шляхціц заўсёды насіў пры сабе нож на поясе, то па-за межамі дома абавязковым прадметам прадстаўніка прывілеяванага саслоўя была шабля (пазней шпага). ==== Парыкі ==== У XVIII ст. заможная шляхта, калі насіла заходнееўрапейскія касцюмы, выкарыстоўвала парыкі, а пры нашэнні нацыянальнага шляхецкага касцюма галіла валасы на ілбе спераду, вакол вушэй і патыліцы. У XIX ст. парыкі выйшлі з моды, а нашэнне ордэнаў, медаляў і іншых знакаў адрознення працягвалася і было важным элементам дэманстрацыі статусу і заслуг на фоне аднатыпных агульнаеўрапейскіх касцюмаў<ref name="ReferenceH">''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі… С. 254—259.</ref>. ==== Гадзіннікі ==== У XIX — пачатку XX ст. у якасці дапаўнення ў касцюме гараджан выкарыстоўвалі [[гадзіннік]]і ў кішэні жылеткі на залатым ці срэбраным ланцужку. <gallery perrow=5> File:Mikałaj Volski. Мікалай Вольскі.jpg|Віцебскі кашталян [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалай Вольскі]] (1583/4—1621) у [[дэлія (адзенне)|дэліі]] з каштоўнай засцежкай. Партрэт пачатку XVII ст. File:Maryja Eleanora, Mikałaj Kryštap Chaleckija. Марыя Элеанора, Мікалай Крыштап Халецкія.jpg|[[Мікалай Халецкі]] (каля 1589—1653) з жонкай Элеанорай. Партрэт каля 1646 г. File:Krzysztof Franciszek Sapieha.PNG|[[Крыштаф Францішак Сапега]] (1623—1665). Партрэт XVIII ст. File:Andrej Aginski. Андрэй Агінскі.jpg|Князь [[Андрэй Агінскі]] (1740—1787) з шоўкавым поясам і прычоскай «падголены лоб» File:Juzef Antoni Sałahub. Юзэф Антоні Салагуб (1753).jpg|Граф [[Юзаф Антоній Салагуб]] (1709—1781) з белым [[парык]]ом. Партрэт 1753 г. File:Kanstantyn Ludvik Jalenski. Канстантын Людвік Яленскі.jpg|Мазырскі падкаморы [[Канстанцін Людвік Яленскі]] са слуцкім поясам і белым гальштукам. Партрэт канца XVIII ст. File:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (F. Fabre, XIX).jpg|Князь [[Міхал Клеафас Агінскі]] з белым гальштукам і іншымі аксэсуарамі. Партрэт пачатку XIX ст. File:Vojciech Pusłoŭski. Войцех Пуслоўскі (V. Vańkovič, XIX).jpg|[[Партрэт Войцеха Пуслоўскага|Партрэт слонімскага павятовага маршалка (1797—1816) Войцеха Пуслоўскага (1762—1833)]], канец 1810-х гг. File:Bride and groom from Grodno city - Russian empire - around 1900 AD.jpg|[[Жаніх]] і [[нявеста]] з [[Заручальны пярсцёнак|заручальнымі пярсцёнкамі]] (г. [[Гродна]]). Фота каля 1900 г. File:Yanka Kupala. 1908..jpg|Паэт [[Янка Купала]] ў кашулі з каўняром «альберт» і гальштукам. Фота 1908 г. </gallery> == Апісанне жаночага касцюма == [[Файл:Kobrynski stroj - vioska Lipava - 1.jpg|thumb|Жанчына з вёскі Ліпава ў традыцыйным і вельмі архаічным [[Кобрынскі строй|кобрынскім сялянскім строі]] (з [[белы колер|белага]] і [[чырвоны колер|чырвонага]] [[колер]]аў). Фота 1937 г.]] Жаночы касцюм прайшоў на працягу стагоддзяў значную эвалюцыю. Менавіта сялянскае насельніцтва Беларусі захавала найбольшую частку архаічных элементаў і прадметаў касцюма, а сялянскі жаночы касцюм працяглы час захоўваў традыцыі ў касцюме, якія надавалі яму асаблівую важнасць з боку этнічнай характарыстыкі нацыянальнай матэрыяльнай культуры. Да XIX ст. часу ўжо трывала склаліся характэрныя асаблівасці і структура беларускага сялянскага жаночага касцюма, якія цяпер лічацца традыцыйнымі. А жаночы касцюм знаці, наадварот, яшчэ больш чым мужчынскі касцюм знаці, век ад веку страчваў і не захаваў выразна нацыянальных рыс, а заўсёды імкнуўся быць сугучны агульназаходнееўрапейскім тэндэнцыям. Прадметы адзення сялянскага жаночага касцюма застаюцца дастаткова ўстойлівымі. У розных рэгіёнах Беларусі яны нязначна адрозніваюцца па кроі. У аснове крою — прастакутныя кавалкі матэрыі розных памераў, якія сшываюцца ўручную. Толькі ў канцы XIX — пачатку XX ст. пачалі шырока выкарыстоўвацца [[швейная машына|швейныя машыны]], што прывяло да змянення ўпрыгожвання жаночага касцюма. Класіфікацыя адзення па этыялогіі: * Група плечавога адзення («''[[сарочка]]''»/«''[[кашуля]]''», «''кофта''»/«''каптан''» і «''горсет''»/«''гарсет''„/“''[[гарсэт]]''», «''[[кабат]]''»); * Група паяснога адзення («''[[панёва]]''», «''[[саян]]''», «''[[андарак]]''», «''[[спадніца]]''»); * Галаўныя ўборы; * Абутак; * Упрыгожванні; * Дапаўненні. === Плечавое адзенне === {{main|Сарочка ў беларускім народным касцюме}} [[Сарочка]] з’яўляецца адным з асноўных кампанентаў комплекса і магла быць адзіным адзеннем. У мінулым гэтая частка жаночага адзення мела ўніверсальнае прызначэнне. Гледзячы на гістарычныя крыніцы, крой сарочкі ўяўляў сабой прамавугольны кавалак тканіны, складзены ўдвая па нітцы скрутка, а ў месцы перагіну рабіўся выраз для гарлавіны. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|left|thumb|Традыцыйнае святочнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялянак (в. [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] каля [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] Да XIII ст. для ўпрыгожвання жаночага адзення выкарыстоўвалі металічныя пласціны, дрот, спіралькі. Яны нашываліся на тканіну ці проста ўтыкаліся ў яе. Таксама выкарыстоўвалася ўпрыгожванне нашыўкай з выкарыстаннем металічнай ніткі<ref>''Татур Г. Х.'' Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и её археологическое значение. Мн., 1892. С. 101.{{ref-ru}}</ref>. Пачынаючы з XIII ст. металічныя нашыўкі на адзенні былі паступова заменены на вышыўку з выкарыстаннем чырвоных і чорных нітак, якая стала самым папулярным і асноўным спосабам упрыгожвання тканага адзення. Вышыўка рабілася двума спосабамі — «''гладдзю''» і «''ў прыкрэп''». Пачаткова жанчыны насілі кароткае і доўгае адзенне, а з XIII ст. крой змяняўся ад простага да больш складанага. Самая простая форма сарочкі мела пазушны разрэз, які замацоўваўся завязкамі ці фібуламі. Каўнер быў самостойнай накладной дэталлю, якая рознымі спосабамі мацавалася да стану рукава<ref>''Татур Г. Х.'' Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии и её археологическое значение. Мн., 1892. С. 233—234.</ref>. У беларусаў існуе некалькі тэрмінаў для абазначэння нацельнага адзення: «''[[сарочка]]''», «''[[рубашка]]''», «''[[кашуля]]''», «''[[чэхлік]]''». Тэрмін «''срочька''» (сарочка) сустракаецца яшчэ ў летапісах часоў Кіеўскай Русі<ref>''Срезневский И. И.'' Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. СПб., 1903. Т.3. С. 467.{{ref-ru}}</ref>. Тэрмін зафіксаваны і ў ранніх славянамоўных летапісах часоў ВКЛ, але яго змест не раскрыты. Некаторыя аўтары праводзяць паралелі са скандынаўскім словам «''sorka''» (па-фінску «''sarka''» — грубае сукно)<ref>''Moszynski K.'' / Kultura Ludowa slovian. T. 1. Kultura materjalna. Warszawa, 1967. S.459.{{ref-pl}}</ref>. Адносна паходжання слова «''рубашка''» існуе шмат меркаванняў. І. Сразнеўскі лічыў, што яно паходзіць ад дзеясловаў — «''рваць''», «''рубіць''»<ref>''Срезневский И. И.'' Материалы для словаря древнерусского языка по письменным памятникам. СПб., 1903. Т.3. С. 2, стб. 184.</ref>. [[Арцемій Уладзіміравіч Арціхоўскі|А. У. Арціхоўскі]] лічыць, што гэтае слова выкарыстоўвалася ў значэнні «''беднае, грубае, старое адзенне''»<ref>''Арциховский А. В.'' Одежда // История культуры Древней Руси. Домонгольский период. Т. 1. Материальная культура. М.; Л., 1948. С. 234—235.{{ref-ru}}</ref>. У гэтым жа значэнні слова сустракаецца ў пісьмовых крыніцах [[XVI ст.]]<ref>''Цыганенко Г. П.'' Этимологический словарь русского языка. Киев, 1970.{{ref-ru}}</ref> У старажытнабеларускіх тэкстах ёсць адрозненні паміж «''срачыцай''» — доўгім адзеннем — і кароткім — «''кашуляй''»<ref>Летописец Переяславля Суздальского // Русские летописи. М., 1897. Т. I—III. С.7 — 17.{{ref-ru}}</ref>. «''Чэхлік''» зафіксавана ў помніках [[канфесія|канфесійнай]] літаратуры, што дазваляе лічыць слова не характэрным у мінулым для свецкага грамадства. Шылі гэтыя прадметы адзення з дарагой тканіны. У XIX—XX стст. існавалі адрозненні паміж тэрмінамі «''сарочка''» і «''кашуля''» ў розных рэгіёнах Беларусі. Болей за іншыя выкарыстоўваўся тэрмін «''сарочка''», але ў некаторых рэгіёнах існавалі назвы «''рубашка''» і «''кашуля''». Выкарыстоўваўся таксама тэрмін «''рубашачка''» для абазначэння кароткага, да таліі, жаночага адзення<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 145—147.</ref>. А вось «''чэхлікам''» называлі верхнюю частку сарочкі да пояса з тонкай, больш якаснай матэрыі. [[Файл:Пінск. Музей Беларускага Палесся. Зала этнаграфіі і побыту Палесся.jpg|thumb|Традыцыйныя палескія мужчынскія і жаночыя сялянскія строі канца XIX ст. ''([[Музей Беларускага Палесся|Музей Беларускага Палесся ў г. Пінску]])''. Фота 2015 г.]] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|left|thumb|Традыцыйнае святочнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялянак (в. [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] каля [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] Да найбольш распаўсюджаных сярод беларусаў адносяцца жаночыя сарочкі з плечавымі ўстаўкамі. Такую сарочку шылі з прамавугольных кавалкаў тканіны, якія злучаліся ў вобласці пляча дэталямі таксама прамавугольнай формы. Памеры гарлавіны рэгуляваліся за кошт зборкі: зрэзы, якія звернутыя да гарлавіны, збіраліся на нітку па памеры шыі. Палік злучаўся са станам, утвараючы лінію проймы. Рукаў прышывалі гладка ці з мяккімі зборкамі простым ці дэкаратыўным швом. Унізе проймы ўстаўлялі клін. Такія сарочкі былі прасторнымі, больш свабоднымі па лініі грудзей і сама лінія сілуэта зверху была больш пластычнай<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 160—165.</ref>. Безрукаўнае адзенне выкарыстоўвалася як дапаўненне да святочнага касцюма. Яно адрознівалася ад іншых прадметаў адзення больш складаным і разнастайным кроем. Выказваюць меркаванне, што безрукаўнае адзенне з’явілася ў вясковых жыхароў пад уплывам гарадской культуры і з’яўляецца запазычаным. Назвы прадметаў гэтага тыпу адзення мелі самыя розныя назвы: «''кабат''», «''гарсет''», «''гарсетка''», «''кітлік''», «''[[камізэлька]]''» ([[Віцебшчына|Віцебскі край]]); «''кітлік''», «''шнуроўка''», «''[[станік]]''», «''лейбік''», «''[[нагруднік]]''», «''[[безрукаўка]]''», «''[[каптан]]''», «''танічак''» ([[Гродзеншчына|Гродзенскі край]]); «''шварка''» ([[Добрушскі раён]]); «''халадайка''», «''безрукаўка''», «''шніроўка''». Гэтыя назвы не звязаныя з асаблівасцямі крою, а вызначыліся мясцовымі традыцыямі. У XIX — пачатку XX ст. безрукаўнае адзенне апраналася на сарочку, мела адкрыты ліф з выкраенымі па канфігурацыі рукі проймамі, скосамі плечавога шва, бакамі ці падрэзамі, што прыводзіла да шчыльнага аблягання па таліі. Спераду полы сцягваліся шнуроўкай ці зашпільваліся на гузікі. Полачкі (пярэдняя частка [[пінжак]]а) упрыгожваліся нашыўкамі каляровых тканін, стужкамі, дэкаратыўнай тасьмой, якія ўкладваліся ў дэкаратыўную зубчастую стужку ці ў выглядзе кветкавых руж з палосак каляровых тканін. Край борта, проймы, выраз гарлавіны падкрэсліваліся кантрасным па колеры кантам. Упрыгожвалі таксама металічнымі і касцявымі гузікамі<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 168—173.</ref>. Гарсэты былі кароткімі (звычайна да таліі) і шыліся з фабрычных, пакупных тканін. Сустракаліся суконныя кабаты, аксамітныя, расшытыя ўзорам, з шаўковых тканін з багатым усходнім малюнкам, які выкладваўся металізаванымі ніткамі па простай аснове, якія стваралі эфект перелівання [[золата]] ці [[срэбра]] ў прамянях сонца тканіны<ref>''Миллер В. Ф.'' Систематическое описание коллекций Дашковского этнографического музея. СПб., 1887. Т. 1. С. 139.{{ref-ru}}</ref>. <center> <gallery perrow=6> File:Sofja Chadkievič (Radzivił). Соф’я Хадкевіч (Радзівіл) (XVII).jpg|Партрэт магнаткі Сафіі Хадкевіч (з [[Радзівілы|роду Радзівілаў]]), канец XVI ст. File:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], апранутай па іспанскай модзе, 1630-я гг. File:Aginskaja. Агінская (XVII).jpg|Партрэт магнаткі з [[Агінскія|роду Агінскіх]], апранутай па французскай модзе, XVII ст. File:Alaksandra Zaviša (Aginskaja). Аляксандра Завіша (Агінская).jpg|Графіня [[Аляксандра Завіша|Аляксандра Канстанцыя Завіша]] (з роду Агінскіх), апранутая па французскай модзе. Партрэт XVII ст. File:Marcybeła Zaviša (Aginskaja). Марцыбэла Завіша (Агінская) (L. Silvestre, 1724).jpg|Графіня Марцыбелія Завіша (з роду Агінскіх). Партрэт 1724 г. File:Aŭgusta Plater (Aginskaja). Аўгуста Плятэр (Агінская) (XVIII).jpg|Графіня Аўгуста Плятэр (з роду Агінскіх). Партрэт сярэдзіны XVIII ст. File:Lucyja Askierka. Люцыя Аскерка (XVIII).jpg|Партрэт мазырскай шляхцянкі Люцыі Яленскай з [[Аскеркі|роду Аскеркаў]], XVIII ст. File:Juzefa Tyškievič (Sałahub). Юзэфа Тышкевіч (Салагуб) (XVIII).jpg|Графіня [[Юзэфа Салагуб|Юзэфа Тышкевіч]] (з [[Салагубы|роду Салагубаў]]) у сукенцы па французскай модзе. Партрэт канца XVIII ст. File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1861 AD.jpg|Княгіня [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] (1833—1897) з [[род Шэметаў|роду Шэметаў]]. Фота каля 1861 г. File:Woman from Grodno city - Russian empire - around 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродна]]. Фота каля 1901 г. </gallery> </center> === Паясное адзенне === [[Файл:Beloruska zhenska nosija.jpg|thumb|left|Дзяўчына ў традыцыйным беларускім сялянскім жаночым касцюме ''([[калінкавіцкі строй]])''. Фота 2007 г.]] У XIX—XX стст. у беларусаў у якасці паяснога адзення існавалі «''[[панёва]]''», «''[[саян]]''», «''[[андарак]]''», «''[[спадніца]]''» і інш.<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 179.</ref> Слова «''спадніца''» мела ўсеагульнае значэнне, ім ўвогуле называліся ўсе пералічаныя прадметы. [[Файл:Hanna Vańkovič (Sołtan). Ганна Ваньковіч (Солтан) (J. Rustem, 1805).jpg|thumb|Шляхцянка Ганна Ваньковіч (з [[род Солтанаў|роду Солтанаў]]). Мастак [[Ян Рустэм]], каля 1805 г.]] Тэрмін «''[[панёва]]''» выкарыстоўваўся для абазначэння як тканіны, так і несшытага жаночага адзення. У XIX ст. так называлі несшытую жаночую спадніцу<ref>''Носович И. И.'' Словарь белорусского наречия. СПб., 1870.{{ref-ru}}</ref>. У XX ст. панёвай называлі ўжо і звычайную спадніцу, але яна мела ўстаўку на пярэднім палотнішчы, якая выдзяляецца па колеры ці сшытая з тканіны з характэрным малюнкам і структурай у ткацтве<ref>''Супинский А. К.'' «Понева» и «вставка» в белорусской женской одежде // Советская этнография. 1932. No 2. С. 107.{{ref-ru}}</ref>. Андарак насілі жанчыны заможных саслоўяў для халаднага перыяду года. У XIX—XX стст. такая спадніца лічылася святочным адзеннем, магла ўваходзіць у склад вясельнага касцюма. У XIX—XX стст. андарак быў распаўсюджанным адзеннем разам з іншымі відамі жаночых спадніц. [[Андарак]] шылі ўкругавую з чыставаўнянай ці паўваўнянай тканіны. Са сподняга боку па нізе звычайна падшывалася палоска тканіны шырынёй 10-15 см, дзякуючы чаму, краю надавалася калянасць і захоўвалася колакалападобная форма вырабу. Унізе па краю прышывалася спецыяльная стужка — «''шчыпок''», ці «''чыпок''», якая не толькі ўпрыгожвала, але і засцерагала ніз спадніцы<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 178—193.</ref>. Тэрмін «''[[саян]]''» выкарыстоўваюць для абазначэння жаночага адзення, якое ўяўляе сабой спадніцу з прышытым [[ліф]]ам. Для саяна характэрнае адзенне без рукавоў, падобнае на [[сарафан]]<ref name="ReferenceI">''Вольтер Э. А.'' К вопросу о «саянах». Из истории литовско-русского костюма // Известия Отделения русского языка и словестности. Пг.: РАН, 1917. Т. 22. Кн. 1. С. 118.</ref>. Жанчыны насілі неадрэзаную па таліі сукенку без рукавоў. Яе шылі з чорнай, вытканай у дамашніх умовах тканіны, упрыгожвалі [[галун]]ом і [[пазумент]]ам. Перад закрывалі [[пярэднік]]ам. Штодзённы касцюм насілі з пярэднікам з белай тканіны. Да святочнага касцюма іх рабілі асабліва прыгожымі — расшывалі швы, баваўнянымі і ваўнянымі ніткамі вышывалі рознакаляровы [[арнамент]]. Прымянялі і іншыя прыёмы ўпрыгожванняў. «''[[Запон]]''» закрываў спадніцу і ліф амаль да самай шыі і падвязваўся не на таліі, а вышэй, пад грудзямі<ref name="ReferenceI"/>. ==== Фартух ==== {{main|Фартух у беларускім народным касцюме}} [[Файл:Падол строю з свастычным арнаментам.JPG|thumb|Сялянскі [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартух]] [[Лунінецкі строй|лунінецкага строю]] са [[свастыка|свастычным]] арнаментам, пачатак XX ст. Фота 2012 г.]] У склад поўнага камплекту жаночага адзення ўваходзіў [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартух]]. Яго насілі на Беларусі разам са святочным уборам і з паўсядзённым касцюмам як са спадніцай, так і з адзеннем наўзор саяна. Фартухі шылі з адбеленай ільняной тканіны за 2-3 ночы. Злучаныя разам простым швом ці дэкаратыўным ажурам, палатнішчы тканіны збіралі ў зборку па адным краі на нешырокі пояс. Завязваўся ён па таліі і прыкрываў адзенне спераду, пакідаючы палоску спадніцы ўнізе. Святочныя фартухі ўпрыгожваліся вельмі багата і з вялікай фантазіяй, а штодзённыя былі больш сціплыя. У канцы XIX ст. іх шылі з набіўных і клетчатых тканін. У XX ст. з’явіліся пярэднікі з каляровай гладкафарбаванай тканіны (чорнай, чырвонай), аформленыя ўнізе нашыўкамі каляровых стужак. У гэты час вышыўка ці ткацкі арнамент замяняюцца нашыўкамі з каляровых стужак, аплікацыямі з каляровых тканін, устаўкамі карунак. Мелі характэрную назву «''заказнікі''», так як звычайна іх заказвалі майстрыцам<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 197—201.</ref>. ==== Пояс ==== Важнай складовай часткай традыцыйнага сялянскага жаночага касцюма быў пояс, на якім таксама маглі падвешвацца ключы, невялікія нажы і амулеты. У XX ст. паясы выраблялі са скуры, тканін і нітак. Ткалі і плялі паясы асаблівым спосабам — «''на ніту''», «''на бердачцы''». Тканыя паясы былі даволі доўгімі — да 2-2,5 м, скончваліся «''махрамі''», «''кутасамі''». Пояс завязвалі па таліі, часцей у два абхваты, на просты вузел. Канцы пакідалі ў цэнтры ці змяшчалі ў адзін бок. Шырыня пояса вызначалася ў суадносінах з іншымі часткамі касцюма і хісталася ад вузкіх — «''у два-тры пальцы''» шырыні — да 25-26 см<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 346—348.</ref>. === Верхняе адзенне === Жаночае верхняе адзенне часцей і багацей, чым мужчынскае, ўпрыгожвалася [[вышыўка]]й і [[аплікацыя]]й, але па выглядзе і кроі не вельмі моцна адрознівалася ад мужчынскага. <gallery perrow=6> File:Hanna Astroskaja (Kostka). Ганна Астроская (Костка) (XVII).jpg|Графіня [[Ганна Алаіза Хадкевіч]] (1600—1654) з шубай і зімовай шапкай. Партрэт XVII ст. File:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|Сялянка ў зімовай вопратцы са світкай. Мастак [[Канут Русецкі]], 1847 г. File:Belarusian peasant women in traditional winter clothing - Mogilev region - ca 1910 AD.jpg|Сялянкі з Магілёўскай губерні ў зімовым адзенні, фота каля 1910 г. File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1875 AD.jpg|Княгіня [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] (1833—1897) з [[Род Шэметаў|роду Шэметаў]] — у зімовым адзенні. Фота каля 1875 г. File:Woman in witer clothing from Grodno city - Russian empire - near 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў зімовым адзенні з [[каркуль, мех|каракуля]]. Фота каля 1900 г. </gallery> === Галаўныя ўборы === {{Main|Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы}} [[Файл:Kaptur Benedykt Tyszkiewicz.jpg|thumb|Дзяўчына ў [[каптур]]ы, вёска Вялава (каля [[Валожын]]а). Фатограф граф [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч|Бенедыкт Тышкевіч]], ліпень [[1897]] г.]] [[Файл:Еўдакім Раманаў. Жанчыны ў святочных строях. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Жанчыны ў святочных строях з наміткай і хусткамі. 1913 год.]] Жаночыя галаўныя ўборы мелі важнае сацыяльнае і абрадавае значэнне. Па іх выглядзе можна было вызначыць яе сямейнае становішча, узрост і матэрыяльнае становішча. Галаўныя ўборы выкарыстоўваліся ў абрадах і рытуалах. Напрыклад, на вяселлях дзяўчыне ўрачыста змянялі дзявочы ўбор на жаночы<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 257.</ref>. Карэнныя адрозненні існавалі паміж жаночымі і дзявоцкімі галаўнымі ўборамі. Паколькі жанчынам паводле няпісанных норм забаранялася знаходзіцца на людзях з непакрытай галавой, жаночыя галаўныя ўборы па сваёй будове былі больш складаныя і разнастайныя, каб схаваць валасы. Дзяўчаты ж не хавалі валасоў на галаве і насілі вянкі, вузкія рознакаляровыя стужкі («''скідачка''», «''шлячок''»). Сярод тыповых жаночых убораў былі [[каптур]]ы, [[намітка|наміткі]] і [[хустка|хусткі]]. Таксама вядомыя рагацістыя — [[галовачка]] ці каптуровыя — [[каптур]], [[чапец]], [[падвічка]] — галаўныя ўборы<ref name="ЭБ"/><ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 281—283.</ref>. Існавала вялікая колькасць спосабаў завязвання намітак. Вясельная намітка часта захоўвалася жанчынай ўсё жыццё і апраналася на яе пры пахаванні. Заможныя жанчыны выраблялі свае наміткі з дарагога тонкага палатна і ўпрыгожвалі іх [[карункі|карункамі]], вышыўкай залатымі і сярэбранымі ніткамі, а жанчыны больш беднага матэрыяльнага становішча выкарыстоўвалі таннейшыя тканіны і прасцейшыя ўпрыгожванні, пры гэтым разнастайнасць арнаменту, як правіла, захоўвалася<ref>''Бялявіна, В. М.'' Жаночы касцюм на Беларусі… С. 272—279.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Suzanna Kurč (Tyškievič). Сузанна Курч (Тышкевіч).jpg|Віцебская ваяводзіна Сузана Курч (з роду Тышкевічаў). Партрэт XVII ст. File:Hanna Sianiaŭskaja (Chadkievič). Ганна Сяняўская (Хадкевіч).jpg|Графіня Ганна Сяняўская (з роду Хадкевічаў) з футравым каўпаком. Партрэт канца XVII ст. File:Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (1760).jpg|[[Партрэт Эльжбеты Агінскай Пузыны|Партрэт княгіні Эльжбеты Пузыны (каля 1700—1767) з роду Агінскіх]] File:Łucja Franciszka Tyszkiewicz - Füger.png|Графіня Люцыя Тышкевіч (1770—1811) з роду Любамірскіх. Партрэт 1788 г. File:Karolina Chreptowicz by Orlov.jpg|Графіня Караліна Храптовіч (1780—1846). Партрэт 1839 г. File:Витебская мещанка 1844.jpg|Віцебская мяшчанка. Малюнак 1844 г. File:Maryja Tyškievič. Марыя Тышкевіч (1857).jpg|Графіня Марыя Тышкевіч (1830—1902) з роду Радзівілаў. Партрэт 1857 г. File:Skirmunt Peasant women from Davyd-Haradok.jpg|Сялянкі з наміткай ([[Давыд-Гарадоцка-Тураўскі строй]]). Малюнак [[Гелена Скірмунт|Гелены Скірмунт]], 1855 г. File:Haradnaja, Pałažka Jaromič, Jaryna Jaromič. Гарадная, Палажка Яроміч, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Сялянкі з наміткамі (столінскі строй) у [[Гарадная (Столінскі раён)|вёсцы Гарадная]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], 1912 г. File:Woman from Grodno city - Russian empire - 1908 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродна]]. Фота 1908 г. </gallery> === Абутак === З археалагічных знаходак асабліва багатыя матэрыялы XI—XIII стагоддзяў. Так, у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Пінск]]у, [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і іншых знойдзена мноства фрагментаў жаночага абутку і іншых скураных вырабаў са слядамі вышыўкі ў тэхніцы «назад іголкай», або вяровачкай"<ref>[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхов, Г. В.]] Древний Полоцк / Г. В. Штыхов. — Минск, 1975. — С. 77 — 78</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко, П. Ф.]] Города Туровской земли / П. Ф. Лысенко. — Минск, 1974. — С. 111, 134.</ref><ref>[[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Тарасаў, С.]] Арнамент мінскіх чаравікаў / С. Тарасаў // МБ — 1985. № 12.</ref>. Жанчыны ў сялянскіх сем’ях часцей за ўсё насілі лапці, якія вырабляліся ў сваёй гаспадарцы. У халоднае надвор’е насілі пасталы. Жанчыны-сялянкі насілі боты і жаночыя чаравікі толькі па святах, а ў паўсядзённым ужытку былі тыповымі толькі для заможных сялянскіх сямей. Такі абутак часцей выраблялі адмысловыя рамеснікі на замову<ref name="Трад"/>. === Аксесуары === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Упрыгожанні крывічоў, радзімічаў і дрыгавічоў з курганных пахаванняў (XI-XIII стст.) (05).jpg|250px|міні|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Упрыгажэнні крывічоў, радзімічаў і дрыгавічоў з курганных пахаванняў (XI—XIII стст.)]] Ужо ў бронзавым веку (канец III — пачатак I тысячагоддзя да н.э. жыхары беларускіх зямель насілі скроневыя кольцы ў выглядзе спіралепадобных і акулярападобных падвесак і дротавыя бранзалеты. Ва ўрочышчы Стрэліца каля в. [[Рудня-Шлягіна|Рудня Шлягінская]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] знойдзены медныя [[бранзалет]]ы, [[Шыйная грыўня|грыўні]], бурштынавыя [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]], шкляныя, у тым ліку [[бісер]]ныя, і адна егіпецкая фаянсавая [[пацеркі]]. На паселішчах {{нп3|Тшынецкая культура|тшынецкай|ru|Тшинецкая культура}} і {{нп3|Сосніцкая культура|сосніцкай культур|ru|Сосницкая культура}} ([[Заходняе Палессе]]) вядомы шматспіральныя бранзалеты з закручанымі канцамі, а таксама медныя пацеркі і пярсцёнкападобныя [[скроневыя кольцы]]<ref name="Дучыц4">Касцюм жыхароў Беларусі Х―XIII стст. : (паводле археалагічных звестак) / [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. У. Дучыц]]; [навуковы рэдактар [[Георгій Васілевіч|Г. В. Штыхаў]]] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — 3-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2005. — 78, [2] с. : іл. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 45―50. — 500 экз. — ISBN 985-08-0639-7. С. 4</ref>. У эпоху жалезнага веку (з [[VII стагоддзе да н.э|VII стагоддзя да н.э]]) з археалагічных звестак вядомыя жалезныя і бронзавыя шпількі, [[бранзалет]]ы, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]], [[Шыйная грыўня|грыўні]], бразготкі, трапецападобныя [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]]. На поўдні Беларусі вядома шмат гліняных і шкляных [[Пацеркі|пацерак]], сярод якіх сустракаюцца чырвоныя рымскія, а таксама іншыя імпартныя рэчы: скіфскія цвікападобныя [[завушніцы]], шпількі, рымскія і кельцкія [[Фібула|фібулы]]<ref name="Дучыц4"/>. Вядомыя [[Эмаль|эмалевыя]] рэчы: [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]], [[Спражка|спражкі]], [[Фібула|фібулы]]. Каштоўнай знаходкай з’яўляецца скураны [[пояс]] па ўзоры паўночнагерманскіх паясоў<ref>Каспарова К. В. Могильники и поселения зарубинецкой культуры у дер. Отвержичи // RCBF? 1967/ Вып. 112. С. 122—123.</ref>, знойдзены ў жаночым пахаванні грунтавога могільніка I стагоддзя да н.э. каля в. [[Атвержычы (археалагічныя помнікі)|Атвержычы]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Пояс уяўляў сабой кавалак скуры, упрыгожаны пласціначкамі і паяснымі кручкамі. У раннім жалезным веку насілі ўжо сярэбраныя ўпрыгажэнні<ref name="Дучыц4"/>. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя для свайго ўпрыгожвання жанчыны-сялянкі выкарыстоўвалі пакупныя [[завушніцы]], [[каралі]] ([[шкло|шкляныя]], [[бурштын]]авыя, [[карал]]авыя). Толькі прадстаўніцы заможных сямей прывілеяванага саслоўя маглі набываць і атрымліваць у спадчыну ўпрыгажэнні з золата, срэбра, [[жэмчуг]]у, [[рубін]]аў і іншых каштоўных матэрыялаў. Іншыя ўпрыгажэнні — {{нп3|Брошка|брошкі|ru|Брошь}}, [[бранзалет]]ы, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]] — таксама насіліся пераважна заможнымі катэгорыямі насельніцтва. <gallery perrow="5"> File:State museum of folk architecture and life Interior.JPG|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм, упрыгожаны каралямі ([[Слуцкі раён]]). Фота 2011 г. File:Alaksandra Tyškievič (Čartaryjskaja). Аляксандра Тышкевіч (Чартарыйская).jpg|Графіня Аляксандра Тышкевіч (з [[Чартарыйскія|роду Чартарыйскіх]]) з аксесуарамі і плаццем па іспанскай модзе. Партрэт XVII ст. File:Hanna Prušynskaja (Kamaroŭskaja). Ганна Прушынская (Камароўская).jpg|Графіня Ганна Прушынская (з [[род Камароўскіх|роду Камароўскіх]]) з прычоскай на шыньёне. Партрэт канца XVIII ст. File:Ludvika Chadkievič (Žavuskaja). Людвіка Хадкевіч (Жавуская) (XVIII).jpg|Графіня Людвіка Хадкевіч (з [[Жавускія|роду Жавускіх]]). Партрэт XVIII ст. File:Kaciaryna Ludvika Sapieha. Кацярына Людвіка Сапега (G. Knoefvel, 1762).jpg|Княгіня [[Кацярына Людвіка Сапега]]. Партрэт 1762 г. File:Marijona Chmara.jpg|Жонка [[Адам Хмара|Адама Хмары]] — Марыяна Хмара (з роду Аранскіх) у сукенцы з устаўкай спераду («баветам») і жамчугамі. Партрэт 1763 г. File:Noblewoman from Grodno province - Russian empire - 1864 AD.jpg|Дваранка-каталічка з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] з бранзалетам на руцэ ў выглядзе кайдан з гірай — знак таго, што муж (ці сваяк) прымаў удзел у [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскім паўстанні]], быў вязнены і сасланы ў Сібір на катаргу. Фота 1864 г. File:Woman from Grodno city - Russian empire - 1900 AD.jpg|Заможная гараджанка з [[Гродна]]. Фота каля 1900 г. File:Larysa Aleksandroŭskaja, Biełaruś.jpg|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] з узнагародамі. Фота каля 1937 г. </gallery> == Апісанне дзіцячага адзення == [[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] [[Файл:Группа крестьянок (В. К. Костко, 1903).jpg|міні|Група сялянак з дзецьмі ў традыцыйным адзенні. Фота з экспедыцыі [[Вячаслаў Калістратавіч Костка|В. Косткі]] па [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], 1903 г.]] [[Файл:Juzef Sapieha. Юзэф Сапега (A. Mirys, 1740).jpg|thumb|Князь [[Юзаф Сапега]] (1737—1792) у маленстве. Партрэт 1740-х гг.]] [[Лета]]м сялянскія [[дзеці]] насілі доўгую палатняную кашулю, большыя дзеці — з нагавіцамі, меншыя — без іх. Абутак часта адсутнічаў<ref name="ТСВ">''Ракава, Л. В.'' Традыцыі сямейнага выхавання ў беларускай вёсцы / Л. В. Ракава . — Мінск: Ураджай, 2000. — 111 с.: іл.</ref>. У адзенні сялянскіх дзяцей да пачатку XX ст. таксама існавалі некаторыя адрозненні. Перш за ўсё, яны былі абумоўлены полаўзроставымі асаблівасцямі дзяцей, а таксама мясцовымі традыцыямі і сацыяльным статусам бацькоў. У першыя гады жыцця ў немаўляці адрозненняў гэтых не існавала<ref name="ТСВ"/>. [[Кашуля]] была першым адзеннем, што апраналі яшчэ ў перыяд ранняга дзяцінства [[хлопчык]]у і [[дзяўчынка|дзяўчынцы]] сялянскага саслоўя, якія ўжо добра трымаліся на ножках. Доўгая кашуля з тоўстага хатняга палатна служыла адзіным адзеннем хлопчыкаў і дзяўчынак да 5 гадоў, а часта і да 6-8 гадоў і нават болей. Яе падпярэзвалі даматканым [[пояс]]ам<ref name="ТСВ"/>. У цёплую пару года дзеці хадзілі ў такой кашулі босыя. І адрозніць хлопчыка ад дзяўчынкі можна было толькі па даўжыні валасоў (у хлопчыка — кароткія, пастрыжаныя паўкругам, у дзяўчынак — доўгія, заплеценыя ў коскі), а таксама па шнурку караляў, якія ўпрыгожвалі толькі шыю дзяўчынак. Летам сялянскія дзяўчынкі рабілі сабе каралі з чырвоных ягад [[рабіна|рабіны]], з [[гарлачык]]аў, якія ў час квецені ірвалі на рэчцы або сажалцы. Доўгую сцябліну гарлачыка раздвойвалі на дзве, надломваючы потым невялічкімі кавалачкамі. Атрымлівалася ўпрыгожанне наўзор ланцужка з [[медальён]]ам, якім служыла расцвіўшая [[кветка]] з белых [[лілея]]ў і жоўтых [[гарлачык]]аў. У 6-8 гадоў хлопчыкам апраналі [[Нагавіцы|штаны (порткі)]]. Рабіліся яны з даматканай тканіны і фарбаваліся ў хатніх умовах расліннымі фарбамі. Абновы дзецям шылі толькі да свята [[Вялікдзень|Вялікадня]], і гэта ўздымала настрой дзяцей — яны адно перад адным паказвалі новае адзенне<ref name="ТСВ"/>. У халады адзеннем сялянскіх дзяцей былі [[кажушкі]] або [[світкі]] з чужога пляча (старэйшых дзяцей або бацькоў), доўгія [[спадніца|спадніцы]] і порткі з даматканага палатна, суконная [[хустка]] і [[лапці]] з [[анучка]]мі, перавязаныя [[абор]]амі. Сабе на ногі дзеці апраналі зімой валёнкі або «''катанкі''»<ref name="ТСВ"/>. Абавязковай прыналежнасцю ўбору дзяўчыны былі ўпрыгожванні — [[каралі]], [[завушніцы]], стракатыя прыгожыя хусткі, абвязаныя вакол шыі са спушчаным канцом<ref name="ТСВ"/>. Хлопцы паважна хадзілі ў высокіх «''чабоцях''», у [[камзол]]ах чорнага ці сіняга колеру са стракатымі [[шкло|шклянымі]] ці [[метал]]ічнымі [[гузік]]амі. Паверх камзола — пояс, які некалькі разоў абвіваў талію, зверху — [[світка]] і белая валяная [[шапка]] на галаве. У канцы [[ХІХ ст.]] у вясковую моду з горада прыйшлі [[фуражка|фуражкі]] з казырком, якія сталі прыналежнасцю ўбору хлопцаў<ref name="ТСВ"/>. Касцюмы сялянскіх, мяшчанскіх і шляхецкіх дзяцей адпавядалі касцюмам іх бацькоў, што вынікала з прадстаўленняў, што дзеці — гэта такія ж дарослыя, толькі маленькія. Толькі ў пачатку ХІХ ст. дзеці дваран пачалі насіць своеадметныя ад бацькоў віды аддзеня, што было звязана з распаўсюджаннем у іх асяроддзі ідэй французскага філосафа [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]], што дзеці маюць права на перыяд працяглага дзяцінства і на стаўленне як да дзяцей, а не дарослых. У XX ст. дзіцячы касцюм усіх праслоек грамадства ўжо выразна адрозніваўся ад касцюма дарослых, асабліва ў колерах. <gallery perrow="5"> File:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|Дзяўчынка-сялянка з вёскі Вялава [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]]. Фатограф граф [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч|Бенедыкт Тышкевіч]], 1898 г. File:Belarusian peasant girls in traditional clothing - Luchniki village - Minsk region - ca 1910 AD.jpg|Дзяўчынкі-сялянкі з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]] ([[Слуцкі павет]]) у шалях, завязаных «карунай». Фатограф [[Самір Львовіч Юхнін|Самір Юхнін]], 1908 г. File:Isaak Serbov 014.jpg|Дзяўчынкі-сялянкі з вёскі Васілевічы [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г. File:Isaak Serbov 012.jpg|Хлопчыкі-сяляне з вёскі Васілевічы Рэчыцкага павета. Фатограф Ісак Сербаў, каля 1912 г. File:Belarus - Kobryn.jpg|Дзяўчынкі-сялянкі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў [[кобрынскі строй|кобрынскім строі]]. Фота 1930-ых гг. </gallery> == Арнамент у беларускім традыцыйным сялянскім касцюме == [[Файл:Icon - Birth of The Virgin - fragment - by Peter Euseevich - 1649 AD.jpg|thumb|left|Беларускі арнамент на тканых прадметах. Фрагмент беларускай іконы «Нараджэнне Багародзіцы», 1649 г. Мастак [[Пётр Яўсеевіч]]. ''([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]])'']] [[Арнамент]]ыка беларускага традыцыйнага сялянскага касцюма надзвычай разнастайная і выразная. Яна складаецца пераважна з геаметрычных і геаметрычна-раслінных узораў. Асноўнымі элементамі беларускага арнамента з’яўляюцца [[ромб]] у разнастайных яго варыянтах: у выглядзе [[квадрат]]а, пастаўленага на вяршыню, з чатырма кропкамі, з адросткамі, а таксама [[крыж]]ы, разеткі-зоркі, прамыя і зігзагападобныя лініі. Прастара, якая перадаецца ў арнаменце, — не ілюзорнае адлюстраванне рэчаіснасці, а служыць упрыгажэнню аб’ектаў прадметна-прасторавага асяроддзя чалавека і без прадмета не існуе і не мае сэнсу. Нават самыя выяўленчыя матывы, напрыклад, [[ружы]], размешчаныя ўздоўж рукава сарочкі, існуюць не ў сваім прыродным асяроддзі, полі ці ў [[букет|букеце]], а менавіта на тканіне выраба. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Традыцыйны [[маларыцкі строй|маларыцкі святочны сялянскі жаночы строй]] ([[Збураж|вёска Збураж]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|Традыцыйны [[маларыцкі строй|маларыцкі святочны сялянскі жаночы строй]] ([[Збураж|вёска Збураж]]), канец XIX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] Разнастайнасць беларускага тканага і вышытага арнамента прадстаўлена варыянтамі злучэння асобных геаметрычных матываў у розныя па структуры і рытме кампазіцыі. Часцей за ўсё сустракаецца бардзюр — узорная паласа ці стужка, якая абмяжоўвае край, які дзеліць паверхню на часткі, паласу, у якой адзін ці два матывы паўтараюцца ў пэўным рытме. Злучэнне палос рознай шырыні дае бясконцыя варыянты арнаментальных кампазіцый. Вышытыя бардзюры акцэнтуюць у беларускіх жаночых сарочках месца злучэння верху рукава і плечавой устаўкі. У жаночых і мужчынскіх сарочках вузкія бардзюры ўпрыгожваюць абшыўкі рукавоў і каўняры-стойкі. Простымі палоскамі ці арнаментальным бардзюрам заўсёды завершаны ніз фартуха. [[Бардзюр]] у вертыкальным становішчы, напрыклад на [[манішка]]х святочных мужчынскіх сарочак, з’яўляецца цэнтрам дэкаратыўнай кампазіцыі касцюма, прыцягвае да сябе ўвагу ў першую чаргу. Вертыкальнымі бардзюрамі вышываліся рукавы жаночых сарочак, пры гэтым у кампазіцыі выдзяляўся цэнтральны, больш шырокі бардзюр. Шырыня бардзюраў, якія выкарыстоўваліся ў фартухах, заўсёды памяншалася знізу ўверх. Другім найбольш распаўсюджаным у беларускім арнаменце прынцыпам размяшчэння асобных геаметрычных матываў на перасячэнні прамых ці дыяганальных восяў з’яўляюцца прамая і касая сеткі. Сетчатыя арнаменты запаўняюць верх рукавоў у жаночых сарочках [[Магілёўскі строй|магілёўскага]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкага]], [[Брагінскі строй|брагінскага]], [[Неглюбскі строй|неглюбскага]] комплексаў традыцыйнага касцюма, усю шырыню манішак на мужчынскіх сарочках. Сетчатыя арнаменты часта злучаюцца з бардзюрамі ў адзіную арнаментальную кампазіцыю. Трэцім прынцыпам кампазіцыі вышытага арнаменту з’яўляецца [[разетка]]. Часцей за ўсё разеткі — гэта крыжы, васьміпялёсткавыя зорачкі, асобныя кветкі — ружы, [[ліст]]ы ці маленькія букеты. Нездарма такая вышыўка атрымала назву «''цвяцістае нашыванне''». Разеткі размяшчаюцца асобнымі элементамі, што дазваляе запоўніць дэкорам значную частку паверхні тканіны. У канцы XIX ст. ў беларускай вышыўцы распаўсюджваюцца новыя ўзоры і тэхнікі іх выканання. На змену геаметрычнаму арнаменту прыйшлі кветкава-раслінныя матывы, вышытыя ў тэхніцы «''крыж''». Традыцыйным лічылася кветкавае спалучэнне чырвоных і чорных нітак. У 1920—1950-я гг. на [[Беларусь|Беларусі]] шырока распаўсюдзілася паліхромная вышыўка свабоднай гладдзю. Гэты працэс адбываўся адначасова з адмовай сялян ад традыцыйных форм касцюма з даматканых тканін. Працэс разбурэння традыцый народнага касцюма, ткацтва і вышыўкі на тэрыторыі Беларусі адбываўся марудна і нераўнамерна. Пазней за іншых ён закрануў [[Палессе]]. Менавіта ў гэтым раёне захаваліся ўзоры традыцыйнага касцюма і архаічныя тэхналогіі яго стварэння і афармлення. Кампазіцыя арнаменту ствараецца на аснове сродкаў упарадкавання асноўных элементаў графікі на паверхні вырабу, пры гэтым улічваецца характар як элементаў, так і паверхні. Да традыцыйна вылучаемых асноўных атрыбутаў кампазіцыі адносяцца [[цэльнасць]], [[сіметрыя]], [[асіметрыя]], [[Рытм у выяўленчым і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве|рытм]], [[пластыка]]. Гэтыя атрыбуты адносяцца як да самой рэчы з арнаментам, так і да самога арнаменту, нават яго матыву, яны ж прымяняюцца ў тэхнічным канструяванні: * [[Цэльнасць]] — адна з асноўных якасцей любой арнаментальнай кампазіцыі, звычайна яна разумеецца як неразрыўнасць, безупыннасць, адзінства. * [[Сіметрыя]] ўяўляе сабой строгае матэматычнае паняццце. Сіметрыя ў шырокім сэнсе слова — суразмернасць, яна арганізуе кампазіцыю, усталёўвае супарадкаванне ў сістэме і з’яўляецца важным фактарам у дасягненні цэльнасці твора, у прыватнасці арнаменту. * [[Асіметрыя]] — адхіленне ад сіметрыі або яе адсутнасць. * [[Рытм у выяўленчым і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве|Рытм]] — універсальны структурны прынцып, які характарызуе паўторнасць, мернасць чаргавання элементаў, парадак спалучэння ліній, плоскасцей, аб’ёмаў. Найпрасцейшае праяўленне рытму — паўтарэнне ў кампазіцыі аднолькавых формаў пры роўных інтэрвалах. * [[Пластыка]]й у арнаментальных кампазіцыях прынята называць плаўныя пераходы адных элементаў узору з іншыя. Па відзе выяўленчага элемента або матыву, які выкарыстоўваецца ў арнаменце, яго падзяляюць на: * Геаметрычны (кропкі, лініі — ломаныя, прамыя і зігзагападобныя, кругі, ромбы, шматграннікі, зоркі, крыжы, сеткі); * Раслінны, які стылізуе [[лісце]], [[кветкі]], [[плады]], [[дрэвы]]; * Анімалістычны, які стылізуе фігуры ці часткі фігур рэальных ці фантастычных жывёл ([[леў]], [[алень]], [[конь]], [[птушка]], [[пеўнік]], [[рыба]], [[пчала]], [[матылёк]]); * Прыродны, які стылізуе з’явы прыроды ([[маланкі]], [[полымя]], [[сонца]], [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]], [[зоркі]]); * Сімвалічны (напрыклад, трохвугольнік сімвалізуе [[гара|горы]]; круг, спіраль — [[сонца]] ці [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]]); * Культавы, які стылізуе [[Хрысціянства|хрысціянскія]], [[Язычніцтва|язычніцкія]] або [[Варажба|варажбітныя]] знакі, сімвалы веры ([[крыж]]ы, [[абярэг]]і, [[Святое Дрэва]], [[Дзяды]], [[грамнічная свечка]], [[Радаўніца]], [[дамавік]]); * Геральдычны ([[герб]]ы і іх элементы, найбольш каштоўнымі якасцямі якіх з’яўляюцца прастата і лаканізм). <gallery perrow="5"> File:Свастычны арнамент.jpg|Свастычны арнамент беларускіх тканін File:Rubacha.jpg|Беларуская традыцыйная сялянская жаночая кашуля, упрыгожаная [[арнамент]]ам, з-пад [[Смаленск]]а File:Касцюм сялянкі этнаграфічны музей у Слуцку.JPG|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм ([[слуцкі строй]]), упрыгожаны арнаментам. Фота 2013 г. File:Woman in traditional clothing from Pinsk district - Western Belarus - before 1938.jpg|Жанчына ў хаце з вышыванымі і тканымі [[ручнік]]амі ([[Палессе]], [[Заходняя Беларусь]]). Фота каля 1936 г. File:OPEN AIR VILLAGE AT DUDUTKI - BELARUS.jpg|Арнамент на традыцыйных сялянскіх касцюмах і вырабах народных рамёстваў — у [[Дудуткі|прыватным музейным комплексе «Дудуткі»]]. Фота 2008 г. </gallery> == Тканіны, матэрыялы і афармленне == [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|250px|Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм ([[Краснапольскі строй|краснапольска-чачэрскі строй]]), багата арнаментаваны вышыўкай. Фота 2013 г.]] У беларускім нацыянальным касцюме выкарыстоўваліся толькі натуральныя тканіны, якія [[Беларускае народнае ткацтва|вырабляліся ў хатніх умовах]], у асноўным гэта былі лён і воўна, таксама ўжывалася тканіна з валокнаў каноплі<ref name="Трад">[http://ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html Традыцыйнае адзенне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118012610/http://www.ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html |date=18 лістапада 2011 }}</ref>. Для афарбоўкі пражы выкарыстоўваліся натуральныя фарбавальнікі: настоі траў, кары, лісця дрэў, балотнай руды<ref name="ЭБ"/>. Чырвоныя ніткі для вышыўкі купляліся, але пасля ўжо ў хатніх умовах дафарбоўваліся ў карычневы і бардовы колеры. Часцей за ўсё адзенне было белага колеру, у якасці ўпрыгожвання яно афармлялася вышытым чырвоным арнаментальным узорам<ref name="ЭБ"/>, які аб’ядноўваў ўвесь камплект ў адзіную кампазіцыю. У арнаменце выкарыстоўваліся геаметрычныя ўзоры, пазней сталі прымяняцца таксама раслінныя ўзоры і іх спалучэнне з геаметрычнымі. У абавязковым парадку афармляліся арнаментам рукавы, [[каўнер]], [[фартух]] і галаўныя ўборы. Таксама для афармлення магло выкарыстоўвацца ткацтва ніткамі розных колераў<ref name="ЭБ"/>. [[Файл:History Museum of Polack - exposition - Looms in Belarus - 2011AD.JPG|thumb|left|200px|Традыцыйныя беларускія кросны (''[[Полацкі краязнаўчы музей]]''), фота 2011 г.]] Пры вырабе касцюма выкарыстоўваліся [[вышыўка]], [[Бранае ткацтва|бранае]], [[Выбарнае ткацтва|выбарнае]], [[Закладное ткацтва|закладное]], [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовае]], [[Пераборнае ткацтва|пераборнае]] і [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]], [[карункі]] і [[аплікацыя]], існаваў таксама спецыфічны промысел упрыгожвання тканін — [[набіванка]]<ref name="ЭБ"/>. Для вырабу пояснага адзення шырока ўжываліся паліхромныя суконныя тканіны. На фартухі прышывалі пакупныя або самаробныя карункі<ref name="Трад"/>. Са з’яўленнем анілінавых фарбавальнікаў і крамных нітак спектр колераў дапоўніўся аранжавым, фіялетавым, блакітным, малінавым, ярка-зялёным, аднак сфера іх выкарыстання была абмежаванай<ref name="ЭБ"/>. Для вырабу верхняй вопраткі ўжываліся сукно і аўчына. == Асаблівасці крою == [[Файл:Зялёныя Сьвяткі Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|250px|Жанчыны ў традыцыйным сялянскім касцюме розных [[строй|строяў]] на народным свяце (г. [[Магілёў]]). Фота 2013 г.]] У беларускім касцюме выкарыстоўваліся тры тыпы кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная, з какеткай. Кашулі ўсіх тыпаў мелі прамы разрэз (пазуху) па цэнтры, даўжыня якога дасягала 35-40 см<ref name="Трад"/>. У даўніну часцей за ўсё кашулі шылі без швоў на плячах, проста перагібаючы тканіну, але ў пачатку XIX ст. такі крой лічыўся састарэлым і выкарыстоўваўся толькі ў абрадавай вопратцы. Крой стаў полікавым, пры якім пярэдняе і задняе палотнішчы злучаліся з дапамогай прастакутных уставак з таго ж самага матэрыялу — полікаў<ref name="Трад"/>. Каўнер прысутнічаў толькі ў святочнай вопратцы сялян, яго вышыня была каля 2-3 см. Сярод дробнай шляхты быў распаўсюджаны адкладны каўнер. Каўнер-стойка зашпіляўся на пару гузікаў узбоч або спераду, адкладны — на запанкі (шпонку) або сцягваўся стужкай або палоскай каляровай тканіны<ref name="Трад"/>. Пры раскроі спадніцы з палатна рабілі два палатны, а пры шыцці спадніцы з сукна выкарыстоўвалі ад трох да шасці падоўжных полак, якія сшываць разам і збіраліся ў зморшчыны каля пояса<ref name="Трад"/>. == Вышыўка і нацыянальны касцюм у сялянскіх традыцыях == [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] ''(Беларуская паштовая марка)'']] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Kalinkavichy District - end XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне ([[калінкавіцкі строй]]), [[арнамент]]аванае [[вышыўка]]й, пачатак XX ст. ''([[Музей старажытнабеларускай культуры]])'']] У сялянскім асяроддзі ўменне жанчын вышываць перадавалася з пакалення ў пакаленне. На Палессі ў багатых сем’ях з часамі збіраліся значныя запасы адзення. Гэтае багацце складалі працы мацярок, дачок і ўнукаў, здаралася, што тры пакаленні вышывалі разам. Вышываць жанчын вучылі з дзяцінства. Больш за ўсё [[Вышыўка|вышываннем]] займаліся незамужнія дзяўчаты, якія пачыналі гатаваць сабе пасаг задоўга да вяселля — ужо з 13-14 гадоў. Для вышывання яны выкарыстоўвалі кожную вольную хвіліну: нават калі пасвілі жывёл, у перапынках падчас працы на панскім двары. Уменне ткаць і вышываць ацэньвалася як каштоўны навык, неабходны кожнай жанчыне<ref>Вяселле: Беларуская народная творчасць. Мн., 1980. Кн. 1 № 526</ref>. Калі дзяўчына валодала галоўнымі жаночымі рамёствамі — [[прадзенне]]м, [[ткацтва]]м і [[вышыўка]]й і ў час вяселля магла прадэманстраваць свой багаты [[пасаг]] і дары, то лічылася, што яна майстрыха і працаўніца<ref>Вяселле: Беларуская народная творчасць. Мн., 1980. Кн. 1 № 321</ref>. Высока ацэньвалася ўменне ствараць менавіта прыгожыя прадметы, упрыгожаныя ўзорамі, арнаменціраваныя<ref>Вяселле. Мн., 1988. Кн. 4. № 1116</ref>. У пасаг нявесты па традыцыі ўваходзілі шмат тканых і вышытых прадметаў. У яго падрыхтоўцы прымалі ўдзел усе жанчыны сям’і — матуля, бабуля, незамужнія сёстры. Перад вяселлем, пасля заручын, маладая для падрыхтоўкі частак пасагу, якіх не хапае, заклікала на дапамогу «''дружку''» ці наймала «''талаку''» — збірала сябровак і родзічаў, якія дапамагалі ёй ткаць, прасці і вышываць<ref>Вяселле. Кн. 1 № 178</ref>. [[Файл:Isaak Serbov 008.jpg|thumb|Дзяўчаты ў новых касцюмах з [[вышыўка]]й, [[Прудок (Мазырскі раён)|вёска Прудок]] ([[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]]). Фота [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] Пасаг у беларускіх сялян да пачатку XX ст. захоўваўся ў «''кубелі''» — вялікай драўлянай бочцы з накрыўкай. У 1920—1950-я гады ў беларускай вёсцы на змену «''кублам''» прыйшлі «''[[куфар|куфры]]''», «''скрыні''». У пасаг уваходзілі палотны, сукно, ручнікі і адзенне — сарочкі, фартухі, наміткі. Важнай часткай вясельнага абраду быў перавоз пасагу ў дом жаніха і агляд усімі сваякамі рукадзелля нявесты. [[Кубел]] ці [[скрыня]] павінны былі быць запоўнены даверху пасагам<ref>Вяселле. Мн., 1988. Кн. 6. № 810.</ref>. У доме жаніха змесціва скрыні нявесты развешвалі напаказ. Па колькасці і якасці выстаўленых прадметаў меркавалі аб памерах пасагу, дастатку сям’і нявесты, аб яе мастацкіх здольнасцях, уменні ткаць і вышываць. [[Файл:Traditional ornament on a woman summer clothing of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory.jpg|320px|thumb|[[вышыўка|Вышыты]] арнамент на жаночай сялянскай кашулі [[слуцкі строй|слуцкага строя]], XIX ст.]] Жанчыны верылі, што вясельная сарочка, у якой яны вянчаліся, мела асаблівыя здольнасці. «''Шлюбныя''» сарочкі беражліва захоўвалі. Бывала, што такая сарочка служыла не аднаму пакаленню жанчын сям’і. Часта нявесты апраналі пад вянец сарочку матулі ці бабулі. У вянчальнай сарочцы — самай прыбранай і прыгожай, было прынята хаваць жанчыну. Беларусы вераць, што «''на тым свеце''» памерлыя продкі — «''дзяды''» пазнаюць іх менавіта па адзенні. Для дзяўчыны завіванне [[намітка|наміткі]] — галаўнога ўбору замужняй жанчыны — сімвалізавала яе растанне з дзявоцтвам і ўступленне ў новы перыяд жыцця. Завітая ў белую намітку, якую ўпрыгожвалі жывымі кветкамі, нявеста паўставала перад гасцямі ў сваім новым вобразе і якасці. Абрад завівання маладой, які выконвалі старэйшыя і абавязкова шчаслівыя ў шлюбе жанчыны, суправаджаўся пажаданнямі нявесце шчасця і добрай долі ў шлюбе, дзяцей<ref>Вяселле. Кн. 6. № 1062.</ref><ref>Вяселле. Кн. 6. № 1073</ref>. З гэтага моманту жанчына ўсё сваё жыццё насіла завіты галаўны ўбор. Без яго жанчына не выходзіла за парог сваёй хаты. [[Файл:Traditional summer clothing of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory.jpg|thumb|250px|Традыцыйнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялян [[Слуцкі строй|слуцкага строю]], XIX ст.]] Падарункі жаніху абавязкова ўключалі вясельную кашулю, а таксама святочныя кашулі, колькасць якіх магла даходзіць да адзінаццаці, [[шыйная хустка|шыйную хустку]], [[шырынка|шырынку]], [[Капшук, кісет|капшук]]. Вянчальную сарочку жаніху вышывала па звычаі сама маладая. Яна вырабляла і ўпрыгожвала яе з любоўю і марай аб шчасці ў будучым сямейным жыцці<ref>Вяселле. Кн. 1. № 320</ref>. «''Маладзецкая''» сарочка, прызначаная для жаніха, была прадметам, з якім здзяйсняліся таксама спецыяльныя магічныя дзеянні, якія забяспечвалі дзяўчыне шчасце ў сямейным жыцці. Напрыклад, напярэдадні вяселля пасля лазні маладая выціралася [[сарочка]]й, якая прызначалася для жаніха, што павінна было забяспечыць ёй яго любоў і шчасце ў сямейным жыцці. У некаторых мясцінах Беларусі сарочку, якую падарыла нявеста жаніху, ён апранаў у той момант вяселля, калі маладой распляталі косы і павязвалі жаночы галаўны ўбор — намітку. Прынята было таксама пераапранаць маладых падчас раздачы [[каравай|каравая]]. Сарочку, якая была да гэтага на жаніху, аддавалі яго мацеры. Мужчынскія вясельныя сарочкі бераглі як памяць усё жыццё, апраналі іх толькі ў святочныя дні. Пасля вяселля маладая жанчына ўжо не мела магчымасці вышываць. У доме свякрухі маладую нявестку чакала шмат фізічнай працы і абавязкаў. Затым вынікала нараджэнне дзіцяці, за ім — шмат іншага, таму на вышыванне ў яе ўжо не заставалася часу<ref>Вяселле. Кн. 6. № 992</ref>. == Сучаснае выкарыстанне == [[Файл:Janka Kupala - before 1917 AD.jpg|thumb|[[Янка Купала]] з беларускім сялянскім [[гальштук|гальштукам-вышыванкай]]. Фота каля 1917 г.]] Беларускі нацыянальны касцюм амаль не выкарыстоўваецца ў штодзённым ужытку: [[індустрыялізацыя]], [[інфарматызацыя]] і [[глабалізацыя]] як агульныя для свету тэндэнцыі прывялі да таго, што мяжа паміж адзеннем розных сацыяльных слаёў, як і розных нацый, у індустрыяльных і постындустрыяльных краінах пачала сцірацца. Беларусь не стала выключэннем з гэтага правіла. [[Файл:Берагіня 2014, танец Каваль.jpg|thumb|left|Калектыў выконвае танец «Каваль» у традыцыйным сялянскім адзенні. Фота 2014 г.]] Сялянскі беларускі нацыянальны касцюм шырока выкарыстоўваецца падчас правядзення ўрачыстых мерапрыемстваў: дзяўчыны ў народным адзенні сустракаюць з хлебам-соллю доўгачаканых гасцей<ref>[http://charter97.org/be/news/2009/7/16/20125/ Княгіню Раманаву ў Гомелі сустрэлі ўсім выканкамам і хлебам-соллю] ([[Хартыя'97]]).</ref><ref>[http://by.belapan.by/archive/2010/09/04/by_media_football_ph/ Зборную Беларусі па футболе сустрэлі ў аэрапорце Мінск-2 хлебам-соллю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305123009/http://by.belapan.by/archive/2010/09/04/by_media_football_ph/ |date=5 сакавіка 2016 }} ([[БелаПАН]]).</ref>. [[Файл:Josef Janoushkevich by Eugeny Kolchev.jpg|thumb|[[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Язэп Янушкевіч]] з беларускім сялянскім [[гальштук|гальштукам-вышыванкай]], дапасаваным да сучаснага касцюма. Фота 2014 г.]] Нацыянальны касцюм беларусаў — неад’емны ўдзельнік [[тэатр]]альных і [[кіно|кінематаграфічных]] пастановак на нацыянальную тэматыку. Беларускае народнае адзенне выкарыстоўваецца ўдзельнікамі [[Беларускія народныя танцы|танцавальных]], пеўчых і інструментальных гуртоў і ансамбляў<ref>[http://www.khoroshki.com «Харошкі» — белорусский государственный заслуженный хореографический ансамбль.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161026064527/http://www.khoroshki.com/ |date=26 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>, прычым робіцца гэта не толькі ў кантэксце «''рэканструкцыі''» народных традыцый, але і проста ў мэтах надання ўдзельнікам групы пэўнага [[імідж]]у, які можа ўвогуле не спалучацца з іх творчасцю. Беларускі нацыянальны касцюм і варыяцыі на яго тэму шырока выкарыстоўваюцца прадстаўнікамі беларускай [[палітыка|палітычнай]] [[эліта|эліты]], творчай і навуковай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], моладзі. Так, у Беларусі з 2013 года некалькі гадоў запар праходзіць «''[[Дзень вышыванкі ў Беларусі|Дзень Вышыванкі]]''» — неафіцыйнае свята, якое прысвечана найперш распаўсюджванню традыцыі нашэння народнага адзення ў сучасным сацыяльна-культурным кантэксце і пашырэнню сферы ўжывання беларускіх мовы і культуры ў беларускім грамадстве<ref>[http://artsiadziba.by/news/2014/12/16/dzv2014-smi/ Як прайшоў «Дзень вышыванкі»: агляд СМІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170906114003/http://artsiadziba.by/news/2014/12/16/dzv2014-smi/ |date=6 верасня 2017 }} ([[Арт Сядзіба]]).</ref><ref>[https://www.facebook.com/events/306233692902318/ Дзень Вышыванкі] ([[Facebook]]).</ref>. Варта адзначыць, што беларускі нацыянальны касцюм адносна часта з’яўляецца крыніцай натхнення для [[дызайн]]ераў і [[мадэльер]]аў: вядомы [[ЗША|амерыканскі]] [[рэп]]ер [[Снуп Дог]] выпусціў серыю адзення, якая была натхнёна беларускім нацыянальным касцюмам<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/nov/07/snoop-dogg-belarus-clothing-line-instagram From Snoop Dogg with love: rapper dedicates clothing line to Belarus] // The Guardian {{Ref-en}}</ref>; варыяцыі на тэму народнага адзення беларусаў можна прасачыць у моднага дома «''Valentino''»<ref>[http://www.velvet.by/hobby/moda-i-stil/yuliya-petrunenko/po-stopam-snup-doga-ili-belorusskaya-vyshivanka-v-kollektsii-val ПО СТОПАМ СНУП ДОГА ИЛИ БЕЛОРУССКАЯ ВЫШИВАНКА В КОЛЛЕКЦИИ VALENTINO] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190218021243/http://www.velvet.by/hobby/moda-i-stil/yuliya-petrunenko/po-stopam-snup-doga-ili-belorusskaya-vyshivanka-v-kollektsii-val |date=18 лютага 2019 }}. {{ref-ru}}</ref> і многіх беларускіх мадыстаў і рамеснікаў<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10894&mode=print |title=Вышыванка — хто танней? |access-date=5 мая 2015 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310043206/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10894&mode=print |url-status=dead }}</ref>. У сярэдзіне 2010-х гадоў у маладзёжнай модзе [[Беларусь|Беларусі]] з’явіліся «''вышымайкі''»<ref>[http://symbal.by/novyja-vysymaiki/ Вышымайкі на сайце крамы «symbal.by».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326041830/http://symbal.by/novyja-vysymaiki/ |date=26 сакавіка 2016 }}</ref> — звычайныя майкі з прынтам, як на нацыянальнай сялянскай кашулі, — і «''вышыбайкі''»<ref>[http://budzma.by/news/kitaycy-pachali-vypuskac-byelaruskiya-bayki-vyshyvanki.html Кітайцы пачалі выпускаць беларускія байкі-вышыванкі]</ref> — аналагічныя па сутнасці байкі. Абодва [[неалагізм]]ы з’яўляюцца вытворнымі ад слова «''[[вышыванка]]''», якім ва ўсходніх славян называюць расшытую сялянскую кашулю. == У філатэліі == <center><gallery> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg File:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|[[Нараўлянскі строй]] File:Bychaŭski Stroj stamp.jpg|[[Быхаўскі строй]] File:Drisnenski Stroj stamp.jpg|[[Дзісенскі строй]] File:1999. Stamp of Belarus 0341.jpg File:1999. Stamp of Belarus 0345.jpg File:2000. Stamp of Belarus 0383.jpg File:Słucki Stroj stamp.jpg|[[Слуцкі строй]] File:2002. Stamp of Belarus 0455.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0458.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0460.jpg File:Costumes of Mogilev region.jpg|Строі [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] File:Costumes of the West Polesie.jpg|Строі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] File:Dance Ljavoniha.jpg File:2005. Stamp of Belarus 0621.jpg|[[Мастоўскі строй]] File:2005. Stamp of Belarus 0622.jpg|[[Лепельскі строй]] File:2010. Stamp of Belarus 06-2010-16-03-03.jpg File:Lira Kolesna.jpg File:Malorytskiy stroy Stamp 2011.jpg|[[Маларыцкі строй]] File:Old man in belarussian national costume.jpg File:Old woman in belarussian national costume.jpg|[[Маларыцкі строй]] File:2012. Stamp of Belarus 06-2012-m-917-918.jpg File:2012. Stamp of Belarus 10-2012-03-28-m1.jpg|[[Турава-Мазырскі строй]] File:2012. Stamp of Belarus 10-2012-03-28-m2.jpg|[[Ляхавіцкі строй]] File:Stamps of Belarus, 2015-34.jpg|Сцэна п'есы "Прымакі" File:Stamps of Azerbaijan, 2013-1090.jpg|Маладыя танцуюць [[крыжачок]]. ''(Азербайджанская паштовая марка)'' File:Starye igrushki.jpg File:27-2013-07-04-m.jpg File:26-2014-05-06-m.jpg File:Niescier Sakalouski.jpg </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларускі народны касцюм / Л. І. Маленка; [маст. Э. Э. Жакевіч]. — Мінск : Ураджай, 2001. * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''Кацар, М. С.'' Беларускі арнамент: Ткацтва. Вышыўка. — Мінск, 1996. * ''Маленко, Л. И.'' Белорусский костюм XIX—XX вв. / Л. И. Маленко. — Минск : Белорусская наука, 2005. * ''Маслова, Г. С.'' Народная одежда русских, украинцев, белорусов в XIX — нач. XX вв. / Г. С. Маслова // Восточно-славянский этнографический сборник. — М., 1956. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М. Ф.]]'' Нагавіцы / М. Ф. Раманюк // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Романюк, М. Ф.]]'' Белорусская народная одежда / М. Ф. Романюк. — Мінск : Беларусь, 1981. — 473 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В.]]'' Беларуская народная вышыўка / В. Фадзеева. — Мінск, 1991. * {{Крыніцы/Якуніна. Слуцкія паясы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.perunica.ru/stfoto/3846-foto-iz-knigi-belorusskaya-narodnaya-odezhda.html Фота з кнігі «Белорусская народная одежда»] * [http://slonko.com.pl/bielaruskija-narodnyja-stroi.html Беларускія народныя строі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121027233754/http://slonko.com.pl/bielaruskija-narodnyja-stroi.html |date=27 кастрычніка 2012 }} * [http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 Беларускае народнае адзенне] * [http://nnm.ru/blogs/jumalanpojka793/tradicionnye_narodnye_kostyumy_belorusov/ Традыцыйныя народныя касцюмы беларусаў. Выявы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100125150407/http://nnm.ru/blogs/jumalanpojka793/tradicionnye_narodnye_kostyumy_belorusov/ |date=25 студзеня 2010 }} * [http://euroradio.fm/report/u-gomeli-adkrylasya-vystava-awtentychnykh-natsyyanalnykh-stroyaw-51868 У Гомелі адкрылася выстава аўтэнтычных нацыянальных строяў (фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140805233136/http://euroradio.fm/report/u-gomeli-adkrylasya-vystava-awtentychnykh-natsyyanalnykh-stroyaw-51868 |date=5 жніўня 2014 }} * [http://jivebelarus.net/culture/gothic-suit-in-vkl.html Гатычны касцюм Вялікага Княства Літоўскага канца ХІІІ — пачатку ХVI ст.] * [http://www.ethnomuseum.ru/gallery1847/1412/4442_2311.htm Касцюм жаночы святочны. Беларусы. Мінская губерня. Канец XIX стагоддзя Набыты ў экспедыцыі карэспандэнтам музея В. К. Костка ў 1905 годзе]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.ethnomuseum.ru/gallery1847/1412/225_2311.htm Касцюм хлопчыка. Беларусы. Магілёўская губерня, Чавускі павет. Канец XIX ст. Фонды РЭМ]{{Недаступная спасылка}} * [http://pics.livejournal.com/ocherkistka/pic/00055ew4/s640x480 Магілёўскія народныя строі] * [http://spadczyna.com/art/b_d_clothes_1.htm Адзенне Заходняга Палесся] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121130003539/http://spadczyna.com/art/b_d_clothes_1.htm |date=30 лістапада 2012 }} * [http://news.tut.by/culture/253865.html Женские костюмы восточных районов Могилевщины представлены в Музее этнографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111224030509/http://news.tut.by/culture/253865.html |date=24 снежня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://vasanta.by/Articles/stroi.aspx Строі, ці Cвяточнае традыцыйнае адзенне беларусаў]{{Недаступная спасылка}} * ''[[Міхал Анемпадыстаў]]''. [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў]]''. [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларускі нацыянальны касцюм}} {{Беларуская вышыўка}} {{Беларускае народнае ткацтва}} {{Выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Гісторыя касцюма]] [[Катэгорыя:Беларускі касцюм| ]] q9zstww4q2vjnfidp4tgs0ile32ntvs 0 71534 5184823 4578950 2026-08-21T20:35:23Z Pabojnia 135280 афармленне 5184823 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} {{Цёзкі2|Юндзіл}} '''Францішак Уладзіслававіч Юндзіл''' ({{ДН|||1825}}, фальв. [[Югалін]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі павет]], цяпер {{МН|Івацэвіцкі раён|у Івацэвіцкім раёне|}} — 13 ці [[14 лютага]] {{ДС|||1865}}, [[Парыж]]) — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863–1864 гадоў]] у Беларусі і Польшчы. == Біяграфія == Са старадаўняга шляхецкага роду [[Лебедзь (герб)|герба «Лебедзь»]]. Быў сынам [[Уладзіслаў Юндзіл|Уладзіслава Юндзіла]] і яго жонкі [[Багуміла Сухадольская|Багумілы]] з {{нп3|Род Сухадольскіх|Сухадольскіх|ru|Суходольские}} [[Яніна (герб)|герба «Яніна»]]<ref>Паводле іншых крыніц быў сынам Віктара Юндзіла (1790—1862) і Тэрэзы Ціхоцкай (1799—1858).</ref>. Служыў у [[Кавалерыя|кавалерыіі]] [[Руская імператарская армія|царскай арміі]]. Уваходзіў у {{нп3|гурток польскіх афіцэраў у Пецярбургу||pl|Koło Oficerów Polskich w Petersburgu}}<ref>Księga pamiątkowa opracowana staraniem Komitetu Obywatelskiego w czterdziestą rocznicę powstania r. 1863/1864, Lwów 1904, s. 11.</ref>. У 1858 годзе выйшаў у адстаўку ў званні [[ротмістр]]а, вярнуўся на радзіму. Прымкнуў да [[Гродзенская рэвалюцыйна–дэмакратычная арганізацыя|Гродзенскай рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыі]], быў у коле прыхільнікаў і аднадумцаў [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]]. Падтрымаў Каліноўскага, які ўзяў курс на дасягненне самастойнасці і раўнапраўя ва ўзаемадачыненнях [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыяльнага камітэта]] і [[Цэнтральны нацыянальны камітэт|Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]] у Варшаве, за прадастаўленне Літве і Беларусі права на самавызначэнне. Сумесна з Каліноўскім адстойваў палітычную суверэннасць Літвы-Беларусі. Паўплываў на [[Валерый Антонавіч Урублеўскі|В. Урублеўскага]], які, па ўспамінах [[Б. Шварцэ]], ''«дазволіў адцягнуць сябе гродзенскаму Юндзілу і перастаў падпарадкоўвацца Варшаве…»''. У маі 1863 года быў прызначаны на пасаду ваеннага начальніка Слонімскага павета, стаў на чале атрада колькасцю каля 300 чалавек. Атрад Слонімскага павета базіраваўся ў [[Мілавіды (Баранавіцкі раён)|Мілавідах]], якія на нейкі час сталі адным з галоўных цэнтраў паўстання. Сюды сцягваліся паўстанцкія атрады іншых паветаў, 21 мая 1863 года ў Мілавіды прыехаў К. Каліноўскі для агляду паўстанцкіх сіл. 22 мая 1863 Ф. Юндзіл удзельнічаў у [[Мілавідская бітва|бітве пад Мілавідамі]]. Потым некалькі месяцаў рабіў партызанскія паходы па Слонімскім і суседніх паветах, у ліпені перайшоў на [[Палессе]]. Вымушаны знізіць баявую актыўнасць, паколькі не атрымліваў папаўнення атрада з боку сялян, меў недахоп зброі і рыштунку. Быў абвінавачаны ў адмове ад барацьбы з карнікамі ўрадавых войск, але апраўданы судом. У жніўні 1863 года перадаў камандаванне слонімскім атрадам Яну Калупайлу і выехаў у Польшчу. У кастрычніку 1863 года прыбыў у [[Кракаў]], дзе са снежня займаў пасаду каменданта горада, а са студзеня 1864 быў ваенным арганізатарам паўстанцкіх войск кракаўскай акругі. Ад кіраўніцтва паўстаннем атрымаў званне [[падпалкоўнік]]а. З-за хваробы ў сакавіку 1864 года з’ехаў у Францыю. Памёр ад сухотаў ў Парыжы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2к}} — С. 276. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)}} — С. 783. * {{нп3|Элігіуш Казлоўскі|Eligiusz Kozłowski|ru|Eligiusz Kozłowski}} (opr.): ''Zapomniane wspomnienia'', Warszawa, 1981 r. s.457. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юндзіл Францішак}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)|Францішак]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне]] q56gc8lxqnw8r6qqa9k6ckjn1vqry66 0 74688 5184749 4766282 2026-08-21T15:38:04Z Ciepiersia 162280 афармленне 5184749 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Corset1878taille46 300gram.png|250px|thumb|Гарсэт «пясочны гадзіннік», 1878 год]] '''Гарсэт'''<ref name=pr>Напісанне '''Гарсэт''' у адпаведнасці са Слоўнікам іншамоўных слоў у 2-х тамах., Мн., 1999, Т.1, С.321 і з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.145.</ref> ({{lang-fr|corset}}) — прадмет, галоўным чынам, жаночага адзення ў выглядзе шырокага пояса з ушытымі пругкімі пласцінкамі, туга ахоплівае ніжнюю частку грудной клеткі і жывот для надання постаці неабходнага віду (ганарлівая выправа, стройны стан) і мяккай падтрымкі [[грудзі|грудзей]]. Звычайна з адной або некалькіх бакоў зроблена шнуроўка, нярэдка з іншага боку робяць зашпількі ці ўстаўляюць маланку. == Ужыванне == Найбольш часта гарсэт выкарыстоўваўся для стварэння жаданага сілуэту. Ён падкрэслівае складнасць постаці, памяншаючы талію і візуальна павялічваючы плечы, падтрымлівае грудзі, робячы яе больш пругкімі на выгляд, стварае патрэбную (або модную) выправу. Плечавыя рамяні на некаторых версіях гарсэтаў разгортвалі плечы падобна сучасным артапедычным реклінатарам для падтрымання ганарлівай паставы. Звычайна гарсэт ахопліваў торс пачынаючыся або на ўзроўні падпах, ці непасрэдна пад грудзьмі і сканчаючыся над сцёгнамі, часам заходзячы на іх і, у адмыслова рэдкіх выпадках, даходзячы да каленяў. Таксама быў вядомы больш кароткі від гарсэта, які ахоплівае толькі талію, пад назвай «waist cincher» (пасавая папруга). На некаторых гарсэтах мацаваліся падвязкі для [[панчохі|панчох]]. Нярэдка гарсэт падтрымліваў пышную сукенку, размяркоўваючы па ўсім целе вага крыналіна або турнюра. Гарсэт падпірае грудзі знізу і тым самым з’яўляецца антыподам [[бюстгальтар]]а, які пераносіць цяжар грудзей на плечы, падтрымліваючы іх пры дапамозе лямак. == Гл. таксама == * [[Гарсаж]] * [[Кітовы вус]] {{Зноскі}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя касцюма]] [[Катэгорыя:Гарсэтныя вырабы]] [[Катэгорыя:Жаночае адзенне]] [[Катэгорыя:Паясы]] nrf86n2xfihkn6pd3jx14s1hew05d4f 0 74854 5184736 5035950 2026-08-21T12:50:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184736 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Індыянапаліс |арыгінальная назва = Indianapolis |падначаленне = |краіна = Злучаныя Штаты Амерыкі |герб = Seal_of_Indianapolis,_Indiana.png |сцяг = Flag of Indianapolis.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Indianapolis-1872528.jpg | photo2a = Indiana Statehouse - panoramio.jpg | photo2b = Edificio del Indiana World War Memorial Plaza, Indianápolis, Estados Unidos, 2012-10-22, DD 13.jpg | photo2c = Soldiers' and Sailors' Monument - July 2016 - adstarkel 03.jpg | photo3a = Go Racers - 2020 Indianapolis 500 200819-Z-KW817-1005.jpg | photo3b = Lucas Oil Stadium - Indianapolis Colts - 2867577753.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 275 | foot_montage =}} |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 46|lat_sec = 4 |lon_dir = W|lon_deg = 86|lon_min = 9|lon_sec = 29 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1819 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 953,5 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = -5 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.indygov.org/ |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Індыяна́паліс''' ({{lang-en|Indianapolis}}) — горад на Сярэднім Захадзе [[ЗША]], сталіца штата [[Індыяна]]. Насельніцтва — 792 тысячы чалавек ([[2000]]). Афіцыйныя мянушкі — ''The Circle City'', ''Indy'', ''Naptown''. == Геаграфія == Горад размешчаны ў цэнтры Індыяны. == Гісторыя == Індыянапаліс быў заснаваны ў [[1819]] годзе, статус горада атрымаў у [[1832]] годзе. == Эканоміка == Сталіца Індыяны з’яўляецца яе найбуйнейшым прамысловым, гандлёвым і фінансавым цэнтрам. Прадстаўленыя самыя розныя галіны — машынабудаванне, каляровая металургія, хіміка-фармацэўтычная і харчовая прамысловасць, выдавецтва і паліграфія. == Транспарт == Горад з’яўляецца буйным транспартным вузлом Сярэдняга Захаду, тут сыходзяцца шэсць чыгунак, сем федэральных аўтастрад. Ёсць міжнародны [[аэрапорт]]. == Адукацыя, культура == [[Файл:Indianapolis-indiana-soldiers-sailors-monument.jpg|thumb|Манумент салдатам]] У Індыянапалісе выдаюцца газеты ''Indianapolis Star'' і ''Indianapolis News''. Маецца некалькі ўніверсітэтаў, у прыватнасці Індыянскі ўніверсітэт, Універсітэт Пэрд’ю і Універсітэт Батлера. Дзейнічае [[сімфанічны аркестр]] ''Indianapolis Symphony'', ёсць [[кансерваторыя]], [[опера]] і [[балет]]. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Індыяна Пэйсэрз|Індыянапаліс Колтз}} [[Файл:Indianapolis-motor-speedway.jpg|thumb|Аўтадром у Індыянапалісе]] З спартыўных аб’ектаў — аўтадром, спорткомплекс ''Hoosier Dome''. Праводзіцца штогадовы прэстыжны тэнісны турнір з серыі «ATP Masters». == Славутасці == [[Файл:Indianapolis-indiana-from-above.jpg|thumb|Індыянапаліс, выгляд зверху]] * Музей гісторыі Індыяны * Мастацкі музей * Дзіцячы музей * Дом-музей Бэнджаміна Гарысана * Штаб-кватэра Амерыканскага легіёна (ветэранская арганізацыя) == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Германія}} [[Кёльн]] ({{lang-de|Köln}}), [[Германія]] * {{Сцяг|Італія}} [[Монца]] ({{lang-it|Monza}}), [[Італія]] * {{Сцяг|Славенія}} [[Піран]] ({{lang-sl|Piran}}), [[Славенія]] * {{Сцяг|Канада}} [[Горад Скарбара, Антарыа|Скарбара]] ({{lang-en|Scarborough}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг|Тайвань}} [[Тайбэй]] ({{Кітайская|台北|臺北|Táiběi}}), [[Тайвань]] == Вядомыя асобы == * [[Александрыя Бэнтлі]] (нар. 1990) — амерыканская і [[Беларусь|беларуская]] [[баскетбалістка]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Indianapolis, Indiana|выгляд=міні}} * [http://www.indygov.org/home.htm IndyGov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060428110942/http://www.indygov.org/home.htm |date=28 красавіка 2006 }} — Official city government website === Культура і адпачынак === * [http://www.culturalindy.com/ Indianapolis Cultural Tourism Initiative] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051104021405/http://www.culturalindy.com/ |date=4 лістапада 2005 }} * [http://www.childrensmuseum.org/ Children’s Museum of Indianapolis] * [http://www.ima-art.org/ The Indianapolis Museum of Art] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080821102144/http://ima-art.org/ |date=21 жніўня 2008 }} * [http://www.in.gov/whiteriver/about/index.html White River State Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060509154546/http://www.in.gov/whiteriver/about/index.html |date=9 мая 2006 }} * [http://www.indianapolismusic.net/ Indianapolis Music.Net] (Not-for-profit website promoting local music) * [http://www.fcindiana.com/ FC Indiana] ([[Women's Premier Soccer League]] team) === СМІ === * [http://www.indianapolisrecorder.com/ Indianapolis Recorder] (Local weekly, focuses on African-American issues) * [http://www.indystar.com/ ''The Indianapolis Star''] («Local» daily, owned by [[Gannett]]) * [http://www.intakeweekly.com/ INtake] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070324055205/http://www.intakeweekly.com/ |date=24 сакавіка 2007 }} (Local weekly, concentrates on nightlife and other activities: Subsidiary of ''[[The Indianapolis Star]]'') * [http://www.nuvo.net/ Nuvo] (Local weekly, concentrates on arts and entertainment) * [http://www.topics.com/ Northside Topics]{{Недаступная спасылка}} (Local weekly, concentrates on northern Marion County and the northern communities of the [[Nine-County Region]]) * [http://www.ss-times.com/ Southside Times] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310150428/http://www.ss-times.com/ |date=10 сакавіка 2007 }} (Local weekly, concentrates on southern Marion County and [[Greenwood, Indiana]]) * [http://www.ibj.com/ Indianapolis Business Journal] (Local business weekly) * [http://www.sagamore.iupui.edu/ The Sagamore] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216205720/http://www.sagamore.iupui.edu/ |date=16 лютага 2007 }} ([[IUPUI]] campus paper) * [http://dawgnet.butler.edu/ Butler Collegian] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060303185206/http://dawgnet.butler.edu/ |date=3 сакавіка 2006 }} (Butler University campus paper) * [http://reflector.uindy.edu/ The Reflector] (University of Indianapolis campus paper) === Бізнес === * [http://www.indychamber.com/ Greater Indianapolis Chamber of Commerce] * [http://www.indydt.com/ Indianapolis Downtown] * [http://www.biocrossroads.com/ Indianapolis Bio-Crossroads Initiative] * [http://www.focusindy.com/ Indianapolis FOCUS Initiative] * [http://www.indypartnership.com/ The Indy Partnership] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070304180906/http://www.indypartnership.com/ |date=4 сакавіка 2007 }} * [http://www.indysitefinder.com/ IndySiteFinder, city-wide office, industrial and retail property database] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160110105404/http://indysitefinder.com/ |date=10 студзеня 2016 }} {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Індыяны]] [[Катэгорыя:Індыянапаліс| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША]] 9luth2tjbmou8drok965gkov4ci6ld1 0 75293 5184848 4765482 2026-08-21T21:42:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184848 wikitext text/x-wiki {{coord|37|25|12|N|141|1|58|E|display=title}} '''Аварыя на [[АЭС Фукусіма I|АЭС Фукусіма-1]]''' — [[радыяцыйная аварыя]] з лакальнымі наступствамі, па заяве японскіх афіцыйных асоб — 6-га ўзроўню па [[Міжнародная шкала ядзерных падзей|шкале INES]], адбылася [[11 сакавіка]] [[2011]] года ў выніку [[Землетрасенне ў Японіі (2011)|наймацнейшага за час назірання землетрасення ў Японіі]] і рушыўшага за ім [[цунамі]]<ref>{{cite web|url= http://www.iaea.org/press/?p=1160|title=Japan Earthquake Update (12 March 2011 2110 CET)|work = IAEA Alert Log|publisher=[[IAEA]]|lang=en|accessdate=2011-03-12}}</ref>. [[12 сакавіка]] ў 1:00 па маскоўскім часе была абвешчаная эвакуацыя насельніцтва з 10-кіламетровай зоны вакол АЭС<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/03/12/n_1742345.shtml Власти Японии эвакуируют население в радиусе 10 км от соседней АЭС]</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110312005427.shtml Власти Японии объявляют эвакуацию в радиусе 10 км от АЭС Фукусима-1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110314083731/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110312005427.shtml |date=14 сакавіка 2011 }}</ref>, пазней зона была пашырана да 20 км<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/03/12/lower/|title=Возле АЭС "Фукусима-1" зафиксировано снижение уровня радиации|publisher=[[Lenta.ru]]|lang=ru|accessdate=2011-03-12}}</ref>. == Хроніка падзей == 11 сакавіка на атамнай электрастанцыі «Фукусіма-1» тры працуючых энергаблока былі спынены дзеяннем аварыйнай абароны, усе аварыйныя сістэмы спрацавалі ў штатным рэжыме. Аднак праз гадзіну было перапынена электразабеспячэнне (у тым ліку ад рэзервовых дызельных электрастанцый), меркавана з-за рушыўшага за землетрасеннем [[цунамі]]<ref>{{cite web|url=http://www.atominfo.ru/news5/e0101.htm|title=Япония — ситуация берётся под контроль|publisher=[[AtomInfo.ru]]|lang=|accessdate=2011-03-12|archive-date=25 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125202101/http://www.atominfo.ru/news5/e0101.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="тринадцать">{{cite web|url=http://www.atominfo.ru/news5/e0131.htm|title=Япония - сводка, 12.03.2011, 13-00 МСК|publisher=[[AtomInfo.ru]]|lang=|accessdate=2011-03-12|archive-date=25 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125201536/http://www.atominfo.ru/news5/e0131.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atominfo.ru/news5/e0148.htm|title=Четвёрка!|publisher=[[AtomInfo.ru]]|lang=|accessdate=2011-03-12|archive-date=25 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125215445/http://www.atominfo.ru/news5/e0148.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="IAEA">{{cite web|url=http://www.iaea.org/press/?page_id=97|title=Announcements = IAEA Alert Log|publisher=[[IAEA]]|lang=en|accessdate=2011-03-13}}</ref>. Электразабеспячэнне неабходна для адводу рэшткавых энергавыдзяленняў рэактараў, якое паводле формулы Вэя — Вігнера складае каля 6,5 % ад узроўню магутнасці да спынення. Праз гадзіну — прыкладна 4,8 %, праз суткі — 1,5 %, праз год — 0,08 %<ref>{{Кніга |аўтар=Кириллов П. Л., Богословская Г.П. |частка= |загаловак=Тепло-массообмен в ядерных энергетических установках |арыгінал= |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=М |выдавецтва=Энергоатомиздат |год=2000 |том= |старонкі=324 |старонак=456 |серыя= |isbn=5-283-03636-7 |тыраж=1000 }}</ref>. Адразу пасля страты рэзервовых дызельных электрастанцый ўладальнік станцыі кампанія [[Такійская энергетычная кампанія|TEPCO]] заявіла ўраду Японіі аб аварыйнай сітуацыі. З гэтага моманту праца на пляцоўцы АЭС сфакусіравана на вырашэнні праблемы электразабеспячэння аварыйных сістэм, на станцыю дастаўляюцца мабільныя сілавыя ўстаноўкі для замяшчэння непрацуючых дызеляў<ref name="IAEA" /><ref name="World">{{cite web|url=http://www.world-nuclear-news.org/RS_Battle_to_stabilise_earthquake_reactors_1203111.html|title=Battle to stabilise earthquake reactors|work = UPDATE 14: 23.44 pm GMT |publisher=[[World Nuclear News]]|lang=en|accessdate=2011-03-13}}</ref>. Без дастатковай ахладжэння ва ўсіх трох працаваўшых энергаблоках пачаў зніжацца ўзровень цепланосбіта і павышацца ціск, створаны парам, які ўтвараецца. Першая сур'ёзная сітуацыя ўзнікла на энергаблоку-1. Для недапушчэння пашкоджанні рэактара высокім ціскам пар скідвалі ў гермаабалонку, у якой ціск ўзрос да 840 [[Паскаль (адзінка вымярэння)|кПа]] пры разліковым значэнні ў 400 кПа. Каб гермаабалонка не разбурылася, пар прыйшлося скідаць у атмасферу, [[TEPCO]] і [[МАГАТЭ]] заявілі пры гэтым, што ён будзе фільтравацца ад [[радыёнуклід]]аў. Ціск у гермаабалонке ўдалося зняць, аднак пры гэтым у аббудову рэактарнага аддзялення пранікла вялікая колькасць [[вадарод]]а, што ўтварыўся ў выніку агалення паліва і акіслення [[цырконій|цырконіевай]] абалонкі [[цеплавыдзяляльны элемент|ЦВЭЛаў]] (цеплавыдзяляльных элементаў) парам (парацырконіевая рэакцыя)<ref name="IAEA" /><ref name="World" />. Да 29.5.2011 сістэма ахладжэння ў чатырох рэактарах "Фукусімы-1" была адноўлена. Напачатку верасня 2011 у трэцім рэактары "Фукусімы-1" тэмпература ўпала ніжэй 100 градусаў по Цэльсію.<ref>http://news.tut.by/world/248719.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022935/http://news.tut.by/world/248719.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> == Глядзіце таксама == * [[АЭС Фукусіма II]] * [[Чарнобыльская АЭС]] * [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] * [[Аварыя на АЭС Тры-Майл-Айленд]] * [[Міжнародная шкала ядзерных падзей]] * [[Нямецкая супольнасць страхавання ядзерных рэактараў]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Fukushima I Accidents}} * [http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=324617 Відэазапіс выбуху АЭС. Вести.ру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110421020019/http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=324617 |date=21 красавіка 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.tepco.co.jp/nu/f1-np/camera/index-j.html Вэб-камера, якая адсочвае сітуацыю на АЭС Фукусіма I] {{ref-ja}} * [http://inethub.olvi.net.ua/fukuschima.php Храналогія здымкаў з вэб-камеры на АЭС Фукусіма I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110319153644/http://inethub.olvi.net.ua/fukuschima.php |date=19 сакавіка 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.nucleartourist.com/us/monti.htm Апісанне энергаблока АЭС з рэактарам BWR-3] {{ref-en}} * [http://blogkislorod.ru/zemletryasenie-v-yaponii-11-03-2011-video.html Відэа цунамі і землетрасення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110315044727/http://blogkislorod.ru/zemletryasenie-v-yaponii-11-03-2011-video.html |date=15 сакавіка 2011 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі Японіі|Фукусіма I]] [[Катэгорыя:Радыяцыйныя аварыі]] [[Катэгорыя:Катастрофы ў Японіі]] [[Катэгорыя:Тэхнагенныя катастрофы]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2011 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Японіі]] nh4wc2146e3juug91vgwf3c1xnmchi6 0 78772 5184740 5153271 2026-08-21T13:07:58Z 5184740 wikitext text/x-wiki {{Цэнтральны банк |назва банка = Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |лагатып = [[Файл:National Bank of the Republic of Belarus logo.png|250px]] |выява2 = [[Выява:National Bank of Belarus (2019).jpg|250px|Галоўны будынак]] |штаб-кватэра = [[Мінск]], {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |каардынаты = |дата заснавання =1 студзеня 1991 года |прэзідэнт = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] |валюта = [[беларускі рубель]] |уліковая стаўка = {{рост}} 12% |дэпазітная стаўка = |рэзервы ={{падзенне}} 8 264,6 млрд [[долар ЗША|долараў ЗША]] |вэб-сайт = https://www.nbrb.by/bel }} '''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''' ('''''НБ РБ''''') — [[цэнтральны банк]] [[Беларусь|Беларусі]], размешчаны ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == У 1922 годзе [[Савет народных камісараў БССР|Савет народных камісараў]] стварыў у [[БССР]] Беларускі рэспубліканскі банк. Неўзабаве ён перайшоў у падначаленне [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржаўнага банка СССР]]. Рэарганізацыі банка праводзіліся ў 1959 і 1987 гадах. [[Вярхоўны Савет БССР]], адпаведна [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]], пастановай ад 21 снежня 1990 года № 475-XII «Аб Нацыянальным банку Беларускай ССР і банках на тэрыторыі рэспублікі» абвясціў ўласнасцю Беларускай ССР Беларускі рэспубліканскі банк Дзяржбанка СССР і рэспубліканскія спецыялізаваныя банкі з іх вылічальнымі цэнтрамі, установамі, прадпрыемствамі і арганізацыямі з усімі актывамі і пасівамі. Перайшло ва ўласнасць рэспублікі таксама Беларускае рэспубліканскае ўпраўленне інкасацыі Дзяржбанка СССР з падведамнай яму сеткай устаноў і арганізацый. З прыняццем Законаў «Аб Нацыянальным банку Беларускай ССР», «Аб банках і банкаўскай дзейнасці на тэрыторыі рэспублікі», а таксама пастановы № 475-XII «Аб Нацыянальным банку Беларускай ССР і банках на тэрыторыі рэспублікі» Нацыянальны банк і ўсе спецыялізаваныя банкі выйшлі з саюзнага падпарадкавання і з 1 студзеня 1991 года пачалі ажыццяўляць самастойную дзейнасць. З гэтага часу статус Нацыянальнага банка стаў зусім іншым: ён быў падсправаздачны Вярхоўнаму Савету Беларускай ССР, мог непасрэдна ўплываць на камерцыйныя банкі праз прынятыя законы, усталяваную сістэму эканамічных нарматываў, ажыццяўляць рэгістрацыю банкаў, наглядныя і іншыя функцыі. У Беларусі быў пакладзены пачатак фарміраванню двухузроўневай банкаўскай сістэмы. Першапачаткова ў Нацыянальным банку былі пэўныя складанасці з кадрамі. У ходзе пераўтварэнняў шмат кваліфікаваных работнікаў сышло ў Аграпрамбанк, Жылсацбанк і іншыя банкі. Катастрафічна не хапала спецыялістаў па знешнеэканамічнай дзейнасці і валютных аперацыях. Да пачатку 1991 года колькасць цэнтральнага апарата Нацыянальнага банка не перавышала 90 штатных адзінак. Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР пастановай ад 6 сакавіка 1991 года № 662-XII зацвердзіў структуру апарата Нацыянальнага банка. Было створана 12 упраўленняў і аддзелаў, устаноўлены ліміт колькасці супрацоўнікаў з улікам перспектывы развіцця і новых функцый у колькасці 189 чал. (без уліку персаналу па абслугоўванню будынкаў). З красавіка 2023 года Нацыянальны банк знаходзіцца пад санкцыямі Канады<ref>[https://smartpress.by/news/41527/ Канада ввела санкции против Нацбанка Беларуси и ряда крупнейших банков]</ref>. === Кіраўнікі Беларускай канторы Дзяржбанка СССР === * [[Навум Іосіфавіч Нісяльсон]] (1921—1924) * [[Антон Сцяпанавіч Карпешын]] (1924—1928) * [[Ілья Веніямінавіч Яршоў]] (1928—1930) * [[Іосіф Маркавіч Фельдман]] (1930—1933) * [[Казімір Паўлавіч Галятоўскі]] (1933—1937) * [[Аляксей Афрыканавіч Чарназуб]] (1937—1941) * [[Іван Стэфанавіч Палякоў]] (1943—1964) * [[Пётр Якаўлевіч Пчолін]] (1964—1971) * [[Васіль Сцяпанавіч Клепча]] (1971—1986) === Кіраўнікі Нацыянальнага Банка Рэспублікі Беларусь === * [[Мікалай Уладзіміравіч Амельяновіч]] (1986 <small>[Беларуская кантора Дзяржбанка СССР]</small> — 1991) * [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч]] (1991—1995) * [[Тамара Дзмітрыеўна Віннікава]] (1996—1997) * [[Генадзь Станіслававіч Алейнікаў]] (1997—1998) * [[Пётр Пятровіч Пракаповіч]] (1998—2011) * [[Надзея Андрэеўна Ермакова]] (2011—2014) * [[Павел Уладзіміравіч Калаур]] (2014—2025) * [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] (з 2025) == Функцыі == Асноўныя мэты дзейнасці Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца: * падтрыманне цэнавой стабільнасці * забеспячэнне стабільнасці банкаўскай сістэмы Рэспублікі Беларусь * забеспячэнне эфектыўнага, надзейнага і бяспечнага функцыявання плацежнай сістэмы. Атрыманне прыбытку не з’яўляецца асноўнай мэтай дзейнасці Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Нацыянальны банк выконвае наступныя функцыі: * распрацоўвае Асноўныя напрамкі грашова-крэдытнай палітыкі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і сумесна з Урадам Рэспублікі Беларусь забяспечвае правядзенне адзінай грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь у парадку, устаноўленым Банкаўскім кодэксам і іншымі заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь; * ажыццяўляе аперацыі, неабходныя для выканання асноўных мэт дзейнасці Нацыянальнага банка; * з’яўляецца для банкаў крэдыторам апошняй інстанцыі, ажыццяўляючы іх рэфінансаванне; * ажыццяўляе эмісію грошай; * ажыццяўляе выпуск (эмісію) каштоўных папер Нацыянальнага банка; * фарміруе залаты запас Дзяржаўнага фонду каштоўных металаў і каштоўных камянёў Рэспублікі Беларусь і ажыццяўляе аператыўнае кіраванне ім у межах сваёй кампетэнцыі; * стварае золатавалютныя рэзервы па ўзгадненні з Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь і кіруе імі ў межах сваёй кампетэнцыі; * ажыццяўляе валютнае рэгуляванне і валютны кантроль у адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь; * рэгулюе крэдытныя адносіны; * рэгулюе і арганізоўвае грашовае абарачэнне; * выконвае функцыі фінансавага агента Урада Рэспублікі Беларусь і мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў па пытаннях выканання рэспубліканскага і мясцовых бюджэтаў; * устанаўлівае правілы і парадак ажыццяўлення банкаўскіх аперацый; * дае згоду на ажыццяўленне банкамі і нябанкаўскімі крэдытна-фінансавымі арганізацыямі аперацый з каштоўнымі паперамі ў выпадках, прадугледжаных заканадаўствам Рэспублікі Беларусь; * узгадняе выпускі каштоўных папер банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый у выпадках, прадугледжаных заканадаўствам Рэспублікі Беларусь; * арганізоўвае дзейнасць банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый па выдачы і абарачэнні вэксаляў, калі іншае не вызначана Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь; * ажыццяўляе дэпазітарную дзейнасць у парадку, вызначаным заканадаўствам Рэспублікі Беларусь; * устанаўлівае для банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый патрабаванні па ажыццяўленні імі аперацый з форварднымі і ф’ючарснымі кантрактамі, апцыёнамі і іншымі фінансавымі інструментамі; * рэгулюе адносіны, якія ўзнікаюць пры аб’яднанні грашовых сродкаў і (або) каштоўных папер у фонд банкаўскага кіравання на падставе дагавораў давернага кіравання фондам банкаўскага кіравання, калі іншае не прадугледжана заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь; * вызначае парадак правядзення ў Рэспубліцы Беларусь разлікаў у безнаяўнай і наяўнай формах, у тым ліку памер, разлікаў наяўнымі грашовымі сродкамі у беларускіх рублях паміж юрыдычнымі асобамі, іх адасобленымі падраздзяленнямі, індывідуальнымі прадпрымальнікамі; * арганізоўвае інкасацыю і перавозку наяўных грашовых сродкаў, плацежных інструкцый, каштоўных металаў і каштоўных камянёў і іншых каштоўнасцей; * ажыццяўляе разліковае і (або) касавае абслугоўванне Урада Рэспублікі Беларусь, арганізацый, пералік якіх вызначаны ў Статуце Нацыянальнага банка, і іншых арганізацый у выпадках, прадугледжаных заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь; * устанаўлівае парадак адкрыцця рахункаў у каштоўных металах і ўмовы іх вядзення ў банках і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацыях на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, а таксама ўмовы адкрыцця рэзідэнтамі такіх рахункаў у банках і іншых крэдытных арганізацыях за яе межамі; * устанаўлівае сумесна з упаўнаважанымі дзяржаўнымі органамі парадак увозу ў Рэспубліку Беларусь і вывазу за яе межы каштоўных металаў і каштоўных камянёў пры ажыццяўленні банкаўскіх аперацый; * устанаўлівае цэны куплі-продажу каштоўных металаў і каштоўных камянёў пры ажыццяўленні банкаўскіх аперацый; * рэгулюе дзейнасць банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый; * ажыццяўляе банкаўскі нагляд; * устанаўлівае ў адпаведнасці з Банкаўскім кодэксам і іншымі заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь прадак дзяржаўнай рэгістрацыі банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый і ажыццяўляе іх дзяржаўную рэгістрацыю; * ажыццяўляе ліцэнзаванне банкаўскай дзейнасці; * ажыццяўляе маніторынг фінансавай стабільнасці; * арганізоўвае функцыянаванне плацежнай сістэмы Рэспублікі Беларусь і ажыццяўляе нагляд за ёй; * ажыццяўляе фарміраванне і развіццё адзінай разліковай і інфармацыйнай прасторы, забяспечвае функцыянаванне аўтаматызаванай інфармацыйнай сістэмы адзінай разліковай і інфармацыйнай прасторы; * забяспечвае правядзенне адзінай дзяржаўнай палітыкі ў галіне бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці для Нацыянальнага банка, банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый; * ажыццяўляе метадалагічнае кіраўніцтва бухгалтарскім улікам і справаздачнасцю Нацыянальнага банка, банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый, іншыя паўнамоцтвы ў галіне бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь; * распрацоўвае і зацвярджае нацыянальныя стандарты бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці і іншыя нарматыўныя прававыя акты па бухгалтарскім уліку і справаздачнасці, абавязковыя для выканання Нацыянальным банкам, банкамі і нябанкаўскімі крэдытна-фінансавымі арганізацыямі; * устанаўлівае для банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый парадак складання статыстычнай справаздачнасці па формах і ў тэрміны, вызначаныя заканадаўствам рэспублікі Беларусь; * фарміруе статыстыку плацежнага балансу, міжнароднай інвістыцыйнай пазіцыі і знешняга доўгу банкаўскай сістэмы, банкаўскую статыстыку, статыстыку фінансавага рынку, у тым ліку ўнутранага валютнага рынку і наяўнага грашовага абарачэння, а таксама статыстыку фінансавай устойлівасці і размяшчае статыстычныя звесткі на афіцыйным сайце Нацыянальнага банка ў глабальнай камп’ютарнай сетцы Інтэрнэт; * праводзіць аналіз плацежнага балансу, прымае ўдзел у распрацоўцы органамі дзяржаўнага кіраваня прагнозу плацежнага балансу; * праводзіць аналіз і прагназаванне тэндэнцый у грашова-крэдытнай сферы і размяшчае апаведныя аналітычныя матэрыялы на афіцыйным сайце Нацыянальнага банка ў глабальнай камп’ютарнай сетцы Інтэрнэт; * ажыццяўляе маніторынг арганізацый, заснаваны на правядзенні рэгулярных апытанняў, для выяўлення тэндэнцый эканамічных працэсаў, іх аналізу і прагнозу ва ўзаемадзеянні з інструментамі грашова-крэдытнай палітыкі; * рэалізоўвае дзяржаўную палітыку ў сферы ахоўнай дзейнасці банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый; * устанаўлівае для банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый абавязковыя патрабаванні да бяспечнага функцыянавання аб’ектаў і бяспекі аказання банкаўскіх паслуг, абароны інфармацыйных рэсурсаў і інфармацыі, распаўсюджванне і (або) прадастаўленне якіх абмежавана, калі іншае не прадугледжана заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь; * устанаўлівае патрабавані да тэхнічных магчымасцяў банкаў і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацый, іх філіялаў, стуктурных падраздзяленняў і аддаленых працоўных мест для правядзення банкаўскіх аперацый, ажыццяўляе тэхнічнае нарміраванне і стандартызацыю ў галіне банкаўскай дзейнасці; * ажыццяўляе кантроль за забеспячэннем бяспекі і абароны інфармацыйных рэсурсаў у банках і нябанкаўскіх крэдытна-фінансавых арганізацыях; * устанаўлівае патрабаванні да ўзнаўлення выяў банкнотаў і манет; * фарміруе крэдытныя гісторыі на падставе прадстаўленых крыніцамі фарміравання крэдытных гісторый звестак пра крэдытныя пагадненні і прадастаўляе крэдытныя справаздачы карыстальнікам крэдытных гісторый і суб’ектам крэдытных гісторый; * заключае пагадненні з цэнтральнымі (нацыянальнымі) банкамі і крэдытнымі арганізацыямі замежных дзяржаў; * выконвае іншыя функцыі, прадугледжаныя Банкаўскім кодэксам і іншымі заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь. == Кіраванне == Органам кіравання Нацыянальнага банка з’яўляецца Праўленне Нацыянальнага банка — калегіяльны орган, які вызначае асноўныя напрамкі дзейнасці Нацыянальнага банка і ажыццяўляе кіраўніцтва і кіраванне ім. Падсправаздачнасць Нацыянальнага банка Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь у тым ліку азначае: * зацвярджэнне Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь Статута Нацыянальнага банка, змяненняў і (або) дапаўненняў, унесеных у яго; * прызначэнне Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь са згоды Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Старшыні і членаў Праўлення Нацыянальнага банка, вызваленне іх ад пасады з апавяшчэннем Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь; * прызначэнне Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь аўдытарскай арганізацыі для правядзення аўдыту гадавой бухгалтарскай (фінансавай) справаздачнасці Нацыянальнага банка; * зацвярджэнне Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь гадавой справаздачы Нацыянальнага банка. Колькасць членаў Праўлення Нацыянальнага банка ўстанаўліваецца [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]]. Кампетэнцыя Праўлення Нацыянальнага банка і парадак склікання яго пасяджэнняў вызначаюцца Статутам Нацыянальнага банка. Члены Праўлення Нацыянальнага банка не могуць займаць іншыя дзяржаўныя пасады, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь і іншымі заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь, а таксама знаходзіцца ў палітычных партыях. == Будынак == {{асноўны|Будынак Нацыянальнага банка Беларусі}} [[File:Мінск. Ад Маладзёжнай да Праспекта (26).jpg|thumb|250px|Будынак]] Будынак Дзяржбанка ўзведзены ў 1947—1952 гадах па праекце акадэміка [[АН БССР]] архітэктара [[М. Паруснікаў|М. Паруснікава]], які перамог у 1947 годзе на закрытым конкурсе распрацоўкі праекта першай чаргі [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Савецкай вуліцы]] (сучасны пр. Незалежнасці). Была адзначана ўдала выбраная архітэктарам шырыня вуліцы і вышыня забудовы, буйны [[архітэктурны маштаб|маштаб]] забудовы, у меру падкрэсленая манументальнасць будынкаў. Будынак Дзяржбанка разам з будынкам [[Дзяржаўны ўніверсальны магазін (Мінск)|Дзяржаўнага ўніверсальнага магазіна]] (пр. Незалежнасці, 21) вырашаў складаны вугал праспекта на перакрыжаванні з [[Вуліца Леніна (Мінск)|вул. Леніна]]. Будынак уражвае сваёй прастатой і манументальнасцю. Пластыку фасадаў узбагачаюць канеліраваныя [[пілястра|пілястры]] [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]] на вышыню чатырох паверхаў, арачныя праёмы асноўнай аперацыйнай залы на другім паверсе, вянчаючы [[карніз]]. Будынак Нацыянальнага банка — помнік савецкай архітэктуры з выкарыстаннем класіцыстычнай спадчыны. Герб Беларусі на будынку зроблены ў 1998 годзе скульптарам [[У. Жбанаў|У. Жбанавым]]<ref>{{крыніцы/БЭ|10|Мінскае мастацкае прадпрыемства «Скульптурны камбінат»|аўтар=[[Л. Ф. Салавей]]}}</ref>. == Структура == [[File:75_years_of_banking_system_(silver)_rv.png|228px|right]] Старшыне праўлення непасрэдна падпарадкоўваюцца яго намеснікі, Кіраўнік Галоўнага ўпраўлення бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці – галоўны бухгалтар і Кіраўнік Упраўлення інфармацыі і грамадскіх сувязей – прэс-сакратар Нацыянальнага банка. Таксама старшыне падпарадкаваны непасрэдна Галоўнае ўпраўленне ўнутранага аўдыту, якое складаецца з Упраўлення комплекснага аўдыту і Аддзела інфармацыйнага аўдыту, і Упраўленне аналізу інстытуцыянальнай эфектыўнасці, у склад якога ўключаны Пратакольна-рэдакцыйны аддзел. Першаму намесніку старшыні праўлення падпарадкаваны: *Галоўнае ўпраўленне манетарнай палітыкі і эканамічнага аналізу *Галоўнае ўпраўленне аперацый на фінансавых рынках *Галоўнае ўпраўленне валютна-фінансавага маніторынгу *Галоўнае ўпраўленне міжнароднага супрацоўніцтва *Галоўнае фінансава-эканамічнае ўпраўленне *Галоўнае ўпраўленне сакратарыята *Упраўленне інфармацыі і грамадскіх сувязей. Акрамя Цэнтральнага апарату да структурных падраздзяленняў Нацыянальнага банку адносяцца:<ref name="branches">{{Спасылка| url = http://www.nbrb.by/bel/Branches/| загаловак = Структурныя падраздзяленні Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь| дата = 15.4.2013| мова = be| title = Архіўная копія| access-date = 15 красавіка 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130502103239/http://nbrb.by/bel/Branches/| archive-date = 2 мая 2013| url-status = dead}}</ref> * Галоўныя ўпраўленні Нацбанка па Мінску і абласцях (будуць скасаваны з 1 сакавіка 2022 года)<ref>[https://president.gov.by/be/documents/ukaz-no-392-ad-15-kastrychnika-2021-g Указ № 392 от 15 октября 2021 г.]</ref>. * Вучэбны цэнтр * Цэнтральнае сховішча Нацыянальны банк мае права па ўзгадненні з [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] ствараць арганізацыі, неабходныя для забеспячэння сваёй дзейнасці. Юрыдычныя асобы, створаныя з удзелам Нацыянальнага банка:<ref name="branches"/> * [[Адкрытае акцыянернае таварыства|ААТ]] «[[Цэнтр банкаўскіх тэхналогій]]» * ААТ «[[Банкаўскі працэсінгавы цэнтр]]» * [[Закрытае акцыянернае таварыства|ЗАТ]] «[[Банкаўска–фінансавая тэлесетка]]» * ААТ «Санаторый «Азёрны» * ААТ «Санаторый «Ружанскі» * ААТ «[[Беларуская валютна-фондавая біржа]]» * Дзяржаўная ўстанова «[[Агенцтва гарантаванага пакрыцця банкаўскіх укладаў (дэпазітаў) фізічных асоб|Агенцтва гарантаванага пакрыцця банкаўскix укладаў]]» * ААТ «Беларускі міжбанкаўскі разліковы цэнтр» * ААТ «Нябанкаўская крэдытна-фінансавая арганізацыя «Белінкасгруп»<ref>[https://www.nbrb.by/news/7412 Зарегистрировано ОАО «Небанковская кредитно-финансовая организация «Белинкасгрупп»]{{ref-ru}}</ref> == Серыі манет == * [[Беларускія народныя легенды (серыя манет)|Беларускія народныя легенды]] * [[Заказнікі Беларусі (серыя манет)|Заказнікі Беларусі]] * [[Парусныя караблі (серыя манет)|Парусныя караблі]] * [[Святы і абрады беларусаў (серыя манет)|Святы і абрады беларусаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.nbrb.by/bv/articles/9634.pdf ''Омельянович, Н.'' Реформирование банковской системы Белорусской ССР / Николай Омельянович // Банкаўскі веснік. — 2013. — № . — С. 67—69.] == Спасылкі == * [http://www.nbrb.by/bel/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513234857/http://www.nbrb.by/bel/ |date=13 мая 2011 }} * {{Архіварта|nacyjanalny-bank-rjespubliki-belarus}} {{Банкі Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Банкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнтральныя банкі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі]] [[Катэгорыя:Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь| ]] tkim7voqwc8ialf9lr293x0yxdekbt3 0 79568 5184864 5053005 2026-08-22T03:54:47Z CommonsDelinker 151 Replacing Flag_of_Montgomery,_Alabama.svg with [[File:Flag_of_Montgomery,_Alabama_(1952–2026).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Hist split). 5184864 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мантгомеры}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мантгомеры |арыгінальная назва = Montgomery |падначаленне = |краіна = Злучаныя Штаты Амерыкі |герб = |сцяг = Flag of Montgomery, Alabama (1952–2026).svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Alabama_State_Capitol,_Montgomery,_West_view_20160713_1.jpg | photo2a = AL Montgomery DexterAveChurch.jpg | photo2b = Federal Building and US Court House, Montgomery 20160713 1.jpg | photo4a = First_White_House_of_the_Confederacy,_Montgomery,_North_view_20160713_1.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 21|lat_sec = 42 |lon_dir = W|lon_deg = 86|lon_min = 16|lon_sec = 45 |CoordAddon = type:city(200983)_region:US-AL |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 404,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 500,9 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = -6 |DST = 1 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Montgomery, Alabama |сайт = http://www.montgomeryal.gov/ |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мантгомеры''' ({{lang-en|Montgomery}}) — сталіца і другі па колькасці насельніцтва горад штата [[Алабама]], [[ЗША]]. Таксама з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай [[Мантгомеры (акруга, Алабама)|акругі Мантгомеры]]. Размешчаны на [[Алабама (рака)|рацэ Алабама]]. Заснаваны ў [[1817]], статус горада з [[1819]] года. Быў першай сталіцай Канфедэрацыі, тут праходзіў Канвент Канфедэрацыі. 22 лютага 1862 года тут адбылася інаўгурацыя Джэферсана Дэвіса. [[Алабамскі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Обернскі ўніверсітэт у Мантгомеры]]. <gallery> Image:Alabama_State_Capitol.jpg|Капітолій штата Image:DexterAvenueBaptistChurch.jpg|Царква на Дэкстэр-авеню Image:Alabama River.jpg|Рака Алабама </gallery> {{зноскі}} {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] [[Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША]] [[Катэгорыя:Гарады Алабамы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1816 годзе]] qwqkcw6yuus04r3abx92nkgtmwj3zio 0 79885 5184999 4607599 2026-08-22T11:42:11Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Данеброг]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184999 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Ларс Ульрых''' ({{lang-da|Lars Ulrich}}; нар. {{ДН|26|12|1963}}, Гентофт, [[Данія]]) — амерыканскі бубнач і прадзюсар дацкага паходжання. Адзін з заснавальнікаў гурта [[Metallica]]. Манера ігры Ульрыха надзвычай разнастайная, пачынаючы ад простых рытмаў у «The Black Album», да складаных партый на першых дысках гурта, такіх як «Master of Puppets», «Ride the Lightning» або ў «… And Justice for All». Дыск «… And Justice for All» з самымі складанымі рытмамі з усёй творчасці гурта. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ульрых Ларс}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Ударнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты трэш-метала]] [[Катэгорыя:Metallica]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Данеброг]] 26ez4f24mhzxck0d3jhx3p7mdppfkk1 5185001 5184999 2026-08-22T11:44:21Z DzBar 156353 дапаўненне 5185001 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Ларс Ульрых''' ({{lang-da|Lars Ulrich}}; нар. {{ДН|26|12|1963}}, Гентофт, [[Данія]]) — амерыканскі бубнач і прадзюсар дацкага паходжання. Адзін з заснавальнікаў гурта [[Metallica]]. Манера ігры Ульрыха надзвычай разнастайная, пачынаючы ад простых рытмаў у «The Black Album», да складаных партый на першых дысках гурта, такіх як «Master of Puppets», «Ride the Lightning» або ў «… And Justice for All». Дыск «… And Justice for All» з самымі складанымі рытмамі з усёй творчасці гурта. У 2017 годзе стаў рыцарам у Даніі, кавалерам [[Ордэн Данеброг|ордэна Данеброг]].<ref name="cbs-knight">{{cite web|url=http://denver.cbslocal.com/2017/06/13/metallica-lars-ulrich-denmark-knight/|title=Metallica's Lars Ulrich Knighted In Native Denmark|date=13 June 2017|publisher=CBS Denver|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930022455/http://denver.cbslocal.com/2017/06/13/metallica-lars-ulrich-denmark-knight/|archive-date=30 September 2017|access-date=14 June 2017|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ульрых Ларс}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Ударнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты трэш-метала]] [[Катэгорыя:Metallica]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Данеброг]] 27s8sucewxii4xsx6khfdpjzgk9pnba 0 81121 5184933 4556480 2026-08-22T09:04:20Z Kontributor 2K 134356 герб: file renamed, update redirect 5184933 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Алікантэ (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Алікантэ |арыгінальная назва = {{lang-es|Alicante}} , {{lang-ca|Alacant}} |падначаленне = |краіна = Іспанія |герб = Escut d'Alacant.svg |сцяг = Bandera d'Alacant.svg{{!}}border |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 21|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 0|lon_min = 29|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 201,3 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 0 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 334.757 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 03000-03016 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.alicante.es/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Алікантэ''' '''(Алакан)''' (ісп.: Alicante, кат. Alacant) — [[горад]] у [[Іспанія|Іспаніі]], [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|аўтаномнай супольнасці Валенсія]], цэнтр аднайменнай правінцыі. Знаходзіцца на беразе [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. Насельніцтва горада Алікантэ складае 334 329 чалавек, паводле ацэнак за [[2011]] год, з'яўляючыся, такім чынам, другім паводле велічыні горадам у супольнасці<ref>[http://www.ine.es/en/inebmenu/mnu_cifraspob_en.htm Instituto Nacional de Estadística] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113073354/http://www.ine.es/en/inebmenu/mnu_cifraspob_en.htm |date=13 лістапада 2011 }}. Municipal Register.</ref>. З улікам бліжэйшых муніцыпалітэтаў, агламерацыя Алікантэ мае 462 281 жыхароў. == Гісторыя == Прыкладна 2500 гадоў таму на месцы сучаснага Алікантэ размяшчалася невялікая іберыйскае паселішча. [[Старажытная Грэцыя|Грэкі]], якія прыйшлі ў гэтыя месцы, заснавалі тут горад гандлёвай калоніі-крэпасці. Горад знаходзіўся пад уладай [[Карфаген]]а. Пазней горад быў заваяваны рымлянамі, якія перайменавалі яго ў Люцэнтум ({{lang-la|Lucentum|скарочана}}), што азначае «горад светлага ззяння». Археалагічныя раскопкі старажытнага ібера-раманскага горада на сённяшні дзень з'яўляюцца аднымі з найбольш значных славутасцей Валенсіі. У [[8 стагоддзе|VIII стагоддзі]] горад заваявалі [[маўры]]. Іх панаванне значна паўплывала на развіццё горада. У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] Алікантэ быў вызвалены кастыльскім войскам, а 300 праз гадоў ён стаў важным гандлёвым портам Іспаніі. У гэты перыяд эканамічнага ўздыму горад інтэнсіўна забудоўваўся і рэканструіраваўся. Многія помнікі архітэктуры гэтага часу захаваліся і да нашых дзён. Выдатнае геаграфічнае становішча стала прычынай таго, што горад заўсёды падвяргаўся ціску з боку заваёўнікаў. Сёння Алікантэ з'яўляецца адным з найбуйнейшых гарадоў супольнасці Валенсія. == Эканоміка == 82,4% насельніцтва заняты ў [[сфера паслуг|сферы паслуг]], у першую чаргу — [[гандаль|гандлі]] і [[турызм]]е. Развіта банкаўская справа, адукацыя. 6,2% насельніцтва заняты ў прамысловасці. Аснова эканомікі — пляжны турызм, экспарт віна, аліўкавага алею, цытрусавых і садавіны, лёгкая прамысловасць. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Францыі}} [[Ніца]], [[Францыя]] * {{Сцяг Італіі}} [[Карлафортэ]], [[Італія]] * {{Сцяг Ізраіля}} [[Герцлія]], [[Ізраіль]] * {{Сцяг Нікарагуа}} [[Леон (Нікарагуа)|Леон]], [[Нікарагуа]] * {{Сцяг Кубы}} [[Матансас]], [[Куба]] * {{Сцяг Алжыра}} [[Аран]], [[Алжыр]] * {{Сцяг Латвіі}} [[Рыга]], [[Латвія]] * {{Сцяг Японіі}} [[Таяока]], [[Японія]] * {{Сцяг Кітая}} [[Веньчжоу]], [[Кітай]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Alicante}} * [http://www.alicante.es/ Афіцыйны сайт горада Алікантэ] * [http://www.tramalicante.com/ Трамвай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081121202000/http://www.tramalicante.com/ |date=21 лістапада 2008 }} * [http://www.fogueres.net/ Старонка свята Івана Купалы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306231629/http://www.fogueres.net/ |date=6 сакавіка 2012 }} * [http://www.ua.es/ Універсітэт] * [http://www.alicante-spain-vacation.com/ Alicante Information] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310195447/http://www.alicante-spain-vacation.com/ |date=10 сакавіка 2007 }} * [http://alicante.comunitatvalenciana.com/ Турыстычны партал] * [http://www.colla.org/alaca1.html Панарамны від Алікантэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306233147/http://www.colla.org/alaca1.html |date=6 сакавіка 2012 }} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} [[Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Валенсія]] [[Катэгорыя:Алікантэ| ]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Алікантэ]] 9o2xa6dhywy55s7y2bj0qrbm2ooi4d8 0 88232 5184886 4790883 2026-08-22T06:35:28Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Памерлі ад цырозу печані]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184886 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Эрык Саці |Подпіс = |Фота = Erik Satie - BNF1 (cropped).jpeg |Апісанне_фота = Эрык Саці, 1895 |Фон = non_vocal_instrumentalist |Імя_пры_нараджэнні = |Поўнае_імя = Эрык Альфрэд Леслі Саці |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата_смерці = |Месца_смерці = |Гады = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |Прафесіі = |Пеўчы_голас = |Інструменты = |Жанры = |Псеўданімы = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Сайт = }} '''Эрык Саці''' ({{lang-fr|Erik Satie}}, поўнае імя '''Эрык Альфрэд Леслі Саці''', {{lang-fr|Éric Alfred Leslie Satie}}; [[17 мая]] [[1866]], [[Анфлёр]], [[Францыя]] — [[1 ліпеня]] [[1925]], [[Парыж]], Францыя) — экстравагантны французскі [[кампазітар]] і піяніст, адзін з рэфарматараў еўрапейскай музыкі 1-й чвэрці XX стагоддзя. [[Выява:MaisonSatie.jpg|thumb|left|Дом і музей Саці ў Анфлёры]] Яго фартэпіянныя п’есы аказалі ўплыў на шматлікіх кампазітараў стылю мадэрн. Эрык Саці — папярэднік і родапачынальнік такіх музычных плыняў, як [[імпрэсіянізм]], [[прымітывізм]], [[канструктывізм]], [[неакласіцызм]] і [[мінімалізм]]. Менавіта Саці прыдумаў жанр «мэблевай музыкі», якую не трэба спецыяльна слухаць, ненадакучлівыя мелодыі, якія гучалі ў краме або на выстаўцы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Саці Эрык Альфрэд Леслі||208}} == Спасылкі == * {{IMSLP|id=Satie%2C_Erik_Alfred_Leslie|cname=Эрык Саці}} * [http://www.scores4free.com/satie/satie.html Gymnopedies & Gnossiennes Scores] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200909040533/http://www.scores4free.com/satie/satie.html |date=9 верасня 2020 }} + audio & MIDI. {{Кампазітары "Групы шасці"}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саці Эрык}} [[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Францыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Памерлі ад цырозу печані]] rlcog7vvmp8qgv435nosynp9cplehad 4 90386 5184843 5184410 2026-08-21T21:31:38Z JerzyKundrat 174 5184843 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] ў ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] jast2fpui5xe923g136x4ezd9i0gy1f 5184845 5184843 2026-08-21T21:37:48Z JerzyKundrat 174 5184845 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] ў ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 73q126niq7c7x3sfxiua1gn9hvpx7i3 5184977 5184845 2026-08-22T10:34:35Z DBatura 73587 5184977 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 2jrk742kv9fkcm77r8c7v2m0r5ucols 0 92053 5184990 4723385 2026-08-22T11:31:58Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Музыканты трэш-метала]]; +[[Катэгорыя:Бас-гітарысты ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184990 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бёртан}} {{Музыкант | Імя = Кліфард Лі Бёртан | Подпіс = | Лога = | Фота = Cliffburton.jpg | Апісанне_фота = Кліф Лі Бёртан у 1985 годзе | Поўнае_імя = | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = [[1979 год у музыцы|1979]] — [[1986 год у музыцы|1986]] | Нацыянальнасць = | Краіна = {{USA}} | Прафесіі = | Інструменты = [[бас-гітара]] | Жанры = [[хеві-метал]], [[трэш-метал]], [[спід-метал]] | Псеўданімы = | Гурты = [[Metallica]] | Супрацоўніцтва = [[Metallica]], Trauma, Agents of Misfortune, EZ-Street, Vicious Hatred | Лэйблы = [[Megaforce Records|Megaforce]], [[Elektra Records|Elektra]] | Сайт = [http://www.metallica.com Афіцыйны сайт Metallica] }} '''Кліфард (Кліф) Лі Бёртан''' ({{lang-en|Clifford Lee "Cliff" Burton}}; [[10 лютага]] [[1962]] — [[27 верасня]] [[1986]]) — другі бас-гітарыст метал-гурта [[Metallica]], у 2011 годзе прызнаны адным з лепшых бас-гітарыстаў усіх часоў паводле апытання, праведзенага часопісам Rolling Stone. Ён выкарыстоўваў эфект [[дысторшн]], а таксама розныя іншыя эфекты, якія часта лічацца нехарактэрнымі для [[бас-гітара|бас-гітары]]<ref>{{cite book|last=McIver|first=Joel|title=To Live Is to Die: The Life and Death of Metallica's Cliff Burton|url=https://archive.org/details/toliveistodielif0000mciv|year=2009|publisher=Jawbone Publishing|isbn=978-1-906002-24-4|page=[https://archive.org/details/toliveistodielif0000mciv/page/204 204], 286}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бёртан Кліфард Лі}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] [[Катэгорыя:Metallica]] [[Катэгорыя:Музыканты трэш-метала]] [[Катэгорыя:Бас-гітарысты ЗША]] e3i26nn66zr4jlp7qd39m355l75cl9g 0 94269 5184785 5058838 2026-08-21T17:03:33Z Pabojnia 135280 афармленне 5184785 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Колінз}} {{Музыкант | Поўнае_імя = Phillip David Charles Collins | Гады = [[1968]]―[[2011]] | Калектывы = [[Flaming Youth, гурт|Flaming Youth]], [[Genesis, гурт|Genesis]], [[Brand X, гурт|Brand X]] | Лэйблы = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]] }} '''Філ Колінз''' ({{lang-en|Phil Collins}}; {{comment|поўн.|поўнае}} імя '''Філіп Дэвід Чарлз Колінз''', {{lang-en|Philip David Charles Collins}}; {{comment|нар.|нарадзіўся}} {{ДН|30|1|1951}}, {{МН|Лондан|ў Лондане|Лондан}}) — бубнач і вакаліст рок-гурта «[[Genesis]]», які зрабіў выбітную сольную кар’еру. Акрамя таго, [[кампазітар]], [[акцёр]], [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]], лідар біг-бэнда. Сярод яго ўзнагарод — 7 «[[Грэмі]]» і «[[Оскар]]» за найлепшую песню да мультфільма «[[Тарзан (мультфільм)|Тарзан]]». Філ Колінз з’яўляецца адным з трох музыкаў за ўсю гісторыю (разам з [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] і [[Майкл Джэксан|Майклам Джэксанам]]), чые альбомы былі прададзеныя па ўсім свеце тыражом больш за сто мільёнаў асобнікаў — і як сола-выканаўцы, і (асобна) як удзельніка музычнага калектыву<ref name="classic">{{артыкул|загаловак=Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|мова=ru|выданне=[[Classic Rock]]|выдавецтва=Арс Лонга|год=2012|выпуск=105|нумар=05|старонкі=47—51, 72—73|issn=1997-7646|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312073313/http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/|archivedate=2017-03-12|тып=magazine}}</ref><ref>Гл. {{не перакладзена 5|Спіс самых прадаваных музычных выканаўцаў|спіс самых прадаваных музычных выканаўцаў|en|List of best-selling music artists}}.</ref>. У той час як за ўсю сваю кар’еру «Genesis» толькі аднойчы здолелі ўзлезці на вяршыню чарта «[[Billboard Hot 100]]», Колінзу ўдалося зрабіць гэта сем разоў — з сінгламі «{{не перакладзена 5|Against All Odds|Against All Odds|en|Against All Odds (Take a Look at Me Now)}}» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) і — мабыць, найбольш вядомай сваёй песняй — «Another Day in Paradise» (1989). Своеасаблівай візітнай карткай Колінза па-ранейшаму застаецца самы першы сольны сінгл, «{{не перакладзена 5|In the Air Tonight|In the Air Tonight|en|In the Air Tonight}}». == Дыскаграфія == '''Сольныя студыйныя альбомы''' * ''Face Value'' (1981) * ''Hello, I Must Be Going!'' (1982) * ''No Jacket Required'' (1985) * ''...But Seriously'' (1989) * ''Both Sides'' (1993) * ''Dance into the Light'' (1996) * ''Testify'' (2002) * ''Going Back'' (2010) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Phil Collins}} *{{Афіцыйны сайт|philcollins.co.uk/}} * [http://nav.webring.yahoo.com/hub?ring=philcollins97&list Вэб-рынг сайтаў пра Філа Колінза. Больш 80 рэсурсаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010630022242/http://nav.webring.yahoo.com/hub?ring=philcollins97&list |date=30 чэрвеня 2001 }} *{{Афіцыйны сайт|genesis-music.com/|Genesis}} {{продкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Колінз Філ}} [[Катэгорыя:Спевакі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ударнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Музыканты прагрэсіўнага рока]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]] c3rwm9cyt6iyipnhe0ecaswyxysl7r2 0 95687 5184777 5174563 2026-08-21T16:52:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184777 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Ірландцы <br /> (''Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil'') |image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Columbanus at Bobbio.jpg|45x70px]]</small></td> <td><small>[[File:The Duke of Wellington (1839) by George Hayter.jpg|52x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Oscar Wilde by Sarony 1882 01.jpg|48x70px]]</small></td> <td><small>[[File:DouglasHydepresident.jpg|52x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Калумбан|Св. Калумбан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Артур Уэлслі Уэлінгтан|Герцаг Уэлінгтан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Оскар Уайльд|О. Уайльд]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Дуглас Хайд|Д. Хайд]]</small></td> <tr> <td><small>[[File:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|52x70px]]</small></td> <td><small>[[File:William Butler Yeats by John Butler Yeats 1900.jpg|56x70px]]</small></td> <td><small>[[File:PierceBrosnan(CannesPhotoCall).jpg|46x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Bono as The Fly Cleveland 1992.jpg|48x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Джэймс Джойс|Дж. Джойс]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтс]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Пірс Броснан|П. Броснан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Бона (спявак)|Бона]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = каля 8180 тыс. (2014) | popplace = {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} — 3 865 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 530 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 3 164 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 525 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 62 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Іспанія}} — 4,5 тыс.<br /> | langs = [[Ірландская мова|гэльская]] | rels = [[каталіцызм]] | related = [[шатландцы]], [[мэнцы]] }} '''Ірла́ндцы''' ({{lang-ga|Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil}}) — народ, карэнныя насельнікі [[Ірландыя (востраў)|вострава Ірландыя]]. У наш час большасць ірландцаў жыве за межамі [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Ольстэр]]а. Буйныя ірландскія абшчыны існуюць у [[Англія|Англіі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і г. д. Агульная колькасць (2014) — каля {{Num|8180000}} чалавек.<ref>[http://joshuaproject.net/people_groups/12256 Irish]</ref> == Паходжанне == [[Файл:Кельцкія народы Брытанскіх астравоў.png|thumb|left|Кельцкія народы Брытанскіх астравоў у дарымскі перыяд]] [[Востраў Ірландыя]] быў населены ў прамежку часу паміж 8 і 7 тысячагоддзямі да н. э.<ref>[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ancient.htm Ancient Ireland ]</ref> Каля 4 тысячагоддзя да н. э. старажытныя насельнікі асвоілі [[земляробства]]<ref>[http://www.archaeology.ie/media/archeologyie/PDFS/NMS%20Farmers%20Journal1.pdf The first farmers in Ireland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140704162637/http://www.archaeology.ie/media/archeologyie/PDFS/NMS%20Farmers%20Journal1.pdf |date=4 ліпеня 2014 }}</ref>. У гэты перыяд таксама ўзводзіліся [[мегаліты]]чныя збудаванні<ref>[http://www.ancient-wisdom.co.uk/ireland.htm Prehistoric Ireland: (The 'Emerald Isles')]</ref>. [[Археалогія|Археолагі]] лічаць, што старажытнейшае насельніцтва вострава мела [[Іберы|іберскае]] паходжанне. Гэта падцвярджаюць і [[генетыка|генетычныя]] даследаванні. Выяўлена, што большасць сучасных ірландцаў генетычна найбольш блізкія да жыхароў Заходняй [[Шатландыя|Шатландыі]] і поўначы [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.theapricity.com/forum/showthread.php?86281-British-Isles-ancestry-is-Iberic Blood of the Irish: DNA Proves Ancestry of the People of Ireland]</ref>, хаця многія знешнія рысы (рудыя [[валасы]], [[вяснушкі]], рэдкая для іншых [[Еўропа|еўрапейцаў]] наяўнасць [[эпікантус]]а), што лічацца характэрнымі для ірландцаў<ref>Гл. The physical anthropology of Ireland. / Earnest A. Hooton and C. Wesley Dupertuis. — Cambridge, Millwood, N.Y., 1955</ref>, маглі сфарміравацца ўжо на самім востраве ў выніку доўгатэрміновай ізаляцыі. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. Ірландыя была занята [[кельты|кельтамі]], з распаўсюджаннем якіх звязаны надыход [[жалезны век|жалезнага века]]. Вучоныя мяркуюць, што перасяленне кельтаў адбывалася на працягу некалькіх стагоддзяў і прыводзіла не толькі да заваявання, але і [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] папярэднікаў<ref>[http://www.wesleyjohnston.com/users/ireland/past/pre_norman_history/iron_age.html The Arrival of the Celts]</ref><ref>[http://www.ancestraljourneys.org/celtictribes.shtml Celtic tribes of the British Isles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141012070439/http://www.ancestraljourneys.org/celtictribes.shtml |date=12 кастрычніка 2014 }}</ref>, што прывяло да фарміравання істотных адрозненняў мясцовай кельцкай [[археалагічная культура|культуры]] ад [[Еўразія|кантынентальнай]]. Кельты не былі адзіным народам. [[Клаўдзій Пталемей]] узгадваў некалькі народаў, што насялялі Ірландыю ў яго час<ref>[http://irishtribes.com/articles/2012-06-descendants-of-celtic-tribes-of-ireland.html Descendants of the Celtic Tribes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140224053739/http://www.irishtribes.com/articles/2012-06-descendants-of-celtic-tribes-of-ireland.html |date=24 лютага 2014 }}</ref>. У першыя стагоддзі нашай эры склалася 5 ірландскіх [[манархія|манархічных]] [[дзяржава|дзяржаў]]<ref>[http://elore.com/Ireland/History/Overview/early.htm Irish History — Earthlore Explorations]</ref>. Фарміраванне адзінай старажытнай ірландскай культуры адбылося толькі пасля прыняцця [[хрысціянства]]. == Гісторыя == [[Файл:16th-century-Irish-man-and-woman.jpg|thumb|Ірландцы XVI ст.]] Хаця [[востраў Ірландыя|Ірландыя]] не была заваявана [[Старажытны Рым|рымлянамі]], у першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. яе насельніцтва знаходзілася пад моцным уплывам рымскай культуры. Галоўным вынікам гэтага ўплыву стала прыняцце продкамі ірландцаў [[хрысціянства]]. Яго першым распаўсюджвальнікам лічыцца [[Святы Патрык]] (каля [[432]] г. н. э.)<ref>[http://www.catholic.by/2/liturgy/saints/100563.html Святы Патрык, біскуп]</ref>. На ўсёй тэрыторыі Ірландыі ўзніклі [[кляштары]], дзе пачала фарміравацца [[пісьмо]]вая культура. Ірландскія [[манах]]і стварылі літургічную [[літаратура|літаратуру]] на старажытнай [[ірландская мова|ірландскай мове]], пры гэтым карысталіся [[лацінскі алфавіт|лацінскім алфавітам]]. У [[6 стагоддзе|VI]] — [[7 стагоддзе|VII]] стст. таксама былі запісаны старажытныя [[міф]]ы і [[Сага|сагі]]. [[Кельцкая царква]] некалькі адрознівалася ад [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцкай]], аднак выхадцы з Ірландыі садзейнічалі хрысціянізацыі іншых еўрапейскіх народаў, вялі місіянерскую дзейнасць далёка за межамі Ірландыі. У другой палове [[7 стагоддзе|VII]] ст. у Ірландыі адбылося некалькі страшэнных [[эпідэмія|эпідэмій]]. Яны выклікалі значныя страты насельніцтва. Яшчэ больш цяжкія наступствы мелі напады [[вікінгі|вікінгаў]], якія пачаліся з [[795]] г. і працягваліся да [[1014]] г.<ref>{{Cite web |url=http://www.thetreemaker.com/last-name-meaning/history-of-ireland.html |title=History of Ireland and its Irish Heritage |access-date=23 кастрычніка 2014 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108155034/http://www.thetreemaker.com/last-name-meaning/history-of-ireland.html |url-status=dead }}</ref> Вікінгі імкнуліся ў першую чаргу разрабаваць кляштары, дзе запасіліся значныя багацці, але якія таксама былі культурнымі цэнтрамі. У [[1155]] г. [[Адрыян IV|Папа Адрыян IV]] выдаў [[була|булу]]<ref>[http://avalon.law.yale.edu/medieval/bullad.asp The Bull of Pope Adrian IV Empowering Henry II to Conquer Ireland. A.D. 1155]</ref>, што дазваляла [[Англія|англійскаму]] каралю [[Генрых II Плантагенет|Генрыху II]] заваяванне Ірландыі. [[Англічане]] здолелі заваяваць толькі ўсходнюю частку вострава. Пасля эпідэміі [[1348]] г. улада англійскіх каралёў набыла намінальны характар і пачала ўзнаўляцца толькі пасля [[1536]] г. Канчатковае заваяванне Ірландыі адбылося толькі ў [[1690]] г. У [[1800]] г. быў прыняты акт аб уніі, які далучаў Ірландыю да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Далучэнне Ірландыі суправаджалася доўгачасовымі войнамі і вялікімі ахвярамі з абодвух бакоў. Англійскія ўлады прадпрымалі захады для пашырэння свайго ўплыву праз перасяленне ў Ірландыю выхадцаў з самой Англіі і [[Шатландыя|Шатландыі]], абмежавання правоў карэннага насельніцтва і, як наступства, выцісканне яго з занятых тэрыторый і абеззямельванне. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. ірландскія паўстанцы прадаваліся ў [[рабства]]<ref>[http://www.scoilgaeilge.org/academics/slaves.htm Irish Slavery in America]</ref>. Сітуацыя ўскладнялася [[рэлігія|рэлігійнымі]] рознагалоссямі. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у Англіі пачаў распаўсюджвацца [[пратэстантызм]]<ref>[http://www.anglican.org/church/ChurchHistory.html Church history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110725010717/http://anglican.org/church/ChurchHistory.html |date=25 ліпеня 2011 }}</ref>. Большасць ірландцаў захавала адданасць [[каталіцызм]]у. Каталіцкая царква падтрымлівала антыкаланіяльную барацьбу ірландскага народа. У [[1688]] г. ірландцы адкрыта падтрымалі караля-каталіка [[Якаў II Сцюарт|Якава II]]<ref>[http://www.libraryireland.com/HullHistory/JamesII1.php JAMES II IN IRELAND]</ref>, аднак іх паўстанне скончылася паражэннем і выклікала ў адказ жорсткія палітычныя і рэлігійныя рэпрэсіі. Нягледзячы на гэта, каталіцызм ператварыўся ў важную частку ірландскай нацыянальнай ідэнтычнасці. У часы заваявання Ірландыі адбылося канчатковае разбурэнне старой дзяржаўнай [[феадалізм|феадальнай]] сістэмы. Частка ірландскай традыцыйнай [[Арыстакратыя|арыстакратыі]] згубіла свой уплыў або была вынішчана. Прадстаўнікі некаторых высакародных сем’яў супрацоўнічалі з англійскімі ўладамі, рабілі кар’еру ў брытанскай [[армія|арміі]] і [[флот|флоце]], нават прымалі пратэстантызм. Сярод такіх асоб ірландскага паходжання былі [[Джонатан Свіфт]], [[:en:Wolfe Tone|Уолф Тон]], [[Артур Уэлслі Уэлінгтан]] і інш. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. ірландцы-пратэстанты таксама прымалі ўдзел у нацыянальна-вызваленчай барацьбе. Акрамя таго, існавала ірландская [[эміграцыя]]. У XVI—XVIII стст. большасць ірландскіх перасяленцаў у іншыя краіны мелі высакароднае паходжанне. У XVII ст. значная ірландская абшчына склалася ў [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.irlandeses.org/wp-content/uploads/2012/10/6.-Irish-emigration-to-Spain-and-the-archives-of-the-Castilian-conciliar-system-from-Vol8No3-6.pdf Ciaran O’Scea, Irish emigration to Spain and the archives of the Castilian conciliar system]</ref>. З заняпадам традыцыйнай арыстакратыі ў Ірландыі пачала паступова фарміравацца новая нацыянальная культурная [[эліта]]. Ірландская мова і культура вывучаліся з [[13 стагоддзе|XIII]] ст. У XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. ідэі [[Асветніцтва]] і [[рамантызм]]у садзейнічалі адраджэнню цікавасці да кельцкага мінулага. У першай трэці XIX ст. склаліся асноўныя ідэі ірландскага [[нацыяналізм]]у<ref>[https://www.academia.edu/1383713/Irish_Romanticism_1800-1830 Claire Connolly, Irish Romanticism, 1800—1830] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712004824/http://www.academia.edu/1383713/Irish_Romanticism_1800-1830 |date=12 ліпеня 2015 }}</ref>, якія ў пазнейшы час перараслі ў патрабаванне мець сваю дзяржаўнасць. [[Файл:Irishman looks at poster of voyages to New York, 19th C Wellcome L0036002.jpg|thumb|Ірландскі эмігрант у ЗША]] У [[1845]]—[[1847]] гг. у Ірландыі адбыўся Вялікі голад, выкліканы з аднаго боку неўраджаем [[бульба|бульбы]], з другога — крызісам традыцыйнай структуры [[сям'я|сям’і]]. З-за шматлікіх абмежаванняў у адрозненні ад іншых месцаў Вялікабрытаніі прамысловасць амаль не развівалась у Ірландыі. Большасць ірландцаў заставаліся [[земляробства|земляробамі]], вырошчвалі на продаж [[лён]], [[авёс]], [[пшаніца|пшаніцу]], але для забеспячэння ўласнага харчавання выкарыстоўвалі пераважна [[бульба|бульбу]], вядомую ў Ірландыі з 1589 г.<ref>[http://www.potato.ie/history/ potato.ie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150202211214/http://www.potato.ie/history/ |date=2 лютага 2015 }}</ref> Ірландскія [[сяляне]] арандавалі зямлю. Яны мелі вялікія сем’і, што было абумоўлена рэлігійнымі традыцыямі і імкненнем бацькоў быць забяспечанымі ў старасці дзякуючы падтрымцы дзяцей. У выніку насельніцтва хутка расло, асабліва ў перыяд [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войн]], што суправаджаліся эканамічным уздымам. Лішкі рабочай сілы пераязджалі на заробкі ў Англію, а таксама ў калоніі. У 1845 г. падчас вільготнага лета ўраджай бульбы быў пашкоджаны завезеным з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] [[фітафтароз]]ам. Неўраджаі працягваліся тры гады запар, што выклікала масавы голад. Брытанскі ўрад для аказання дапамогі ўвёз [[кукуруза|кукурузу]], але ў адсутнасці спецыяльных млыноў гэта не прынесла значнай палёгкі. Акрамя таго, увоз кукурузы знізіў кошты на іншыя харчовыя прадукты, і англійскія гандляры скарысталі яго для вывазу з Ірландыі [[Збожжавыя культуры|збожжа]]. Лічыцца, што падчас Вялікага голада памерла каля 1 млн чалавек. Яшчэ 1 млн чалавек эмігрыраваў у Паўночную Амерыку, [[Аўстралія|Аўстралію]], Англію і Шатландыю<ref>{{Cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/ireland_great_famine_of_1845.htm |title=The Great Famine of 1845 |access-date=24 кастрычніка 2014 |archive-date=8 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608005325/http://www.historylearningsite.co.uk/ireland_great_famine_of_1845.htm |url-status=dead }}</ref>. З гэтага часу эміграцыя набыла сталы характар, тым больш, што землеўласнікі імкнуліся пазбегнуць паўтарэння неўраджаеў і пачалі развіваць [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]], якая не патрабавала вялікай колькасці працоўных. У [[1848]] г. адбылося паўстанне. З ростам ірландскага нацыяналізму Вялікі голад ператварыўся ў сімвал пакут ірландскага народа. Паўстанні [[1848]] г. і [[1867]] г. стымулявалі барацьбу ірландцаў за свае правы і незалежнасць. У другой палове XIX ст. узнік шэраг арганізацый, якія ставілі на мэту культурнае і аграрнае адраджэнне. Найбольш уплывовай з’яўлялася Гэльская Ліга, арганізаваная ў [[1893]] г. У працы арганізацый прымалі ўдзел як каталікі, так і пратэстанты. Спроба нацыяналістаў спыніць распаўсюджанне [[англійская мова|англійскай мовы]] не мела поспеху, але ў ірландскай літаратуры прыжыўся своеасаблівы [[дыялект]], адрозны ад англійскай мовы ў Англіі і Шатландыі. У 1880-ыя гг. пачаўся легальны рух за самакіраванне. Яго прадстаўнікі ўдзельнічалі ў [[парламент|парламенцкіх]] выбарах. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. узмацніўся рабочы рух. Разам з гэтым узмацніліся антыірландскія настроі з боку нашчадкаў англійскіх і шатландскіх перасяленцаў, а таксама часткі мясцовых пратэстантаў. У [[Ольстэр]]ы антыірландскія арганізацыі падтрымліваліся з боку прафсаюзаў. [[17 верасня]] [[1914]] г. брытанскі парламент прызнаў самакіраванне Ірландыі, але не распаўсюдзіў яго на Ольстэр<ref>[http://www.historyhome.co.uk/peel/ireland/homerule.htm The Home Rule Crisis 1910—1914]</ref>. У [[1916]] г. радыкальныя нацыяналісты арганізавалі ў [[Дублін]]е Велікоднае паўстанне<ref>{{Cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/easter_uprising.htm |title=The Easter Uprising |access-date=24 кастрычніка 2014 |archive-date=30 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530140621/http://www.historylearningsite.co.uk/easter_uprising.htm |url-status=dead }}</ref>. [[21 студзеня]] [[1919]] г. адбылося самаабвяшчэнне незалежнасці [[Ірландыя|Ірландыі]], але згодна дамовам [[1921]] г. Вялікабрытанія прызнавала за Ірландыяй толькі статус [[дамініён]]а. З 1921 г. Ольстэр быў канчаткова адлучаны ад Ірландыі і стаў часткай Вялікабрытаніі. У выніку грамадзянскай вайны [[1922]]—[[1923]] гг. радыкальныя нацыянальныя групоўкі ірландцаў страцілі свой уплыў. Хаця ірландская мова была абвешчана дзяржаўнай, у Ірландыі працягвалася пашырэнне ўплыву англійскай мовы праз [[сродкі масавай інфармацыі]] і адукацыю. У Ольстэры [[Ірландская рэспубліканская армія]] дзейнічала яшчэ доўгі час, але паступова вырадзілася ў [[тэрарызм|тэрарыстычную]] арганізацыю. Падзел Ірландыі на незалежную Ірландыю і Ольстэр працягваецца да нашых дзён. == Культура == === Сельская гаспадарка === [[Файл:Baling the silage.jpg|thumb|Сучасныя палеткі, агароджаныя мурам з сухой кладкай]] Да другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[сельская гаспадарка]] з’яўлялася асноўнай вытворчай сферай. Са старажытных часоў пераважала [[земляробства]]. У раннее [[сярэднявечча]] замацавалася сістэма так званых адкрытых палеткаў (''rundale system'')<ref>[http://bobseery.blogspot.com/2013/02/rundale-clachans-in-pre-famine-ireland_3.html Rundale Clachans in Pre-Famine Ireland]</ref>, калі зямля бралася сялянамі ў сумесную арэнду і падзялялася на кавалкі ў залежнасці ад гаспадарчага выкарыстання, часцяком адасобленыя каменным [[мур]]ам. Сістэма набыла асаблівае распаўсюджванне з ростам насельніцтва ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Сяляне вырошчвалі [[авёс]], [[ячмень]], [[лён]], [[гародніна|гародніну]], з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. — [[бульба|бульбу]]. Асноўным [[збожжа]]вым рэгіёнам лічыцца паўднёва-усходняя частка [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]]. У [[1870]]—[[1920]] гг. памешчыцкая зямельная ўласнасць фактычна была разбурана. Асноўнай галіной сельскай гаспадаркі стала [[малако|малочная]] [[жывёлагадоўля]]. Сучасныя ірландскія фермеры выкарыстоўваюць толькі чвэрць усёй прыдатнай зямлі для земляробства. Сістэма адкрытых палеткаў дазваляла сялянам аб’ядноўваць свае сілы для апрацоўкі палёў, разам выконваць найбольш працаёмкія працэсы, мець супольныя інструменты і г. д. Зямлю апрацоўвалі лёгкім драўляным [[плуг]]ам, хаця на ўсходзе і ў цэнтры Ірландыі таксама быў вядомы цяжкі [[Нармандыя|нармандскі]] плуг, які цягнула адразу некалькі [[конь свойскі|канёў]]. На камяністых і балоцістых тэрыторыях ужывалі спецыяльную рыдлёўку ''loy'' з вузкім доўгім лёзам<ref>[http://beyondthewildgarden.wordpress.com/2014/06/01/the-loy-an-early-irish-spade/ The Loy — An Early Irish Spade]</ref>. Да XVIII ст. [[Каса (інструмент)|каса]] амаль не была вядома. [[трава|Траву]] зразалі [[серп|сярпом]]. Хаця Ірландыя — [[мора|марская]] краіна, [[рыбалоўства]] ў традыцыйным жыцці не вылучылася ў асобную галіну і фактычна з’яўлялася дадаткам да сельскай гаспадаркі. === Рамёствы === [[Файл:Handkerchief (Wedding) LACMA M.68.20.jpg|thumb|Ірландскія карункі]] [[Рамяство|Рамёствы]] ў Ірландыі развіваліся пераважна ў сельскай мясцовасці для забеспячэння хатняй гаспадаркі або прызаробкаў. Паказальна, што нават у [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі ў Ірландыі з’явіліся танныя [[прамысловасць|прамысловыя]] [[Тканіна|тканіны]] з суседняй [[востраў Вялікабрытанія|Брытаніі]], тканіны вырабляліся пераважна адзіночкамі або невялікімі групамі майстроў, часцяком чальцамі адной [[сям'я|сям’і]]. Асноўнымі матэрыяламі з’яўляліся [[Авечка свойская|авечая]] [[воўна]] і [[лён]]. У розных кутах краіны [[Ткацтва|ткачы]] спецыялізаваліся на вытворчасці ваўняных паясоў, нарукаўнікаў, [[Карункі|карунак]], [[дыван]]оў з кавалкаў тканін і г. д.<ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/textiles/ askaboutireland.ie]</ref> На заходнім узбярэжжы было папулярна прадзенне. [[Металургія|Металаапрацоўка]] ў Ірландыі мае вельмі старажытныя карані. [[медзь|Медныя]] вырабы вядомы з [[2400 да н.э.|2400]] г. да н. э. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] і пазней выраблялася [[бляха|бляшаная]] [[зброя]], але ў пазнейшы час ірландскія кавалі займаліся забеспячэннем пераважна сялян, рабілі [[сякера|сякеры]], [[нож|нажы]], [[посуд]], [[Плот|платы]], падковы і інш. Кавалі карысталіся вялікай павагай, асабліва ў перыяд шырокай эксплуатацыі [[Конь свойскі|конскай]] цягі. Згодна традыцыі, кавалі, што падкоўвалі канёў, звычайна не спецыялізаваліся на іншых вырабах<ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/metal/ Metal]</ref><ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/metal/blacksmithing/ Blacksmithing].</ref>. У 1970-ыя гг. рамесная металаапрацоўка зноў набыла папулярнасць. Яшчэ адным старажытным ірландскім рамяством з’яўляецца апрацоўка [[Прыродны камень|каменю]]. [[Прыродны камень]] з часоў [[неаліт]]у выкарыстоўваўся для агарожы палеткаў, пазней — для будаўніцтва, у тым ліку ваенных умацаванняў. Ірландскія каменячосы асвоілі апрацоўку [[граніт]]а, [[пясчанік]]а, [[вапняк]]оў, [[Сланец|сланцаў]], [[друз]]у. [[Мур]]ы часцяком узводзіліся метадам сухой кладкі без раствораў<ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/stone/dry-stone-walling/ askaboutireland.ie]</ref>. Іншыя традыцыйныя рамёствы — выраб [[кераміка|керамікі]], [[дрэва|драўляных]] [[судна]]ў, [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]], [[бочка|бочак]], [[калаўрот]]аў, [[скура]]ных і [[салома|саламяных]] рэчаў і г. д. Прамысловая вытворчасць у Ірландыі ўзнікла позна і не была асабліва развіта. Аднак замяжой, асабліва ў [[ЗША]], склаліся буйныя групы ірландскіх рабочых з характэрнай [[Пралетарыят|пралетарскай]] культурай. === Кухня === {{catmain|Ірландская кухня}} Для ірландскай нацыянальнай [[Кулінарыя|кухні]] характэрна амаль поўная адсутнасць [[спецыі|спецый]] і [[соус|падліў]]. Асноўнымі інгрыдыентамі з’яўляюцца [[бульба]], зёлкавыя (асабліва [[авёс|аўсянка]]), [[мяса]], радзей [[рыба]]. Папулярны [[рагу]], густыя наварыстыя [[суп]]ы, [[малочныя прадукты]]. У Ірландыі вырабляюць каля 50 розных сартоў [[тварог]]авых [[сыр]]оў. Традыцыйны [[хлеб]] пячэцца з немолатага зерня на [[сода|содзе]]. Распаўсюджаныя напоі — [[кава]], [[піва]], [[віскі]]<ref>[http://www.foodbycountry.com/Germany-to-Japan/Ireland.html Food in Every Country: Ireland]</ref><ref>[http://www.dochara.com/the-irish/food-recipes/traditional-foods-of-ireland/ Traditional Foods of Ireland]</ref>. <gallery> Файл:Ben W Bell Soda Bread Farl 05 June 2007.jpg|Содавы хлеб Файл:Gubbeen mature.JPG|Ірландскі сыр Файл:Coddle.jpg|[[Ірландскае рагу]] Файл:Full irish breakfast.jpg|Традыцыйны сняданак Файл:A pint of Guinness.jpg|Піва "[[Гінэс]]" Файл:The Largy Bar - geograph.org.uk - 498247.jpg|Будынак піўнога бара ў Ольстэры </gallery> === Вопратка === [[Археалогія|Археалагічныя]] знаходкі сведчаць пра тое, што ў [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]] здаўна былі распаўсюджаны [[воўна|ваўняныя]] [[тканіна|тканіны]]. [[Сярэднявечча|Сярэднявечны]] [[гісторыя|гісторык]] [[Гіральд з Камбрыі]] паведамляў, што вопратка ірландцаў мае пераважна чорны колер, бо авечкі ў гэтай краіне ў асноўным чорныя<ref>[http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf Giraldus Cambrensis The Topography of Ireland]</ref>. Лічыцца, што з Ірландыі паходзіць [[кілт]], менавіта адсюль ён трапіў у [[Шатландыя|Шатландыю]]. Аднак не ўсе сучасныя даследчыкі прытрымліваюцца гэтай думкі. Кілты пачалі распаўсюджвацца пераважна ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі ў працэсе ўніфікацыі народнай вопраткі [[рамантызм|рамантычна]] настроеныя [[нацыяналізм|нацыяналісты]] прапанавалі выкарыстоўваць кілт у якасці агульнагэльскага нацыянальнага адзення<ref>[http://www.tartansauthority.com/highland-dress/irish-dress/ Irish Dress] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141029213840/http://www.tartansauthority.com/highland-dress/irish-dress |date=29 кастрычніка 2014 }}</ref>. У гэты ж час з’явіліся зялёныя [[сукенка|сукенкі]] з пышнымі [[спадніца]]мі, белыя [[фартух]]і, чорныя [[берэт]]ы і іншае адзенне, якое ў нашы дні выдаецца за нацыянальнае. Сапраўдная народная вопратка была даволі сціплай. Жанчыны апраналі доўгую спадніцу, кофту са зборкамі вакол шыі, [[карсаж]], аднакаляровы фартук, на галаву і плечы накідвалі шаль, у дрэннае надвор’е — [[плашч]] з [[капялюш]]ам. Спецыяльнай дзіцячай вопраткі не існавала, але падчас [[свята|свят]] малых дзяўчат і хлопчыкаў апраналі ў жаночую адзежу. Дарослыя мужчыны насілі плоскія тканныя шапкі ''ке́пі'', кофты і тунікападобныя доўгія кашулі. === Жытло === [[Файл:Cruit Island - Thatched roof maintenance - geograph.org.uk - 1168263.jpg|thumb|Сучасны дом з саламяным дахам]] Даволі доўгі час асноўным тыпам паселішча ў [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]] была [[вёска]]. Толькі пасля [[сельская гаспадарка|аграрных]] рэформ, што пачаліся пасля Вялікага голада [[1845]]—[[1847]] гг. імкліва распаўсюджваліся адасобленыя фермы. У наш час большасць сельскіх жыхароў жыве на фермах-[[хутар]]ах, аднак вёскі таксама працягваюць сваё існаванне. Звычайна яны не маюць канкрэтнага плана, хаты пабудаваны ў залежнасці ад рэльефа мясцовасці. [[Горад|Гарады]] ўзніклі ў перыяд [[сярэднявечча]]. У час заваявання яны з’яўляліся з аднаго боку цэнтрамі [[калонія|каланізацыі]], з другога — [[культура|культурных]] кантактаў з вонкавым светам. Ужо ў глыбокай старажытнасці ў Ірландыі ўзводзіліся [[Прыродны камень|каменныя]] пабудовы. Але сярэднявечныя крыніцы паведамляюць, што большасць хацін ладзілася са звычайнага галля, потым абмазвалася [[гліна]]й. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з пашырэннем сельскагаспадарчых тэрыторый плошча [[лес|лясоў]] значна скараціася, таму каменныя дамы сталі будавацца часцей. Глінабітныя хаціны захоўваліся пераважна ў [[балота|багністай]] мясцовасці. [[Цэгла|Цэглу]] пачалі выкарыстоўваць адносна позна. Цагляныя пабудовы найчасцей сустракаюцца ў гарадах і вакол гарадоў, а таксама на поўначы Ірландыі. Дахі [[каркас]]ныя. Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. крыліся [[салома]]й. [[Падлога]] рабілася з гліны. Для ірландскіх традыцыйных дамоў характэрна наяўнасць дзвюх [[дзверы|дзвярэй]], прычым з дадатковымі малымі дзвярыма знізу. У сярэднявеччы агмень ладзіўся ў цэнтры хаты. Паасобных пакояў у ёй не было. У нашы дні пераважаюць дамы, падзеленыя на пакоі з прыфрантавымі камі́намі. Дом ацяплялі [[торф]]ам і сухім [[дзёран|дзёрнам]]. Дзёран таксама выкарыстоўваўся для ўзвядзення невялікіх гаспадарчых пабудоў. [[Ложак|Ложкі]] часцяком месціліся ў [[сцяна|сценавых]] нішах. Да XIX ст. сталамі карысталіся ў багатых сем’ях, а ў бедных — невялікімі плеценымі падносамі. === Сацыяльная структура === У мінулым асновай традыцыйнага ірландскага грамадства былі кланы<ref>{{Cite web |url=http://www.macmaolain.com/irishclansystem.htm |title=Understanding The Ancient Irish Clan System |access-date=26 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326002222/http://www.macmaolain.com/irishclansystem.htm |archivedate=26 сакавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. Само слова ''клан'' паходзіць менавіта з [[ірландская мова|гэльскай мовы]] і значыць «род». Пра сваяцкае паходжанне кланаў сведчыць тое, што яны мелі агульнае імя першапродка, таму пачыналіся з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкі]] ''O''' (літаральна «унук») або ''Mac'' (літаральна «сын»). У старажытных крыніцах засведчана, што ўлада ў клане перадавалася па спадчыне ад бацькі да сына або ад дзеда да сына. Такім чынам, унутры кланаў не існавала поўнай роўнасці, хаця ў старажытнасці простыя чальцы клана мелі магчымасць выбару агульнага правадыра з прадстаўнікоў вышэйшых колаў. У перыяд [[сярэднявечча]] кланы ўжо не з’яўляліся звычайнымі родамі, і фактычна ўяўлялі сабою пашыраныя карпарацыі, паміж якімі існавалі даволі складаныя адносіны. Вылучаліся высакародныя кланы, што стаялі на чале кланавых дзяржаў ''tauth'', былі саюзныя і проста набліжаныя да іх, а таксама дробныя падпарадкаваныя. Кіраўнікі кланаў мелі розныя тытулы. Яны вызначаліся станам клана. Вышэйшы тытул, які ўзгадваецца ў крыніцах, — ''Ard-Ri'' (літаральна «валадар [[кароль|каралёў]]»). Моцныя кланы маглі паглынаць або нават вынішчаць больш слабыя, заключаць саюзы і аб’ядноўвацца. Кланавая сістэма была разбурана ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст., калі найбольш прадстаўнічая кланавая [[арыстакратыя]] пакінула [[Ірландыя|Ірландыю]] або была вынішчана ва ўзаемных сутычках і ў барацьбе з [[англічане|англічанамі]]. Аднак памяць пра прыналежнасць да пэўнага клана захавалася. У сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. быў складзены спіс, у якім узгадвалася 240 буйных кланаў. У нашы дні аб’яднанне некаторых ірландцаў у кланы мае сімвалічны характар і сведчыць пра цікавасць да [[гісторыя|гістарычных]] каранёў, а не пра сапраўднае адраджэнне кланавай сістэмы. Пасля разбурэння кланаў, размеркавання зямлі паміж буйнымі прыватнымі ўладальнікамі і ўсталявання сістэмы адкрытых палеткаў асновай сельскага грамадства сталі пашыраныя патрыярхальныя [[сям'я|сем’і]] або аб’яднанні з некалькіх сем’яў — карыстальнікаў зямлі. Але і гэта форма сацыяльнага суіснавання працягвалася толькі да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[Эміграцыя]] і аграрныя рэформы садзейнічалі ўсталяванню прыярытэта малой нуклеарнай сям’і, якая ў нашы дні з’яўляецца асноўнай<ref>[http://www.everyculture.com/Ge-It/Ireland.html Countries and Their Cultures: Ireland]</ref>. Да [[1989]] г. заканадаўства Ірландыі абмяжоўвала магчымасці разводаў. Паколькі дарослыя мужчыны часцяком эмігравалі, ў Ірландыі ў пасляваенны час нават склалася традыцыя існавання няпоўных сем’яў, калі муж ад’язджаў замяжу і фактычна разбураў адносіны з жонкай, але тая не мела магчымасці развесціся і заключыць [[шлюб]] з іншым мужчынам. У выніку [[права]]вой рэформы 1989 г. і новага сямейнага закана [[1996]] г. гэтае абмежаванне было ліквідавана, але знешні ўплыў [[дзяржава|дзяржавы]] і [[суд]]оў на ўнутрысямейныя адносіны захаваўся<ref>[http://www.diydivorceireland.ie/index.php/moreinformation/irishfamilylaw Irish Family Law Justice System] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141117044536/http://diydivorceireland.ie/index.php/moreinformation/irishfamilylaw |date=17 лістапада 2014 }}</ref>. У [[2004]] г. была дазволена рэгістрацыя шлюбаў паміж асобамі аднаго [[пол]]а<ref>[http://www.irishpost.co.uk/news/gay-marriage-in-ireland Gay Marriage in Ireland?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150602164817/http://www.irishpost.co.uk/news/gay-marriage-in-ireland |date=2 чэрвеня 2015 }}</ref>. === Музыка і песні === Ірландскія [[музыка|музычныя]] і [[песня|спеўныя]] народныя традыцыі вывучаліся з [[18 стагоддзе|XVIII]] ст.<ref>[http://www.discoverdublin.ie/musical-pub-crawl/story-of-irish-music/ Songs & Music] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140423054057/http://www.discoverdublin.ie/musical-pub-crawl/story-of-irish-music/ |date=23 красавіка 2014 }}</ref> Да нашага часу дайшлі [[сярэднявечча|сярэднявечныя]] [[сага|сагі]] з [[міф]]алагічнымі і гераічнымі сюжэтамі, якія выконвалі спевакі філінды і барды, а таксама песні на [[ірландская мова|гэльскай мове]], прысвечаныя разнастайным бакам жыцця. З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. распаўсюдзіліся [[англійская мова|англамоўныя]] [[балада|балады]], што ў падрабязнай форме апавядалі пра гістарычныя і паўседзённыя падзеі. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у вулічных баладах адлюстоўваліся факты нацыянальнай барацьбы<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/1663 |title=Белявский А. Образ «непобедимых» в ирландских уличных балладах / Беларуская думка. – № 6 – 2008.– с. 78–83. |access-date=26 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305110800/http://elib.bsu.by/handle/123456789/1663 |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Масавая [[эміграцыя]] суправаджалася пераносам мясцовых традыцый на іншаэтнічную глебу, знаёмствам ірландцаў з музычнай спадчынай іншых народаў, абагачэннем іх рэпертуару. Папулярныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]]: [[арфа]], [[дуда]], [[бубен]], [[скрыпка]], [[акардэон]], [[губны гармонік]] і інш. === Танцы === [[Файл:Girls performing Irish step dancing in a St. Patrick's Day Parade in Fort Collins, Colorado.jpg|thumb|''Кейлі'']] Ірландскія [[танец|танцы]] — амаль самая вядомая частка ірландскай [[культура|культуры]] за межамі самой [[Ірландыя|Ірландыі]]. Першыя пісьмовыя ўзгадкі пра ірландскія танцы адносяцца да позняга [[сярэднявечча]], аднак іх дакладнага апісання не захавалася. Відавочна, большасць танцавальных традыцый прыходзіла ў Ірландыю з іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з’явіліся вандроўныя майстры танцаў, якія прафесійна навучалі танцавальнаму [[мастацтва|мастацтву]]<ref>[http://www.irelandseye.com/dance.html The history of Irish Dance]</ref>. К канцу [[19 стагоддзе|XIX]] ст. майстры танцаў захаваліся пераважна на паўднёвым захадзе Ірландыі, адзінкі з іх вялі навучанне ў [[Лондан]]е і гарадах [[ЗША]]. З [[1898]] г. прадстаўнікі Гэльскай Лігі ў мэтах папулярызацыі традыцыйнай культуры арганізавалі першае танцавальнае спаборніцтва. З [[1900]] г. па ініцыятыве лонданскай суполкі Гэльскай Лігі пачалося вывучэнне танцаў непасрэдна ў Ірландыі, публікаваліся [[этнаграфія|этнаграфічныя]] працы, прысвечаныя танцам. У [[1930]] г. была створана Ірландская танцавальная камісія ({{lang-ga|Coimisiún le Rincí Gaelacha}}), якая займалася ўніфікацыяй танцавальнага мастацтва<ref>[http://www.marie-duffy-foundation.com/HistoryOfIrishDance.htm Irish Dance History ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141123052937/http://www.marie-duffy-foundation.com/HistoryOfIrishDance.htm |date=23 лістапада 2014 }}</ref>. З 1960-ых гг. яе дзейнасць набыла міжнародны характар. Танцавальныя спаборніцвы арганізоўваліся не толькі ў Ірландыі і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], але таксама ў ЗША, [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]] і іншых краінах. У [[1970]] г. быў заснаваны сусветны чэмпіянат па ірландскіх танцах. Найбольш папулярныя танцы ''кейлі'' (''céilí''). Яны могуць выконвацца парна або групамі больш за 1 чалавека, танцорам дазваляецца станавіцца ў лінію або ў кола. ''Кейлі'' суправаджаюцца адбіваннем рытмічнай чачоткі. Таксама вядомыя парныя танцы, у тым ліку мадэрнізаваная версія [[кадрыль|кадрылі]], фігурныя танцы ''рыл'' (''reel''), ''джыга'' (''Jig'', «партовы танец»), ''хорнпайп'' (''hornpipe'', «танец пад ражок») і інш. === Казкі === Ірландскія народныя [[казка|казкі]] маюць вельмі старажытную [[эпас|эпічную]] аснову і ўмоўна падзяляюцца на: * Казкі пра звышнатуральныя істоты * Гераічныя казкі * Рамантычныя казкі * Трагічныя казкі Іх героямі выступаюць старажытныя [[бог|багі]], хрысціянскія [[святы]]я, [[кароль|каралі]] і [[салдат|воіны]], адсутнічаюць героі-жывёлы, якія паводзяць сябе як людзі<ref>[http://marie-mckeown.hubpages.com/hub/Guide-to-Irish-Fairy-Tales Themes in Irish Folk Tales]</ref>. Казка абавязкова пачынаецца з прадмовы казачніка, звычайна іранічнай, а скончваецца высновамі на жыццёвыя тэмы. === Спорт === Традыцыйныя віды [[спорт|спартыўных]] гульняў<ref>[http://www.irishpast.com/Sport_in_Ireland.html Sport in Ireland]</ref>: * [[Конь свойскі|Конскія]] скачкі * Гэльскі [[футбол]] * Гэльскі [[гандбол]] * [[Кёрлінг]] * [[Гольф]] == Рэлігія == Да прыняцця [[хрысціянства]] ў [[5 стагоддзе|V]] ст. н. э. у [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]] была распаўсюджана [[політэізм|політэістычная]] кельцкая [[рэлігія]] з багатай [[кельцкая міфалогія|міфалогіяй]]<ref>[http://www.discoveringireland.com/irish-mythology/ IRISH MYTHOLOGY]</ref>. Многія [[міф]]ы захаваліся ў вуснай народнай традыцыі, а таксама былі занатаваны ў ранняй ірландскай [[літаратура|літаратуры]]. Каля [[440]] г. н. э. Святы Патрык арганізаваў першую хрысціянскую [[Епархія|епархію]]. Да другой паловы [[7 стагоддзе|VII]] ст. у Ірландыі была заснавана сетка [[Манастыр|кляштараў]], якія вялі актыўную культурную і місіянерскую дзейнасць. Хрысціянская [[кельцкая царква]] арганізацыйна не адасаблялася ад [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцкай царквы]], але вызначалася адсутнасцю моцнай [[іерархія|іерархіі]]. Войны з [[датчане|датчанамі]] прывялі да часовага заняпаду кляштараў. У [[1118]] г. збор біскупаў на чале [[Аблегат|папскага легата]] вырашыў распачаць рэформы з мэтай аднаўлення царкоўнага ўплыву<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/08098b.htm Ireland]</ref>. У адрозненні ад [[англічане|англічан]] і [[шатландцы|шатландцаў]] большасць ірландцаў не прыняла [[пратэстантызм]], таму ў гады заваявання Ірландыі каталіцызм з’яўляўся адным з сімвалаў барацьбы за незалежнасць. У нашы дні большасць вернікаў працягваюць заставацца каталікамі. Ірландыя — адна з краін сучаснай [[Еўропа|Еўропы]], дзе моцны ўплыў царквы адчуваецца на розных баках свецкага жыцця. == Мова == [[Ірландская мова|Ірландская, або гэльская мова]] адносіцца да [[Кельцкія мовы|кельцкай галіны]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]]. Ранняя [[літаратурная мова]] склалася ў перыяд ранняга [[сярэднявечча]]. Аднак з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у [[Ірландыя|Ірландыі]] адбываўся працэс распаўсюджвання [[англійская мова|англійскай мовы]], у тым ліку праз [[горад|гарадскую]] культуру, адукацыю і службу ў [[Вялікабрытанія|брытанскай]] арміі. Да [[1871]] г. ужыванне ірландскай мовы ў афіцыйных дакументах забаранялася<ref>[http://dingo.sbs.arizona.edu/~carnie/publications/PDF/Endangered.pdf Andrew Carnie, Modern Irish: A Case Study in Language Revival Failure] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810095902/http://dingo.sbs.arizona.edu/~carnie/publications/PDF/Endangered.pdf |date=10 жніўня 2014 }}</ref>. У выніку ірландская мова засталася асноўнай у найбольш бедных раёнах захаду Ірландыі. У [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. сфарміраваўся ірландскі [[дыялект]] англійскай мовы, адлюстраваны ў шматлікіх помніках [[літаратура|літаратуры]]. Працэс адраджэння сучаснай літаратуры на ірландскай мове адбыўся толькі ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. Восьмы артыкул [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] незалежнай Ірландыі абвяшчае ірландскую мову першай [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай мовай]], а англійскую мову — толькі другой дзяржаўнай мовай<ref>[http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Historical_Information/The_Constitution/December_2013_-_Bhunreacht_na_hEireann_Constitution_Text.pdf BUNREACHT NA hÉIREANN CONSTITUTION OF IRELAND]</ref>. Аднак магчымасці для атрымання паўнавартай адукацыі на ірландскай мове значна меншыя, чым на англійскай. У выніку [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] [[2011]] г. зафіксаваў той факт, што на ірландскай мове ў Ірландыі стала размаўляе толькі 82 600 чалавек (1,5 % ад усяго насельніцтва) — значна меней, чым на англійскай мове і нават меней, чым на [[польская мова|польскай мове]]<ref>[http://www.rte.ie/news/2012/0329/315449-divorce-rate-up-150-since-2002-census/ Irish is third most used language in the country — 2011 Census]</ref>. У [[Ольстэр]]ы ірландская мова лічыцца афіцыйна прызнанай мовай нацыянальнай меньшасці. У 2011 г. з 1 735 711 жыхроў Паўночнай Ірландыі, старэйшых за 3 гады, толькі 104 943 жыхара маглі размаўляць на ірландскай мове і 161 662 жыхара маглі разумець ірландскую мову<ref>[http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/pivotgrid.aspx?dataSetVars=ds-2778-lh-37-yn-2011-sk-136-sn-Census%202011-yearfilter-- Irish Language Skills: QS212NI (administrative geographies)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 * [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/14.pdf Беларусь — Ірландыя: Матэрыялы навук. семінара «Беларуска-ірландскія гістарычна-культурныя сувязі» (Мінск, 1999): Беларусы — пра Ірландыю, ірландцы — пра Беларусь. Бібліяграфія ўзаемасувязяей / Грамад. аб’яднанне «Міжнар. асац. беларусістаў», Нац. навук.-асвет. цэнтр імя Ф.Скарыны пры М-ве адукацыі Рэсп. Беларусь, Т-ва «Беларусь — Ірландыя»; Рэдкал.: А.Мальдзіс (гал. рэд.) і інш.; Уклад. М.Міцкевіч. — Мінск: Бел. кнігазбор, 2000.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191607/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/14.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} == Спасылкі == * [https://media.catholic.by/nv/n21/art14.htm Валеры БУЙВАЛ, КРАІНА СВЯТОГА ПАТРЫКА] * [https://www.irishcultureandcustoms.com/ Ірландская культура і звычаі] * [http://www.eirefirst.com/songlyrics.html Архіў ірландскіх песень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141028040824/http://www.eirefirst.com/songlyrics.html |date=28 кастрычніка 2014 }} * [https://www.irish-music.net Традыцыйная ірландская музыка] * [https://www.ireland.com Даведнік для вандроўнікаў] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кельты]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Ірландыі]] [[Катэгорыя:Народы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Ірландцы| ]] m9beb81xu136j6pckia7ubjrye22rjc 0 101188 5184858 4965610 2026-08-22T00:13:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184858 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер шрыфта2 = |Колер = #{{Пецярбургскі метрапалітэн/колер лініі|5}} |Колер2 = |Назва = Адміралцейская |Іншамоўная назва ={{lang-ru|Адмиралтейская}} |Лінія = Фрунзенска-Прыморская лінія |Лінія2 = |Метрапалітэн = Пецярбургскі метрапалітэн |Выява = Metro SPB Line5 Admiralteyskaya Platform.jpg |Шырыня выявы = 300 |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 59 |lat_min = 56 |lat_sec = 9.95 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 18 |lon_sec = 53.09 |region = RU-SPE |CoordScale = |Каардынаты платформаў = |Каардынаты вестыбюляў = |lat_dir_dot = |lat_deg_dot = |lat_min_dot = |lat_sec_dot = |lon_dir_dot = |lon_deg_dot = |lon_min_dot = |lon_sec_dot = |Дата адкрыцця = [[28 снежня]] [[2011]] |Дата зачынення = |Праектная назва = |Старыя назвы = |Праекты пераназвання = |Раён = [[Цэнтральны раён Санкт-Пецярбурга|Цэнтральны]] |Акруга = [[78 муніцыпальная акруга Санкт-Пецярбурга|78 муніцыпальная]] |Тып канструкцыі = [[Калонная станцыя глыбокага залажэння|калона-сценавая, глыбокага залажэння]] |Глыбіня залажэння = 86<ref>{{cite web | url=http://www.metro.spb.ru/admiralstroy.html | title=Строительство станции «Адмиралтейская» | work=Петербургский метрополитен | accessdate=12 January 2012 | language=Russian | archiveurl=https://www.webcitation.org/686M1qCyC?url=http://www.metro.spb.ru/admiralstroy.html | archivedate=1 чэрвеня 2012 | url-status=dead }}</ref> |Архітэктары платформы = [[Аляксандр Сяргеевіч Канстанцінаў|А. С. Канстанцінаў]] |Архітэктары вестыбюля = |Скульптар = |Інжынеры-канструктары вестыбюля = |Інжынеры-канструктары платформы = |Лік платформаў = 1 |Тып платформы = астраўная |Форма платформы = прамая |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Будаўнічая арганізацыя = Тунэльны атрад-3, БМУ-11, <br /> БМУ-17 <!--<ref name="Ведамасці-05-10-2007" />--> |Выхад да = Цагляны завулак, Малая Марская вуліца |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Наземны транспарт = |Час адкрыцця = |Час зачынення = |Сотавая сувязь = |Тарыфная зона = |Код станцыі = АМ |Катэгорыя на Вікісховішчы = }}{{Фрунзенска-Прыморская лінія}} '''«Адміралцейская»''' ({{lang-ru|«Адмиралтейская»}}) — 65-я станцыя [[Санкт-Пецярбургскі метрапалітэн|Пецярбургскага метрапалітэна]]. Размешчана на [[Фрунзенска-Прыморская лінія|пятай лініі]], паміж станцыямі «Садовая» і «Спартыўная». Станцыя адкрыта [[28 снежня]] [[2011 год у гісторыі метрапалітэна|2011]] г. Да гэтага — «станцыя-прывід» з 1997 года. == Архітэктура і афармленне == «Адміралцейская» — калонна-сценавая станцыя глыбокага залажэння. З'яўляецца адной з самых глыбокіх станцый метро ў свеце. Каб трапіць у метро, пасажырам прыйдзецца спачатку праехаць на вялікім [[эскалатар]]ы (спуск на 68 метраў), пасля чаго здзейсніць паварот амаль на 180 градусаў па 112-метровым пераходзе, а затым спусціцца на 15 метраў па малым эскалатары. Даўжыня станцыі — каля 160 метраў, «пасажырская» частка - каля 110 метраў. Падземны зала збудавана па праекце А. С. Канстанцінава. Эскізны праект быў зроблены яшчэ ў 1997 годзе і быў прыняты з некаторымі зменамі ў 2006 годзе. Мастацкае афармленне станцыі прысвечана марской тэматыцы. Падлога выбрукавана шэрым мансураўскім гранітам, а таксама чырвоным [[граніт]]ам з радовішча Кашына гара, з трыма інкрустацыямі руж вятроў у аблямоўцы залацістых флоцкіх шаўрон, выкананых з граніту колеру «охра». Пуцейныя сцены абліцаваныя блакітна-шэрым [[мармур]]ам. Дзверы на пуцявых сценах ўпрыгожаны арыгінальнымі рашоткамі з выявамі [[якар]]а. Аркада станцыі аздобленая мармурам «газган» крэмава-залацістых колераў. Аркі дапаўняюць чорныя паўкалоны, адлітыя з алюмініевага сплава, з цокалямі і капітэлямі з паліраванай [[латунь|латуні]]. Міжаконні паміж калонамі ўпрыгожаны гарэльефа рускіх адміралаў і флатаводцаў: [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ушакова]], Нахімава, Макарава, Апраксіна, Белінсгаўзена і Грыгаровіча (скульптары В. Д. Свешнікаў і А. С. Чаркін). == Спасылкі == * [http://www.metro.spb.ru/admiralt.html «Адміралцейская» на афіцыйным сайце Пецярбургскага метрапалітэна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104134337/http://www.metro.spb.ru/admiralt.html |date=4 студзеня 2012 }} * [http://metro.vpeterburge.ru/stations/5/adm/ «Адміралцейская» на metro.vpeterburge.ru] * [http://ometro.net/lines-4-9.php «Адміралцейская» на ometro.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070209010940/http://ometro.net/lines-4-9.php |date=9 лютага 2007 }} * [http://www.subwaytalks.ru/viewtopic.php?t=139 «Адміралцейская» на форуме SubwayTalks.ru] * [http://metrowalks.ru/spb/station-4-5 «Адміралцейская» на metrowalks.ru — Фатаграфіі станцыі на этапе будаўніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060515083156/http://metrowalks.ru/spb/station-4-5 |date=15 мая 2006 }} * [http://rosmetrostroy.ru/admiralty.htm «Адміралцейская» на rosmetrostroy.ru] * [http://www.fontanka.ru/2009/10/06/062/ Будаўніцтва «Адміралцейскай» даражэе] * [http://www.kapitel-spb.ru/index.php/article/21--1-2011/76-2011-08-05-09-47-53 «Архітэктура пецярбургскага метро». Часопіс «Капітэль», № 1/2011] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Калонныя станцыі глыбокага залажэння]] [[Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Станцыі Пецярбургскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Фрунзенска-Прыморская лінія метрапалітэна]] fm4b91b7891r8dphol8h075qoc2gese 0 103397 5184723 4371749 2026-08-21T12:03:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184723 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Правінцыя Імбабура |Арыгінальная назва = Provincia Imbabura |Герб = |Сцяг = Bandera Provincia Imbabura.svg |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = іспанская |Мовы = |Насельніцтва = 344 044 |Год перапісу = 2001 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 4 611 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Imbabura in Ecuador (+Galapagos).svg |Часавыпояс = −5 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.imbabura.gov.ec |Заўвагі = }} '''Імбабу́ра ''' ([[іспанская мова|ісп.]]: ''Imbabura'') — [[правінцыя]] [[Эквадор]]а, размешчана на поўначы краіны ў эквадорскіх [[Анды|Андах]], вядомая як правінцыя [[возера|азёр]] і ўтрымлівае найбольш важныя азёры краіны Сан-Паўла, Куікоча і Яўаркоча.<ref name="ecuaworld">[http://www.ecuaworld.com.ec/imbabura.htm Provincia de Imbabura: Ecuador Galapagos Ecuador Ecuaworld<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100420032125/http://www.ecuaworld.com.ec/imbabura.htm |date=20 красавіка 2010 }}</ref> [[Сталіца]] правінцыі&nbsp;— [[горад]] [[Ібара]], іншыя важныя гарады&nbsp;— Катачачы, Атавала і Атутанкі, [[клімат]] халаднаваты [[субтропікі|субтрапічны]]. [[Насельніцтва]] правінцыі&nbsp;— 344 044 жыхароў (INEC, 2001).<ref name="ecuaworld" /> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Province of Imbabura|выгляд=міні}} * [http://www.imbabura.gov.ec/ Афіцыйны сайт правінцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230091308/http://imbabura.gov.ec/ |date=30 снежня 2010 }} * [http://ru.maparabic.com/place/Ecuador/Provincia-de-Imbabura Карта правінцыі Provincia de Imbabura] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304110954/http://ru.maparabic.com/place/Ecuador/Provincia-de-Imbabura |date=4 сакавіка 2016 }} {{Правінцыі Эквадора}} [[Катэгорыя:Правінцыі Эквадора]] 584oqf1n2xhf5zbsxf7vo6w94iel1f9 0 104709 5184888 5088397 2026-08-22T06:41:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184888 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |від рэгіёна = |рэгіён = Корсіка |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Верхняя Корсіка }} '''Алерыя''' ({{lang-fr|Aléria}}; {{lang-el|Ἀλαλίη}}) — французская [[Камуны Францыі|камуна]] на ўсходзе вострава [[Корсіка]]. Заснаваны старажытнымі грэкамі ў [[564 да н.э.|564 годзе да н.э.]] як Алалія і з’явіўся першым горадам на востраве, затым сюды перасяліліся бежанцы з захопленага персамі горада [[Факея]]. Пасля [[Бітва за Алалію|бітвы за Алалію]] перайшоў пад кантроль [[Этрускі|этрускаў]] і [[карфаген]]янаў. Падчас [[Першая Пунічная вайна|Пунічных войн]] (у [[259 да н.э.|259 годзе да н.э.]]) захоплены рымскімі войскамі пад правадырствам [[Консул (Старажытны Рым)|консула]] [[Луцый Карнелій Сцыпіён, консул 259 года да н.э.|Луцыя Карнелія Сцыпіёна]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sno.pro1.ru/lib/lubker/a/aleria.htm Алерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071119101434/http://sno.pro1.ru/lib/lubker/a/aleria.htm |date=19 лістапада 2007 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Верхняя Корсіка]] [[Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Францыі]] mezjnus9r8sfjg7oomv5r6us2nzsdvb 0 106797 5184844 4706500 2026-08-21T21:31:42Z PaulLim11 166183 Image 5184844 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рычы}} {{Кінематаграфіст | Імя = Крысціна Рычы | Арыгінал імя = Christina Ricci | Фота = Christina Ricci at Los Angeles Comic Con 2024-2.jpg | Шырыня = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1990 — <small>цяперашні час</small> | Грамадзянства = {{USA}} | imdb_id = 0000207 }} '''Крысціна Рычы''' (анг. Christina Ricci; нар. [[12 лютага]] [[1980]], Санта-Моніка, [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]], [[ЗША]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, {{прадзюсар|ЗША}}, вядомая сваімі ролямі ў незалежным кінематографе. == Біяграфія == Крысціна Рычы нарадзілася 12 лютага 1980 г. у прыгарадзе Лос-Анджэлеса Санта-Моніка, ЗША. Крысціна была малодшай з чатырох дзяцей (астатніх клічуць Рафаэль, Піа і Дантэ) у сям’і адваката Ральфа Рычы і рыэлтара Сары Мёрдак. Бацька, перш чым заняцца юрыдычнай практыкай, працаваў псіхааналітыкам: Крысціна часта магла чуць яго сеансы. Сям’я неўзабаве пераехала ў [[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]. Бацькі развяліся, калі ёй споўнілася 13 гадоў. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Christina Ricci|Крысціна Рычы}} * {{imdb_name| id=0000207 | name= Крысціна Рычы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму маладому акцёру ці актрысе}} {{DEFAULTSORT:Рычы Крысціна}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] act4f6tb5miafhx8hbvrab9z5uun6xd 0 107304 5184964 5083891 2026-08-22T09:53:26Z DzBar 156353 + 7 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184964 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1989 — 2003, 2009 — 2018 | Краіна = Ірландыя | Іншыя праекты = [[Mono Band]]<br />[[The Low Network]] }} '''«The Cranberries»''' (чытаецца: «Крэнбэрыс» — [[журавіны]]) — ірландскі рок-гурт, заснаваны ў [[1989]] годзе, дасягнуў сусветнай вядомасці ў 1990-х.<ref name="billboard roses">{{Cite web|url = http://www.billboard.com/#/news/exclusive-the-cranberries-giving-you-roses-1005384832.story|title = The Cranberries Giving You 'Roses' on Valentine's Day|publisher = [[Billboard]]|lang = en|accessdate = 2011-11-15}}</ref> Яркі і моцны вакал [[Далорэс О’Рыардан]], меладычны рок з лёгкім нацыянальным уплывам, ''«адкрыты»'' гітарны драйв, пранікнёная лірыка (песні пра каханне няшчаснае і шчаслівае, песні на сур’ёзныя тэмы, такія як міжнацыянальныя канфлікты, наркотыкі, экалагічныя праблемы, спакушэнне малалетніх, прагнасць, жорсткасць людзей, зайздрасць, хлусня, сям’я, смерць). == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?'' (1993) * ''No Need to Argue'' (1994) * ''To the Faithful Departed'' (1996) * ''Bury the Hatchet'' (1999) * ''[[Wake Up and Smell the Coffee]]'' (2001) * ''Roses'' (2012) * ''Something Else'' (2017) * ''In the End'' (2019) {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|www.cranberries.com|lang=en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Cranberries}} [[Катэгорыя:The Cranberries| ]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока]] [[Катэгорыя:Жаночы вакал у рок-музыцы]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Island Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Cooking Vinyl]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Downtown Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Інды-рок-гурты]] gd0qxptrxueblz4xgarsez2mz5e0g9l 5184965 5184964 2026-08-22T09:53:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Джуна»]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184965 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1989 — 2003, 2009 — 2018 | Краіна = Ірландыя | Іншыя праекты = [[Mono Band]]<br />[[The Low Network]] }} '''«The Cranberries»''' (чытаецца: «Крэнбэрыс» — [[журавіны]]) — ірландскі рок-гурт, заснаваны ў [[1989]] годзе, дасягнуў сусветнай вядомасці ў 1990-х.<ref name="billboard roses">{{Cite web|url = http://www.billboard.com/#/news/exclusive-the-cranberries-giving-you-roses-1005384832.story|title = The Cranberries Giving You 'Roses' on Valentine's Day|publisher = [[Billboard]]|lang = en|accessdate = 2011-11-15}}</ref> Яркі і моцны вакал [[Далорэс О’Рыардан]], меладычны рок з лёгкім нацыянальным уплывам, ''«адкрыты»'' гітарны драйв, пранікнёная лірыка (песні пра каханне няшчаснае і шчаслівае, песні на сур’ёзныя тэмы, такія як міжнацыянальныя канфлікты, наркотыкі, экалагічныя праблемы, спакушэнне малалетніх, прагнасць, жорсткасць людзей, зайздрасць, хлусня, сям’я, смерць). == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?'' (1993) * ''No Need to Argue'' (1994) * ''To the Faithful Departed'' (1996) * ''Bury the Hatchet'' (1999) * ''[[Wake Up and Smell the Coffee]]'' (2001) * ''Roses'' (2012) * ''Something Else'' (2017) * ''In the End'' (2019) {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|www.cranberries.com|lang=en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Cranberries}} [[Катэгорыя:The Cranberries| ]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока]] [[Катэгорыя:Жаночы вакал у рок-музыцы]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Island Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Cooking Vinyl]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Downtown Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Інды-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Джуна»]] 9ayr7qlcgmrbs7oyf4exjbw2j2ndyp3 0 114015 5184754 5088556 2026-08-21T15:49:01Z Ciepiersia 162280 /* Лён */ ілюстрацыя 5184754 wikitext text/x-wiki [[Файл:Еўдакім Раманаў. Сялянка за ткацкім станам. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|250px|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Сялянка за ткацкім станам. в. [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], Лунінецкі раён. 1913 год.]] [[Файл:History Museum of Polack - exposition - Looms in Belarus - 2011AD.JPG|250px|thumb|Этнаграфічны блок з былой экспазіцыі [[Полацкі краязнаўчы музей|Краязнаўчага музея ў Полацку]]]] [[Файл:Belarus weaving.jpg|250px|міні|Дзяўчынка за тканцкім станком]] '''Беларускае народнае ткацтва''' — від народнага рамяства, шырока распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="БНТ">{{кніга |аўтар = Курилович А. Н. |частка = |загаловак = Белорусское народное ткачество |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Наука и техника |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 119 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Гісторыя == === Ткацтва на беларускіх землях у старажытнасці === [[Файл:Прасліцы.jpg|250px|міні|Прасліцы са знаходак селішча [[Чавусы]]]] [[Ткацтва ]]— адно са старадаўніх рамёстваў у Беларусі. Як хатняе рамяство яно вядома ўжо ў глыбокай старажытнасці — па звестках археолагаў, недзе з III тысячагоддзя да н.э., з часоў позняга [[неаліт]]у<ref name="Сахута"/>. Археалагічныя матэрыялы таксама сведчаць, што ў [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] тканіны палатнянага перапляцення былі вядомыя на тэрыторыі Беларусі<ref name="МТ">[https://telarian.ru/?r=interweaving&id=347 Многоремизное ткачество] {{ref-ru}}</ref>. У раннеславянскіх плямёнаў [[Мілаградская культура|мілаградскай]] і [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культур]] (з [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзя да н.э.]]) прадзенне і ткацтва мелі ўжо значнае пашырэнне<ref>Очерки по археологии Белоруссиии. — Минск, 1970. Ч. 1. — С. 103.</ref>. На тэрыторыі Беларусі вядома па археалагічных знаходках з эпохі [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]], у XI—XII стагоддзях<ref name="СДБ">{{кніга |аўтар = [[Леанід Давыдавіч Побаль|Поболь Л. Д.]] |частка = |загаловак = Славянские древности Белоруссии |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = |год = 1971 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref><ref name="ДГ">{{кніга |аўтар = [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Воронин Н. Н.]] |частка = Древнее Гродно |загаловак = Материалы и исследования по археологии древнерусских городов |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1954 |том = 3 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Сярод знаходак [[Прасліца|прасліцы]], адбіткі тканін на керамічным посудзе, многія з якіх датуюцца другой паловай 1-га тысячагоддзя да нашай эры<ref name="ІБТ">[https://md-eksperiment.org/ru/etv_page.php?page_id=1849&album_id=86&category=STATJI История белорусского ткачества] {{ref-ru}}</ref>. Чаўнакі і іншыя дэталі гарызантальных ткацкіх станаў выяўлены пры раскопках у [[Гродна|Гродне]], [[Мінск]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у ў культурных пластах канца XI—XIII стагоддзяў<ref name="ІБТ"/>. Гэтыя знаходкі сведчаць, што ткацкая тэхніка знаходзілася ў X—XII стагоддзях на адносна высокім узроўні. Ужо былі вядомыя [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]], вышыўка шарсцянымі, шаўковымі і залотнымі ніткамі<ref name="Сахута">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 307.</ref>. [[Файл:Old handloom, Minsk - the capital of Republic of Belarus.JPG|250px|злева|міні|Стары вертыкальны ткацкі станок, выкарыстоўваецца сёння ў якасці ўпрыгожвання ў адным з рэстаранаў у Мінску.]] Узораў старажытных тканін да нашага часу захавалася мала<ref name="ІБТ"/>. Кавалак грубага ваўнянага сукна з карычневай пражы, з рысункам «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», вытканай на 4 панажы<ref>[https://verbum.by/tsblm/panazhy Панажы]</ref>, знойдзены ў [[Гродна|Гродне]]<ref>Воронин, Н. Н. Древнее Гродно / Н. Н. Воронін. — М., 1954. — С. 173.</ref>. Адсюль жа паходзяць фрагменты арнаментальнай плеценай і ўзорыстатканай стужак<ref>[[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Воронин, Н. Н.]] Древнее Гродно / Н. Н. Воронин. — М., 1954. — С. 38, 173.</ref>. 11 фрагментаў тканін, пераважна дамашняга сукна, у тым ліку з узорам «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», знойдзены пры раскопках старажытнага [[Полацк]]а<ref>[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхов, Г. В.]] Древний Полоцк, IX—XIII вв. / Г. В. Штыхов. — Минск, 1975. — С. 101.</ref>. Нярэдкія сярод знаходак і прывазныя тканіны, што, вядома, уплывала на развіццё мясцовай вытворчасці. Фрагменты такіх тканін вядомыя з раскопак старажытнага [[Гродна]]. У іх ліку — кавалак [[Тасьма|тасьмы]] з [[Махры|махрамі]], узорыстай тканіны накшталт [[Парча|парчы]] і іншае<ref>[[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Воронин, Н. Н.]] Древнее Гродно / Н. Н. Воронин. — М., 1954. — С. 66.</ref>. Некаторыя звесткі пра старажытнае ткацтва даюць таксама творы выяўленчага мастацтва, напрыклад, абразы<ref name="ІБТ"/>. Археалагічныя тканіны на беларускім матэрыяле амаль не вывучаліся<ref name="Дучыц6">Касцюм жыхароў Беларусі Х―XIII стст. : (паводле археалагічных звестак) / [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. У. Дучыц]]; [навуковы рэдактар [[Георгій Васілевіч|Г. В. Штыхаў]]] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — 3-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2005. — 78, [2] с. : іл. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 45―50. — 500 экз. — ISBN 985-08-0639-7. С. 6</ref>. Выключэнне складаюць невялікія даследаванні курганных знаходак з [[Наўры|Наўраў]], [[Чарневічы (курганны могільнік)|Чарневіч]], [[Псуя (гарадзішча)|Псуі]] (Паўночная Беларусь) і [[Вензаўшчына|Вензаўшчыны]] ([[Панямонне]]), якія правёў у 1930-я гады З. Яворскі<ref>Jaworski Z. Próba badan wylny resztek tkanin z kurhanów wileńskich. W-wa, 1939. Т. XVI. S. 456</ref><ref>Jaworski Z. Wełny tkanin z wczesnohistorycznych kurhanów LSRR//Slavia Antiqua. Т. II. Z. 2. Poznań, 1949/1960. S. 486—507</ref>. Напрыклад, тканіны з [[Чарневічы (курганны могільнік)|Чарневіч]] зроблены ў дзве ніткі таўшчынёй 1 мм простым крыжападобным перапляценнем. У нітках адзначана прымесь ільну і мачала ад лыка. Тканіны з [[Наўры|Наўраў]] выраблены ў чатыры ніткі касым перапляценнем. Кавалачкі тканін знойдзены пры раскопках курганных могільнікаў каля [[Заслаўе|Заслаўя]], [[Чаркасова (Аршанскі раён)|Чаркасова]] [[Аршанскі раён|Аршанскага]], [[Янушкавічы (Лагойскі раён)|Янушкавіч]] [[Лагойскі раён|Лагойскага]], [[Сакольнікі (археалагічны помнік)|Сакольнікаў]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёнаў]] і ў шэрагу іншых мясцін. Знаходкі шарсцяных і льняных тканін вядомы ў культурных слаях такіх гарадоў, як [[Полацк]], [[Мінск]], [[Брэст|Бярэсце]], [[Гродна|Гародня]], [[Мсціслаў]], [[Слонім]]. Сустракаюцца знаходкі [[Сукно|сукна]] з [[Авечая воўна|авечай шэрсці]] на льняной [[Аснова (ткацтва)|аснове]]. Сярод заслаўскіх тканін ёсць ільняныя ў дзве ніткі i шарсцяныя ў чатыры ніткі. Знойдзены [[Юрый Апанасавіч Заяц|Ю. А. Заяцам]] у [[Заслаўе|Заслаўі]] ў [[1977]] годзе кавалачак тканіны памерам 9 × 12 мм быў апрацаваны ў Навукова-даследчым інстытуце судовай экспертызы Міністэрства юстыцыі Беларусі. Устаноўлена, што тканіна выраблена шляхам аднапраднай правабаковай круткі ніткі пляценнем «трыкатаж». Валокны ніткі былі з пушковай шэрсці з нязначнай колькасцю валосся светла-аліўкавага i светла-карычневага колераў<ref>[[Юрый Апанасавіч Заяц|Заяц Ю. А.]] Справаздача аб палявых даследаваннях 1977 г. //Архіў Інстытута гісторыі АН Беларусі. Справа № 572.</ref>. Сярод полацкіх знаходак — ільняное палатно, тканае «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|ў елачку]]». У Гародні знойдзены грубая [[шарсцяная тканіна]] карычняватага колеру, тканая «ў елачку», а таксама абрыўкі кручаных нітак i шнуроў з [[Ільновалакно|ільну]] i [[Канаплянае валакно|канапель]]. Унікальнай з’яўляецца знаходка амаль не пашкоджанага цёплага адзення з культурнага слоя [[Віцебск]]а. Добра захавалася адзенне ў пахаванні з [[Мінск]]а. Тут вакол чэрапа была лёгкая тканіна палатнянага перапляцення (радзіна), а ад верхняга адзення засталіся рэшткі шарсцяной тканіны. 3 такой жа тканіны зроблены [[пояс]] i [[каўнер]]. Аднак гэтыя знаходкі засталіся не даследаванымі<ref>Сабурова М. А. Погребальная древнерусская одежда и некоторые вопросы ее типологии // Древности славян и Руси. М" 1988. С. 269—270.</ref>. На ткацкіх станках шырыня вырабляемага палатна не перавышала 45-58 см<ref name="Дучыц7">Касцюм жыхароў Беларусі Х―XIII стст. : (паводле археалагічных звестак) / [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. У. Дучыц]]; [навуковы рэдактар [[Георгій Васілевіч|Г. В. Штыхаў]]] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — 3-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2005. — 78, [2] с. : іл. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 45―50. — 500 экз. — ISBN 985-08-0639-7. С. 7</ref>. Самымі распаўсюджанымі былі тры сістэмы ткацкіх перапляценняў: [[Палатнянае перапляценне|палатнянае]], [[саржа]]вае i камбінаванае. У тыя часы ўмелі ткаць i [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікай]] з дапамогай лучынак i дошчачак. Атрымліваўся правільны геаметрычны ўзор, скампанаваны ў выглядзе дробных квадратаў ці ромбаў<ref name="Дучыц7"/>. Пры дапамозе чаргавання афарбаваных у розны колер нітак выраблялі клятчатыя тканіны. Дэкаратыўнасць тканін дасягалася прымяненнем розных складаных перапляценняў з увядзеннем у тканіну яркіх нітак, скручаных у выглядзе тонкага шнуроч­ка. Уяўленне аб тагачасных тканінах даюць знаходкі на суседняй [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]] ([[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] i {{нп3|Дамадзедава (гарадская акруга)|Умшары|ru|Домодедово (городской округ)}} [[Дарагабужскі раён|Дарагабужскага раёна]]). Так, тканіна з [[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] шарсцяная сінявата-чорнага колеру i на прасвет выглядае вельмі рэдкай. Перапляценне ў яе [[Палатнянае пляценне|палатнянае]], месцамі пераходзіць у саржавае i робіць ажурныя ромбы. У ром­бах змешчаны дэкаратыўныя матывы накшталт [[Васьміканцовая зорка|васьміканцовых разетак]]. Шарсцяныя ніткі, якімі вытканы ўзор, былі іншай якасці, чым сама тканіна. Яны скручаны ў выглядзе тонкага шнура. Тут жа знойдзены i фрагменты [[Шарсцяная тканіна|шарсцяной тканіны]] цёмна-чырвонага колеру з узорамі ў выглядзе ромбікаў, выкананых на чатырох нітках i выбраных іголкай на аснове i ўтку шарсцяной ніткай залаціста-жоўтага колеру<ref>[[Марыя Мікалаеўна Левінсон-Нячаева|Левинсон-Нечаева М. Н.]] Ткачество // Очерки по истории русской деревни X—XIII вв. Труды ГИМ, 33, — М., 1959. С. 9—37</ref>. === Ткацтва ў Вялікім Княстве Літоўскім === [[Файл:Icon - Birth of The Virgin - fragment - by Peter Euseevich - 1649 AD.jpg|250px|thumb|left|Беларускі арнамент на тканых прадметах. Фрагмент беларускай іконы «[[Нараджэнне Маці Божай (Пётр Яўсеевіч)|Нараджэнне Маці Божай]]», 1649 г. Мастак [[Пётр Яўсеевіч]]. ''([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]])'']] Пра некаторыя вырабы мясцовай вытворчасці нагляднае ўяўленне даюць тагачасныя творы выяўленчага мастацтва. Так, кужэльныя наміткі, навалачкі, ручнікі з геаметрычным арнаментам адлюстраваны на абразах XVII стагоддзя «Нараджэнне Маці Божай» з-пад Магілёўва і з-пад Століна<ref>Жывапіс Беларусі XII—XVIII стагоддзяў: (Альбом). — Мінск, 1980. — Іл. 33, 66.</ref>. Мяркуючы па адлюстраваннях, выкарыстоўвалі, відаць, браную і закладную тэхнікі ткацтва, розныя вышывальныя швы<ref name="ReferenceA">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 308.</ref>. У XVI—XVII стагоддзях ткацтва і вышыўка былі ўжо шырока развітымі рамёствамі. У дакументах гэтага перыяду ёсць матэрыялы па ткацтве беларусаў. У апублікаваных матэрыялах Віленскай археаграфічнай камісіі ёсць паведамленні пра тканіны і тканыя вырабы хатняй вытворчасці<ref name="БНТ"/>. [[Файл:1648-1650. Нараджэнне Маці Боскай.jpg|250px|міні|На іконе «[[Нараджэнне Маці Божай (Ляхаўцы)|Нараджэнне Маці Божай]]» ([[Ляхаўцы (Маларыцкі раён)|Ляхаўцы]], 1648—1650. Служанкі намаляваны ў строях беларускіх сялянак — [[андарак]]ах, кужэльных [[сарочка]]х і [[гарсэт]]ах са шнуроўкай.]] Ткацтва ў Беларусі займала значнае месца ў народнай гаспадарцы. У XVI—XVII стагоддзях ткацтва з сялянскага промысла пачынае перарастаць у гарадское рамяство. У некаторых гарадах і мястэчках узнікаюць ткацкія цэхі. У 1605 годзе такі цэх узнік у [[Слонім]]е. Яго далейшае існаванне пацвярджаецца граматамі 1609 і 1679 гадоў. У 1652 годзе ткацкі цэх быў арганізаваны ў мястэчку [[Капыль|Капылі]]. Аб ім упамінаецца ў граматах канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў<ref>Россия. Полное географическое описание нашего Отечества : настольная и дорожная книга для русских людей / под ред. {{нп3|Веніямін Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|В. П. Семенова|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Вениамин Петрович}}; под общ. рук. П. П. Семенова и В. И. Ламанского; [предисл. В. Семенова]. — СПб. : А. Ф. Девриен, 1899—1914. — С 5-го т. : под ред. В. П. Семенова-Тян-Шанского и под общ. рук. П. П. Семенова-Тян-Шанского и В. И. Ламанского. Т. 9 : Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — VIII, 619, [1] с., [14] л. ил., карт. : ил. — Библиогр. : с. 575—582. — Указ. геогр. назв., имен личных и предметов, встречающихся в тексте: с. 583—619. С. 527 и последующие.</ref>. Паралельна развівалася феадальная эксплуатацыя працы прыгонных ткачоў. У феадальных маёнтках і манастырах ствараюцца ткацкія майстэрні, заснаваныя на працы прыгонных{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. Буйнымі цэнтрамі ткацтва становяцца [[Дуброўна]], [[Пагост Загародскі]], [[Клецк]] і іншыя. Аб’яднаны цэх ткачоў і рамеснікаў іншых спецыяльнасцей быў у [[Слуцк]]у, у 1652 годзе ткацкі цэх быў арганізаваны ў [[Капыль|Капылі]], у 1605 годзе — у [[Слонім]]е, у 1686 годзе — у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]], пад 1777 годам згадваецца цэх у [[Гродна|Гродне]], а [[мінск]]і існаваў аж да 1870-х гадоў<ref name="Сахута"/>. Феадалы-прадпрыемцы ў пагоні за кваліфікаванай рабочай сілай дзейнічалі прымусам. Найбольш багатыя выкрадалі прыгонных ткачоў у больш слабых суседзяў або запрыгоньвалі свабодных. У 1568 годзе Андрэй Ціханоўскі, напрыклад, скардзіўся ў Слонімскі земскі суд на Мікалая Сапегу, які напаў на яго маёнтак і выкраў ткачых<ref>«Беларусь», 1947, № 3 (артыкул «Ткацтва на Беларусі»).</ref>. Звесткі пра падобныя выпадкі можна знайсці і ў XVIII стагоддзі ў актах літоўскага трыбунала{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. Прыгонныя ткачы выраблялі тонкія палотны, узорныя тканіны, [[абрус]]ы, [[дыван]]ы і іншае. Аднак тэхніка ткацтва была даволі трывіяльная. Усё рабілася на простых ручных станках. На іх ткалі грубыя і тонкія палотны, дзяругу і ўзорныя тканіны. Якасць вырабу моцна залежала ад умення і майстэрства самой ткачыхі{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. Ужо ў Сярэдневякоўі склаліся асноўныя тыпы адзення і іншых тканых вырабаў, былі выпрацаваны віды арнаментыкі, якія дайшлі аж да XX стагоддзя, замацаваліся многія іх назвы. Вось характэрнае апісанне тканых вырабаў аднаго з двароў XVI стагоддзя на Миншчыне<ref name="ReferenceA"/>: {{quotation|…Шубка [[Сукно|сукна]] простого, [[Кажух|кожушок]], мятлик<ref>[https://verbum.by/esbm/miatlik Мятлік]</ref>, подушки пуховые, перина, [[Коўдра|колдро]] мухояровое, коберцы<ref>[https://verbum.by/hsbm/koberets Каберац]</ref> черные простые, кошули — 15, фартухи — 5, полог, простыни, [[абрус]]ы — 15, серветы — 14, ручники простые — 7…||Акты Виленской археографической комиссии. — Вильна, 1887. — Т. 14. — С. 347, 365, 415}} === Беларускае ткацтва ў часы Расійскай імперыі === [[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|250px|міні|Прасніцы першай паловы XX стагоддзя. [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] Пры заняпадзе ільнаткацтва ў еўрапейскіх краінах, дзе тэкстыльная вытворчасць ручнога ткацтва была выцесненая машыннай мануфактурай у XVIII стагоддзі, ткачы-рамеснікі ў пошуках заробкаў мігравалі на еўрапейскі ўсход — у Польшчу і заходнія гарады сучаснай Беларусі<ref name="ІБТ"/>. З архіўных крыніц вядома, што ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя прускія рамеснікі-ткачы перасяляліся ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскую губерню]] і закладвалі тут ткацкія майстэрні. Запрашалі іх і мясцовыя памешчыкі, якія засноўвалі вотчынныя льняныя і суконныя мануфактуры. Імі вырабляўся досыць шырокі асартымент тканін для розных запатрабаванняў, у тым ліку і для вырабу ватных матрацаў, пасцельнай бялізны і іншых спальных рэчыў<ref name="ІБТ"/>. У XIX стагоддзі мануфактурная вытворчасць занепадае, і хоць некаторыя ткацкія мануфактуры яшчэ працягвалі сваю дзейнасць, але ад стварэння ўнікальных мастацкіх вырабаў на заказ пераходзяць на выпуск больш таннай масавай прадукцыі, неабходнай у побыце сярэдняй шляхты і мяшчан<ref>Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 308—309.</ref>. Традыцыйнае народнае ткацтва заняпаду не зазнала, паколькі амаль цалкам бытавала ў сферы хатняй вытворчасці, а патрэба ў саматканых вырабах была пастаяннай. У сувязі з нізкай пакупніцкай здольнасцю беларускага сялянства прамысловвыя тканіны не маглі скласці сур’ёзнай канкурэнцыі саматканым. Наадварот, якраз з канца XIX стагоддзя назіраецца ажыўленне народнага ткацтва, узбагачэнне яго новымі ткацкімі тэхнікамі; набываюць пашырэнне новыя віды тканін, прыкметнае месца ў інтэр’еры народнага жылля пачынаюць займаць дэкаратыўныя вырабы, раней для народнага побыту не тыповыя<ref>Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 309—310.</ref>. На канец XIX — пачатак XX стагоддзя самай распаўсюджанай і, можна сказаць, універсальнай была [[Чатырохнітовае ткацтва|чатырохнітовая тэхніка]]. З дапамогай чатырох нітоў і чатырох падножак вырабляліся тканіны самых розных узораў<ref name="МТ"/>. Таксама дастаткова шырока выкарыстоўвалася [[васьмінітовае ткацтва]], якое ў гэты перыяд мела шырокае распаўсюджанне па ўсёй тэрыторыі Беларусі, яе выкарыстоўвалі ў асноўным для абрусаў, радзей для ручнікоў<ref name="МТ"/>. Менш распаўсюджанай тэхнікай было шасцінітовае ткацтва, якое выкарыстоўвалі для вырабу посцілак, а пазней дарожак, то бок шчыльных тканін<ref name="МТ"/>. === Беларускае ткацтва ў XX стагоддзі === У пачатку XX стагоддзя шматнітовая тэхніка вырабу тканін становіцца яшчэ разнастайней. Атрымлівае распаўсюджанне ткацтва на 10, 12, 16 і больш нітах, аднак у асноўным у паўночна-заходняй і ў паўночнай частках Беларусі, у прыватнасці на Віцебшчыне, дзе, як вядома, ткацтва было даволі развіта<ref name="МТ"/>. У гэты час у беларускіх гарадах праводзіўся шэраг разнастайных выставак, пераважна сельскагаспадарчага накірунку, якія звычайна дэманстравалі і вырабы рамеснікаў, саматужнікаў, народных майстроў, прычым найбольш багатыя і прадстаўнічыя раздзелы складалі якраз мастацкія тканіны. Інфармацыя з такіх выставак звычайна дэманструе захапленне народным ткацтвам. Так, пра выстаўку ў [[Слуцк]]у 1908 года гаворыцца: "Багата было розных добрых тканін, зробленых рукамі вясковых кабет беларускіх, у розныя рысункі. З воласці {{нп3|Цялядавіцкая воласць|Цялядавіцкай|d|Q125945729}}, [[Капыльская воласць|Капыльскай]], [[Пукаўская воласць (Слуцкі павет)|Пукаўскай]] было рознае палатно, [[абрус]]ы, [[Беларускія ручнікі|ручнікі]], [[Посцілка|капы]], спадніцы з лёну і воўны, паясы, [[Намітка|наміткі]], сукно на [[Бурнос (адзенне)|буркі]]… Малюнкі ўсе беларускага стылю<ref>[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 19.</ref>. Багацце разнастайных, цікавых узорамі і каларытам тканін адзначалася на выстаўцы ў [[Глыбокае|Глыбокім]] у 1913 годзе, пра якую наведвальнік адзываўся так: «Ткацкая глыбоцкая школа нічога новага не можа даць сялянкам, бо іх вырабы лепшыя»<ref>[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1913. — № 21.</ref>. На выстаўцы ў [[Навагрудак|Навагрудку]] ў 1913 годзе, дзе было прадстаўлена 400 узораў ткацтва з васьмі валасцей, «вочы разбягаліся па сценах, завешаных тканінамі, коўдрамі, абрусамі работы навагрудскіх сялянак. Такога багацця малюнкаў і колераў рэдка калі здаралася бачыць»<ref>[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1913. — № 38.</ref>. Асабліва багата і разнастайна беларускае народнае мастацтва было прадстаўлена на саматужніцка-прамысловай выстаўцы ў [[Вільнюс|Вільні]] і 2-й Усерасійскай саматужніцкай выстаўцы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ў 1913 годзе. Тут дэманстраваліся сотні ўзораў адзення, разнастайных дэкаратыўных і абрадавых тканін з [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]] і іншых паветаў паўночнага захаду Беларусі<ref>Каталог экспонатов, собранных кустарным комитетом Виленского общества сельского хозяйства: 2-я Всероссийская кустарная выставка. — СПб., 1913. — С. 13—19, 24—30.</ref>. За савецкім часам ткачыхі і вышывальшчыцы пачалі кааперавацца ў артэлі, на 1929 год там працавала звыш 100 майстрых<ref>Лабачэўская, В. Зберагаючы самабытнасць / [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. Лабачэўская]] //МБ — 1988. № 6. — С. 68.</ref>. Шэраг буйных ткацкіх і вышывальных арцеляў было створана ў 30-я гады: «1 Мая» ([[Слуцк]]), «8-га Сакавіка» ([[Бабруйск]], [[Віцебск]]), «20 год Кастрычніка» ([[Мінск]], [[Чачэрск]], [[Орша]]), «Чырвонае Палессе» ([[Хойнікі]]), імя Клары Цэткін ([[Карма]]), «Чырвоны тэкстыльшчык» ([[Талачын]]), «20 год ВЛКСМ» ([[Верхнядзвінск]]), «Полымя рэвалюцыі» ([[Бешанковічы]]) і іншыя<ref name="ЛЗС">Лабачэўская, В. Зберагаючы самабытнасць / [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. Лабачэўская]] //МБ — 1988. № 6. — С. 69.</ref>. Творы беларускага народнага ткацтва з поспехам дэманстраваліся на рэспубліканскіх, усесаюзных і міжнародных выстаўках у Мінску (1939), Маскве (1938, 1940), Парыжы (1925, 1937, 1939), Нью-Ёрку (1937, 1939) і іншых<ref name="ЛЗС"/>. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] былі адноўлены старыя артэлі і створаны новыя, у тым ліку ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] («Чырвоная вышывальшчыца» ў [[Полацк]]у, «Адраджэнне» ў [[Гродна|Гродне]], «8-га сакавіка» ў [[Пінск]]у і іншыя). З сярэдзіны XX стагоддзя традыцыйныя тэкстыльныя тканіны інтэнсіўна выцясняюцца з побыту масавай прамысловай прадукцыяй. Дасягненні беларускага народнага ткацтва не ўкараняліся сістэмна на беларускіх ткацкіх прадпрыемствах, у тым ліку і таму, што за савецкім часам там часта працавалі дасланыя па размеркаванні ў Беларусь спецыялісты з іншых краін, не знаёмыя з мясцовымі тэхнікамі<ref name="Сахута307">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 313—314.</ref>. Да таго ж часта ў масавую вытворчасць беларускіх прадпрыемстваў заходзілі больш яркія і эфектныя ўзоры суседніх народаў, у прыватнасці ўкраінскія. Пры гэтым захаванне традыцый разнастайных ткацкіх тэхнік, у тым ліку іх рэгіянальных асаблівасцяў, перайшло на шэраг дамоў рамёстваў, цэнтраў і школ ткацтва, кружкоў пры [[Дом культуры|дамах культуры]] і таму падобных. Там перадача ведаў часта ідзе ад дасведчаных майстрых старэйшага пакалення да маладзейшых аматараў ткацкага рамяства<ref name="Сахута307"/>. == Сыравіна == Асноўным матэрыялам для ткацтва з’яўляўся [[Льняная тканіна|лён]], але пры раскопках знойдзены таксама фрагменты тканін, вырабленых з [[Шарсцяная тканіна|воўны]]{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў асноўнай сыравінай для вырабу тканін у хатніх умовах у беларусаў былі кудзелістыя расліны і авечая воўна<ref name="БНТ"/>. З кудзелістых раслін найбольш пашыранымі былі [[лён]] і [[каноплі]]<ref name="БНТ"/><ref name="Башк">[http://lib.a-grande.ru/kostum.php#n8 Беларускі нацыянальны касцюм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206110300/http://lib.a-grande.ru/kostum.php#n8 |date=6 снежня 2010 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="Трад">[http://ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html Традыцыйнае адзенне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118012610/http://www.ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html |date=18 лістапада 2011 }}</ref>, але часам згадваюцца дамешкі мачала з лыка<ref name="Дучыц6"/>, а таксама вырабы з крапівы. === Лён === {{main|Ільновалакно}} [[Файл:Flachs_2009.jpg|міні|250пкс|Ільновалакно]] [[Файл:Девушки, собирающие лен в помещичьем саду (В. К. Костко, 1903).jpg|250px|міні|Дзяўчаты, якія збіраюць лён у в. [[Шапчыцы (Рагачоўскі раён)|Шапчыцы]], цяпер [[Рагачоўскі раён]]]] Знаходкі археолагаў сведчаць пра бытаванне льнянога адзення ў эпоху жалезнага веку з [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзя да н.э.]] На тэрыторыі Беларусі паводле археолагаў лён быў вядомы з [[II стагоддзе да н.э.|II стагоддзя да н.э.]]<ref>ьноводство Белоруссии и перспективы его развития / [[Яфрэм Яўсеевіч Сакалоў|Е. Е. Соколов]]. — Минск : Ураджай, 1974. — 133, [2] c. : ил., табл. ; 21 см. — Библиография: с. 126―134. — 6550 экз. — (В переплете) : 31 к. — С. 6</ref> Летнія комплексы як жаночага, так і мужчынскага адзення амаль цалкам шыліся з даматканага палатна{{sfn|Лён|2009|с=78}}. У культуры беларусаў лён меў высокі сакральны статус. Ён надзяляўся магічнымі ахоўнымі ўласцівасцямі, таму белае ільняное палатно суправаджала беларуса ад нараджэння да смерці{{sfn|Лён|2009|с=78}}. Сцёблы лёну выдзіраюць з каранямі з зямлі. Пасля гэтага іх замочваюць і апрацоўваюць на {{нп3|Трапальная машына|трапальных машынах|uk|Тіпальна машина}} для атрымання валакна. Да распаўсюджвання машын сцёблы лёну здрабнялі і [[Трапанне|трапалі]] ручным прыстасаваннем — {{нп3|Церніца (прылада)|церніцай|uk|Терлиця (знаряддя)}}. Атрыманае валакно апрацоўваецца {{нп3|Часанне|часаннем|uk|Чесання}}: цяпер на часальных машынах, у былыя часы — з дапамогай часалак. Атрыманую сыравіну называюць {{нп3|Кужаль|кужалем|uk|Кужіль}}, адходы — [[Кастра|кастрой]] і {{нп3|Пакулле|пакуллем|uk|Клоччя}}. === Воўна === {{main|Воўна}} [[Файл:Wolle des Waldschafs.JPG|250px|міні|Авечая воўна]] [[Авечая воўна]] сартавалася па колерах на белую, шэрую і чорную. Мяккасць прадзільнага матэрыялу і адсутнасць неабходнасці змочвання слінай ніткі падчас працы рабіла вытворчасць ваўняной пражы больш лёгкай, чым прадзенне лёну<ref name="МЯ">[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Никифоровский, Н. Я.]] [https://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01.html?158 Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии и описание предметов обиходности // Этнографические данные. Витебск, 1895]{{Недаступная спасылка}}. С. 149</ref>. Найбольш якаснай сыравінай лічылася воўна старых [[Авечка свойская|авечак]], стрыжаных увосень. Веснавую воўну пралі для выкарыстання на [[андарак]]і, за асенняй доўгай воўны рабілі сукно і тканіну на мужчынскія [[нагавіцы]], асеннюю кароткую воўну выкарыстоўвалі для вытворчасці [[Валенкі|валенак]]<ref>[https://bydialects.org/dicts/narodnyja-skarby-2008-r/98 Воўна]</ref>. Таксама адрознівалі воўну, знятую са спіны — хрыбтовую, менш якаснай лічылася воўна з галавы і ног, а самая высакасортнай была «паяркавая воўна», знятая з маладых ягнят<ref name="ОШБ">[https://telarian.ru/?r=fibers&id=302 Обработка шерсти в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. Воўну сартавалі, мылі, сушылі, скублі, часалі на грабянях ці ваўначосках, пралі. Сукно ткалі на кроснах пераважна ў 4 {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}}. Колер сукна залежаў ад колеру воўны. Белае сукно часам фарбавалі. Вытканую шарсцяную тканіну абавязкова [[Сукнаробства|валялі]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|15|Сукнаро́бства|Буракоўская Н. І.|260}}</ref>. [[Казіная воўна|Казіны]] і [[Трусіная воўна|трусіны пух]] выкарыстоўваліся рэдка для невялікіх рэчаў пры наяўнасці ў гаспадарцы коз і трусоў адпаведна<ref name="МЯ"/>. Часцей за ўсё воўну выкарыстоўвалі толькі на [[Уток|ўток]], тканіны з чыстай воўны ў сялянскіх гаспадарках вырабляліся рэдка<ref name="ГМК">[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981</ref>. === Каноплі === {{main|Канаплянае валакно}} [[Файл:Hennepvezel Cannabis sativa fibre.jpg|250px|міні|Канаплянае валакно]] [[Каноплі пасяўныя|Каноплі]] ў якасці крыніцы тэкстыльнага валакна займалі значнае месца ў сялянскай гаспадарцы. Тут варта адрозніваць валокны ад мужчынскіх і жаночых каліў расліны. Летам адразу пасля апладнення жаночых раслін, так званага пылення, збіралі мужчынскія калівы, званыя маніцы, з якіх рабілі канапліну (зрэб’е) — тканіну вельмі падобную на ільняную, але больш порыстую. Канапліна мае лепшыя вода- і паветрапранікальныя якасці, чым ільняная, таму шырока прымянялася для пашыву мужчынскіх сарочак і нагавіц для працы, а таксама ніжняй бялізны. Жаночыя калівы збіралі восенню, пасля паспявання насення. Пасля доўгага вымочвання ў ручаях ці самаробных сажалках побач з імі, са сцёблаў канопель атрымлівалі [[Траста|трасту]], якую {{нп3|Дэкартыкацыя|мялі|ru|Декортикация (сельское хозяйство)}}, [[Трапанне|трапалі]] і {{нп3|Часанне валакністых матэрыялаў|вычэсвалі|ru|Чесание волокнистых материалов}}, а пасля гэтага [[Ручное прадзенне|пралі]]. З падобнага валакна атрымлівалі вяроўкі рознага прызначэння, ад аборак для лапцей да [[Гужы|гужоў]] і цяжоў для вупражы. У пасевах суадносіны мужчынскіх і жаночых каліў прыкладна аднолькавыя, але мужчынскія маюць танчэйшае сцябло, таму доля іх ва ўраджаі валакна розная. Маніцы давалі толькі каля траціны ўсяго аб’ёму валокнаў з поля канопель, астатняе прыходзілася на матачныя сцёблы. У цэлым каноплі як сыравіна для ткацтва не мела ў беларусаў шырокага распаўсюджання, хаця вырошчвалі яе даволі шмат, асабліва ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], а таксама ў паўднёва-ўсходніх раёнах [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], адкуль яна вывозілася і за мяжу<ref>[https://telarian.ru/?r=fibers&id=312 Обработка конопли в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. == Падрыхтоўчыя работы == === Прадзенне === {{main|Ручное прадзенне}} [[Файл:Попрадкі, накід з Белавежскай пушчы, 1912 (мал. Антонія Каменьскага)..jpg|250px|left|thumb|[[Антон Іосіфавіч Каменскі|А. Каменьскі]]. «Попрадкі, накід з Белавежскай пушчы», 1912]] Прадзенне — працэс вырабу нітак з воўны, [[Кудзеля|кудзелі]] і іншых валакністых матэрыялаў<ref name="БНТ"/>. Дзяўчаты і жанчыны пралі звычайна з лістапада да сакавіка ва ўсе дні тыдня, акрамя святаў і нядзель{{sfn|Лён|2009|с=8}}. У Беларусі прадзенне было выключна жаночай справай. Зімовымі вечарамі дзяўчаты збіраліся на [[Вячоркі|попрадкі]]. На паўднёвым усходзе дамаўляліся з адным ці некалькімі гаспадарамі і за пэўную плату хадзілі прасці ў іх хаты на працягу усёй зімы. Навучаць дзяўчатак прадзенню пачыналі недзе з 7-8 гадоў, спачатку з нізкаякаснага валакна, а тады і з кужалю{{sfn|Лён|2009|с=8}}. Асноўнымі прыладамі прадзення былі [[прасніца]] (прасліца, потась), [[верацяно]] і [[Калаўрот|самапрадка]] (самапраха, калаўрот, каўрыдак){{sfn|Лён|2009|с=8}}. === Фарбаванне пражы === [[Файл:Тканіны і ніткі, беларускае народнае ткацтва.JPG|250px|міні|Ручнік і афарбаваная пража. [[Слуцкі этнаграфічны музей]]]] Фарбаванне пражы і палатна вядомае з глыбокай старажытнасці. У XVIII стагоддзі ў традыцыйным ткацтве карысталіся фарбавальнікамі мясцовага паходжання: настоямі траў, кары, лісця дрэў і балотнай руды<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>. Сярод раслін, што прымяняліся, згадваюцца {{bt-bellat|талакнянка|Arctostaphylos}}, {{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat|крушына|Frangula}}, {{bt-bellat|палын|Artemisia}}, {{bt-bellat|дзераза|Lycopodium}}, {{bt-bellat|ажына|Rubus caesius}}, {{bt-bellat|пырнік|Elytrigia}}, {{bt-bellat|трыпутнік|Plantago}}, {{bt-bellat|бузіна|Sambucus}}, {{bt-bellat|хвошч|Equisetum}}, {{bt-bellat|ядловец|Juniperus}}, ягады {{bt-bellat|Чаромха звычайная{{!}}чаромхі|Prunus padus}}, {{bt-bellat|таполя|Populus}}, {{bt-bellat|шчаўе конскае|Rumex confertus}}, {{bt-bellat|вольха|Alnus}}, {{bt-bellat|мацярдушка|Origanum}} і іншыя{{sfn|Лазука|2015|с=161}}<ref>[https://telarian.ru/?r=decor.dyeing&id=300 Способы крашения в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. З канца XIX — пачатку XX стагоддзяў даволі шырокае распаўсюджанне атрымалі хімічныя фарбавальнікі, якія да XX стагоддзя цалкам выцеснілі раслінныя<ref name="БНТ"/>. === Снаванне === {{main|Снаванне}} [[Файл:«Smolensk Linen» museum - 020.jpg|250px|міні|Снаванне на сцяне ў экспазіцыі музея «{{нп3|Смаленскі лён (музей)|Смаленскі лён|ru|Смоленский лён (музей)}}»]] [[Снаванне]] — размяшчэнне пражы такім чынам, каб у час ткання аснова дзялілася на верхні і ніжні рады з утварэннем зева. Падчас снавання вызначалася таксама даўжыня і шырыня будучай тканіны. Вядомы тры спосабы снавання: на сцяне, на раме і на вярчальнай снавалцы<ref name="БНТ"/>. Перад навіваннем асновы ніткі {{нп3|Шліхтаванне|падрыхтоўвалі|ru|Шлихтование}} адмысловым чынам для надання ім большай трываласці<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%BA Народныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік (2008). Л. П. Кунцэвіч]</ref>. У славян часцей за ўсё снавалі на сцяне, у якую ўтыкалі калкі. Выкарыстоўвалася і пераносная снавальная рама і, радзей, вярчальная снавалка<ref name="БНТ"/>. Пасля заканчэння снавання [[Аснова (ткацтва)|аснову]] здымалі з калкоў і спляталі ў касу (пляцёнку, плётку). Розныя прылады і прыстасаванні для снавання мелі назву снавалка, снавадла, снавідла, снулля, снулька, снульня, снуўля, снуйка<ref>[https://verbum.by/?q=%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B0 Снавадла]</ref> ці снуйня<ref>[https://bydialects.org/dicts/narodnyja-skarby-2008-r/101?hl=%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%86%D1%8C Калок]</ref>. == Прылады ткацтва == === Дошчачкі === [[Файл:Tabliczka alt.svg|left|150px|thumb|Віды дошчачак]] {{main|Ткацтва на дошчачках}} [[Ткацтва на дошчачках]] — адзін з самых старых спосабаў вырабу тканага палатна. Дошчачкі гэта невялікія плоскія фігуры з дрэва, на Беларусі найчасцей квадраты памерам 10 на 15 см, з адтулінамі па чатырох вуглах. Такая прылада выкарыстоўвалася для ткацтва паясоў<ref>{{кніга |аўтар = Лебедева Н. И. |частка = Прядение и ткачество восточных славян в XIX - начале XX в. |загаловак = Восточнославянский этнографический сборник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1953 |том = |старонкі = 493 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref><ref>{{кніга |аўтар = Селівончык Вера |частка = |загаловак = Ткацтва на дошчачках. Практычны дапаможнік(Майстроўня). |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Медысонт |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 64 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref>[http://uzor.iatp.by/html/tehnology1.html ТКАЦТВА НА ДОШЧАЧКАХ. Інструменты і матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330001836/http://uzor.iatp.by/html/tehnology1.html |date=30 сакавіка 2012 }}</ref>. Фундаментальны прынцып — паварочваць дошчачкі, каб падняць выбраныя наборы нітак у аснове. Дошчачкі можна бесперапынна паварочваць у адным накірунку як пачак, паварочваць паасобку для стварэння ўзораў або паварочваць пэўную колькасць разоў «наперад» і столькі ж разоў «назад». === На ніту === [[Файл:Дошка з цвікамі для снавання валожынскага пояса.jpg|міні|250px|Дошка з цвікамі, на якой снуюць пояс]] {{main|Ткацтва на ніту}} Традыцыйна пояс снуюць на адмысловай дошцы з цвiкaмi, часам з гэтай мэтай выкарыстоўваюць штыкетнік плота. Спосаб снавання паясоў i вырабу прыстасаванняў для ткацтва, якім валодаюць рамесніцы з Валожыншчыны, у некаторых дэталях адрозніваецца ад спосабаў, зафіксаваных у іншых рэгіёнах Міншчыны. Як і іншых раёнах, аснова пры снаванні паясоў падзяляецца з выкарыстаннем чынавых цвікоў, але на Валожыншчыне гэтая аснова не прывязваецца да нерухомага прадмета з мэтай нацяжэння, а замацоўваецца на тaлii i выцягнутай назе ткачыхі, што дазваляе ткаць там, дзе няма зручнага прадмета для мацавання асновы. У 2013 годзе традыцыя ткацтва паясоў «на ніту» атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці<ref>[https://www.living-heritage.by/nks/2087/ Інвентар НКС: Традыцыя ткацтва паясоў у Валожынскім раёне]</ref> і была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. === Бердзечка === {{main|Бердзечка }} [[Файл:Бердо и принцип его работы.jpg|left|150px|thumb|Прынцып працы бёрда]] [[Бердзечка]] — прыстасаванне для ручнога ткацтва, род грэбня. Вядома са старажытных часоў. Можа быць выкарыстана для стварэння нешырокай тканай паласы. На бёрдзе можна вырабіць [[пояс]], нешырокі [[ручнік]], [[абрус]]ы і да т. п. Бердзечка ўяўляе сабой плоскую дошчачку, у якой зроблена некалькі дзесяткаў падоўжных шчылін. У кожным «слупку», падзеленым на дзве шчыліны, зроблена адтуліна. Такіх адтулін можа быць — па вертыкалі — ад аднаго да трох, што дазваляе ўскладняць ўзор, працуючы з ніткамі розных колераў. Пры стварэнні палатна ў бердзечка забэрзваюцца ніткі — як у падоўжныя шчыліны, так і ў «слупковыя» адтуліны. Затым бердзечка перамяшчаецца уверх-уніз. Ніткі ў падоўжных шчылінах застаюцца на месцы, а ніткі, якія забэрзаны у адтуліны, ссоўваюцца ўверх ці ўніз. За кошт гэтага ствараецца «зеў» — прамежак паміж ніткамі [[Аснова тканіны|асновы]]. У гэты «зеў» забэрзваецца нітка [[уток|ўтка]] — рукамі ці з дапамогай [[чаўнок|чаўнака]]. Такім чынам ствараецца палатно тканіны або пояса. === Кросны === [[Файл:LoomBelarus.JPG|250px|thumb|{{нп3|Беларускія кросны||ru|Белорусские кросны}}]][[Файл:Weaving shuttle 0027.jpg|thumb|250px|Чаўнок. [[Віцебская вобласць]].]] На [[Беларусь|Беларусі]] асноўны тып кроснаў уключае: ставы — драўляны каркас, на якім збіраюць канструкцыйна важныя вузлы станка; навоі — 2 драўляныя валы, на адзін з якіх навіваюць ніткі асновы, а на другі намотваюць палатно; {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}}, або нічальніцы, — надзетыя радамі на 2 паралельныя пруткі (верхні і ніжні) ніцяныя завесы, праз якія працягваюць ніткі асновы (ад колькасці нітоў залежыць узор тканіны); бёрда — прыстасаванне для прыбівання уточнай ніткі, якое складаецца з тонкіх вузкіх пласцінак накшталт грабеньчыка з 2 спінкамі і ўкладваюцца ў набіліцы, панажы, калёсцы, чапёлкі — рычагі і блокі для прывядзення ў рух нітоў. Пры націсканні на панажы, прывязаныя да іх {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}} разыходзяцца і ўтвараюць у аснове зеў, праз які пракідваюць {{нп3|Чаўнок (ткацтва)|чаўнок||Shuttle (weaving)}} з навітым на {{нп3|Цэўка|цэўку||Pirn}} [[Уток|утком]]. <!--==== Запраўка кроснаў ====--> == Віды ткацтва == У традыцыйным беларускім ткацтве разглядаюць аднатоннае ткацтва і розныя варыяцыі [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстага ткацтва]]. Па спосабе стварэння арнаменту ва ўзорыстым ткацтве адрозніваюць [[Закладное ткацтва|закладное]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |title=Закладное ткацтва |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085416/http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |url-status=dead }}</ref>, [[Бранае ткацтва|бранае]]<ref name="Этн"/>, [[Выбарнае ткацтва|выбарнае]]<ref name="Выбарнае"/> і [[Пераборнае ткацтва|пераборнае]]<ref>{{Cite web |url=https://heritage.gov.by/catalog/zakladnaia-tekhnika-tkatctva-chyrvona-belykh-rushnikou |title=Закладная тэхніка ткацтва чырвона-белых рушнікоў |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085416/https://heritage.gov.by/catalog/zakladnaia-tekhnika-tkatctva-chyrvona-belykh-rushnikou |url-status=dead }}</ref> ткацтва. Асобна вылучаюць узорыстае [[шматнітовае ткацтва]], якое адпаведна колькасці выкарыстаных {{нп3|ніты|нітоў|mk|Ништи (ткаење)}} завецца [[Чатырохнітовае ткацтва|чатырохнітовае]], [[Васьмінітовае ткацтва|васьмінітовае]] і гэтак далей<ref>[https://slounik.org/153146.html Ткацтва]</ref>. === Бранае ткацтва === [[Файл:Belarusian traditional folk belts - 2016 AD.jpg|250px|міні|Беларускія паясы]] {{main|Бранае ткацтва}} Бранае ткацтва — адна з самых старажытных і пашыраных тэхналогій узорыстага ткання ў Беларусі<ref name="Сахута318">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 318.</ref>. Уся тая арнаментальная разнастайнасць, якой вызначаюцца традыцыйныя [[беларускія ручнікі]], [[абрус]]ы, [[Беларускі нацыянальны касцюм|адзенне]] і іншыя вырабы бытавога, абрадавага і дэкаратыўнага прызначэння, дасягнута якраз бранай адна-, але часцей — двухуточнай тэхнікай тэхнікай<ref name="Сахута318"/>. У канцы XIX стагоддзя адным з самых распаўсюджаных на Беларусі відаў ткацтва было бранае двухуточнае ткацтва, якое шырока ўжывалася для ўпрыгожвання [[Беларускі нацыянальны касцюм|народнага адзення]], [[Беларускія ручнікі|ручнікоў]], [[абрус]]аў<ref name="Этн">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/branae_tkactva/0-1895 |title=Бранае ткацтва |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085417/http://www.gants-region.info/index/branae_tkactva/0-1895 |url-status=dead }}</ref>. Па вонкавым выглядзе браныя тканіны нагадваюць вышыўку {{нп3|Шоў наперад іголкай|наперад іголкай|uk|Шов уперед голку}}: і там і тут каляровая нітка праходзіць то зверху, то знізу палатна, не ўключаючыся ў палатнянае перапляценне<ref name="ВУТ">[https://telarian.ru/?r=decor.patternweaving&id=648 Виды узорного ткачества. Браное ткачество] {{ref-ru}}</ref>. Браны ўзор у тканіне злёгку рэльефны: у тым месцы, дзе ўзорысты ўток робіць насціл з правага боку, там ён узвышаецца над тканінай дзякуючы сваёй таўшчыні, а там, дзе ён хаваецца на выварат, атрымліваецца паглыбленне<ref name="ВУТ"/>. Гэтым браны ўзор адрозніваецца ад [[Закладное ткацтва|закладнога]], зусім гладкага, нерэльефнага<ref name="ВУТ"/>. Арнамент беларускіх браных двухуточных тканін вызначаецца перавагай чырвонага колеру, дакладнай распрацоўкай геаметрычных матываў<ref name="Этн"/>. Арнаментальныя матывы браных тканін досыць разнастайныя, але ў цэлым геаметрычныя або моцна геаметрызаваныя: дробныя шашачкі, слупкі, трохкутнікі, ромбы, крыжападобныя фігуры, васьміканцовыя разеткі і іншыя<ref name="Сахута318"/>. У беларускім ткацтве часам заміж звычайных пруткоў выкарыстоўваліся шнуркі (матузы). На «матузах» ткаць зручней, чым на прутках, паколькі пруткі маглі выпадаць з асновы. Ад колькасці «матузоў» залежала і складанасць узору. Чым больш «матузоў», тым, складаней узор. Напрыклад, тканіна, вырабленая на «адзiн, на два, на тры матузы», выконвалася адным утком i мела нескладаны геаметрычны ўзор — квадраты, прастакутнікі i iнш<ref name="БТБ">[https://telarian.ru/?r=decor.patternweaving&id=352 Браная техника в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. === Выбарнае ткацтва === [[Файл:Ручнік. Пачатак XX стагоддзя. в. Кукляны Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці.jpg|250px|міні|[[Віцебскія ручнікі|Ручнік]]. Пачатак XX стагоддзя. в. [[Кукляны]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] {{main|Выбарнае ткацтва}} Выбарнае ткацтва ці перабіранне бытавала ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя на Гольмельшчыне і Віцебшчыне<ref name="Выбарнае">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/vybarnae_tkactva/0-2045 |title=Выбарнае ткацтва |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085415/http://www.gants-region.info/index/vybarnae_tkactva/0-2045 |url-status=dead }}</ref>. Для выбарных тканін характэрны рэльефны ступеньчата-геаметрычны арнамент, утвораны насцілам узорнага ўтку на фонавае палатно. Па тэхніцы выканання выбарнае ткацтва падобна на [[Бранае ткацтва#Двухуточнае ткацтва|двухуточнае бранае ткацтва]]: узор перабіраецца на дошчачку-бральніцу і кожны атрыманы зеў фіксуецца спецыяльнымі матузкамі (паўнітамі) ззаду нітоў<ref name="Выбарнае"/>. Аднак у выбарным ткацтве ўзорны ўток закладваецца не па ўсёй шырыні тканіны, а асобнымі ўчасткамі (выбарна), што дае магчымасць больш свабодна кампанаваць узорныя элементы і рабіць больш разнастайнымі іх колеравую гаму<ref name="Выбарнае"/>. Знешне выбарнае ткацтва нагадвае вышыўку па гатовай тканіне. === Закладное ткацтва === {{main|Закладное ткацтва}} Закладныя тканіны (заклады) ткуцца ў 2 ці 4 {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}} без якіх-небудзь дадатковых прыстасаванняў<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |title=Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) &#91;і інш.&#93;. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с. |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085416/http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |url-status=dead }}</ref>. Закладное ткацтва адно з самых працаёмкіх, бо не выкарыстоўваецца {{нп3|Чаўнок (ткацтва)|чаўнок|uk|Човник (ткацтво)}}, але гэтая ж асаблівасць дае магчымасць свабодна камбінаваць колеры. На беларускіх землях было найбольш пашырана на [[Гомельская вобласць|Гомельшчыне]], [[Віцебская вобласць|Віцебшчыне]] і [[Мінская вобласць|Міншчыне]]<ref name="ЭтнБел"/>. У пачатку XXI стагоддзя сустракаецца як выразны [[Капыльскае ткацтва|лакальны варыянт]] у ваколіцах в. [[Семежава]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]. Для беларускага закладнога ткацтва характэрна традыцыйнае спалучэнне белага і чырвонага, часам з дабаўленнем чорнага колераў<ref name="ЭтнБел"/>. Кожны асобны матыў арнаменту пракладваецца ў аснову ўручную, што дае магчымасць выкарыстоўваць уточныя ніткі розных колераў<ref name="Сахута319">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 319.</ref>. У выніку атрымліваюцца яркія, каларыстычна насычаныя, разнастайных малюнкаў кампазіцыі, паліхромны дэкор якіх звычайна аб’ядноўваецца і падкрэсліваецца глыбока чорным фонам асновы<ref name="Сахута319"/>. Посцілкі і дываны, вытканыя ў гэтай тэхніцы, найлепш адпавядаюць агульнаму характару традыцыйнага народнага жылля другой паловы XX стагоддзя<ref name="Сахута319"/>. Імпарт і ўласная вытворчасць кілімаў, несумненна, аказалі ўплыў на фарміраванне мастацкай традыцыі [[Рагачоўскія ручнікі|рагачоўскіх]], [[Брагінскія ручнікі|брагінскіх]], [[Лоеўскія ручнікі|лоеўскіх ручнікоў]]. === Ткацтва ў пуплы === {{main|Ткацтва ў пуплы}} Пры вырабе тканін у падобнай тэхніцы спецыяльым кручком або тонкай спіцай уточная нітка выцягвалася ў патрэбных месцах, ствараючы узор з рэльефных кропак па тканіне. Яе называлі ткацтва ў пуплы, у вузлы, выцяганая ці пяцельчатая тэхніка<ref name="ГМК"/>. Мяркуецца, што яна з’явілася ў XVII стагоддзі, калі ў Расійскую імперыю праз Ноўгарад, Смаленск, Віцебск і Полацк пачалі вазіць замежныя ткані, у прыватнасці італьянскі аксаміт, аздоблены залатымі і срэбнымі петлямі<ref>[[Уладзімір Карлавіч Клейн|Клейн В. К.]] Путеводитель по выставке тканей VII—XIX вв. — М, 1926, с. 13.</ref>. Падобнай тэхнікай ткацтва рабілі паясное адзенне, а таксама посцілкі. === Шматнітовае ткацтва === [[Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|250px|міні|Узоры шматнітовых тканін у Слуцкім этнаграфічным музеі]] [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 006.JPG|250px|міні|Ручнікі ў шматнітовай тэхніцы ў [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] [[Файл:Даматканая посцілка ў тэхніцы шматнітовага ткацтва.jpg|250px|thumb|Даматканая ільняная посцілка ў тэхніцы чатырохнітовага двухуточнага ткацтва (дымка). Можна бачыць характэрнае негатыўнае адлюстраванне ўзору на адваротным баку]] {{main|Шматнітовае ткацтва}} Пры шматнітовым ткацтве ўзнікае магчымасць ствараць тканіны са складаным і разнастайным перапляценнем нітак [[Аснова (ткацтва)|асновы]] і [[Уток|ўтка]]<ref name="Много">[https://telarian.ru/?r=interweaving&id=347 Многоремизное ткачество] {{ref-ru}}</ref>. Перапляценне пры гэтым залежыць ад таго, як ніткі асновы прапускаюцца ў ніты і ад паслядоўнасці ходу па падножках («хадзіць па панажах»)<ref name="Много"/>. Тыпалагічнай прыкметай шматнітовых тканін з’яўляецца перапляценне асновы і ўтка без выкарыстання дадатковага ўзорнага ўтка, геаметрычны арнамент з прамавугольных слупкоў ці «шашак», які складае адзінае цэлае са структурай тканіны, і двухбаковы пазітыўна-негатыўны характар узору<ref name="Лоб289">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 289</ref>. Найбольш распаўсюджанымі шматнітовымі тэхнікамі ў Беларусі з’яўляюцца [[Шматнітовае ткацтва#Чатырохнітовае ткацтва|чатырохнітовае]] і [[Шматнітовае ткацтва#Васьмінітовае ткацтва|васьмінітовае ткацтва]], а тканіны, атрыманыя з дапамогай іх выкарыстання часцей за ўсё называюць [[Дымка (даматканка)|дымкамі]]<ref>[[Вера Іванаўна Селівончык|Селивончик, В. И.]] Возрождение ремесла : пособіе по руч. узор. ткачеству / В. И. Селивончик [[Марыя Мікалаеўна Віннікава|М. Н. Винникова]]. — Минск : Полымя, 1993. — 144 с. С. 68, 74.</ref>. Шматнітовыя тканіны сустракаюцца на тэрыторыі Беларусі нераўнамерна і спосаб іх выканання, характар узораў маюць рэгіянальныя адрозненні<ref name="Лоб289"/>. Найбольш шырока распаўсюджаны шматнітовыя тканіны на поўначы, паўночным захадзе і ў цэнтральнай частцы Беларусі, дзе яны выконваліся на 4, 8, 10 або 12 нітах<ref name="Лоб290">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 290</ref>. Тут сустракаюцца ўзоры, вырабленыя на максімальна магчымай у сялянскім ткацтве колькасці нітоў — 16, 22 і 24<ref name="Лоб290"/>. Для ўсходніх і паўднёвых раёнаў Беларусі характэрны не такія складаныя па арнаменту і спосабам выканання чатырох- і васьмінітовыя аднаўточныя і двухуточныя тканіны. Па мастацкаму рашэнню беларускія шматнітовыя тканіны блізкія, а часта ідэнтычныя народным тканінам суседніх [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], усходніх раёнаў [[Польшча|Польшчы]]<ref name="Лоб290"/>. == Апрацоўка гатовых тканін == === Бяленне палатна === [[Файл:Wladyslaw Skoczylas Praczki.jpg|thumb|250px|{{нп3|Уладзіслаў Скачыляс||pl|Скочиляс, Владислав}}. «Прачкі»]] [[Файл:Сержпутоўскі. Бяленне палатна ў беларусаў.webp|250px|thumb|[[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]]. Бяленне палатна ў беларусаў у в. [[Вялікія Чучавічы|Чучавічы]]]] Асноўны спосаб выбельвання палатна — гэта бяленне на сонцы. Тканіну змочвалі, клалі на камень і білі валькамі ці {{нп3|Пранік|пранікам|be-tarask|Пранік}}, у некаторых месцах тапталі нагамі<ref>Зафіксавана, напрыклад, у в. [[Бяляеўка (вёска)|Бяляеўцы]] [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]</ref>. Пасля гэтага палатно рассцілаюць на лузе мокрым. З выбельваннем на сонцы злучаецца заленне палатна<ref name="ПІТ">[[Наталля Іванаўна Лебедзева|Лебедева, Н. И.]] [https://www.prlib.ru/item/721044 Прядение и ткачество восточных славян в XIX — начале XX в.] / Н. И. Лебедева. — [Москва : издательство АН СССР, 1956]. -С. 462—540 : ил.</ref>. Пры гэтым тканіну на ноч выкладваюць у катлы і заліваюць [[шчолак]]ам — растворам {{нп3|Дравесны попел|бярозавага попелу||Wood ash}} ў вадзе<ref name="ПІТ"/>. Вядома таксама бучэнне палатна. Існуюць адмысловыя букі — {{нп3|жлукта||uk|Жлукто}} — выдзяўбаныя калоды без дна з дзвюма крыжападобна пакладзенымі перакладзінамі ў сярэдзіне. Палатно складваецца ў гэты бук, яго заліваюць кіпенем або шчолакам, пасля яго расцілаюць на лузе. Бучаць часам на беразе ракі, у гэтым выпадку ваду грэлі на вогнішчы<ref name="ПІТ"/>. === Глянцаванне шарсцяных тканін === {{main|Лашчэнне}} Даматканае сукно дома ці на мануфактурах ласкавалі (аддавалі ў лоск) — надавалі яму гладкую паверхню поўным або частковым валяннем. У хатніх умовах змочаную цёплай вадой тканіну намотвалі на качулку і клалі на печ, або разасланы кавалак тканіны рассцілалі пад гарачы хлеб, каб пад ім яна прэла<ref>[https://bydialects.org/dicts/narodnyja-skarby-2008-r/98 Народныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік (2008). Л. П. Кунцэвіч]</ref>. Ва ўмовах прадпрыемства апрацоўка рабілася гарачай вадой і валкамі. Ласкаванне павышала вода- і гразенепранікальнасць тканіны, паляпшала яе вонкавы від, надавала бляск. === Валянне сукна === {{main|Валянне}} У беларусаў быў вядомы такі спосаб валяння, як таўчэння сукна ў ступе таўкачом, а часам і нагамі<ref name="ПІТ"/>. == Рэгіянальныя асаблівасці народнага ткацтва == === Верхнядзвінскае ткацтва === {{main|Верхнядзвінскае ткацтва}} === Гродзенскае ткацтва === {{main|Гродзенскае ткацтва}} [[Файл:Посцілка. Вёска Малая Воля Дзятлаўскага раёна.JPG|250px|thumb|Посцілка. Вёска [[Малая Воля]] Дзятлаўскага раёна]] '''Гродзенскае ткацтва''' — народнае мастацкае [[узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]] на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Паводле пісьмовых крыніц вядома з [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]<ref>{{крыніцы/БЭ|5}}</ref>. === Івянецкае ткацтва === {{main|Івянецкае ткацтва}} '''Івянецкае ткацтва''' — народнае мастацкае [[узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]], вядомае з ваколіц [[Івянец|Івянца]]. Дэкаратыўныя ўзорыстыя дываны і посцілкі атрымалі шырокае распаўсюджванне сярод мясцовых ткачых у вёсках [[Высокае (Валожынскі раён)|Высокае]], [[Еўкавічы]], [[Кульшычы (Валожынскі раён)|Кульшчыцы]], [[Макасічы|Макасіцы]], [[Сівіца (Валожынскі раён)|Сівіца]], [[Слайкоўшчына]], [[Ткачы (Валожынскі раён)|Ткачы]], [[Шыкуці]] і ў мястэчку [[Івянец|Івянцы]]. Для посцілак найболыш характэрны тэхнікі [[Шматнітовае ткацтва|чатырох- альбо шасцінітовага]] двухуточнага ткацтва, даволі часта сустракаюцца і шматнітовыя вырабы, а сярод дываноў пераважае двухбаковы [[Пераборнае ткацтва|перабор]]<ref name="АНМ">А. Непачаловіч. [http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/17058/%d0%9c%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%86%d0%ba%d0%b0%d0%b5%20%d1%82%d0%ba%d0%b0%d1%86%d1%82%d0%b2%d0%b0.pdf?sequence=1&isAllowed=y Мастацкае ткацтва. Івянецкія посцілкі і дываны]</ref>. Непаўторныя ўзоры івянецкіх посцілак і дываноў прыцягваюць увагу адметным успрыманнем свету, незвычайнымі прыёмамі стылізацыі, вытанчанай каларыстычнай гамай і майстэрствам выканання. === Капыльскае ткацтва === {{main|Капыльскае ткацтва}} Распаўсюджана ў вёсках [[Капыльскі раён|Капыльшчыны]]. Вядомае з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|8}}</ref>. === Слуцкае ткацтва === {{main|Слуцкае ткацтва}} Распаўсюджана на тэрыторыі [[Слуцкі раён|Слуцкага]] і суседніх [[Капыльскі раён|Капыльскага]], [[Салігорскі раён|Салігорскага]], [[Любанскі раён|Любанскага]] раёнаў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. На яго аснове ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] створана [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў]], дзейнасць якой садзейнічата пашырэнню ў рэгіёне новых ткацкіх тэхнік і прыёмаў<ref>{{крыніцы/БЭ|15}}</ref>. == Асноўныя віды вырабаў народнага ткацтва == === Тканіны для адзення === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Traditional summer clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|250px|Традыцыйнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялян, XIX стагоддзе. [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] У беларускім нацыянальным касцюме выкарыстоўваліся толькі натуральныя тканіны, якія вырабляліся ў хатніх умовах з лёну, канопель і воўны<ref name="Трад"/>. Пры вырабе адзення з ткацкіх тэхнік выкарыстоўваліся [[Бранае ткацтва|бранае]], [[Выбарнае ткацтва|выбарнае]], [[Закладное ткацтва|закладное]], [[Рамізнае ткацтва|рамізнае]], [[Пераборнае ткацтва|пераборнае]] і іншыя віды [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстага]] ткацтва<ref name="ЭБ"/>. У многіх выпадках крой быў полікавы, гэта значыць, тканіна не разразалася, а адразу ткалася прастакутнымі палотнішчамі рознага памеру, якія потым злучаліся рознымі тэхнікамі, у тым ліку высокадэкаратыўнымі: простымі швамі, вывязанымі кручком карункамі, рознакаляровымі стужкамі і гэтак далей. ==== Рукавы і палікі для плечавога адзення ==== [[Файл:Traditional ornament on a woman summer clothing of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory.jpg|left|250px|міні|Дэкор рукава жаночай кашулі [[Слуцкі строй|слуцкага строю]], [[XIX стагоддзе]]]] Тканіны для [[Рукаў|рукавоў]] і палікоў адметныя багаццем дэкору, які ствараўся ў асноўным спосабам «затыкання», «ператыкання». Арнамент у такім выпадку атрымліваўся сугуба геаметрычным<ref name="ГМК"/>. Самы просты варыянт — гэта гладка затканныя палосы, якия ўтвараліся за конт уточных нітак пераважна чырвонага колеру. Тут выкарыстоўвалася тэхніка [[Шматнітовае ткацтва|двухнітовага ткацтва]]<ref name="ГМК"/>. Пры выкарыстанні [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікі]] атрымліваўся больш складаны геаметрычны ўзор — палосамі, якія складаліся з ромбаў, зорачак, квадратаў, прамавугольнікаў. На ўсходзе Беларусі маглі камбінаваць [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовую]] і браную тэхніку. У гэтым выпадку ўзор выконваўся пры дапамозе чатырох ці пяці нітоў і ўяўляў сабой ромбы, размешчаныя «адзін у адным». Звычайна такія рукавы называліся «рукаў у пяць калошак»<ref name="ГМК"/>. Насычанасць дэкорам, багацце і формы ўзораў адрозніваліся рэгіянальна<ref name="ГМК"/>. ==== Паясное адзенне ==== ===== Спадніцы ===== {{main|Андарак}} [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|250px|Традыцыйны [[маларыцкі строй|маларыцкі святочны сялянскі жаночы строй]] ([[Збураж|вёска Збураж]]), канец XIX ст. Спадніца ў палосы]] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|250px|Традыцыйнае святочнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялянак (в. [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] каля [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]), канец XIX ст. Спадніца ў клетку]] Спадніцы шылі з [[Шарсцяная тканіна|шарсцяной]], паўшарсцяной і палатнянай тканіны. Адрозніваюць паліхромныя і аднатонныя тканіны. Сярод узорыстых пераважаюць паласатыя з прадольным і папярочным размяшчэннем палосаў, а таксама з узорам у клетку. Аднатонныя тканіны былі гладкімі і рэльефнымі<ref name="ГМК"/>. Паласатыя тканіны вядомы па ўсёй тэрыторыі Беларусі, але больш сустракаліся на паўночным усходзе і ўсходзе. Яны ткаліся паліхромнымі з перавагай чырвонага колеру, а на захадзе — чорнага<ref name="ГМК"/>. На поўдні тканіны з прадольнымі палосамі ткаліся двухнітовым ткацтвам, а на поўначы і ўсходзе — часцей трохнітовым, таму зваліся «трынітоўкамі». Калі для двухнітовых тканін характэрнае {{нп3|палатнянае перапляценне||pl|Splot płócienny}}, то ў трохнітовых асобныя палосы ткаліся ў выглядзе хвалістых ліній<ref name="ГМК"/>. Ткані з папярочнымі палосамі выкарыстоўваліся на захадзе, у цэнтральны і ўсходніх раёнах і спарадычна сустракаліся на поўначы<ref name="ГМК"/>. Пры гэтым на ўсходзе яны былі двухнітовымі, радзей чатырохнітовымі [[Саржа|саржавага перапляцення]]. У цэнтральных раёнах нярэдка ніжняя паласа ткалася ўзорыстай з дапамогай [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікі]]: «Ніз ператыкалі, а далей ткалі проста паскамі»<ref name="ГМК"/>. Тканіны ў клетку былі распаўсюджаны па ўсёй Беларусі, ткаліся часцей за ўсё ў два колеры, напрыклад, чырвонага з чорным, пераважна ў двухнітовай тэхніцы<ref name="ГМК"/>. Асобна вылучаюць тканіны ў тэхніцы шматнітовага ткацтва, на якіх уточнымі ніткамі ствараўся ўзор з невялікіх рэльефных ромбікаў і прамавугольнікаў. Яны зваліся «у кружочкі», «у крывулькі» і гэтак далей<ref name="ГМК"/>. ===== Нагавіцы ===== [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|250px|міні|злева|[[Калінкавіцкі строй]] на паштовай марцы. На хлопцы паласатыя нагавіцы, жанчыны ў клятчастых спадніцах]] {{main|Нагавіцы}} Нагавіцы з’яўляюцца адной з асноўных частак традыцыйнага мужчынскага [[адзенне|адзення]] беларусаў. Шыліся звычайна з аднатоннага ці шарачковага [[палатно|палатна]], са [[зрэбная тканіна|зрэбнай]] ці [[сукно|паўсуконнай]] тканіны, зімовыя — з цёмнага [[сукно|сукна]] ('''суко́ннікі''')<ref name=ram>[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|М. Ф. Раманюк]]. Нагавіцы // {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі}}</ref>. Льняныя нагавіцы ткаліся ў 8 — 10, радзей у 12 пасмаў, часцей за ўсё [[Шматнітовае ткацтва|чатырохнітовай тэхнікай]] «у рады», «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», часам з рэльефнай паверхняй у выглядзе невялікіх ромбаў ([[Гродзенская губерня|Гродзеншчына]]). У шэрагу месцаў [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], а таксама на поўначы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] акрамя чатырохнітовых тканін шырока выкарыстоўваліся трохнітовыя, а на поўдні сустракаліся і двухнітовыя<ref name="ГМК"/>. Часцей за ўсё шарсцяная і паўшарсцяная тканіны былі шэрага колеру, для святочных нагавіц бралі чорную ці карычневую тканіну. У шэрагу месцаў на ўсходзе і паўднёвым усходзе сустракаліся белыя нагавіцы, якія часцей насілі летам<ref name="ГМК"/>. Насілі таксама і палатняныя нагавіцы ў палоску і клетку з характэрным чаргаваннем белай, шэрай, чорнай, часам сіняй пражы<ref name="ГМК"/>. ==== Фартухі ==== {{main|Фартух у беларускім народным касцюме}} Пярэднікі ткаліся з палатняных і [[Шарсцяная тканіна|шарсцяных тканін]]. Даныя палявых даследаванняў паказалі, што найбольшы распаўсюд мелі фартухі з палатна<ref name="ГМК"/>. Фон у палатняных тканінах меў гладкую паверхню і рабіўся ў тэхніцы [[Шматнітовае ткацтва|двухнітовага]], радзей чатырох- або васьмінітовага ткацтва<ref name="ГМК"/>. Шарсцяныя ткаліся аднатоннымі і безузорнымі. Асноўную ролю тут адыгрываў колер. На шарсцяных пярэдніках ствараўся узор у выглядзе паліхромных палос<ref name="ГМК"/>. === Тканыя галаўныя ўборы === ==== Намітка ==== [[Файл:Smoliński Three women in folk costumes.jpg|міні|250px|[[Юзаф Смалінскі]]. Тры дзяўчыны ў народных касцюмах]] {{main|Намітка}} У першую чаргу варта згадаць жаночы галаўны ўбор намітку, вядомы беларусам з даўніх часоў. Тканіна для наміткі ткалася спецыяльная, з самых тонкіх нітак, палатняным перапляценнем ў два ніты<ref name="ГМК" />. Ніткі ўтка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла на Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплі. Гатовае палатно старанна адбельвалася. Гатовая намітка прадстаўляла сабой кавалак тканіны даўжынёй ад 2 да 3,5 м и шырынёй каля 45 — 50 см. Канцы яе, як правіла, упрыгожваліся нескладаным [[Бранае ткацтва|браным]], а часам і гладкім узорам у выглядзе дзвюх — трох, радзей адной чырвонай палоскі<ref name="ГМК" />. ==== Хустка ==== {{main|Хустка ў беларускім народным касцюме}} [[Файл:Navahrudski Stroj stamp.jpg|250px|міні|[[Навагрудскі строй]] на паштовай марцы.]] Даматканыя хусткі рабіліся [[Льняная тканіна|ільнянымі]], [[Шарсцяная тканіна|шарсцянымі]] і паўшарсцянымі<ref name="ГМК" />. Льняныя даматканыя хусткі не мелі шырокага распаўсюду і адзначаны ў асноўным на поўдні Беларусі. Паўсядзённыя хусткі звычайна рабіліся са звычайнага тонкага палатна і аздабляліся толькі [[Махры|махрамі]]. Большасць льняных хустак ткаліся «у роскідку». Вытканы такім спосабам выраб быў мяккім, добра праўся і быў вельмі зручным у носцы<ref name="ГМК" />. У адрозненне ад ільняных, шарцяныя і паўшарсцяныя хусткі былі распаўсюджаныя паўсюдна. Ад палатняных яны адрозніваліся не толькі якасцю, але і колерам, а таксама тэхнікай выканання. Яны былі цямнейшыя, нават серую і белую воўну фарбавалі ў чорны, карычневы ці сіні колер. Паколькі насілі іх у халоднае надвор’е, то ткалі іх чатырохнітовай тэхнікай з [[Саржа|саржавым перапляценнем]] у рубчыкі, шчыльнымі<ref name="ГМК" />. Да XIX стагоддзя хусткі часцей былі пашытымі, а з пачатку XIX стагоддзя з паляпшэннем ткацкіх станкоў у шэрагу месцаў іх сталі ткаць цэлымі з белай каймой. Невялікія хусткі памерам 80 × 80 см звалі канаплянкі, увяртанкі і іншыя, а вялікія хусткі памерам 1,5 × 1,5 м называліся апінанка, апіналка, апінаха, а часам і проста вялікая хустка<ref name="ГМК" />. ==== Шырынка ==== [[Файл:Beloruska zhenska nosija.jpg|250px|left|міні|Дзяўчына ў шырынцы. [[Калінкавіцкі строй]]]] Шырынка — дзявочы ручніковы галаўны ўбор у выглядзе нешырокай палоскі, прыкладна 25 — 30 см, даўжынёй 75 — 80 см, затканая, як і намітка на канцах<ref name="ГМК" />. === Тканіны для вопраткі === [[Файл:Traditional winter clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае верхняе зімовае адзенне беларускіх сялян (в. [[Гошча (Івацэвіцкі раён)|Гошча]] каля [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]), XIX стагоддзе]] Часцей за ўсё для вопраткі ткалі шарсцяныя ці паўшарсцяныя тканіны з натуральнай [[Авечая воўна|авечай воўны]], але часам і палатняныя<ref name="ГМК" />. Сукно і паўсукно ткалася з захаваннем натуральнага колеру авечай воўны — белы, чорны, карычневы ці шэры — выключна [[Шматнітовае ткацтва|чатырохнітовай тэхнікай]] «у рады», «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», што забяспечвала шчыльнасць і практычнасць гатовага вырабу<ref name="ГМК" />. Палатно ткалася звычайна ў чатыры, тры, два, радзей ў шэсць нітоў<ref name="ГМК" />. === Паясы === [[Файл:Traditional man belts of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory (Belarus).jpg|250px|thumb|Мужчынскія сялянскія паясы [[Слуцкі строй|слуцкага тыпу]], XIX ст. Тканыя на кроснах, на [[Ткацтва на ніту|ніту]], плеценыя, вітыя, тканыя на [[Ткацтва на дошчачках|дошчачках]], на [[Бердзечка|бердзечку]].]] У народзе былі распаўсюджаны паясы з ільну ці {{нп3|Суканне|суканай|ru|Сучение}} воўны. Звычайна ў кожнай гаспадарцы ткаліся паясы жаночыя і мужчынскія, верхнія і ніжнія. Жаночыя ткаліся на «ніту», а мужчынскія — на звычайным ткацкім стане бранай тэхнікай на 3 — 6 — 8 дошчачках. Часам стан замяняўся калочкамі, забітымі ў сцяну або зямлю, на якія нацягвалася паясная аснова<ref name="Нікіфароўскі">''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]]''. Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Витебск, 1895, стр. 23.</ref>. Карыстаючыся такой няхітрай тэхнікай, беларуская ткачыха рабіла ўзорныя паясы, якія адзначаліся высокай якасцю. «У іншых паясоў узоры настолькі чыстыя і добрыя», — заўважае Нікіфароўскі, — «што цяжка верыцца ў ручную хатнюю вытворчасць паясоў»<ref>''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]]''. Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Витебск, 1895, стр. 108.</ref>. Паясы для верхняга адзення ткаліся з суканай воўны розных колераў — чырвоныя, чорныя і іншыя<ref>«Этнография», 1926, № 1 — 2, стр. 223</ref>. Даўжыня мужчынскіх тканых паясоў была вельмі значнай — прыблізна адзін сажань (каля 2,20 м). Меркавалася два паясных абхваты і паўаршына на канцы. Шырыня пояса для верхняга адзення даволі ўмоўная — 1—1,5 вяршка<ref name="Нікіфароўскі" />. === Хатні тэкстыль === ==== Абрусы ==== [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-3.jpg|250px|міні|Абрус у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]] {{main|Абрус}} У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя абрусы рабіліся дастаткова доўгімі — да 2 м, шырынёй ад 1,1 да 1,5 м, адпаведна даўжыні стала, разлічанага на вялікую сям’ю. Ткаліся з ільняной пражы, паўсядзённыя з больш грубай, чым святочныя<ref name="ГМК"/>. Будзёныя абрусы ткалі чатырохнітовым ткацтвам, святочныя часцей за ўсё васьмінітовым. Малюнак ў іх рабіўся шэрым утком па белай аснове, узор геаметрычны<ref name="ГМК"/>. У пачатку XX стагоддзя шырока сустракаліся абрусы, вытканыя ў 10, 12, 16 і болей нітоў. Для іх характэрныя геаметрычныя ўзоры. Радзей сустракаліся пяцінітовыя абрусы<ref name="ГМК"/>. Абрусы ткалі і бранай тэхнікай на адным, двух, трох прутках. З пачаткам XX стагоддзя ўзоры ўскладніліся, паколькі іх сталі ткаць на 12, 16, 18 і болей дошчачках<ref name="ГМК"/>. Таксама па ўсёй тэрыторыі сустракаюцца абрусы ў тэхніцы [[Ажурнае ткацтва|ажурнага ткацтва]]<ref name="ГМК"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна|пасляваенны час]] сталі вырабляць браныя абрусы на вялікай колькасці дошчачак. Таксама абрусы сталі меньшымі і квадратнымі<ref name="ГМК"/>. ==== Дываны ==== [[Файл:Беларускі арнамент. Дыван.png|250px|міні|Дыван]] Дываны, у тым ліку тканыя, шырока распаўсюджаныя па Беларусі. Існуюць тры асноўныя віды тканых дываноў. Найбольш простымі з’яўляюцца дываны, вырабленыя рэмізнай тэхнікай, звычайна паласатыя, рабіліся на трох нітах<ref name="ГМК"/>. На поўдні характэрным тыпам з’яўляліся дываны ў закладной тэхніцы з раслінным або геаметрычным арнаментам «у пальцы». На захадзе сустракаліся дзвюхасноўныя дываны, або, як іх там называлі, суканыя. Арнамент — раслінны ў выглядзе круга ў цэнтры і паўторанага па краях<ref name="ГМК"/>. ==== Палавікі-ходнікі ==== [[Файл:Пружанскі палацык. Этнаграфічная зала. Ганчарства.jpg|250px|міні|Палавікі-дарожкі ў інтэр’еры музея «[[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|Пружанскі палацык]]»]] Дарожкі (палавікі, панамоснікі, хадуны, ходнікі) ткалі звычайным спосабом, выкарыстоўваючы ў якасці асновы ніткі з трывалага матэрыялу — канапляныя, льняныя, баваўняныя. Часам для асновы выкарыстоўвалі ільняную пражу, а для ўтка — розныя ласкуты. Звычайна метад ткацтва палавікоў прапаноўваў двухнітовую тэхніку, але сустракаліся таксама коўрыкі тканыя на трох і чатырох нітах. Для ткацтва палавікоў выкарыстоўваліся спецыяльныя [[Бёрда (ткацтва)|бёрды]] з больш вялікімі зубамі<ref name="ПДД"/>. Ткалі іх у папярочную ці прадольную палоску<ref name="ГМК"/>. ==== Пасцельнае ўбранне ==== [[Файл:Узда. Музей. Дом рамесніка (04).jpg|250px|міні|Комлекс хатняга тэкстылю ў інтэр’еры Дома рамесніка ва [[Узда|Уздзе]]: полаг, посцілка, падзор, навалачка, дыванок, ручнікі і сурвэткі]] {{main|Навалачка|Насыпка|Полаг|Падзор (тэкстыль)|}} Навалачкі шыліся з белай тканінай, вытканай часцей за ўсё бранай тэхнікай на «дзве» ці «тры дошкі»., а таксама з чатырохнітовай «радовай»<ref name="ГМК" />. Насыпкі (напернікі) рабіліся з добра звалянага сукна<ref name="ГМК" />. Полагі рабілі з белай ільняной тканіны, часта з простай двухнітовай, часам узорыстай чатырохнітовай. Ва ўсходніх раёнах Віцебшчыны бытавалі клятчастыя (сіні з белым) полагі<ref name="ГМК" />. [[Падзор (тэкстыль)|Падзоры]] традыцыйна прадстаўлялі сабой тканую паласу ільняной тканіны, пазней пачалі рабіць і з баваўняных тканін. Большасць пасцельнай бялізны рабілася белага колеру, што падкрэслівала яе гігіенічнасць<ref name="ГМК" />. ==== Посцілкі ==== [[Файл:Ткацтва ў Лідскім гісторыка-культурным музеі 07.JPG|250px|міні|Узоры посцілак у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] {{main|Беларускія посцілкі}} Паўсядзённыя посцілкі ткаліся з ільняной пражы ў два ці чатыры ніты<ref name="ГМК" />, часам нескладанай бранай тэхнікай<ref name="ГМК" />. Святочныя — паўсуконныя або суконныя. Яны вылучаюцца разнастайнасцю тэхнічных прыёмаў, арнаментыкай, а таксама каляровай гамай. Паводле формы посцілкі былі прамавугольныя (1,5—2,3 м даўжыні, 0,9—1,5 м шырыні) з двух (рэдка аднаго) кавалкаў тканіны з ільняных нітак (або аснова льняная, уток ваўняны). Традыцыйныя посцілкі ткалі ў 3—4 ніты або перабіранай ці шматнітовай тэхнікай ткацтва<ref name="ПДД">[https://samobytkultura.wordpress.com/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%86i%D0%BB%D0%BAi-%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%BAi/ Посцiлкi, дываны, дарожкi]</ref>. ==== Ручнікі ==== [[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія ручнікі]] {{main|Беларускія ручнікі}} Ва ўсходніх славян тканыя ручнікі мелі паўсядзённае, абрадавае і дэкаратыўнае прызначэнне. ===== Паўсядзённыя ручнікі ===== На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстатканыя]], так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем [[Пераборнае ткацтва|пераборнай]] і [[Закладное ткацтва|закладной]] тэхнік ткацтва. Ручнікі ткаліся пераважна на [[кросны|кроснах]] у чатыры ніты ў «рады» і «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|ёлачку]]» і аздабляюць усімі традыцыйнымі тэхнікамі. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см. Таксама сустракаліся васьмінітовыя, вытканыя прадольнымі поласамі ручнікі, якія выкарыстоўваліся на кухні, але часцей для такіх мэтаў выкарыстоўвалі ручнікі-трапкачы (скарачы), якія не ткаліся спецыяльна, а рабіліся з астаткаў палатна, у якіх незатканыя канцы завязвалі як махры<ref name="ГМК"/>. Утылітарныя ручнікі амаль не аздабляліся, толькі часам на канцах размяшчалі дзве — тры безузорныя палоскі чырвонага колеру<ref name="ГМК"/>. ===== Дэкаратыўныя ручнікі ===== [[Файл:Чырвоны кут у Слуцкім этнаграфічным музеі.JPG|250px|міні|Покуць у [[Слуцкі этнаграфічны музей|Слуцкім этнаграфічным музеі]]]] З пункту гледжання тэхнікі вырабу дэкаратыўныя ручнікі можна падзяліць на [[Бранае ткацтва|браныя]], шматнітовыя, [[Закладное ткацтва|закладныя]] і камбінаваныя, то бок выкананыя [[Бранае ткацтва|бранай]] і [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовай]] тэхнікай<ref name="ГМК"/>. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам<ref name="ГМК"/>. Ручнікі таксама мелі культавае значэнне<ref name="ГМК"/>. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае. == Вывучэнне беларускага ткацтва == Для этнографаў беларускае народнае [[ткацтва]] ўяўляе вялікую цікавасць, бо яно цесна звязана з гісторыяй народа і можа служыць каштоўным матэрыялам пры даследаванні этнічных працэсаў мінулага, этнакультурных узаемасувязяў беларусаў з іншымі народамі<ref name="БНТ"/>. Найбольш значны матэрыял па ткацтве Віцебшчыны змяшчаецца ў працы [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскага]] «Нарысы простанароднага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў ужытку»<ref name="НПЖ">{{кніга |аўтар = [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]] |частка = |загаловак = Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии и описание предметов обиходности |арыгінал = |спасылка = http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html |адказны = |выданне = |месца = Витебск |выдавецтва = |год = 1895 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archive-date = 21 лютага 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200221120209/http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html }}</ref>. У архіўных крыніцах ёсць звесткі аб распаўсюджанні і ўзроўні развіцця беларускага ткацтва ў XVII—XVIII стагоддзях<ref>Центральный исторический музей БССР, ф. 694, оп. 2, д. 2001, л. 21; д. 3137, лл. 33-35; д. 4975, л. 84; Государственный архив Минской области, ф. 333Ю hg. 1? l/ 30 и др.</ref>. == Гл. таксама == * [[Музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер’я]] {{зноскі}} == Літаратура == * [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981 * {{крыніцы/БелЭн|15|Тка́цтва|Косціна І. У.|472}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тка́цтва||515}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Тка́цтва|Віннікава М. М., [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]]|495—497}} * {{Крыніцы/Якуніна. Слуцкія паясы}} * {{Крыніцы/Лён}} * {{Крыніцы/Лазука. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя}} * Рак, Р. П. Народнае ткацтва Бабруйскай акругі / Р. П. Рак // Зап. аддз. прыроды і нар. гаспадаркі Беларус. Акад. навук. — Менск, 1929. — Т. II. — С. 163—229 * Руткоўскі, Е. С. «Шляхі развіцця саматужнага ткацтва ў БССР» * Народнае мастацкае ткацтва Случчыны : [Альбом / Склад. [[Ніна Іванаўна Камсюк|Н. І. Камсюк]] ; Пад рэд. [[Адам Іосіфавіч Залескі|А. І. Залескага]]]. — Мн. : Дзярж. выд-ва БССР, 1959. — 11, [50] c. — 5000 экз. — 7 р. * [[Наталля Іванаўна Лебедзева|Лебедева, Н. И.]] [https://www.prlib.ru/item/721044 Прядение и ткачество восточных славян в XIX — начале XX в.] / Н. И. Лебедева. — [Москва : издательство АН СССР, 1956]. -С. 462—540 : ил. == Спасылкі == * [http://rh.by/by/23/200/179/ Сялянская хата ў малюнках. Кросны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212717/http://www.rh.by/by/23/200/179/ |date=4 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Commonscat|Weaving in Belarus}} {{Беларускае народнае ткацтва}} {{Беларускі нацыянальны касцюм}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Беларускае народнае ткацтва| ]] 1q1ltea738e4l8spgcu0xmy87lbxgri 5184760 5184754 2026-08-21T15:51:08Z Ciepiersia 162280 /* Беларускае ткацтва ў XX стагоддзі */ ілюстрацыя 5184760 wikitext text/x-wiki [[Файл:Еўдакім Раманаў. Сялянка за ткацкім станам. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|250px|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Сялянка за ткацкім станам. в. [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], Лунінецкі раён. 1913 год.]] [[Файл:History Museum of Polack - exposition - Looms in Belarus - 2011AD.JPG|250px|thumb|Этнаграфічны блок з былой экспазіцыі [[Полацкі краязнаўчы музей|Краязнаўчага музея ў Полацку]]]] [[Файл:Belarus weaving.jpg|250px|міні|Дзяўчынка за тканцкім станком]] '''Беларускае народнае ткацтва''' — від народнага рамяства, шырока распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="БНТ">{{кніга |аўтар = Курилович А. Н. |частка = |загаловак = Белорусское народное ткачество |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Наука и техника |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 119 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Гісторыя == === Ткацтва на беларускіх землях у старажытнасці === [[Файл:Прасліцы.jpg|250px|міні|Прасліцы са знаходак селішча [[Чавусы]]]] [[Ткацтва ]]— адно са старадаўніх рамёстваў у Беларусі. Як хатняе рамяство яно вядома ўжо ў глыбокай старажытнасці — па звестках археолагаў, недзе з III тысячагоддзя да н.э., з часоў позняга [[неаліт]]у<ref name="Сахута"/>. Археалагічныя матэрыялы таксама сведчаць, што ў [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] тканіны палатнянага перапляцення былі вядомыя на тэрыторыі Беларусі<ref name="МТ">[https://telarian.ru/?r=interweaving&id=347 Многоремизное ткачество] {{ref-ru}}</ref>. У раннеславянскіх плямёнаў [[Мілаградская культура|мілаградскай]] і [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культур]] (з [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзя да н.э.]]) прадзенне і ткацтва мелі ўжо значнае пашырэнне<ref>Очерки по археологии Белоруссиии. — Минск, 1970. Ч. 1. — С. 103.</ref>. На тэрыторыі Беларусі вядома па археалагічных знаходках з эпохі [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]], у XI—XII стагоддзях<ref name="СДБ">{{кніга |аўтар = [[Леанід Давыдавіч Побаль|Поболь Л. Д.]] |частка = |загаловак = Славянские древности Белоруссии |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = |год = 1971 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref><ref name="ДГ">{{кніга |аўтар = [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Воронин Н. Н.]] |частка = Древнее Гродно |загаловак = Материалы и исследования по археологии древнерусских городов |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1954 |том = 3 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Сярод знаходак [[Прасліца|прасліцы]], адбіткі тканін на керамічным посудзе, многія з якіх датуюцца другой паловай 1-га тысячагоддзя да нашай эры<ref name="ІБТ">[https://md-eksperiment.org/ru/etv_page.php?page_id=1849&album_id=86&category=STATJI История белорусского ткачества] {{ref-ru}}</ref>. Чаўнакі і іншыя дэталі гарызантальных ткацкіх станаў выяўлены пры раскопках у [[Гродна|Гродне]], [[Мінск]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у ў культурных пластах канца XI—XIII стагоддзяў<ref name="ІБТ"/>. Гэтыя знаходкі сведчаць, што ткацкая тэхніка знаходзілася ў X—XII стагоддзях на адносна высокім узроўні. Ужо былі вядомыя [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]], вышыўка шарсцянымі, шаўковымі і залотнымі ніткамі<ref name="Сахута">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 307.</ref>. [[Файл:Old handloom, Minsk - the capital of Republic of Belarus.JPG|250px|злева|міні|Стары вертыкальны ткацкі станок, выкарыстоўваецца сёння ў якасці ўпрыгожвання ў адным з рэстаранаў у Мінску.]] Узораў старажытных тканін да нашага часу захавалася мала<ref name="ІБТ"/>. Кавалак грубага ваўнянага сукна з карычневай пражы, з рысункам «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», вытканай на 4 панажы<ref>[https://verbum.by/tsblm/panazhy Панажы]</ref>, знойдзены ў [[Гродна|Гродне]]<ref>Воронин, Н. Н. Древнее Гродно / Н. Н. Воронін. — М., 1954. — С. 173.</ref>. Адсюль жа паходзяць фрагменты арнаментальнай плеценай і ўзорыстатканай стужак<ref>[[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Воронин, Н. Н.]] Древнее Гродно / Н. Н. Воронин. — М., 1954. — С. 38, 173.</ref>. 11 фрагментаў тканін, пераважна дамашняга сукна, у тым ліку з узорам «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», знойдзены пры раскопках старажытнага [[Полацк]]а<ref>[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхов, Г. В.]] Древний Полоцк, IX—XIII вв. / Г. В. Штыхов. — Минск, 1975. — С. 101.</ref>. Нярэдкія сярод знаходак і прывазныя тканіны, што, вядома, уплывала на развіццё мясцовай вытворчасці. Фрагменты такіх тканін вядомыя з раскопак старажытнага [[Гродна]]. У іх ліку — кавалак [[Тасьма|тасьмы]] з [[Махры|махрамі]], узорыстай тканіны накшталт [[Парча|парчы]] і іншае<ref>[[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Воронин, Н. Н.]] Древнее Гродно / Н. Н. Воронин. — М., 1954. — С. 66.</ref>. Некаторыя звесткі пра старажытнае ткацтва даюць таксама творы выяўленчага мастацтва, напрыклад, абразы<ref name="ІБТ"/>. Археалагічныя тканіны на беларускім матэрыяле амаль не вывучаліся<ref name="Дучыц6">Касцюм жыхароў Беларусі Х―XIII стст. : (паводле археалагічных звестак) / [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. У. Дучыц]]; [навуковы рэдактар [[Георгій Васілевіч|Г. В. Штыхаў]]] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — 3-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2005. — 78, [2] с. : іл. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 45―50. — 500 экз. — ISBN 985-08-0639-7. С. 6</ref>. Выключэнне складаюць невялікія даследаванні курганных знаходак з [[Наўры|Наўраў]], [[Чарневічы (курганны могільнік)|Чарневіч]], [[Псуя (гарадзішча)|Псуі]] (Паўночная Беларусь) і [[Вензаўшчына|Вензаўшчыны]] ([[Панямонне]]), якія правёў у 1930-я гады З. Яворскі<ref>Jaworski Z. Próba badan wylny resztek tkanin z kurhanów wileńskich. W-wa, 1939. Т. XVI. S. 456</ref><ref>Jaworski Z. Wełny tkanin z wczesnohistorycznych kurhanów LSRR//Slavia Antiqua. Т. II. Z. 2. Poznań, 1949/1960. S. 486—507</ref>. Напрыклад, тканіны з [[Чарневічы (курганны могільнік)|Чарневіч]] зроблены ў дзве ніткі таўшчынёй 1 мм простым крыжападобным перапляценнем. У нітках адзначана прымесь ільну і мачала ад лыка. Тканіны з [[Наўры|Наўраў]] выраблены ў чатыры ніткі касым перапляценнем. Кавалачкі тканін знойдзены пры раскопках курганных могільнікаў каля [[Заслаўе|Заслаўя]], [[Чаркасова (Аршанскі раён)|Чаркасова]] [[Аршанскі раён|Аршанскага]], [[Янушкавічы (Лагойскі раён)|Янушкавіч]] [[Лагойскі раён|Лагойскага]], [[Сакольнікі (археалагічны помнік)|Сакольнікаў]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёнаў]] і ў шэрагу іншых мясцін. Знаходкі шарсцяных і льняных тканін вядомы ў культурных слаях такіх гарадоў, як [[Полацк]], [[Мінск]], [[Брэст|Бярэсце]], [[Гродна|Гародня]], [[Мсціслаў]], [[Слонім]]. Сустракаюцца знаходкі [[Сукно|сукна]] з [[Авечая воўна|авечай шэрсці]] на льняной [[Аснова (ткацтва)|аснове]]. Сярод заслаўскіх тканін ёсць ільняныя ў дзве ніткі i шарсцяныя ў чатыры ніткі. Знойдзены [[Юрый Апанасавіч Заяц|Ю. А. Заяцам]] у [[Заслаўе|Заслаўі]] ў [[1977]] годзе кавалачак тканіны памерам 9 × 12 мм быў апрацаваны ў Навукова-даследчым інстытуце судовай экспертызы Міністэрства юстыцыі Беларусі. Устаноўлена, што тканіна выраблена шляхам аднапраднай правабаковай круткі ніткі пляценнем «трыкатаж». Валокны ніткі былі з пушковай шэрсці з нязначнай колькасцю валосся светла-аліўкавага i светла-карычневага колераў<ref>[[Юрый Апанасавіч Заяц|Заяц Ю. А.]] Справаздача аб палявых даследаваннях 1977 г. //Архіў Інстытута гісторыі АН Беларусі. Справа № 572.</ref>. Сярод полацкіх знаходак — ільняное палатно, тканае «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|ў елачку]]». У Гародні знойдзены грубая [[шарсцяная тканіна]] карычняватага колеру, тканая «ў елачку», а таксама абрыўкі кручаных нітак i шнуроў з [[Ільновалакно|ільну]] i [[Канаплянае валакно|канапель]]. Унікальнай з’яўляецца знаходка амаль не пашкоджанага цёплага адзення з культурнага слоя [[Віцебск]]а. Добра захавалася адзенне ў пахаванні з [[Мінск]]а. Тут вакол чэрапа была лёгкая тканіна палатнянага перапляцення (радзіна), а ад верхняга адзення засталіся рэшткі шарсцяной тканіны. 3 такой жа тканіны зроблены [[пояс]] i [[каўнер]]. Аднак гэтыя знаходкі засталіся не даследаванымі<ref>Сабурова М. А. Погребальная древнерусская одежда и некоторые вопросы ее типологии // Древности славян и Руси. М" 1988. С. 269—270.</ref>. На ткацкіх станках шырыня вырабляемага палатна не перавышала 45-58 см<ref name="Дучыц7">Касцюм жыхароў Беларусі Х―XIII стст. : (паводле археалагічных звестак) / [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. У. Дучыц]]; [навуковы рэдактар [[Георгій Васілевіч|Г. В. Штыхаў]]] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — 3-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2005. — 78, [2] с. : іл. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 45―50. — 500 экз. — ISBN 985-08-0639-7. С. 7</ref>. Самымі распаўсюджанымі былі тры сістэмы ткацкіх перапляценняў: [[Палатнянае перапляценне|палатнянае]], [[саржа]]вае i камбінаванае. У тыя часы ўмелі ткаць i [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікай]] з дапамогай лучынак i дошчачак. Атрымліваўся правільны геаметрычны ўзор, скампанаваны ў выглядзе дробных квадратаў ці ромбаў<ref name="Дучыц7"/>. Пры дапамозе чаргавання афарбаваных у розны колер нітак выраблялі клятчатыя тканіны. Дэкаратыўнасць тканін дасягалася прымяненнем розных складаных перапляценняў з увядзеннем у тканіну яркіх нітак, скручаных у выглядзе тонкага шнуроч­ка. Уяўленне аб тагачасных тканінах даюць знаходкі на суседняй [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]] ([[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] i {{нп3|Дамадзедава (гарадская акруга)|Умшары|ru|Домодедово (городской округ)}} [[Дарагабужскі раён|Дарагабужскага раёна]]). Так, тканіна з [[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] шарсцяная сінявата-чорнага колеру i на прасвет выглядае вельмі рэдкай. Перапляценне ў яе [[Палатнянае пляценне|палатнянае]], месцамі пераходзіць у саржавае i робіць ажурныя ромбы. У ром­бах змешчаны дэкаратыўныя матывы накшталт [[Васьміканцовая зорка|васьміканцовых разетак]]. Шарсцяныя ніткі, якімі вытканы ўзор, былі іншай якасці, чым сама тканіна. Яны скручаны ў выглядзе тонкага шнура. Тут жа знойдзены i фрагменты [[Шарсцяная тканіна|шарсцяной тканіны]] цёмна-чырвонага колеру з узорамі ў выглядзе ромбікаў, выкананых на чатырох нітках i выбраных іголкай на аснове i ўтку шарсцяной ніткай залаціста-жоўтага колеру<ref>[[Марыя Мікалаеўна Левінсон-Нячаева|Левинсон-Нечаева М. Н.]] Ткачество // Очерки по истории русской деревни X—XIII вв. Труды ГИМ, 33, — М., 1959. С. 9—37</ref>. === Ткацтва ў Вялікім Княстве Літоўскім === [[Файл:Icon - Birth of The Virgin - fragment - by Peter Euseevich - 1649 AD.jpg|250px|thumb|left|Беларускі арнамент на тканых прадметах. Фрагмент беларускай іконы «[[Нараджэнне Маці Божай (Пётр Яўсеевіч)|Нараджэнне Маці Божай]]», 1649 г. Мастак [[Пётр Яўсеевіч]]. ''([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]])'']] Пра некаторыя вырабы мясцовай вытворчасці нагляднае ўяўленне даюць тагачасныя творы выяўленчага мастацтва. Так, кужэльныя наміткі, навалачкі, ручнікі з геаметрычным арнаментам адлюстраваны на абразах XVII стагоддзя «Нараджэнне Маці Божай» з-пад Магілёўва і з-пад Століна<ref>Жывапіс Беларусі XII—XVIII стагоддзяў: (Альбом). — Мінск, 1980. — Іл. 33, 66.</ref>. Мяркуючы па адлюстраваннях, выкарыстоўвалі, відаць, браную і закладную тэхнікі ткацтва, розныя вышывальныя швы<ref name="ReferenceA">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 308.</ref>. У XVI—XVII стагоддзях ткацтва і вышыўка былі ўжо шырока развітымі рамёствамі. У дакументах гэтага перыяду ёсць матэрыялы па ткацтве беларусаў. У апублікаваных матэрыялах Віленскай археаграфічнай камісіі ёсць паведамленні пра тканіны і тканыя вырабы хатняй вытворчасці<ref name="БНТ"/>. [[Файл:1648-1650. Нараджэнне Маці Боскай.jpg|250px|міні|На іконе «[[Нараджэнне Маці Божай (Ляхаўцы)|Нараджэнне Маці Божай]]» ([[Ляхаўцы (Маларыцкі раён)|Ляхаўцы]], 1648—1650. Служанкі намаляваны ў строях беларускіх сялянак — [[андарак]]ах, кужэльных [[сарочка]]х і [[гарсэт]]ах са шнуроўкай.]] Ткацтва ў Беларусі займала значнае месца ў народнай гаспадарцы. У XVI—XVII стагоддзях ткацтва з сялянскага промысла пачынае перарастаць у гарадское рамяство. У некаторых гарадах і мястэчках узнікаюць ткацкія цэхі. У 1605 годзе такі цэх узнік у [[Слонім]]е. Яго далейшае існаванне пацвярджаецца граматамі 1609 і 1679 гадоў. У 1652 годзе ткацкі цэх быў арганізаваны ў мястэчку [[Капыль|Капылі]]. Аб ім упамінаецца ў граматах канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў<ref>Россия. Полное географическое описание нашего Отечества : настольная и дорожная книга для русских людей / под ред. {{нп3|Веніямін Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|В. П. Семенова|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Вениамин Петрович}}; под общ. рук. П. П. Семенова и В. И. Ламанского; [предисл. В. Семенова]. — СПб. : А. Ф. Девриен, 1899—1914. — С 5-го т. : под ред. В. П. Семенова-Тян-Шанского и под общ. рук. П. П. Семенова-Тян-Шанского и В. И. Ламанского. Т. 9 : Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — VIII, 619, [1] с., [14] л. ил., карт. : ил. — Библиогр. : с. 575—582. — Указ. геогр. назв., имен личных и предметов, встречающихся в тексте: с. 583—619. С. 527 и последующие.</ref>. Паралельна развівалася феадальная эксплуатацыя працы прыгонных ткачоў. У феадальных маёнтках і манастырах ствараюцца ткацкія майстэрні, заснаваныя на працы прыгонных{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. Буйнымі цэнтрамі ткацтва становяцца [[Дуброўна]], [[Пагост Загародскі]], [[Клецк]] і іншыя. Аб’яднаны цэх ткачоў і рамеснікаў іншых спецыяльнасцей быў у [[Слуцк]]у, у 1652 годзе ткацкі цэх быў арганізаваны ў [[Капыль|Капылі]], у 1605 годзе — у [[Слонім]]е, у 1686 годзе — у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]], пад 1777 годам згадваецца цэх у [[Гродна|Гродне]], а [[мінск]]і існаваў аж да 1870-х гадоў<ref name="Сахута"/>. Феадалы-прадпрыемцы ў пагоні за кваліфікаванай рабочай сілай дзейнічалі прымусам. Найбольш багатыя выкрадалі прыгонных ткачоў у больш слабых суседзяў або запрыгоньвалі свабодных. У 1568 годзе Андрэй Ціханоўскі, напрыклад, скардзіўся ў Слонімскі земскі суд на Мікалая Сапегу, які напаў на яго маёнтак і выкраў ткачых<ref>«Беларусь», 1947, № 3 (артыкул «Ткацтва на Беларусі»).</ref>. Звесткі пра падобныя выпадкі можна знайсці і ў XVIII стагоддзі ў актах літоўскага трыбунала{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. Прыгонныя ткачы выраблялі тонкія палотны, узорныя тканіны, [[абрус]]ы, [[дыван]]ы і іншае. Аднак тэхніка ткацтва была даволі трывіяльная. Усё рабілася на простых ручных станках. На іх ткалі грубыя і тонкія палотны, дзяругу і ўзорныя тканіны. Якасць вырабу моцна залежала ад умення і майстэрства самой ткачыхі{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. Ужо ў Сярэдневякоўі склаліся асноўныя тыпы адзення і іншых тканых вырабаў, былі выпрацаваны віды арнаментыкі, якія дайшлі аж да XX стагоддзя, замацаваліся многія іх назвы. Вось характэрнае апісанне тканых вырабаў аднаго з двароў XVI стагоддзя на Миншчыне<ref name="ReferenceA"/>: {{quotation|…Шубка [[Сукно|сукна]] простого, [[Кажух|кожушок]], мятлик<ref>[https://verbum.by/esbm/miatlik Мятлік]</ref>, подушки пуховые, перина, [[Коўдра|колдро]] мухояровое, коберцы<ref>[https://verbum.by/hsbm/koberets Каберац]</ref> черные простые, кошули — 15, фартухи — 5, полог, простыни, [[абрус]]ы — 15, серветы — 14, ручники простые — 7…||Акты Виленской археографической комиссии. — Вильна, 1887. — Т. 14. — С. 347, 365, 415}} === Беларускае ткацтва ў часы Расійскай імперыі === [[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|250px|міні|Прасніцы першай паловы XX стагоддзя. [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] Пры заняпадзе ільнаткацтва ў еўрапейскіх краінах, дзе тэкстыльная вытворчасць ручнога ткацтва была выцесненая машыннай мануфактурай у XVIII стагоддзі, ткачы-рамеснікі ў пошуках заробкаў мігравалі на еўрапейскі ўсход — у Польшчу і заходнія гарады сучаснай Беларусі<ref name="ІБТ"/>. З архіўных крыніц вядома, што ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя прускія рамеснікі-ткачы перасяляліся ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскую губерню]] і закладвалі тут ткацкія майстэрні. Запрашалі іх і мясцовыя памешчыкі, якія засноўвалі вотчынныя льняныя і суконныя мануфактуры. Імі вырабляўся досыць шырокі асартымент тканін для розных запатрабаванняў, у тым ліку і для вырабу ватных матрацаў, пасцельнай бялізны і іншых спальных рэчыў<ref name="ІБТ"/>. У XIX стагоддзі мануфактурная вытворчасць занепадае, і хоць некаторыя ткацкія мануфактуры яшчэ працягвалі сваю дзейнасць, але ад стварэння ўнікальных мастацкіх вырабаў на заказ пераходзяць на выпуск больш таннай масавай прадукцыі, неабходнай у побыце сярэдняй шляхты і мяшчан<ref>Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 308—309.</ref>. Традыцыйнае народнае ткацтва заняпаду не зазнала, паколькі амаль цалкам бытавала ў сферы хатняй вытворчасці, а патрэба ў саматканых вырабах была пастаяннай. У сувязі з нізкай пакупніцкай здольнасцю беларускага сялянства прамысловвыя тканіны не маглі скласці сур’ёзнай канкурэнцыі саматканым. Наадварот, якраз з канца XIX стагоддзя назіраецца ажыўленне народнага ткацтва, узбагачэнне яго новымі ткацкімі тэхнікамі; набываюць пашырэнне новыя віды тканін, прыкметнае месца ў інтэр’еры народнага жылля пачынаюць займаць дэкаратыўныя вырабы, раней для народнага побыту не тыповыя<ref>Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 309—310.</ref>. На канец XIX — пачатак XX стагоддзя самай распаўсюджанай і, можна сказаць, універсальнай была [[Чатырохнітовае ткацтва|чатырохнітовая тэхніка]]. З дапамогай чатырох нітоў і чатырох падножак вырабляліся тканіны самых розных узораў<ref name="МТ"/>. Таксама дастаткова шырока выкарыстоўвалася [[васьмінітовае ткацтва]], якое ў гэты перыяд мела шырокае распаўсюджанне па ўсёй тэрыторыі Беларусі, яе выкарыстоўвалі ў асноўным для абрусаў, радзей для ручнікоў<ref name="МТ"/>. Менш распаўсюджанай тэхнікай было шасцінітовае ткацтва, якое выкарыстоўвалі для вырабу посцілак, а пазней дарожак, то бок шчыльных тканін<ref name="МТ"/>. === Беларускае ткацтва ў XX стагоддзі === [[Файл:Šapčycy. Шапчыцы (1903—1904) 01.jpg|250px|міні|left|Ткачыха за кроснамі. Фота з экспедыцыі [[Вячаслаў Калістратавіч Костка|В. Косткі]] па [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]]] У пачатку XX стагоддзя шматнітовая тэхніка вырабу тканін становіцца яшчэ разнастайней. Атрымлівае распаўсюджанне ткацтва на 10, 12, 16 і больш нітах, аднак у асноўным у паўночна-заходняй і ў паўночнай частках Беларусі, у прыватнасці на Віцебшчыне, дзе, як вядома, ткацтва было даволі развіта<ref name="МТ"/>. У гэты час у беларускіх гарадах праводзіўся шэраг разнастайных выставак, пераважна сельскагаспадарчага накірунку, якія звычайна дэманстравалі і вырабы рамеснікаў, саматужнікаў, народных майстроў, прычым найбольш багатыя і прадстаўнічыя раздзелы складалі якраз мастацкія тканіны. Інфармацыя з такіх выставак звычайна дэманструе захапленне народным ткацтвам. Так, пра выстаўку ў [[Слуцк]]у 1908 года гаворыцца: "Багата было розных добрых тканін, зробленых рукамі вясковых кабет беларускіх, у розныя рысункі. З воласці {{нп3|Цялядавіцкая воласць|Цялядавіцкай|d|Q125945729}}, [[Капыльская воласць|Капыльскай]], [[Пукаўская воласць (Слуцкі павет)|Пукаўскай]] было рознае палатно, [[абрус]]ы, [[Беларускія ручнікі|ручнікі]], [[Посцілка|капы]], спадніцы з лёну і воўны, паясы, [[Намітка|наміткі]], сукно на [[Бурнос (адзенне)|буркі]]… Малюнкі ўсе беларускага стылю<ref>[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 19.</ref>. Багацце разнастайных, цікавых узорамі і каларытам тканін адзначалася на выстаўцы ў [[Глыбокае|Глыбокім]] у 1913 годзе, пра якую наведвальнік адзываўся так: «Ткацкая глыбоцкая школа нічога новага не можа даць сялянкам, бо іх вырабы лепшыя»<ref>[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1913. — № 21.</ref>. На выстаўцы ў [[Навагрудак|Навагрудку]] ў 1913 годзе, дзе было прадстаўлена 400 узораў ткацтва з васьмі валасцей, «вочы разбягаліся па сценах, завешаных тканінамі, коўдрамі, абрусамі работы навагрудскіх сялянак. Такога багацця малюнкаў і колераў рэдка калі здаралася бачыць»<ref>[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1913. — № 38.</ref>. Асабліва багата і разнастайна беларускае народнае мастацтва было прадстаўлена на саматужніцка-прамысловай выстаўцы ў [[Вільнюс|Вільні]] і 2-й Усерасійскай саматужніцкай выстаўцы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ў 1913 годзе. Тут дэманстраваліся сотні ўзораў адзення, разнастайных дэкаратыўных і абрадавых тканін з [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]] і іншых паветаў паўночнага захаду Беларусі<ref>Каталог экспонатов, собранных кустарным комитетом Виленского общества сельского хозяйства: 2-я Всероссийская кустарная выставка. — СПб., 1913. — С. 13—19, 24—30.</ref>. За савецкім часам ткачыхі і вышывальшчыцы пачалі кааперавацца ў артэлі, на 1929 год там працавала звыш 100 майстрых<ref>Лабачэўская, В. Зберагаючы самабытнасць / [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. Лабачэўская]] //МБ — 1988. № 6. — С. 68.</ref>. Шэраг буйных ткацкіх і вышывальных арцеляў было створана ў 30-я гады: «1 Мая» ([[Слуцк]]), «8-га Сакавіка» ([[Бабруйск]], [[Віцебск]]), «20 год Кастрычніка» ([[Мінск]], [[Чачэрск]], [[Орша]]), «Чырвонае Палессе» ([[Хойнікі]]), імя Клары Цэткін ([[Карма]]), «Чырвоны тэкстыльшчык» ([[Талачын]]), «20 год ВЛКСМ» ([[Верхнядзвінск]]), «Полымя рэвалюцыі» ([[Бешанковічы]]) і іншыя<ref name="ЛЗС">Лабачэўская, В. Зберагаючы самабытнасць / [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. Лабачэўская]] //МБ — 1988. № 6. — С. 69.</ref>. Творы беларускага народнага ткацтва з поспехам дэманстраваліся на рэспубліканскіх, усесаюзных і міжнародных выстаўках у Мінску (1939), Маскве (1938, 1940), Парыжы (1925, 1937, 1939), Нью-Ёрку (1937, 1939) і іншых<ref name="ЛЗС"/>. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] былі адноўлены старыя артэлі і створаны новыя, у тым ліку ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] («Чырвоная вышывальшчыца» ў [[Полацк]]у, «Адраджэнне» ў [[Гродна|Гродне]], «8-га сакавіка» ў [[Пінск]]у і іншыя). З сярэдзіны XX стагоддзя традыцыйныя тэкстыльныя тканіны інтэнсіўна выцясняюцца з побыту масавай прамысловай прадукцыяй. Дасягненні беларускага народнага ткацтва не ўкараняліся сістэмна на беларускіх ткацкіх прадпрыемствах, у тым ліку і таму, што за савецкім часам там часта працавалі дасланыя па размеркаванні ў Беларусь спецыялісты з іншых краін, не знаёмыя з мясцовымі тэхнікамі<ref name="Сахута307">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 313—314.</ref>. Да таго ж часта ў масавую вытворчасць беларускіх прадпрыемстваў заходзілі больш яркія і эфектныя ўзоры суседніх народаў, у прыватнасці ўкраінскія. Пры гэтым захаванне традыцый разнастайных ткацкіх тэхнік, у тым ліку іх рэгіянальных асаблівасцяў, перайшло на шэраг дамоў рамёстваў, цэнтраў і школ ткацтва, кружкоў пры [[Дом культуры|дамах культуры]] і таму падобных. Там перадача ведаў часта ідзе ад дасведчаных майстрых старэйшага пакалення да маладзейшых аматараў ткацкага рамяства<ref name="Сахута307"/>. == Сыравіна == Асноўным матэрыялам для ткацтва з’яўляўся [[Льняная тканіна|лён]], але пры раскопках знойдзены таксама фрагменты тканін, вырабленых з [[Шарсцяная тканіна|воўны]]{{sfn|Якуніна|1960|с=23}}. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў асноўнай сыравінай для вырабу тканін у хатніх умовах у беларусаў былі кудзелістыя расліны і авечая воўна<ref name="БНТ"/>. З кудзелістых раслін найбольш пашыранымі былі [[лён]] і [[каноплі]]<ref name="БНТ"/><ref name="Башк">[http://lib.a-grande.ru/kostum.php#n8 Беларускі нацыянальны касцюм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206110300/http://lib.a-grande.ru/kostum.php#n8 |date=6 снежня 2010 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="Трад">[http://ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html Традыцыйнае адзенне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118012610/http://www.ytec.ru/Gorodok/Gorodok_etnograph_2.html |date=18 лістапада 2011 }}</ref>, але часам згадваюцца дамешкі мачала з лыка<ref name="Дучыц6"/>, а таксама вырабы з крапівы. === Лён === {{main|Ільновалакно}} [[Файл:Flachs_2009.jpg|міні|250пкс|Ільновалакно]] [[Файл:Девушки, собирающие лен в помещичьем саду (В. К. Костко, 1903).jpg|250px|міні|Дзяўчаты, якія збіраюць лён у в. [[Шапчыцы (Рагачоўскі раён)|Шапчыцы]], цяпер [[Рагачоўскі раён]]]] Знаходкі археолагаў сведчаць пра бытаванне льнянога адзення ў эпоху жалезнага веку з [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзя да н.э.]] На тэрыторыі Беларусі паводле археолагаў лён быў вядомы з [[II стагоддзе да н.э.|II стагоддзя да н.э.]]<ref>ьноводство Белоруссии и перспективы его развития / [[Яфрэм Яўсеевіч Сакалоў|Е. Е. Соколов]]. — Минск : Ураджай, 1974. — 133, [2] c. : ил., табл. ; 21 см. — Библиография: с. 126―134. — 6550 экз. — (В переплете) : 31 к. — С. 6</ref> Летнія комплексы як жаночага, так і мужчынскага адзення амаль цалкам шыліся з даматканага палатна{{sfn|Лён|2009|с=78}}. У культуры беларусаў лён меў высокі сакральны статус. Ён надзяляўся магічнымі ахоўнымі ўласцівасцямі, таму белае ільняное палатно суправаджала беларуса ад нараджэння да смерці{{sfn|Лён|2009|с=78}}. Сцёблы лёну выдзіраюць з каранямі з зямлі. Пасля гэтага іх замочваюць і апрацоўваюць на {{нп3|Трапальная машына|трапальных машынах|uk|Тіпальна машина}} для атрымання валакна. Да распаўсюджвання машын сцёблы лёну здрабнялі і [[Трапанне|трапалі]] ручным прыстасаваннем — {{нп3|Церніца (прылада)|церніцай|uk|Терлиця (знаряддя)}}. Атрыманае валакно апрацоўваецца {{нп3|Часанне|часаннем|uk|Чесання}}: цяпер на часальных машынах, у былыя часы — з дапамогай часалак. Атрыманую сыравіну называюць {{нп3|Кужаль|кужалем|uk|Кужіль}}, адходы — [[Кастра|кастрой]] і {{нп3|Пакулле|пакуллем|uk|Клоччя}}. === Воўна === {{main|Воўна}} [[Файл:Wolle des Waldschafs.JPG|250px|міні|Авечая воўна]] [[Авечая воўна]] сартавалася па колерах на белую, шэрую і чорную. Мяккасць прадзільнага матэрыялу і адсутнасць неабходнасці змочвання слінай ніткі падчас працы рабіла вытворчасць ваўняной пражы больш лёгкай, чым прадзенне лёну<ref name="МЯ">[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Никифоровский, Н. Я.]] [https://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01.html?158 Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии и описание предметов обиходности // Этнографические данные. Витебск, 1895]{{Недаступная спасылка}}. С. 149</ref>. Найбольш якаснай сыравінай лічылася воўна старых [[Авечка свойская|авечак]], стрыжаных увосень. Веснавую воўну пралі для выкарыстання на [[андарак]]і, за асенняй доўгай воўны рабілі сукно і тканіну на мужчынскія [[нагавіцы]], асеннюю кароткую воўну выкарыстоўвалі для вытворчасці [[Валенкі|валенак]]<ref>[https://bydialects.org/dicts/narodnyja-skarby-2008-r/98 Воўна]</ref>. Таксама адрознівалі воўну, знятую са спіны — хрыбтовую, менш якаснай лічылася воўна з галавы і ног, а самая высакасортнай была «паяркавая воўна», знятая з маладых ягнят<ref name="ОШБ">[https://telarian.ru/?r=fibers&id=302 Обработка шерсти в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. Воўну сартавалі, мылі, сушылі, скублі, часалі на грабянях ці ваўначосках, пралі. Сукно ткалі на кроснах пераважна ў 4 {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}}. Колер сукна залежаў ад колеру воўны. Белае сукно часам фарбавалі. Вытканую шарсцяную тканіну абавязкова [[Сукнаробства|валялі]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|15|Сукнаро́бства|Буракоўская Н. І.|260}}</ref>. [[Казіная воўна|Казіны]] і [[Трусіная воўна|трусіны пух]] выкарыстоўваліся рэдка для невялікіх рэчаў пры наяўнасці ў гаспадарцы коз і трусоў адпаведна<ref name="МЯ"/>. Часцей за ўсё воўну выкарыстоўвалі толькі на [[Уток|ўток]], тканіны з чыстай воўны ў сялянскіх гаспадарках вырабляліся рэдка<ref name="ГМК">[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981</ref>. === Каноплі === {{main|Канаплянае валакно}} [[Файл:Hennepvezel Cannabis sativa fibre.jpg|250px|міні|Канаплянае валакно]] [[Каноплі пасяўныя|Каноплі]] ў якасці крыніцы тэкстыльнага валакна займалі значнае месца ў сялянскай гаспадарцы. Тут варта адрозніваць валокны ад мужчынскіх і жаночых каліў расліны. Летам адразу пасля апладнення жаночых раслін, так званага пылення, збіралі мужчынскія калівы, званыя маніцы, з якіх рабілі канапліну (зрэб’е) — тканіну вельмі падобную на ільняную, але больш порыстую. Канапліна мае лепшыя вода- і паветрапранікальныя якасці, чым ільняная, таму шырока прымянялася для пашыву мужчынскіх сарочак і нагавіц для працы, а таксама ніжняй бялізны. Жаночыя калівы збіралі восенню, пасля паспявання насення. Пасля доўгага вымочвання ў ручаях ці самаробных сажалках побач з імі, са сцёблаў канопель атрымлівалі [[Траста|трасту]], якую {{нп3|Дэкартыкацыя|мялі|ru|Декортикация (сельское хозяйство)}}, [[Трапанне|трапалі]] і {{нп3|Часанне валакністых матэрыялаў|вычэсвалі|ru|Чесание волокнистых материалов}}, а пасля гэтага [[Ручное прадзенне|пралі]]. З падобнага валакна атрымлівалі вяроўкі рознага прызначэння, ад аборак для лапцей да [[Гужы|гужоў]] і цяжоў для вупражы. У пасевах суадносіны мужчынскіх і жаночых каліў прыкладна аднолькавыя, але мужчынскія маюць танчэйшае сцябло, таму доля іх ва ўраджаі валакна розная. Маніцы давалі толькі каля траціны ўсяго аб’ёму валокнаў з поля канопель, астатняе прыходзілася на матачныя сцёблы. У цэлым каноплі як сыравіна для ткацтва не мела ў беларусаў шырокага распаўсюджання, хаця вырошчвалі яе даволі шмат, асабліва ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], а таксама ў паўднёва-ўсходніх раёнах [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], адкуль яна вывозілася і за мяжу<ref>[https://telarian.ru/?r=fibers&id=312 Обработка конопли в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. == Падрыхтоўчыя работы == === Прадзенне === {{main|Ручное прадзенне}} [[Файл:Попрадкі, накід з Белавежскай пушчы, 1912 (мал. Антонія Каменьскага)..jpg|250px|left|thumb|[[Антон Іосіфавіч Каменскі|А. Каменьскі]]. «Попрадкі, накід з Белавежскай пушчы», 1912]] Прадзенне — працэс вырабу нітак з воўны, [[Кудзеля|кудзелі]] і іншых валакністых матэрыялаў<ref name="БНТ"/>. Дзяўчаты і жанчыны пралі звычайна з лістапада да сакавіка ва ўсе дні тыдня, акрамя святаў і нядзель{{sfn|Лён|2009|с=8}}. У Беларусі прадзенне было выключна жаночай справай. Зімовымі вечарамі дзяўчаты збіраліся на [[Вячоркі|попрадкі]]. На паўднёвым усходзе дамаўляліся з адным ці некалькімі гаспадарамі і за пэўную плату хадзілі прасці ў іх хаты на працягу усёй зімы. Навучаць дзяўчатак прадзенню пачыналі недзе з 7-8 гадоў, спачатку з нізкаякаснага валакна, а тады і з кужалю{{sfn|Лён|2009|с=8}}. Асноўнымі прыладамі прадзення былі [[прасніца]] (прасліца, потась), [[верацяно]] і [[Калаўрот|самапрадка]] (самапраха, калаўрот, каўрыдак){{sfn|Лён|2009|с=8}}. === Фарбаванне пражы === [[Файл:Тканіны і ніткі, беларускае народнае ткацтва.JPG|250px|міні|Ручнік і афарбаваная пража. [[Слуцкі этнаграфічны музей]]]] Фарбаванне пражы і палатна вядомае з глыбокай старажытнасці. У XVIII стагоддзі ў традыцыйным ткацтве карысталіся фарбавальнікамі мясцовага паходжання: настоямі траў, кары, лісця дрэў і балотнай руды<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>. Сярод раслін, што прымяняліся, згадваюцца {{bt-bellat|талакнянка|Arctostaphylos}}, {{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat|крушына|Frangula}}, {{bt-bellat|палын|Artemisia}}, {{bt-bellat|дзераза|Lycopodium}}, {{bt-bellat|ажына|Rubus caesius}}, {{bt-bellat|пырнік|Elytrigia}}, {{bt-bellat|трыпутнік|Plantago}}, {{bt-bellat|бузіна|Sambucus}}, {{bt-bellat|хвошч|Equisetum}}, {{bt-bellat|ядловец|Juniperus}}, ягады {{bt-bellat|Чаромха звычайная{{!}}чаромхі|Prunus padus}}, {{bt-bellat|таполя|Populus}}, {{bt-bellat|шчаўе конскае|Rumex confertus}}, {{bt-bellat|вольха|Alnus}}, {{bt-bellat|мацярдушка|Origanum}} і іншыя{{sfn|Лазука|2015|с=161}}<ref>[https://telarian.ru/?r=decor.dyeing&id=300 Способы крашения в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. З канца XIX — пачатку XX стагоддзяў даволі шырокае распаўсюджанне атрымалі хімічныя фарбавальнікі, якія да XX стагоддзя цалкам выцеснілі раслінныя<ref name="БНТ"/>. === Снаванне === {{main|Снаванне}} [[Файл:«Smolensk Linen» museum - 020.jpg|250px|міні|Снаванне на сцяне ў экспазіцыі музея «{{нп3|Смаленскі лён (музей)|Смаленскі лён|ru|Смоленский лён (музей)}}»]] [[Снаванне]] — размяшчэнне пражы такім чынам, каб у час ткання аснова дзялілася на верхні і ніжні рады з утварэннем зева. Падчас снавання вызначалася таксама даўжыня і шырыня будучай тканіны. Вядомы тры спосабы снавання: на сцяне, на раме і на вярчальнай снавалцы<ref name="БНТ"/>. Перад навіваннем асновы ніткі {{нп3|Шліхтаванне|падрыхтоўвалі|ru|Шлихтование}} адмысловым чынам для надання ім большай трываласці<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%BA Народныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік (2008). Л. П. Кунцэвіч]</ref>. У славян часцей за ўсё снавалі на сцяне, у якую ўтыкалі калкі. Выкарыстоўвалася і пераносная снавальная рама і, радзей, вярчальная снавалка<ref name="БНТ"/>. Пасля заканчэння снавання [[Аснова (ткацтва)|аснову]] здымалі з калкоў і спляталі ў касу (пляцёнку, плётку). Розныя прылады і прыстасаванні для снавання мелі назву снавалка, снавадла, снавідла, снулля, снулька, снульня, снуўля, снуйка<ref>[https://verbum.by/?q=%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B0 Снавадла]</ref> ці снуйня<ref>[https://bydialects.org/dicts/narodnyja-skarby-2008-r/101?hl=%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%86%D1%8C Калок]</ref>. == Прылады ткацтва == === Дошчачкі === [[Файл:Tabliczka alt.svg|left|150px|thumb|Віды дошчачак]] {{main|Ткацтва на дошчачках}} [[Ткацтва на дошчачках]] — адзін з самых старых спосабаў вырабу тканага палатна. Дошчачкі гэта невялікія плоскія фігуры з дрэва, на Беларусі найчасцей квадраты памерам 10 на 15 см, з адтулінамі па чатырох вуглах. Такая прылада выкарыстоўвалася для ткацтва паясоў<ref>{{кніга |аўтар = Лебедева Н. И. |частка = Прядение и ткачество восточных славян в XIX - начале XX в. |загаловак = Восточнославянский этнографический сборник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1953 |том = |старонкі = 493 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref><ref>{{кніга |аўтар = Селівончык Вера |частка = |загаловак = Ткацтва на дошчачках. Практычны дапаможнік(Майстроўня). |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Медысонт |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 64 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref>[http://uzor.iatp.by/html/tehnology1.html ТКАЦТВА НА ДОШЧАЧКАХ. Інструменты і матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330001836/http://uzor.iatp.by/html/tehnology1.html |date=30 сакавіка 2012 }}</ref>. Фундаментальны прынцып — паварочваць дошчачкі, каб падняць выбраныя наборы нітак у аснове. Дошчачкі можна бесперапынна паварочваць у адным накірунку як пачак, паварочваць паасобку для стварэння ўзораў або паварочваць пэўную колькасць разоў «наперад» і столькі ж разоў «назад». === На ніту === [[Файл:Дошка з цвікамі для снавання валожынскага пояса.jpg|міні|250px|Дошка з цвікамі, на якой снуюць пояс]] {{main|Ткацтва на ніту}} Традыцыйна пояс снуюць на адмысловай дошцы з цвiкaмi, часам з гэтай мэтай выкарыстоўваюць штыкетнік плота. Спосаб снавання паясоў i вырабу прыстасаванняў для ткацтва, якім валодаюць рамесніцы з Валожыншчыны, у некаторых дэталях адрозніваецца ад спосабаў, зафіксаваных у іншых рэгіёнах Міншчыны. Як і іншых раёнах, аснова пры снаванні паясоў падзяляецца з выкарыстаннем чынавых цвікоў, але на Валожыншчыне гэтая аснова не прывязваецца да нерухомага прадмета з мэтай нацяжэння, а замацоўваецца на тaлii i выцягнутай назе ткачыхі, што дазваляе ткаць там, дзе няма зручнага прадмета для мацавання асновы. У 2013 годзе традыцыя ткацтва паясоў «на ніту» атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці<ref>[https://www.living-heritage.by/nks/2087/ Інвентар НКС: Традыцыя ткацтва паясоў у Валожынскім раёне]</ref> і была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. === Бердзечка === {{main|Бердзечка }} [[Файл:Бердо и принцип его работы.jpg|left|150px|thumb|Прынцып працы бёрда]] [[Бердзечка]] — прыстасаванне для ручнога ткацтва, род грэбня. Вядома са старажытных часоў. Можа быць выкарыстана для стварэння нешырокай тканай паласы. На бёрдзе можна вырабіць [[пояс]], нешырокі [[ручнік]], [[абрус]]ы і да т. п. Бердзечка ўяўляе сабой плоскую дошчачку, у якой зроблена некалькі дзесяткаў падоўжных шчылін. У кожным «слупку», падзеленым на дзве шчыліны, зроблена адтуліна. Такіх адтулін можа быць — па вертыкалі — ад аднаго да трох, што дазваляе ўскладняць ўзор, працуючы з ніткамі розных колераў. Пры стварэнні палатна ў бердзечка забэрзваюцца ніткі — як у падоўжныя шчыліны, так і ў «слупковыя» адтуліны. Затым бердзечка перамяшчаецца уверх-уніз. Ніткі ў падоўжных шчылінах застаюцца на месцы, а ніткі, якія забэрзаны у адтуліны, ссоўваюцца ўверх ці ўніз. За кошт гэтага ствараецца «зеў» — прамежак паміж ніткамі [[Аснова тканіны|асновы]]. У гэты «зеў» забэрзваецца нітка [[уток|ўтка]] — рукамі ці з дапамогай [[чаўнок|чаўнака]]. Такім чынам ствараецца палатно тканіны або пояса. === Кросны === [[Файл:LoomBelarus.JPG|250px|thumb|{{нп3|Беларускія кросны||ru|Белорусские кросны}}]][[Файл:Weaving shuttle 0027.jpg|thumb|250px|Чаўнок. [[Віцебская вобласць]].]] На [[Беларусь|Беларусі]] асноўны тып кроснаў уключае: ставы — драўляны каркас, на якім збіраюць канструкцыйна важныя вузлы станка; навоі — 2 драўляныя валы, на адзін з якіх навіваюць ніткі асновы, а на другі намотваюць палатно; {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}}, або нічальніцы, — надзетыя радамі на 2 паралельныя пруткі (верхні і ніжні) ніцяныя завесы, праз якія працягваюць ніткі асновы (ад колькасці нітоў залежыць узор тканіны); бёрда — прыстасаванне для прыбівання уточнай ніткі, якое складаецца з тонкіх вузкіх пласцінак накшталт грабеньчыка з 2 спінкамі і ўкладваюцца ў набіліцы, панажы, калёсцы, чапёлкі — рычагі і блокі для прывядзення ў рух нітоў. Пры націсканні на панажы, прывязаныя да іх {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}} разыходзяцца і ўтвараюць у аснове зеў, праз які пракідваюць {{нп3|Чаўнок (ткацтва)|чаўнок||Shuttle (weaving)}} з навітым на {{нп3|Цэўка|цэўку||Pirn}} [[Уток|утком]]. <!--==== Запраўка кроснаў ====--> == Віды ткацтва == У традыцыйным беларускім ткацтве разглядаюць аднатоннае ткацтва і розныя варыяцыі [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстага ткацтва]]. Па спосабе стварэння арнаменту ва ўзорыстым ткацтве адрозніваюць [[Закладное ткацтва|закладное]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |title=Закладное ткацтва |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085416/http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |url-status=dead }}</ref>, [[Бранае ткацтва|бранае]]<ref name="Этн"/>, [[Выбарнае ткацтва|выбарнае]]<ref name="Выбарнае"/> і [[Пераборнае ткацтва|пераборнае]]<ref>{{Cite web |url=https://heritage.gov.by/catalog/zakladnaia-tekhnika-tkatctva-chyrvona-belykh-rushnikou |title=Закладная тэхніка ткацтва чырвона-белых рушнікоў |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085416/https://heritage.gov.by/catalog/zakladnaia-tekhnika-tkatctva-chyrvona-belykh-rushnikou |url-status=dead }}</ref> ткацтва. Асобна вылучаюць узорыстае [[шматнітовае ткацтва]], якое адпаведна колькасці выкарыстаных {{нп3|ніты|нітоў|mk|Ништи (ткаење)}} завецца [[Чатырохнітовае ткацтва|чатырохнітовае]], [[Васьмінітовае ткацтва|васьмінітовае]] і гэтак далей<ref>[https://slounik.org/153146.html Ткацтва]</ref>. === Бранае ткацтва === [[Файл:Belarusian traditional folk belts - 2016 AD.jpg|250px|міні|Беларускія паясы]] {{main|Бранае ткацтва}} Бранае ткацтва — адна з самых старажытных і пашыраных тэхналогій узорыстага ткання ў Беларусі<ref name="Сахута318">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 318.</ref>. Уся тая арнаментальная разнастайнасць, якой вызначаюцца традыцыйныя [[беларускія ручнікі]], [[абрус]]ы, [[Беларускі нацыянальны касцюм|адзенне]] і іншыя вырабы бытавога, абрадавага і дэкаратыўнага прызначэння, дасягнута якраз бранай адна-, але часцей — двухуточнай тэхнікай тэхнікай<ref name="Сахута318"/>. У канцы XIX стагоддзя адным з самых распаўсюджаных на Беларусі відаў ткацтва было бранае двухуточнае ткацтва, якое шырока ўжывалася для ўпрыгожвання [[Беларускі нацыянальны касцюм|народнага адзення]], [[Беларускія ручнікі|ручнікоў]], [[абрус]]аў<ref name="Этн">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/branae_tkactva/0-1895 |title=Бранае ткацтва |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085417/http://www.gants-region.info/index/branae_tkactva/0-1895 |url-status=dead }}</ref>. Па вонкавым выглядзе браныя тканіны нагадваюць вышыўку {{нп3|Шоў наперад іголкай|наперад іголкай|uk|Шов уперед голку}}: і там і тут каляровая нітка праходзіць то зверху, то знізу палатна, не ўключаючыся ў палатнянае перапляценне<ref name="ВУТ">[https://telarian.ru/?r=decor.patternweaving&id=648 Виды узорного ткачества. Браное ткачество] {{ref-ru}}</ref>. Браны ўзор у тканіне злёгку рэльефны: у тым месцы, дзе ўзорысты ўток робіць насціл з правага боку, там ён узвышаецца над тканінай дзякуючы сваёй таўшчыні, а там, дзе ён хаваецца на выварат, атрымліваецца паглыбленне<ref name="ВУТ"/>. Гэтым браны ўзор адрозніваецца ад [[Закладное ткацтва|закладнога]], зусім гладкага, нерэльефнага<ref name="ВУТ"/>. Арнамент беларускіх браных двухуточных тканін вызначаецца перавагай чырвонага колеру, дакладнай распрацоўкай геаметрычных матываў<ref name="Этн"/>. Арнаментальныя матывы браных тканін досыць разнастайныя, але ў цэлым геаметрычныя або моцна геаметрызаваныя: дробныя шашачкі, слупкі, трохкутнікі, ромбы, крыжападобныя фігуры, васьміканцовыя разеткі і іншыя<ref name="Сахута318"/>. У беларускім ткацтве часам заміж звычайных пруткоў выкарыстоўваліся шнуркі (матузы). На «матузах» ткаць зручней, чым на прутках, паколькі пруткі маглі выпадаць з асновы. Ад колькасці «матузоў» залежала і складанасць узору. Чым больш «матузоў», тым, складаней узор. Напрыклад, тканіна, вырабленая на «адзiн, на два, на тры матузы», выконвалася адным утком i мела нескладаны геаметрычны ўзор — квадраты, прастакутнікі i iнш<ref name="БТБ">[https://telarian.ru/?r=decor.patternweaving&id=352 Браная техника в белорусском народном ткачестве] {{ref-ru}}</ref>. === Выбарнае ткацтва === [[Файл:Ручнік. Пачатак XX стагоддзя. в. Кукляны Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці.jpg|250px|міні|[[Віцебскія ручнікі|Ручнік]]. Пачатак XX стагоддзя. в. [[Кукляны]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] {{main|Выбарнае ткацтва}} Выбарнае ткацтва ці перабіранне бытавала ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя на Гольмельшчыне і Віцебшчыне<ref name="Выбарнае">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/vybarnae_tkactva/0-2045 |title=Выбарнае ткацтва |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085415/http://www.gants-region.info/index/vybarnae_tkactva/0-2045 |url-status=dead }}</ref>. Для выбарных тканін характэрны рэльефны ступеньчата-геаметрычны арнамент, утвораны насцілам узорнага ўтку на фонавае палатно. Па тэхніцы выканання выбарнае ткацтва падобна на [[Бранае ткацтва#Двухуточнае ткацтва|двухуточнае бранае ткацтва]]: узор перабіраецца на дошчачку-бральніцу і кожны атрыманы зеў фіксуецца спецыяльнымі матузкамі (паўнітамі) ззаду нітоў<ref name="Выбарнае"/>. Аднак у выбарным ткацтве ўзорны ўток закладваецца не па ўсёй шырыні тканіны, а асобнымі ўчасткамі (выбарна), што дае магчымасць больш свабодна кампанаваць узорныя элементы і рабіць больш разнастайнымі іх колеравую гаму<ref name="Выбарнае"/>. Знешне выбарнае ткацтва нагадвае вышыўку па гатовай тканіне. === Закладное ткацтва === {{main|Закладное ткацтва}} Закладныя тканіны (заклады) ткуцца ў 2 ці 4 {{нп3|ніты||mk|Ништи (ткаење)}} без якіх-небудзь дадатковых прыстасаванняў<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |title=Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) &#91;і інш.&#93;. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с. |access-date=10 верасня 2024 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910085416/http://www.gants-region.info/index/zakladnoe_tkactva/0-2432 |url-status=dead }}</ref>. Закладное ткацтва адно з самых працаёмкіх, бо не выкарыстоўваецца {{нп3|Чаўнок (ткацтва)|чаўнок|uk|Човник (ткацтво)}}, але гэтая ж асаблівасць дае магчымасць свабодна камбінаваць колеры. На беларускіх землях было найбольш пашырана на [[Гомельская вобласць|Гомельшчыне]], [[Віцебская вобласць|Віцебшчыне]] і [[Мінская вобласць|Міншчыне]]<ref name="ЭтнБел"/>. У пачатку XXI стагоддзя сустракаецца як выразны [[Капыльскае ткацтва|лакальны варыянт]] у ваколіцах в. [[Семежава]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]. Для беларускага закладнога ткацтва характэрна традыцыйнае спалучэнне белага і чырвонага, часам з дабаўленнем чорнага колераў<ref name="ЭтнБел"/>. Кожны асобны матыў арнаменту пракладваецца ў аснову ўручную, што дае магчымасць выкарыстоўваць уточныя ніткі розных колераў<ref name="Сахута319">Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 319.</ref>. У выніку атрымліваюцца яркія, каларыстычна насычаныя, разнастайных малюнкаў кампазіцыі, паліхромны дэкор якіх звычайна аб’ядноўваецца і падкрэсліваецца глыбока чорным фонам асновы<ref name="Сахута319"/>. Посцілкі і дываны, вытканыя ў гэтай тэхніцы, найлепш адпавядаюць агульнаму характару традыцыйнага народнага жылля другой паловы XX стагоддзя<ref name="Сахута319"/>. Імпарт і ўласная вытворчасць кілімаў, несумненна, аказалі ўплыў на фарміраванне мастацкай традыцыі [[Рагачоўскія ручнікі|рагачоўскіх]], [[Брагінскія ручнікі|брагінскіх]], [[Лоеўскія ручнікі|лоеўскіх ручнікоў]]. === Ткацтва ў пуплы === {{main|Ткацтва ў пуплы}} Пры вырабе тканін у падобнай тэхніцы спецыяльым кручком або тонкай спіцай уточная нітка выцягвалася ў патрэбных месцах, ствараючы узор з рэльефных кропак па тканіне. Яе называлі ткацтва ў пуплы, у вузлы, выцяганая ці пяцельчатая тэхніка<ref name="ГМК"/>. Мяркуецца, што яна з’явілася ў XVII стагоддзі, калі ў Расійскую імперыю праз Ноўгарад, Смаленск, Віцебск і Полацк пачалі вазіць замежныя ткані, у прыватнасці італьянскі аксаміт, аздоблены залатымі і срэбнымі петлямі<ref>[[Уладзімір Карлавіч Клейн|Клейн В. К.]] Путеводитель по выставке тканей VII—XIX вв. — М, 1926, с. 13.</ref>. Падобнай тэхнікай ткацтва рабілі паясное адзенне, а таксама посцілкі. === Шматнітовае ткацтва === [[Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|250px|міні|Узоры шматнітовых тканін у Слуцкім этнаграфічным музеі]] [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 006.JPG|250px|міні|Ручнікі ў шматнітовай тэхніцы ў [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] [[Файл:Даматканая посцілка ў тэхніцы шматнітовага ткацтва.jpg|250px|thumb|Даматканая ільняная посцілка ў тэхніцы чатырохнітовага двухуточнага ткацтва (дымка). Можна бачыць характэрнае негатыўнае адлюстраванне ўзору на адваротным баку]] {{main|Шматнітовае ткацтва}} Пры шматнітовым ткацтве ўзнікае магчымасць ствараць тканіны са складаным і разнастайным перапляценнем нітак [[Аснова (ткацтва)|асновы]] і [[Уток|ўтка]]<ref name="Много">[https://telarian.ru/?r=interweaving&id=347 Многоремизное ткачество] {{ref-ru}}</ref>. Перапляценне пры гэтым залежыць ад таго, як ніткі асновы прапускаюцца ў ніты і ад паслядоўнасці ходу па падножках («хадзіць па панажах»)<ref name="Много"/>. Тыпалагічнай прыкметай шматнітовых тканін з’яўляецца перапляценне асновы і ўтка без выкарыстання дадатковага ўзорнага ўтка, геаметрычны арнамент з прамавугольных слупкоў ці «шашак», які складае адзінае цэлае са структурай тканіны, і двухбаковы пазітыўна-негатыўны характар узору<ref name="Лоб289">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 289</ref>. Найбольш распаўсюджанымі шматнітовымі тэхнікамі ў Беларусі з’яўляюцца [[Шматнітовае ткацтва#Чатырохнітовае ткацтва|чатырохнітовае]] і [[Шматнітовае ткацтва#Васьмінітовае ткацтва|васьмінітовае ткацтва]], а тканіны, атрыманыя з дапамогай іх выкарыстання часцей за ўсё называюць [[Дымка (даматканка)|дымкамі]]<ref>[[Вера Іванаўна Селівончык|Селивончик, В. И.]] Возрождение ремесла : пособіе по руч. узор. ткачеству / В. И. Селивончик [[Марыя Мікалаеўна Віннікава|М. Н. Винникова]]. — Минск : Полымя, 1993. — 144 с. С. 68, 74.</ref>. Шматнітовыя тканіны сустракаюцца на тэрыторыі Беларусі нераўнамерна і спосаб іх выканання, характар узораў маюць рэгіянальныя адрозненні<ref name="Лоб289"/>. Найбольш шырока распаўсюджаны шматнітовыя тканіны на поўначы, паўночным захадзе і ў цэнтральнай частцы Беларусі, дзе яны выконваліся на 4, 8, 10 або 12 нітах<ref name="Лоб290">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 290</ref>. Тут сустракаюцца ўзоры, вырабленыя на максімальна магчымай у сялянскім ткацтве колькасці нітоў — 16, 22 і 24<ref name="Лоб290"/>. Для ўсходніх і паўднёвых раёнаў Беларусі характэрны не такія складаныя па арнаменту і спосабам выканання чатырох- і васьмінітовыя аднаўточныя і двухуточныя тканіны. Па мастацкаму рашэнню беларускія шматнітовыя тканіны блізкія, а часта ідэнтычныя народным тканінам суседніх [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], усходніх раёнаў [[Польшча|Польшчы]]<ref name="Лоб290"/>. == Апрацоўка гатовых тканін == === Бяленне палатна === [[Файл:Wladyslaw Skoczylas Praczki.jpg|thumb|250px|{{нп3|Уладзіслаў Скачыляс||pl|Скочиляс, Владислав}}. «Прачкі»]] [[Файл:Сержпутоўскі. Бяленне палатна ў беларусаў.webp|250px|thumb|[[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]]. Бяленне палатна ў беларусаў у в. [[Вялікія Чучавічы|Чучавічы]]]] Асноўны спосаб выбельвання палатна — гэта бяленне на сонцы. Тканіну змочвалі, клалі на камень і білі валькамі ці {{нп3|Пранік|пранікам|be-tarask|Пранік}}, у некаторых месцах тапталі нагамі<ref>Зафіксавана, напрыклад, у в. [[Бяляеўка (вёска)|Бяляеўцы]] [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]</ref>. Пасля гэтага палатно рассцілаюць на лузе мокрым. З выбельваннем на сонцы злучаецца заленне палатна<ref name="ПІТ">[[Наталля Іванаўна Лебедзева|Лебедева, Н. И.]] [https://www.prlib.ru/item/721044 Прядение и ткачество восточных славян в XIX — начале XX в.] / Н. И. Лебедева. — [Москва : издательство АН СССР, 1956]. -С. 462—540 : ил.</ref>. Пры гэтым тканіну на ноч выкладваюць у катлы і заліваюць [[шчолак]]ам — растворам {{нп3|Дравесны попел|бярозавага попелу||Wood ash}} ў вадзе<ref name="ПІТ"/>. Вядома таксама бучэнне палатна. Існуюць адмысловыя букі — {{нп3|жлукта||uk|Жлукто}} — выдзяўбаныя калоды без дна з дзвюма крыжападобна пакладзенымі перакладзінамі ў сярэдзіне. Палатно складваецца ў гэты бук, яго заліваюць кіпенем або шчолакам, пасля яго расцілаюць на лузе. Бучаць часам на беразе ракі, у гэтым выпадку ваду грэлі на вогнішчы<ref name="ПІТ"/>. === Глянцаванне шарсцяных тканін === {{main|Лашчэнне}} Даматканае сукно дома ці на мануфактурах ласкавалі (аддавалі ў лоск) — надавалі яму гладкую паверхню поўным або частковым валяннем. У хатніх умовах змочаную цёплай вадой тканіну намотвалі на качулку і клалі на печ, або разасланы кавалак тканіны рассцілалі пад гарачы хлеб, каб пад ім яна прэла<ref>[https://bydialects.org/dicts/narodnyja-skarby-2008-r/98 Народныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік (2008). Л. П. Кунцэвіч]</ref>. Ва ўмовах прадпрыемства апрацоўка рабілася гарачай вадой і валкамі. Ласкаванне павышала вода- і гразенепранікальнасць тканіны, паляпшала яе вонкавы від, надавала бляск. === Валянне сукна === {{main|Валянне}} У беларусаў быў вядомы такі спосаб валяння, як таўчэння сукна ў ступе таўкачом, а часам і нагамі<ref name="ПІТ"/>. == Рэгіянальныя асаблівасці народнага ткацтва == === Верхнядзвінскае ткацтва === {{main|Верхнядзвінскае ткацтва}} === Гродзенскае ткацтва === {{main|Гродзенскае ткацтва}} [[Файл:Посцілка. Вёска Малая Воля Дзятлаўскага раёна.JPG|250px|thumb|Посцілка. Вёска [[Малая Воля]] Дзятлаўскага раёна]] '''Гродзенскае ткацтва''' — народнае мастацкае [[узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]] на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Паводле пісьмовых крыніц вядома з [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]<ref>{{крыніцы/БЭ|5}}</ref>. === Івянецкае ткацтва === {{main|Івянецкае ткацтва}} '''Івянецкае ткацтва''' — народнае мастацкае [[узорыстае ткацтва|ўзорыстае ткацтва]], вядомае з ваколіц [[Івянец|Івянца]]. Дэкаратыўныя ўзорыстыя дываны і посцілкі атрымалі шырокае распаўсюджванне сярод мясцовых ткачых у вёсках [[Высокае (Валожынскі раён)|Высокае]], [[Еўкавічы]], [[Кульшычы (Валожынскі раён)|Кульшчыцы]], [[Макасічы|Макасіцы]], [[Сівіца (Валожынскі раён)|Сівіца]], [[Слайкоўшчына]], [[Ткачы (Валожынскі раён)|Ткачы]], [[Шыкуці]] і ў мястэчку [[Івянец|Івянцы]]. Для посцілак найболыш характэрны тэхнікі [[Шматнітовае ткацтва|чатырох- альбо шасцінітовага]] двухуточнага ткацтва, даволі часта сустракаюцца і шматнітовыя вырабы, а сярод дываноў пераважае двухбаковы [[Пераборнае ткацтва|перабор]]<ref name="АНМ">А. Непачаловіч. [http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/17058/%d0%9c%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%86%d0%ba%d0%b0%d0%b5%20%d1%82%d0%ba%d0%b0%d1%86%d1%82%d0%b2%d0%b0.pdf?sequence=1&isAllowed=y Мастацкае ткацтва. Івянецкія посцілкі і дываны]</ref>. Непаўторныя ўзоры івянецкіх посцілак і дываноў прыцягваюць увагу адметным успрыманнем свету, незвычайнымі прыёмамі стылізацыі, вытанчанай каларыстычнай гамай і майстэрствам выканання. === Капыльскае ткацтва === {{main|Капыльскае ткацтва}} Распаўсюджана ў вёсках [[Капыльскі раён|Капыльшчыны]]. Вядомае з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|8}}</ref>. === Слуцкае ткацтва === {{main|Слуцкае ткацтва}} Распаўсюджана на тэрыторыі [[Слуцкі раён|Слуцкага]] і суседніх [[Капыльскі раён|Капыльскага]], [[Салігорскі раён|Салігорскага]], [[Любанскі раён|Любанскага]] раёнаў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. На яго аснове ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] створана [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў]], дзейнасць якой садзейнічата пашырэнню ў рэгіёне новых ткацкіх тэхнік і прыёмаў<ref>{{крыніцы/БЭ|15}}</ref>. == Асноўныя віды вырабаў народнага ткацтва == === Тканіны для адзення === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Traditional summer clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|250px|Традыцыйнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялян, XIX стагоддзе. [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] У беларускім нацыянальным касцюме выкарыстоўваліся толькі натуральныя тканіны, якія вырабляліся ў хатніх умовах з лёну, канопель і воўны<ref name="Трад"/>. Пры вырабе адзення з ткацкіх тэхнік выкарыстоўваліся [[Бранае ткацтва|бранае]], [[Выбарнае ткацтва|выбарнае]], [[Закладное ткацтва|закладное]], [[Рамізнае ткацтва|рамізнае]], [[Пераборнае ткацтва|пераборнае]] і іншыя віды [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстага]] ткацтва<ref name="ЭБ"/>. У многіх выпадках крой быў полікавы, гэта значыць, тканіна не разразалася, а адразу ткалася прастакутнымі палотнішчамі рознага памеру, якія потым злучаліся рознымі тэхнікамі, у тым ліку высокадэкаратыўнымі: простымі швамі, вывязанымі кручком карункамі, рознакаляровымі стужкамі і гэтак далей. ==== Рукавы і палікі для плечавога адзення ==== [[Файл:Traditional ornament on a woman summer clothing of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory.jpg|left|250px|міні|Дэкор рукава жаночай кашулі [[Слуцкі строй|слуцкага строю]], [[XIX стагоддзе]]]] Тканіны для [[Рукаў|рукавоў]] і палікоў адметныя багаццем дэкору, які ствараўся ў асноўным спосабам «затыкання», «ператыкання». Арнамент у такім выпадку атрымліваўся сугуба геаметрычным<ref name="ГМК"/>. Самы просты варыянт — гэта гладка затканныя палосы, якия ўтвараліся за конт уточных нітак пераважна чырвонага колеру. Тут выкарыстоўвалася тэхніка [[Шматнітовае ткацтва|двухнітовага ткацтва]]<ref name="ГМК"/>. Пры выкарыстанні [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікі]] атрымліваўся больш складаны геаметрычны ўзор — палосамі, якія складаліся з ромбаў, зорачак, квадратаў, прамавугольнікаў. На ўсходзе Беларусі маглі камбінаваць [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовую]] і браную тэхніку. У гэтым выпадку ўзор выконваўся пры дапамозе чатырох ці пяці нітоў і ўяўляў сабой ромбы, размешчаныя «адзін у адным». Звычайна такія рукавы называліся «рукаў у пяць калошак»<ref name="ГМК"/>. Насычанасць дэкорам, багацце і формы ўзораў адрозніваліся рэгіянальна<ref name="ГМК"/>. ==== Паясное адзенне ==== ===== Спадніцы ===== {{main|Андарак}} [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|250px|Традыцыйны [[маларыцкі строй|маларыцкі святочны сялянскі жаночы строй]] ([[Збураж|вёска Збураж]]), канец XIX ст. Спадніца ў палосы]] [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art - back.jpg|thumb|250px|Традыцыйнае святочнае верхняе летняе адзенне беларускіх сялянак (в. [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] каля [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]), канец XIX ст. Спадніца ў клетку]] Спадніцы шылі з [[Шарсцяная тканіна|шарсцяной]], паўшарсцяной і палатнянай тканіны. Адрозніваюць паліхромныя і аднатонныя тканіны. Сярод узорыстых пераважаюць паласатыя з прадольным і папярочным размяшчэннем палосаў, а таксама з узорам у клетку. Аднатонныя тканіны былі гладкімі і рэльефнымі<ref name="ГМК"/>. Паласатыя тканіны вядомы па ўсёй тэрыторыі Беларусі, але больш сустракаліся на паўночным усходзе і ўсходзе. Яны ткаліся паліхромнымі з перавагай чырвонага колеру, а на захадзе — чорнага<ref name="ГМК"/>. На поўдні тканіны з прадольнымі палосамі ткаліся двухнітовым ткацтвам, а на поўначы і ўсходзе — часцей трохнітовым, таму зваліся «трынітоўкамі». Калі для двухнітовых тканін характэрнае {{нп3|палатнянае перапляценне||pl|Splot płócienny}}, то ў трохнітовых асобныя палосы ткаліся ў выглядзе хвалістых ліній<ref name="ГМК"/>. Ткані з папярочнымі палосамі выкарыстоўваліся на захадзе, у цэнтральны і ўсходніх раёнах і спарадычна сустракаліся на поўначы<ref name="ГМК"/>. Пры гэтым на ўсходзе яны былі двухнітовымі, радзей чатырохнітовымі [[Саржа|саржавага перапляцення]]. У цэнтральных раёнах нярэдка ніжняя паласа ткалася ўзорыстай з дапамогай [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікі]]: «Ніз ператыкалі, а далей ткалі проста паскамі»<ref name="ГМК"/>. Тканіны ў клетку былі распаўсюджаны па ўсёй Беларусі, ткаліся часцей за ўсё ў два колеры, напрыклад, чырвонага з чорным, пераважна ў двухнітовай тэхніцы<ref name="ГМК"/>. Асобна вылучаюць тканіны ў тэхніцы шматнітовага ткацтва, на якіх уточнымі ніткамі ствараўся ўзор з невялікіх рэльефных ромбікаў і прамавугольнікаў. Яны зваліся «у кружочкі», «у крывулькі» і гэтак далей<ref name="ГМК"/>. ===== Нагавіцы ===== [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|250px|міні|злева|[[Калінкавіцкі строй]] на паштовай марцы. На хлопцы паласатыя нагавіцы, жанчыны ў клятчастых спадніцах]] {{main|Нагавіцы}} Нагавіцы з’яўляюцца адной з асноўных частак традыцыйнага мужчынскага [[адзенне|адзення]] беларусаў. Шыліся звычайна з аднатоннага ці шарачковага [[палатно|палатна]], са [[зрэбная тканіна|зрэбнай]] ці [[сукно|паўсуконнай]] тканіны, зімовыя — з цёмнага [[сукно|сукна]] ('''суко́ннікі''')<ref name=ram>[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|М. Ф. Раманюк]]. Нагавіцы // {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі}}</ref>. Льняныя нагавіцы ткаліся ў 8 — 10, радзей у 12 пасмаў, часцей за ўсё [[Шматнітовае ткацтва|чатырохнітовай тэхнікай]] «у рады», «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», часам з рэльефнай паверхняй у выглядзе невялікіх ромбаў ([[Гродзенская губерня|Гродзеншчына]]). У шэрагу месцаў [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], а таксама на поўначы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] акрамя чатырохнітовых тканін шырока выкарыстоўваліся трохнітовыя, а на поўдні сустракаліся і двухнітовыя<ref name="ГМК"/>. Часцей за ўсё шарсцяная і паўшарсцяная тканіны былі шэрага колеру, для святочных нагавіц бралі чорную ці карычневую тканіну. У шэрагу месцаў на ўсходзе і паўднёвым усходзе сустракаліся белыя нагавіцы, якія часцей насілі летам<ref name="ГМК"/>. Насілі таксама і палатняныя нагавіцы ў палоску і клетку з характэрным чаргаваннем белай, шэрай, чорнай, часам сіняй пражы<ref name="ГМК"/>. ==== Фартухі ==== {{main|Фартух у беларускім народным касцюме}} Пярэднікі ткаліся з палатняных і [[Шарсцяная тканіна|шарсцяных тканін]]. Даныя палявых даследаванняў паказалі, што найбольшы распаўсюд мелі фартухі з палатна<ref name="ГМК"/>. Фон у палатняных тканінах меў гладкую паверхню і рабіўся ў тэхніцы [[Шматнітовае ткацтва|двухнітовага]], радзей чатырох- або васьмінітовага ткацтва<ref name="ГМК"/>. Шарсцяныя ткаліся аднатоннымі і безузорнымі. Асноўную ролю тут адыгрываў колер. На шарсцяных пярэдніках ствараўся узор у выглядзе паліхромных палос<ref name="ГМК"/>. === Тканыя галаўныя ўборы === ==== Намітка ==== [[Файл:Smoliński Three women in folk costumes.jpg|міні|250px|[[Юзаф Смалінскі]]. Тры дзяўчыны ў народных касцюмах]] {{main|Намітка}} У першую чаргу варта згадаць жаночы галаўны ўбор намітку, вядомы беларусам з даўніх часоў. Тканіна для наміткі ткалася спецыяльная, з самых тонкіх нітак, палатняным перапляценнем ў два ніты<ref name="ГМК" />. Ніткі ўтка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла на Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплі. Гатовае палатно старанна адбельвалася. Гатовая намітка прадстаўляла сабой кавалак тканіны даўжынёй ад 2 да 3,5 м и шырынёй каля 45 — 50 см. Канцы яе, як правіла, упрыгожваліся нескладаным [[Бранае ткацтва|браным]], а часам і гладкім узорам у выглядзе дзвюх — трох, радзей адной чырвонай палоскі<ref name="ГМК" />. ==== Хустка ==== {{main|Хустка ў беларускім народным касцюме}} [[Файл:Navahrudski Stroj stamp.jpg|250px|міні|[[Навагрудскі строй]] на паштовай марцы.]] Даматканыя хусткі рабіліся [[Льняная тканіна|ільнянымі]], [[Шарсцяная тканіна|шарсцянымі]] і паўшарсцянымі<ref name="ГМК" />. Льняныя даматканыя хусткі не мелі шырокага распаўсюду і адзначаны ў асноўным на поўдні Беларусі. Паўсядзённыя хусткі звычайна рабіліся са звычайнага тонкага палатна і аздабляліся толькі [[Махры|махрамі]]. Большасць льняных хустак ткаліся «у роскідку». Вытканы такім спосабам выраб быў мяккім, добра праўся і быў вельмі зручным у носцы<ref name="ГМК" />. У адрозненне ад ільняных, шарцяныя і паўшарсцяныя хусткі былі распаўсюджаныя паўсюдна. Ад палатняных яны адрозніваліся не толькі якасцю, але і колерам, а таксама тэхнікай выканання. Яны былі цямнейшыя, нават серую і белую воўну фарбавалі ў чорны, карычневы ці сіні колер. Паколькі насілі іх у халоднае надвор’е, то ткалі іх чатырохнітовай тэхнікай з [[Саржа|саржавым перапляценнем]] у рубчыкі, шчыльнымі<ref name="ГМК" />. Да XIX стагоддзя хусткі часцей былі пашытымі, а з пачатку XIX стагоддзя з паляпшэннем ткацкіх станкоў у шэрагу месцаў іх сталі ткаць цэлымі з белай каймой. Невялікія хусткі памерам 80 × 80 см звалі канаплянкі, увяртанкі і іншыя, а вялікія хусткі памерам 1,5 × 1,5 м называліся апінанка, апіналка, апінаха, а часам і проста вялікая хустка<ref name="ГМК" />. ==== Шырынка ==== [[Файл:Beloruska zhenska nosija.jpg|250px|left|міні|Дзяўчына ў шырынцы. [[Калінкавіцкі строй]]]] Шырынка — дзявочы ручніковы галаўны ўбор у выглядзе нешырокай палоскі, прыкладна 25 — 30 см, даўжынёй 75 — 80 см, затканая, як і намітка на канцах<ref name="ГМК" />. === Тканіны для вопраткі === [[Файл:Traditional winter clothing of Belarusian peasants - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае верхняе зімовае адзенне беларускіх сялян (в. [[Гошча (Івацэвіцкі раён)|Гошча]] каля [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]), XIX стагоддзе]] Часцей за ўсё для вопраткі ткалі шарсцяныя ці паўшарсцяныя тканіны з натуральнай [[Авечая воўна|авечай воўны]], але часам і палатняныя<ref name="ГМК" />. Сукно і паўсукно ткалася з захаваннем натуральнага колеру авечай воўны — белы, чорны, карычневы ці шэры — выключна [[Шматнітовае ткацтва|чатырохнітовай тэхнікай]] «у рады», «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у ёлачку]]», што забяспечвала шчыльнасць і практычнасць гатовага вырабу<ref name="ГМК" />. Палатно ткалася звычайна ў чатыры, тры, два, радзей ў шэсць нітоў<ref name="ГМК" />. === Паясы === [[Файл:Traditional man belts of Belarusian peasants in Slutsk district - XIXth cent - Museum of Slutsk Belts factory (Belarus).jpg|250px|thumb|Мужчынскія сялянскія паясы [[Слуцкі строй|слуцкага тыпу]], XIX ст. Тканыя на кроснах, на [[Ткацтва на ніту|ніту]], плеценыя, вітыя, тканыя на [[Ткацтва на дошчачках|дошчачках]], на [[Бердзечка|бердзечку]].]] У народзе былі распаўсюджаны паясы з ільну ці {{нп3|Суканне|суканай|ru|Сучение}} воўны. Звычайна ў кожнай гаспадарцы ткаліся паясы жаночыя і мужчынскія, верхнія і ніжнія. Жаночыя ткаліся на «ніту», а мужчынскія — на звычайным ткацкім стане бранай тэхнікай на 3 — 6 — 8 дошчачках. Часам стан замяняўся калочкамі, забітымі ў сцяну або зямлю, на якія нацягвалася паясная аснова<ref name="Нікіфароўскі">''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]]''. Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Витебск, 1895, стр. 23.</ref>. Карыстаючыся такой няхітрай тэхнікай, беларуская ткачыха рабіла ўзорныя паясы, якія адзначаліся высокай якасцю. «У іншых паясоў узоры настолькі чыстыя і добрыя», — заўважае Нікіфароўскі, — «што цяжка верыцца ў ручную хатнюю вытворчасць паясоў»<ref>''[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]]''. Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии. Витебск, 1895, стр. 108.</ref>. Паясы для верхняга адзення ткаліся з суканай воўны розных колераў — чырвоныя, чорныя і іншыя<ref>«Этнография», 1926, № 1 — 2, стр. 223</ref>. Даўжыня мужчынскіх тканых паясоў была вельмі значнай — прыблізна адзін сажань (каля 2,20 м). Меркавалася два паясных абхваты і паўаршына на канцы. Шырыня пояса для верхняга адзення даволі ўмоўная — 1—1,5 вяршка<ref name="Нікіфароўскі" />. === Хатні тэкстыль === ==== Абрусы ==== [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-3.jpg|250px|міні|Абрус у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]] {{main|Абрус}} У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя абрусы рабіліся дастаткова доўгімі — да 2 м, шырынёй ад 1,1 да 1,5 м, адпаведна даўжыні стала, разлічанага на вялікую сям’ю. Ткаліся з ільняной пражы, паўсядзённыя з больш грубай, чым святочныя<ref name="ГМК"/>. Будзёныя абрусы ткалі чатырохнітовым ткацтвам, святочныя часцей за ўсё васьмінітовым. Малюнак ў іх рабіўся шэрым утком па белай аснове, узор геаметрычны<ref name="ГМК"/>. У пачатку XX стагоддзя шырока сустракаліся абрусы, вытканыя ў 10, 12, 16 і болей нітоў. Для іх характэрныя геаметрычныя ўзоры. Радзей сустракаліся пяцінітовыя абрусы<ref name="ГМК"/>. Абрусы ткалі і бранай тэхнікай на адным, двух, трох прутках. З пачаткам XX стагоддзя ўзоры ўскладніліся, паколькі іх сталі ткаць на 12, 16, 18 і болей дошчачках<ref name="ГМК"/>. Таксама па ўсёй тэрыторыі сустракаюцца абрусы ў тэхніцы [[Ажурнае ткацтва|ажурнага ткацтва]]<ref name="ГМК"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна|пасляваенны час]] сталі вырабляць браныя абрусы на вялікай колькасці дошчачак. Таксама абрусы сталі меньшымі і квадратнымі<ref name="ГМК"/>. ==== Дываны ==== [[Файл:Беларускі арнамент. Дыван.png|250px|міні|Дыван]] Дываны, у тым ліку тканыя, шырока распаўсюджаныя па Беларусі. Існуюць тры асноўныя віды тканых дываноў. Найбольш простымі з’яўляюцца дываны, вырабленыя рэмізнай тэхнікай, звычайна паласатыя, рабіліся на трох нітах<ref name="ГМК"/>. На поўдні характэрным тыпам з’яўляліся дываны ў закладной тэхніцы з раслінным або геаметрычным арнаментам «у пальцы». На захадзе сустракаліся дзвюхасноўныя дываны, або, як іх там называлі, суканыя. Арнамент — раслінны ў выглядзе круга ў цэнтры і паўторанага па краях<ref name="ГМК"/>. ==== Палавікі-ходнікі ==== [[Файл:Пружанскі палацык. Этнаграфічная зала. Ганчарства.jpg|250px|міні|Палавікі-дарожкі ў інтэр’еры музея «[[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|Пружанскі палацык]]»]] Дарожкі (палавікі, панамоснікі, хадуны, ходнікі) ткалі звычайным спосабом, выкарыстоўваючы ў якасці асновы ніткі з трывалага матэрыялу — канапляныя, льняныя, баваўняныя. Часам для асновы выкарыстоўвалі ільняную пражу, а для ўтка — розныя ласкуты. Звычайна метад ткацтва палавікоў прапаноўваў двухнітовую тэхніку, але сустракаліся таксама коўрыкі тканыя на трох і чатырох нітах. Для ткацтва палавікоў выкарыстоўваліся спецыяльныя [[Бёрда (ткацтва)|бёрды]] з больш вялікімі зубамі<ref name="ПДД"/>. Ткалі іх у папярочную ці прадольную палоску<ref name="ГМК"/>. ==== Пасцельнае ўбранне ==== [[Файл:Узда. Музей. Дом рамесніка (04).jpg|250px|міні|Комлекс хатняга тэкстылю ў інтэр’еры Дома рамесніка ва [[Узда|Уздзе]]: полаг, посцілка, падзор, навалачка, дыванок, ручнікі і сурвэткі]] {{main|Навалачка|Насыпка|Полаг|Падзор (тэкстыль)|}} Навалачкі шыліся з белай тканінай, вытканай часцей за ўсё бранай тэхнікай на «дзве» ці «тры дошкі»., а таксама з чатырохнітовай «радовай»<ref name="ГМК" />. Насыпкі (напернікі) рабіліся з добра звалянага сукна<ref name="ГМК" />. Полагі рабілі з белай ільняной тканіны, часта з простай двухнітовай, часам узорыстай чатырохнітовай. Ва ўсходніх раёнах Віцебшчыны бытавалі клятчастыя (сіні з белым) полагі<ref name="ГМК" />. [[Падзор (тэкстыль)|Падзоры]] традыцыйна прадстаўлялі сабой тканую паласу ільняной тканіны, пазней пачалі рабіць і з баваўняных тканін. Большасць пасцельнай бялізны рабілася белага колеру, што падкрэслівала яе гігіенічнасць<ref name="ГМК" />. ==== Посцілкі ==== [[Файл:Ткацтва ў Лідскім гісторыка-культурным музеі 07.JPG|250px|міні|Узоры посцілак у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] {{main|Беларускія посцілкі}} Паўсядзённыя посцілкі ткаліся з ільняной пражы ў два ці чатыры ніты<ref name="ГМК" />, часам нескладанай бранай тэхнікай<ref name="ГМК" />. Святочныя — паўсуконныя або суконныя. Яны вылучаюцца разнастайнасцю тэхнічных прыёмаў, арнаментыкай, а таксама каляровай гамай. Паводле формы посцілкі былі прамавугольныя (1,5—2,3 м даўжыні, 0,9—1,5 м шырыні) з двух (рэдка аднаго) кавалкаў тканіны з ільняных нітак (або аснова льняная, уток ваўняны). Традыцыйныя посцілкі ткалі ў 3—4 ніты або перабіранай ці шматнітовай тэхнікай ткацтва<ref name="ПДД">[https://samobytkultura.wordpress.com/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%86i%D0%BB%D0%BAi-%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%BAi/ Посцiлкi, дываны, дарожкi]</ref>. ==== Ручнікі ==== [[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія ручнікі]] {{main|Беларускія ручнікі}} Ва ўсходніх славян тканыя ручнікі мелі паўсядзённае, абрадавае і дэкаратыўнае прызначэнне. ===== Паўсядзённыя ручнікі ===== На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама [[Узорыстае ткацтва|ўзорыстатканыя]], так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем [[Пераборнае ткацтва|пераборнай]] і [[Закладное ткацтва|закладной]] тэхнік ткацтва. Ручнікі ткаліся пераважна на [[кросны|кроснах]] у чатыры ніты ў «рады» і «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|ёлачку]]» і аздабляюць усімі традыцыйнымі тэхнікамі. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см. Таксама сустракаліся васьмінітовыя, вытканыя прадольнымі поласамі ручнікі, якія выкарыстоўваліся на кухні, але часцей для такіх мэтаў выкарыстоўвалі ручнікі-трапкачы (скарачы), якія не ткаліся спецыяльна, а рабіліся з астаткаў палатна, у якіх незатканыя канцы завязвалі як махры<ref name="ГМК"/>. Утылітарныя ручнікі амаль не аздабляліся, толькі часам на канцах размяшчалі дзве — тры безузорныя палоскі чырвонага колеру<ref name="ГМК"/>. ===== Дэкаратыўныя ручнікі ===== [[Файл:Чырвоны кут у Слуцкім этнаграфічным музеі.JPG|250px|міні|Покуць у [[Слуцкі этнаграфічны музей|Слуцкім этнаграфічным музеі]]]] З пункту гледжання тэхнікі вырабу дэкаратыўныя ручнікі можна падзяліць на [[Бранае ткацтва|браныя]], шматнітовыя, [[Закладное ткацтва|закладныя]] і камбінаваныя, то бок выкананыя [[Бранае ткацтва|бранай]] і [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовай]] тэхнікай<ref name="ГМК"/>. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам<ref name="ГМК"/>. Ручнікі таксама мелі культавае значэнне<ref name="ГМК"/>. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае. == Вывучэнне беларускага ткацтва == Для этнографаў беларускае народнае [[ткацтва]] ўяўляе вялікую цікавасць, бо яно цесна звязана з гісторыяй народа і можа служыць каштоўным матэрыялам пры даследаванні этнічных працэсаў мінулага, этнакультурных узаемасувязяў беларусаў з іншымі народамі<ref name="БНТ"/>. Найбольш значны матэрыял па ткацтве Віцебшчыны змяшчаецца ў працы [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскага]] «Нарысы простанароднага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў ужытку»<ref name="НПЖ">{{кніга |аўтар = [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Н. Я. Никифоровский]] |частка = |загаловак = Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии и описание предметов обиходности |арыгінал = |спасылка = http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html |адказны = |выданне = |месца = Витебск |выдавецтва = |год = 1895 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archive-date = 21 лютага 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200221120209/http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html }}</ref>. У архіўных крыніцах ёсць звесткі аб распаўсюджанні і ўзроўні развіцця беларускага ткацтва ў XVII—XVIII стагоддзях<ref>Центральный исторический музей БССР, ф. 694, оп. 2, д. 2001, л. 21; д. 3137, лл. 33-35; д. 4975, л. 84; Государственный архив Минской области, ф. 333Ю hg. 1? l/ 30 и др.</ref>. == Гл. таксама == * [[Музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер’я]] {{зноскі}} == Літаратура == * [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981 * {{крыніцы/БелЭн|15|Тка́цтва|Косціна І. У.|472}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тка́цтва||515}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Тка́цтва|Віннікава М. М., [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]]|495—497}} * {{Крыніцы/Якуніна. Слуцкія паясы}} * {{Крыніцы/Лён}} * {{Крыніцы/Лазука. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя}} * Рак, Р. П. Народнае ткацтва Бабруйскай акругі / Р. П. Рак // Зап. аддз. прыроды і нар. гаспадаркі Беларус. Акад. навук. — Менск, 1929. — Т. II. — С. 163—229 * Руткоўскі, Е. С. «Шляхі развіцця саматужнага ткацтва ў БССР» * Народнае мастацкае ткацтва Случчыны : [Альбом / Склад. [[Ніна Іванаўна Камсюк|Н. І. Камсюк]] ; Пад рэд. [[Адам Іосіфавіч Залескі|А. І. Залескага]]]. — Мн. : Дзярж. выд-ва БССР, 1959. — 11, [50] c. — 5000 экз. — 7 р. * [[Наталля Іванаўна Лебедзева|Лебедева, Н. И.]] [https://www.prlib.ru/item/721044 Прядение и ткачество восточных славян в XIX — начале XX в.] / Н. И. Лебедева. — [Москва : издательство АН СССР, 1956]. -С. 462—540 : ил. == Спасылкі == * [http://rh.by/by/23/200/179/ Сялянская хата ў малюнках. Кросны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212717/http://www.rh.by/by/23/200/179/ |date=4 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Commonscat|Weaving in Belarus}} {{Беларускае народнае ткацтва}} {{Беларускі нацыянальны касцюм}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Беларускае народнае ткацтва| ]] 699vwuurowjz6j8wel8sgnfskcv0vcy 0 115580 5184861 4454661 2026-08-22T01:53:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184861 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Акадэмічная вуліца}} {{Вуліца Гродна |назва = Акадэмічная вуліца |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Акадэмічная''' — вуліца ў [[Стары горад (Гродна)|цэнтральнай частцы]] горада [[Гродна]]. Працягласць — каля 500 метраў. Знаходзіцца паміж [[Вуліца 17 верасня (Гродна)|вуліцай 17 верасня]] і [[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вуліцай Ажэшка]], перасякае [[Вуліца 1 Мая (Гродна)|вуліцу Першага мая]]. Назва вуліцы — гістарычная, звязана з будынкам [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай акадэміі]], створанай у канцы XVIII стагоддзя на скрыжаванні з вуліцай Ажэшка. Забудова сфарміравалая ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў пераважна 2-3 павярховымі жылымі дамамі. == Будынкі == [[Файл:Дом 13 на Акадэмічнай Гродна. З боку сада.jpg|250px|міні|Дом 13 на Акадэмічнай. З боку сада]] На вуліцы знаходзіцца помнік архітэктуры — [[Лютэранская кірха Святога Іаана (Гродна)|лютэранская кірха]], адзін з карпусоў сельскагаспадарчага ўніверсітэта (на скрыжаванні з вуліцай 1 мая). У 1970-ых на вуліцы праводзілася рэканструкцыя, на вуліцы быў пабудаваны адміністрацыйны будынак. Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць. * № 3 — {{нп5|будынак УУС Гродзенскага аблвыканкама|будынак|d|Q104834485}} [[УУС Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|УУС Гродзенскага аблвыканкама]] (архітэктары [[У. Праабражэнскі]], [[В. Клепікаў]], [[В. Давыдзёнак]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. * № 13. Пабудаваны ў 1913 годам урачом [[Канстанцін Яўхімавіч Бялецкі|Канстанцінам Бялецкім]]. Будынак быў аднапавярховым, з бляшаным дахам і меў два ўваходы. Праз адзін з вуліцы прыходзілі пацыенты, а праз другі — жыхары дома<ref>[https://harodnia.com/be/sionnia/novy-sviet/493-ulitsa-akademicheskaya-dom-13-zhitejskaya-istoriya-voennogo-vracha-rasskazannaya-vnuchkoj Улица Академическая, дом № 13. Житейская история военного врача, рассказанная внучкой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200101083712/https://harodnia.com/be/sionnia/novy-sviet/493-ulitsa-akademicheskaya-dom-13-zhitejskaya-istoriya-voennogo-vracha-rasskazannaya-vnuchkoj |date=1 студзеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1970 гадах быў прыбудаваны другі паверх<ref>[https://grodnonews.by/news/glavnoe/22136-virtual-naya-ekskursiya-po-grodno-ulica-akademicheskaya.html Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Академическая] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил. == Спасылкі == {{Commonscat|Akademičnaja Street, Hrodna}} * [https://grodnonews.by/news/glavnoe/22136-virtual-naya-ekskursiya-po-grodno-ulica-akademicheskaya.html Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Академическая] {{ref-ru}} {{вуліцы Гродна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акадэмічная вуліца (Гродна)| ]] 5ypdysz0qtdwnwcmaps1h78t1hq2sll 0 116613 5184905 4580969 2026-08-22T07:24:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184905 wikitext text/x-wiki {{Спектакль | Беларуская назва = Алеся | Арыгінальная назва = Алеся | Выява =«Алеся». Сцэна з оперы.jpg | Подпіс = Сцэна з оперы, 1944 | Жанр = [[опера]] | Заснаваны на = аднайменнай п'есе Е. Троіцкага<ref name="">[http://www.evroopera.ru/luchshie-opernyie-teatryi-mira/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operyi-i-baleta-respubliki-belarus/ Национальный академический Большой театр оперы и балета Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304124825/http://www.evroopera.ru/luchshie-opernyie-teatryi-mira/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operyi-i-baleta-respubliki-belarus/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref> | Аўтар = лібрэта [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]] і [[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч|Я. Рамановіча]] | Кампазітар = [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Я. К. Цікоцкі]] | Рэжысёр = {{нп3|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|Б. А. Пакроўскі|ru|Покровский, Борис Александрович}} | Прадзюсар = | Харэограф = | Акцёры = [[Зіновій Іосіфавіч Бабій|З. І. Бабій]]<br />[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. П. Александроўская]]<br />[[Лідзія Іванаўна Галушкіна|Л. І. Галушкіна]]<br />[[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі|К. М. Галкоўскі]]<ref name="ЕТО">[http://intoclassics.net/news/2011-08-17-24273 Е. Тикоцкий. Опера «Алеся» (фрагменты). Л. Галушкина, М. Галковский, В. Чернобаев, И. Сорокин, дир. Г. Дугашев] {{ref-ru}}</ref> | Кампанія = | Краіна = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Мова = | Час = | Год = 1944 | Пастаноўкі = 24 снежня 1944, 8 лістапада 1947, 24 красавіка 1949, 7 лютага 1952, 14 красавіка 1967 | Узнагароды = }} '''«Алеся» (Дзяўчына з Палесся)''' — опера кампазітара [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]], упершыню пастаўленая ў снежні 1944 года ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўным тэатры оперы і балета Беларусі]]<ref name="ЕТО"/> рэжысёрам-пастаноўшчыкам Барысам Пакроўскім. == Гісторыя стварэння == Я. К. Цікоцкі пачаў пісаць оперу ў 1942 годзе ў [[Масква|Маскве]], дзе ён удзельнічаў у арганізацыі канцэрта майстроў мастацтваў Беларусі. Ужо ў другой палове 1943 яна была начарна завершана. Вядома, і лібрэта, і музычная драматургія мелі патрэбу ў дапрацоўцы. Яна вялася нават пасля таго, як была ажыццёўлена першая пастаноўка. Больш за 10 гадоў аўтары і [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|тэатр]] працягвалі паляпшаць спектакль. Опера перажыла 5 рэдакцый<ref name="ПУП">[http://sb.by/print/post/40919/ Партер уж полон, ложи блещут…]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Пастаноўкі == [[Файл:С.Нікалаеў. Дэкарацыя да оперы «Дзяўчына з Палесся» Я.Цікоцкага. 1953.jpg|thumb|Дэкарацыя да оперы «Дзяўчына з Палесся». [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаеў]]. [[1953]]]] Кампазітар неаднаразова вяртаўся да свайго сачынення, дамагаючыся большай абагульненасці і цэласці. Ён перапрацаваў драматургію, увёў новыя персанажы і выключыў некаторыя старыя. Опера была пастаўлена ў розных рэдакцыях 4 разы і яшчэ ў адной пастаноўцы быў выкарыстаны яе музычны матэрыял<ref name="Ал">[http://www.classic-music.ru/opera_alesya.html Опера Евгения Тикоцкого «Алеся» («Девушка из Полесья»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120513063443/http://classic-music.ru/opera_alesya.html |date=13 мая 2012 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="ЕКТ">[http://belmuzfond.com/index.php?option=com_collector&view=item&id=3&Itemid=6&item=118%3A-&lang= Евгений Карлович Тикоцкий (1893—1970)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>: * 1-ая рэдакцыя (Алеся) — прэм’ера 24 снежня 1944. 4 дзеі, 5 карцін, лібрэта П. Броўкі. Дырыжор [[Марк Эмануілавіч Шнейдэрман|М. Э. Шнейдэрман]], рэжысёр {{нп3|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|Б. Пакроўскі|ru|Покровский, Борис Александрович}}, мастак [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаеў]]<ref name="ЕКТ"/>. * 2-ая рэдакцыя (Алеся) — прэм’ера 8 лістапада 1947. Дырыжор [[Анісім Міхайлавіч Брон|А. Брон]], пастаноўшчык [[Барыс Аркадзевіч Мардвінаў|Б. Мардвінаў]], балетмайстар [[Сямён Уладзіміравіч Дрэчын|С. Дрэчын]], мастак [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаеў]]<ref name="ЕКТ"/>. * 3-ая рэдакцыя (Алеся) — прэм’ера 24 красавіка 1949. Дырыжор {{нп3|Уладзімір Іосіфавіч Пірадаў|У. Пірадаў|uk|Пірадов Володимир Йосипович}}, пастаноўшчык [[Барыс Аркадзевіч Мардвінаў|Б. Мардвінаў]], балетмайстар [[Сямён Уладзіміравіч Дрэчын|С. Дрэчын]], мастак [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаеў]]<ref name="ЕКТ"/>. * 4-ая рэдакцыя (Дзяўчына з Палесся) — прэм’ера 7 лютага 1952. 4 дзеі, 5 карцін, часткова на музычным матэрыяле оперы «Алеся». Лібрэта П. Броўкі, Я. Рамановіча. Дырыжор [[Леў Уладзіміравіч Любімаў|Л. Любімаў]], рэжысёры [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўская]], [[Мікалай Дамброўскі|М. Дамброўскі]] і [[Алег Маралеў|А. Маралеў]], мастакі [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаеў]], [[Міхаіл Андрэевіч Блішч|М. Блішч]], [[Іван Пешкур|І. І Пешкур]] і [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. Кульваноўскі]]<ref name="ЕКТ"/>. * 5-ая рэдакцыя (Алеся) — прэм’ера 14 красавіка 1967. 2 часткі, 8 карцін. Лібрэта П. Броўкі, Я. Рамановіча. Дырыжор [[Газіз Ніязавіч Дугашаў|Г. Дугашаў]], рэжысёр-пастаноўшчык [[Дзмітрый Мікалаевіч Смоліч|Д. Смоліч]], хормайстар [[Аляксей Пятровіч Кагадзееў|А. Кагадзееў]], мастак [[Яўген Рыгоравіч Чамадураў|Я. Чамадураў]]<ref name="ЕКТ"/>. Усе пастаноўкі адбываліся на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Беларускага тэатра оперы і балета]]. == Сюжэт == У аснове сюжэту ляжаць адносіны двух закаханых Сяргея і Алесі на фоне партызанскай барацьбы ў час Вялікай Айчыннай вайны<ref name="Ал"/>. == Акцёры == * Сяргей — [[Зіновій Іосіфавіч Бабій|З. І. Бабій]] (першы выканаўца), [[Міхаіл Фёдаравіч Галкоўскі|М. Ф. Галкоўскі]] * Алеся — [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. П. Александроўская]] (першая выканаўца), [[Раіса Васільеўна Асіпенка|Р. В. Асіпенка]] [[Лідзія Іванаўна Галушкіна|Л. І. Галушкіна]], [[Соф’я Юр’еўна Друкер|С. Ю. Друкер]], [[Святлана Піліпаўна Данілюк|С. П. Данілюк]], [[Клаўдзія Кузьмінічна Кудрашова|К. К. Кудрашова]] * Апанас — [[Ігар Дзмітрыевіч Сарокін|І. Д. Сарокін]], [[Міхаіл Іванавіч Дзянісаў|М. Дзянісаў]], [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|А. Д. Арсенка]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Д. Ворвулеў]]<ref name="Вор">{{кніга |аўтар = |частка = Ворвулев Николай Дмитриевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 125 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, [[Аркадзь Маркавіч Саўчанка|А. М. Саўчанка]], [[Анатоль Міхайлавіч Генералаў|А. М. Генералаў]] * Даніла — [[Віктар Максімавіч Чарнабаеў|В. М. Чарнабаеў]], [[Леанід Фёдаравіч Бражнік|Л. Ф. Бражнік]] * Марфачка — [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. М. Ніжнікава]]<ref>[https://archive.today/20120708094013/belarusopera.by/images/stories/history/skmbt_c25010031219000.jpg Ніжнікава ў ролі Марфачкі]</ref>, [[Вера Міхайлаўна Малькова|В. М. Малькова]], [[Дора Захараўна Кроз|Д. З. Кроз]]<ref>[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/PERSONS/Kroz_DZ.htm КРОЗ ДОРА ЗАХАРАЎНА]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Ірына Сямёнаўна Шыкунова|І. С. Шыкунова]]<ref>{{Cite web |url=http://ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=279:-2003-&catid=5&Itemid=8 |title=Шыкунова Ірына Сямёнаўна |access-date=27 чэрвеня 2012 |archive-date=7 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307074809/http://ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=279:-2003-&catid=5&Itemid=8 |url-status=dead }}</ref>, [[Тамара Іванаўна Шымко|Т. І. Шымко]]<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_music/8588/%D0%A8%D0%B8%D0%BC%D0%BA%D0%BE Шимко Т. И.]</ref>, [[Людміла Іванаўна Златава|Л. І. Златава]]<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_music/3069/%D0%97%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Златова Л. И.]</ref> * Агата — [[Валянціна Фёдараўна Валчанецкая|В. Ф. Валчанецкая]] * Сёмка — [[Ісідор Міхайлавіч Балоцін|І. М. Балоцін]]<ref>[http://pda.sb.by/post/121041/ Балоцін Ісідар Міхайлавіч]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Фон Шолен — [[Аркадзь Маркавіч Саўчанка|А. М. Саўчанка]], [[Мікалай Мікалаевіч Сярдобаў|М. М. Сярдобаў]]<ref name="БСС">{{кніга |аўтар = |частка = Сердобов Николай Николаевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 568 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> == Узнагароды і водгукі == Музыка спектакля ў 1968 годзе ўдастоена [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]]<ref name="ЕКТ"/>. Як адзначала<ref name="ПУП"/> музыказнавец [[Арыядна Барысаўна Ладыгіна|Арыядна Ладыгіна]], пляменніца Л. П. Александроўскай, «Музычная характарыстыка галоўнай гераіні оперы досыць разнапланавая і дынамічная, дазваляе выканаўцы раскрыць багатую гаму перажыванняў. Гераічны пачатак, які, безумоўна, дамінуе, не перашкаджае ў той жа час і пранікнёнай, мяккай лірыцы. Глыбока хвалююць, прама-ткі хапаюць за душу трагічныя інтанацыі арыі „Гора край наш агарнула“ ці песня Алесі „Чаго зоранькi, зоркi ясныя“». == Цікавыя факты == * Большасць артыстаў хору падчас першай пастаноўкі оперы былі апранутыя ва ўласныя касцюмы, у якіх яны партызанілі<ref name="ПУП"/>. * [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс]] памёр у Мінску, куды ён прыехаў спецыяльна на прэм'еру спектакля «[[Канстанцін Заслонаў (п’еса)|Канстанцін Заслонаў]]», намінаванага на Дзяржпрэмію і оперы «Алеся»<ref>[http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1560 Всесильный Шах и мудрый Эскин] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://minchanin.esmasoft.com/walks/tsanava/mikhoels.html И ВЕЧНЫЙ ПЛАЧ ИЕРЕМИИ…]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://archives.gov.by/index.php?id=530966 Я. Цікоцкі. Партыя Алесі з оперы «Алеся». Клавір. Аўтограф. 1944 г.] * [http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s01/e0001113/pic/000017.jpg Тэатр оперы і балета: Сцэна з оперы «Алеся» Цікоцкага. 1947] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатр Беларусі]] [[Катэгорыя:Оперы на беларускай мове]] {{Оперныя і балетныя пастаноўкі, упершыню пастаўленыя на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета}} 2z9fu1yfx1rc5m679ft99qsddkzn2j8 0 121235 5184852 3939530 2026-08-21T23:04:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184852 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андэрсан}} {{Музыкант |Імя = Адам Андэрсан |Подпіс = Adam Anderson |Фота = |Апісанне_фота = |Фон = |Імя_пры_нараджэнні = |Поўнае_імя = |Дата нараджэння = 14.05.1984 |Месца нараджэння = Манчэстэр |Гады = |Краіна = |Прафесіі = |Пеўчы_голас = |Інструменты = клавішныя, гітара |Жанры = [[Электра-поп]]<br />[[сінці-поп]]<br /> |Псеўданімы = |Калектывы = [[Hurts]]<br />[[Daggers]]<br />[[Bureau]] |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = [[RCA Records|RCA]] |Узнагароды = |Сайт = http://informationhurts.com. }} '''А́дам Дэ́від А́ндэрсан''' ({{lang-en|Adam David Anderson}}, нарадзіўся {{ДН|14|5|1984}}, [[Манчэстэр]]) — музыкант вядомага брытанскага дуэта [[Hurts]], у якім іграе на клавішных і гітары, а таксама складае музыку. У 2005 годзе Адам сустракае свайго аднадумца [[Тэа Хатчкрафт]]а. Разам яны арганізуюць групу [[Bureau]]. У 2006 годзе калектыў змяняе назвуе на [[Daggers]]. Пасля трох гадоў выступаў в клубах [[Манчэстэр]]а, хлопцы вырашаюць стварыць дуэт пад назвай [[Hurts]]. В 2009 годе ўвесь свет даведаўся пра Адама і Теа дзякуючы іх хіту [[Wonderful life]]. Іхні першы кліп [[Wonderful Life (песня Hurts)|Wonderful Life]] хлопцы знялі самастыйна ўсяго за 20 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў]]. Адам жыў у зусім маленькай вёсцы і ніколі не цікавіўся поп-культурай ці музыкай такога тыпу да таго часу, як у 18 альбо 19 гадоў не <ref>[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/hurts-locker-offers-emotional-rescue-1996865.html Hurts' locker offers emotional rescue — Features, Music — The Independent<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> набыў свой першы альбом [[OK Computer]] групы [[Radiohead]]. І пасля ён зразумеў кім ён насамрэч хоча стаць і чаму хоча прысвяціць свае жыцце. Ён кажа, што набыў гэты альбом першым толькі таму, што яму спадабалася вокладка, і да таго часу ён нічога не ведаў аб гэтай групе. Найлепшай групай з эпохі Адам лічыцьь [[Tears for Fears]]. Паводле словаў Адама, «яны былі неверагодна музыкальнымі і пры гэтым стваралі гэтую выдатную, крыху змрочную, але цэласную атмасферу ў сваіх песнях. Да таго ж гэта былі проста ўзрушаючыя поп-кампазіцыі». Любімы і адзін з першых выступаў, які наведаў Адам, — [[Arcade Fire]] в [[Манчэстэр]]ы, калі яму было 12 гадоў.<ref name="goomradio.fr2010">{{Cite web |url=http://www.goomradio.fr/#page=/show/mikl |title=Інтэрв'ю на французскам радыё Goomradio. 20 верасня 2010 |access-date=11 ліпеня 2012 |archive-date=11 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711042001/http://www.goomradio.fr/#page=/show/mikl |url-status=dead }}</ref> Любимы музыка Адама [[Джэф Баклі]]. Адам мае чатырох куміраў: [[Prince]], [[Марцін Гор]] ([[Depeche Mode]]), [[Eminem]] і [[Morrissey]]. Дзядуля Адама быў ваенным артыстам. Он іграў на [[банджа]] для Каралевы.<ref>[http://www.mtv.tv/music/artists/hurts HURTS| Artist Biography, Music Videos, News, Photos | MTV European<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Адам заўзее за футбольны клуб [[Манчэстэр Юнайтэд]]. Сярод усіх гульцоў вылучае [[Руні, Уэйн|Уэйна Руні]]. Пра яго Адам казаў: «Ён сапраўдны англійскі леў з тэхнікай бразільца». Таксама ён заўзее за галандскі [[ФК Аякс, Амстэрдам|Аякс]].<ref>[http://sites.bnn.nl/page/thatslive/bio/73844 Hurts in That's live — BNN.NL<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.informationhurts.com/ Афіцыйны сайт групы Hurts] * [http://www.afisha.ru/article/hurts_interview/ Інтэрв'ю з Адамам Андэрсанам] {{ref-ru}} {{Hurts}} {{DEFAULTSORT:Андэрсан}} 4s0bc1gh8az2eaxbeb0atf0d02waazo 100 121975 5184758 5184365 2026-08-21T15:51:05Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5184758 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Георг фон Крузенштэрн|2026-08-21T10:47:09Z|Olderman26}} {{Новы артыкул|Сьюзен Хелмс|2026-08-21T10:26:07Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Дождь|2026-08-21T09:58:02Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Папалексі|2026-08-21T08:39:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Канстанцінавіч Папавіцкі|2026-08-21T08:10:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Міхайлавіч Пап|2026-08-21T07:43:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Панько|2026-08-21T07:23:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прынцэса Тэру|2026-08-21T05:35:04Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Ян Чэслаў Манюшка|2026-08-20T18:45:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Корзуны|2026-08-20T10:55:09Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Ціхан Антонавіч Панцюшэнка|2026-08-20T08:53:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксей Андрэевіч Панцюк-Жукоўскі|2026-08-20T08:39:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Мікалаевіч Панцюкоў|2026-08-20T08:33:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фёдар Іванавіч Панфёраў|2026-08-20T07:14:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вадзім Паўлавіч Панфёраў|2026-08-20T07:01:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кадзюн|2026-08-20T04:38:54Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Маршалак лідскі|2026-08-20T00:37:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ілья Шынкарэнка|2026-08-19T18:25:47Z|Gleb Leo}} {{Новы артыкул|Вольфганг Панофскі|2026-08-19T11:44:06Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mip2js6yzg14vmkolgo3xynh9g40gtv 4 131069 5184923 5184570 2026-08-22T08:56:42Z Emilia Noah 155537 5184923 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == Вынік == Кансэнсус ёсць, перайменавана. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:36, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == {{закрыта}} Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} == Вынік == Беларускамоўных крыніц з перакладам назвы знайсці не ўдалося, таму і прыдумляць ровар не варта. Перанесена пад міжнародную назву [[ICANN]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] qo4vxfe3ln2quf3t17pfduexaph7h8m 5184925 5184923 2026-08-22T08:57:31Z Emilia Noah 155537 5184925 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == {{закрыта}} Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} == Вынік == Беларускамоўных крыніц з перакладам назвы знайсці не ўдалося, таму і прыдумляць ровар не варта. Перанесена пад міжнародную назву [[ICANN]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] tbmtu2u29etjgv5dybwm682o6cug16e 5184929 5184925 2026-08-22T09:00:41Z Emilia Noah 155537 5184929 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == Вынік == Беларускамоўных крыніц з перакладам назвы знайсці не ўдалося, таму і прыдумляць ровар не варта. Перанесена пад міжнародную назву [[ICANN]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] ka5vrei3etzco51vthrtbdnt92bk2ji 5184930 5184929 2026-08-22T09:01:03Z Emilia Noah 155537 5184930 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, аргументы верныя [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:22, 8 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 4nkn1glaa093mbjdum3wgf0sypj7c3v 0 137901 5184908 4944193 2026-08-22T07:46:00Z Ciepiersia 162280 /* Грамадская функцыя МТСГ */ вікіфікацыя 5184908 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-ru|Минское общество сельского хозяйства}} |лагатып = |выява =Miensk, Zacharaŭskaja, Čapski. Менск, Захараўская, Чапскі (1909) (3).jpg |арыгінал = |дата заснавання = 20.08.1876 |дата роспуску = 01.05.1921 |колькасць удзельнікаў = некалькі соцен ''(рознілася ў розныя часы)'' |тып = таварыства |назва пасады кіраўніка =старшыня |кіраўнік = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = гаспадарчая і навукова-адукацыйная дзейнасць: вытворчасць і гандаль сельскагаспадарчай прадукцыяй; крэдытаванне і страхаванне сельскагаспадарчай дзейнасці; навуковыя даследаванні і папулярызацыя ведаў у галіне сельскай гаспадаркі |месца знаходжання =''па факту'': [[Мінск|г. Мінск]] (1876—1920); [[Варшава|г. Варшава]] (1920—1921) }} '''Мі́нскае тавары́ства се́льскай гаспада́ркі''' — грамадская арганізацыя гаспадарчага (а пазней і палітычнага) характару, якая існавала з [[20 жніўня]] [[1876]] г. па [[1 мая]] [[1921]] г. і мела ў сваім складзе галоўным чынам сярэднезаможных і заможных землеўласнікаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Сядзіба таварыства знаходзілася большую частку часу свайго існавання ў [[Мінск]]у — спачатку ў дваранскім доме, пасля на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захараўскай вуліцы]] ў доме Паўлоўскага (да [[1898]] г.), а затым (з 1898 г.) — у [[Палац Чапскага (Мінск)|доме № 47 на Захар’еўскай вуліцы]], набытым у графа [[Караль Эмерыкавіч Чапскі|Караля Эмерыкавіча Чапскага]] (1860—1904). Таварыства атрымала сваю вядомасць і ўплыў у Мінскай губерні (і шырэй) дзякуючы намаганням галоўных кіраўнікоў арганізацыі — доўгачасовага і аўтарытэтнага віцэ-старшыні (1888—1907), старшыні (1907—1921) [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Адамавіча Вайніловіча]]; графа [[Караль Эмерыкавіч Чапскі|Караля Эмерыкавіча Чапскага]] (1860—1904); графа [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Эмерыкавіча Чапскага]] (1861—1930); віцэ-старшыні (1907—1917, 1918—?) [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Аляксандравіча Скірмунта]] (1868—1939); [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбана Баніфацевіча Крупскага]] (1863—1915) і інш. Таварыства выйшла ў шэрагі самых эфектыўных і прагрэсіўных гаспадарчых арганізацый [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]]. Дзякуючы свайму лідару Эдварду Вайніловічу Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі стала ўзорным і цэнтральным у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускім краі]], на якое ў сваёй дзейнасці аглядаліся сельскагаспадарчыя таварыствы астатніх літоўска-беларускіх губерняў<ref>''Раюк, А. Р.'' Эвалюцыя прасторавых меж «Края» у палітычных праграмах краёўцаў-кансерватараў Беларусі і Літвы ў 1905—1908 гг… С. 146.</ref>, што дазваляла паслабляць негатыўнае ўздзеянне дыскрымінацыйных законаў, уведзеных расійскімі ўладамі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у адносінах да мясцовых каталіцкіх дваран. Па сутнасці, у канцы XIX — пачатку XX ст. Эдвард Вайніловіч стаў неафіцыйным лідарам карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]]. Менавіта лідары і члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі вылучыліся на ролю лідараў у распрацоўцы і рэалізацыі ідэй [[краёўцы|«краёвасці»]] ў 1905—1918 гг., сталі галоўнымі заснавальнікамі [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907)]]. Пасля падзення расійскага самаўладдзя ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]] лідары таварыства станоўча ўспрынялі працэс палітычнага самавызначэння [[беларусы|беларусаў]] і сталі актыўнымі прыхільнікамі палітычнай суб’ектнасці [[Беларусь|Беларусі]] (аж да стварэння беларускай дзяржаўнасці), робячы для таго канкрэтныя крокі. У 1918 г. выступілі з праектам стварэння [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]], а ў 1919—1921 гг. былі прыхільнікамі стварэння польска-беларускай федэрацыі. == Стварэнне Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (1876) == Першым нефіліяльным сельскагаспадарчым таварыствам у шасці губернях [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] было [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі]], статут якога быў зацверджаны 28 ліпеня (8 жніўня) 1876 г. Міністэрствам дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі<ref>[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Polacy-mińszczanie… С. 81.</ref>. Неўзабаве 20 жніўня (1 верасня) 1876 г., калі быў зацверджаны статут, было створана Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (1876—1921) па ініцыятыве будучага міністра ўнутраных спраў (1879—1880) Расійскай імперыі [[Леў Савіч Макаў|Льва Савіча Макава]] (1830—1883), які атрымаў ва ўласнасць маёнтак [[Блонь]] ([[Мар’іна Горка|Мар’іна Горка]]) і Навасёлкі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]], канфіскаваныя расійскай уладай пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] у мясцовай каталіцкай шляхты<ref name="ReferenceA">''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 39.</ref>. Галоўнай задачай таварыства ставілася падтрымка рускага землеўладання ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а таксама падтрымка развіцця сельскай гаспадаркі рускіх уладальнікаў маёнткаў, каб супольнымі сіламі падарваць эканамічнае і колькаснае дамінаванне карэнных землеўласнікаў, аслабленых разбуральнымі вынікамі паўстання, увядзеннем «выключнага заканадаўства» і кантрыбуцыямі, выштурхнуць іх з маёнткаў<ref name="ReferenceA"/>. Першапачаткова яго ўзначаліў [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1877—1897) [[Васіль Іванавіч Паўлаў]], які быў рускім па паходжанні, а членамі сельскагаспадарчага таварыства сталі пераважна чыноўнікі губернскай канцылярыі. Адно з палажэнняў Статута сцвярджала, што сябрамі таварыства могуць быць толькі «асобы рускага паходжання» (праваслаўныя па веравызнанню). Так, сузаснавальнікамі і першымі членамі сталі [[Міхаіл Іванавіч Казарынаў]], [[Аляксандр Васілевіч Лучынскі]], [[Іван Андрэевіч Бунге]] (праваслаўны дваранін нямецкага паходжання), [[Мікалай Мікалаевіч Галіневіч]] (праваслаўны дваранін беларускага паходжання), [[Мікалай Мартынавіч Гарцінг]], [[Пётр Васілевіч Занцэвіч]] (землеўласнік з беларускага праваслаўнага духоўнага саслоўя), [[Уладзімір Мікалаевіч Токараў]] (1869—1875), [[Павел Міхайлавіч Хамянтоўскі]], [[Уладзімір Мацвеевіч Яргольскі]] і інш.<ref>Памятная книга Минской губернии на 1880 г. — С. 127—128.</ref> Аднак дыскрымінацыя мясцовых землеўладальнікаў каталіцкага веравызнання («палякаў») не спрыяла эфектыўнасці працы таварыства, праяўленні гаспадарчых альбо прадпрымальніцкіх ініцыятыў былі рэдкасцю на яго пасяджэннях<ref name="ReferenceB">''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 40.</ref>. == Пашырэнне складу і новыя задачы таварыства сельскай гаспадаркі (1878) == [[File:Aliaksandr Aliaksandrawicz Skirmunt 1830-1909 z Pareczcza.jpg|left|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]] (1830—1909)]] У [[1878]] г. губернскі маршалак Паўлаў быў вымушаны прыцягнуць да працы таварыства і мясцовых дваран каталіцкага паходжання («палякаў»). Так у 1878 г. аднымі з першых запрашэнні да членства ў арганізацыі атрымалі былы [[мінскі павятовы маршалак]] (1863—1872) [[Леў Апалінарыевіч Ваньковіч]] (1831—?) і землеўладальнікі [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]] (1830—1909), [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1796—1888), [[Эдвард Фартунатавіч Здзяхоўскі]] (1836—1900), [[Мельхіёр Каралевіч Ваньковіч]] (1843—1892), [[Віктар Фларыянавіч Свіда]], Зыгмунт Свянціцкі, Стэфан Верашчака, Віктар Цюндзявіцкі, Ян Кукевіч і малады [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928)<ref>[[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Edward Woyniłłowicz… С. 40.</ref>. Але гэта быў толькі пачатак. Як пісаў ва ўспамінах Эдвард Вайніловіч, «мундзіры» на пасяджэннях Таварыства саступілі месца «сапраўдным гаспадарам»<ref name="ReferenceB"/>. У канцы 1878 колькасць членаў таварыства дасягнула 64 чалавек. Большасць з іх належала да мясцовай шляхты каталіцкага веравызнання<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 92.</ref>. З самага пачатку, як адзначыў Вайніловіч у мемуарах, ''«раз і назаўсёды было сказана, <…> што рэпутацыя сельскагаспадарчага таварыства павінна быць без дакору і заганы»''<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 66.</ref>. На першае месца ставілася добрасумленнае выкананне сваіх кантрактаў па арэндзе і гандлi, клопат аб прыбытковасці спраў таварыства ніколі не павінен быў ставіць пад сумненне ўзятыя перад кліентамі абавязкі<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 59, 66.</ref>. Пасля [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віцебскага]] і Мінскага таварыстваў пачалі ўзнікаць аналагічныя сельскагаспадарчыя таварыствы і ў іншых літоўска-беларускіх губернях ([[Магілёўскае таварыства сельскай гаспадаркі|Магілёўскае]] (1879), [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскае]] (1899), [[Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Ковенскае]] (1900) і [[Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Гродзенскае таварыствы сельскай гаспадаркі]] (1901)), дзе таксама ў іх складзе пачалі пераважаць дваране-каталікі. Гэта спрыяла значнай актывізацыі дзейнасці таварыства. Цікавасць землеўладальнікаў краю да таварыстваў трымалася не толькі з мэтай паляпшэння прыбытковасці маёнткаў, але і на жаданні да аб’яднання і камунікацыі ў рамках адной арганізацыі. Прычым гэта датычыла не толькі гаспадарчых спраў. Хутка ў дзейнасці сельскагаспадарчага таварыства пачала праяўляцца і публічная дзейнасць мясцовага грамадства [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], якое было пазбаўлена [[земства]]ў, што меліся пасля [[Земская рэформа|земскай рэформы]] ў іншых губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Так, напачатку 1880-х гг. прадстаўнікі сельскагаспадарчых таварыстваў літоўска-беларускіх губерняў прынялі ўдзел у спробе палітычнага рэфармавання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пры правядзенні г.зв. «акруговых з’ездаў», ідэя арганізацыі якіх належала расійскаму міністру ўнутраных спраў [[Міхаіл Тарыэлавіч Ларыс-Мелікаў|Міхаілу Лорыс-Мелікаву]] (1825—1888). Міністр паспрабаваў прыцягнуць да абмеркавання дзяржаўных праблем (галоўным чынам, праблем развіцця сельскай гаспадаркі ў дзяржаве) землеўладальнікаў імперыі. Ад рускіх губерняў, якія мелі земствы, прадстаўнікі-землеўладальнікі выбіраліся земствамі, а ад беларуска-літоўскіх земляў (з-за адсутнасці там земстваў) абраць прадстаўнікоў было даручана сельскагаспадарчым таварыствам. Акруговыя з’езды павінны былі абраць дэпутатаў на Усерасійскі з’езд, які многія лічылі пачаткам расійскага парламента. Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ) паводле сваіх выбараў накіравала ў [[Смаленск]] на з’езд V акругі, у якую размеркавалі [[Мінская губерня|Мінскую]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], [[Смаленская губерня|Смаленскую]] і [[Калужская губерня|Калужскую губерні]], Эдварда Вайніловіча і [[Віктара Фларыянавіч Свіда|Віктара Свіду]]. Выбраныя ў Магілёўскім таварыстве сельскай гаспадаркі таксама мясцовыя дваране-каталікі (І. Мянжынскі, [[Аляксандр Платонавіч Сянажэцкі|А. Сянажэцкі]]) прадстаўлялі [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерню]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 41.</ref>. [[File:Kleck - Pazykova-ashchadnae tavarystva - 1901 AD.jpg|thumb|«Клецкі банк» — Клецкае пазыкова-ашчаднае таварыства, створанае Эдвардам Вайніловічам. Трэці справа Эдвард Вайніловіч (?). Фота раней 1901 г.]] Дэпутаты ад беларускіх земляў вельмі актыўна ўдзельнічалі ў дыскусіях на Смаленскім з’ездзе, прычым у першую чаргу з гаспадарчымі ініцыятывамі (крэдытаванне, падаткі), у той час як расійскія земцы выступалі выключна з ліберальнымі палітычнымі ініцыятывамі, што вельмі ўразіла і здзівіла Эдварда Вайніловіча. У выніку І. Мянжынскі стаў адным з двух дэпутатаў, абраных для ўдзелу ва Усерасійскім сходзе. Эдвард Вайніловіч трапіў у лік запасных<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 41—44.</ref>. Аднак «парламент» так і не быў створаны. Бомба [[Ігнат Грынявіцкі|Ігната Грынявіцкага]] 1 сакавіка 1881 г. забіла расійскага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], што перакрэсліла праекты ліберальных рэформ у Расійскай імперыі. Палітычныя перамены, з якімі члены таварыства звязвалі надзеі на адмену «мураўёўскага» заканадаўства і [[указ 10 снежня 1865 года|ўказу ад 10 снежня 1865 г.]], так і не адбыліся. Але таварыства спрабавала гаспадарчай актыўнасцю кампенсаваць адсутнасць палітычных правоў. Са з’езда ў Смаленску Эдвард Вайніловіч прывёз узор статута пазыкова-ашчаднага таварыства і дазвол на яго адкрыццё ў [[Клецк]]у. Таварыства займалася крэдытаваннем землеўладальнікаў і сялян і атрымала ў народзе неафіцыйную назву «Клецкі банк». У асобныя гады яго капітал дасягаў 800 тыс. рублёў, прычым дваране болей бралі крэдыты, а сяляне болей рабілі дэпазіты. Эдвард Вайніловіч стаў ганаровым старшынёй наглядальнай рады «банка»<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 45.</ref>. У [[1883]] г. Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі арганізавала ў [[Мінск]]у сельскагаспадарчую выстаўку. Выстаўка мела поспех, які стаў прычынай значнага росту колькасці сяброў таварыства. Менавіта з гэтага часу яно набыло выразныя рысы арганізацыі з карэнных дваран [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. «Асобы рускага паходжання» былі канчаткова адсунутыя ў таварыстве на другі план, а сама паспяховая дзейнасць таварыства сельскай гаспадаркі значна паляпшала эканамічнае становішча мясцовых дваран-каталікоў, у чым была немалая роля Эдварда Вайніловіча<ref name="ReferenceC">''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 94.</ref>. == Пачатак росквіту (1888) == [[File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - in Sluck - 1910 AD.jpg|left|thumb|[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928), каля 1910 г. Фатограф [[Самір Львовіч Юхнін]]]] У [[1888]] г. [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928) быў аднагалосна абраны віцэ-старшынём Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ) і стаў яго фактычным кіраўніком, бо пасаду старшыні, якая мела выключна ганаровы характар, звычайна займаў [[губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (у 1888 г. ім быў генерал-лейтэнант князь [[Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі]])<ref name="ReferenceC"/>. З гэтага часу пачаўся сапраўдны ўзлёт дзейнасці сельскагаспадарчага таварыства ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Справы заўсёды паспяхова вырашаліся дзякуючы таленту, актыўнасці і кемлівасці яго членаў, у першую чаргу — Эдварда Вайніловіча. Хутка склад таварыства станавіўся болей прадстаўнічым, бо далучаліся людзі справы, якія праяўлялі зацікаўлены клопат аб росквіце і дабрабыце гаспадаркі маёнткаў як спадчынных, так і набытых. Сфера гаспадарчай дзейнасці таварыства ў 1880—1890-я гг. пастаянна пашыралася: у [[1891]] г. таварыства набыло бойню ў [[Мінск]]у; у [[1893]] г. створана [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Таварыства ўзаемнага крэдыту]]; у [[1896]] г. быў заснаваны Гандлёвы аддзел таварыства, які прыносіў велізарныя прыбыткі; у [[1901]] г. пачало дзейнічаць Таварыства ўзаемнага страхавання (ад агню), якое мела свае філіялы ва ўсіх [[Паўночна-Заходні край|шасці беларуска-літоўскіх губернях]]. Таварыства займалася нарыхтоўкамі і пастаўкамі збожжа ваеннаму міністэрству Расійскай імперыі і продажам ячменю піваварным заводам [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]. Таварыства пастаўляла лясныя матэрыялы [[данецк]]ім каменнавугальным шахтам, экспартавала лес, наладзіла гандлёвыя зносіны з [[Варшава]]й па збыце масла і малочных прадуктаў, займалася ўпарадкаваннем мінскіх конскіх кірмашоў, стварэннем узорнага кірмашу на [[Залатая Горка|Залатой Горцы]] па продажы коней і іншай жывёлы. Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі былі таксама створаны суполка вінакурных заводчыкаў, акцыянернае таварыства крухмалапатачнага завода «Сокал» і лясная біржа. Пры таварыстве, па меры развіцця арганізацыі, ствараліся секцыі, якія займаліся асобнымі пытаннямі развіцця мясцовай гаспадаркі (аграномія, жывёлагадоўля, вінакурэнне, лесагадоўля і г.д.), і філіялы МТСГ у многіх павятовых цэнтрах Мінскай губерні<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 64; ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 94.</ref>. Хутка вырасталі бюджэт і дывідэнды арганізацыі, былі створаны і значныя фонды грамадскага прызначэння. Таварыства стварала рабочыя месцы, чым дазвалала зарабіць тым людзям, якія адносіліся да «асоб польскага паходжання» і па расійскіх законах, прынятых пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], не маглі працаваць на дзяржаўнай службе ў «заходніх губернях». Дзейнасць таварыства прыводзіла да таго, што прадукцыя мясцовых маёнткаў (каровы, свінні) выціскала з рынку прывозную (стэпавую рагатую жывёлу, авечкі) і сваёй канкурэнцыяй зніжала цэны для пакупнікоў<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 67.</ref>. [[File:Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская (1915).jpg|thumb|Будынак [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Таварыства ўзаемнага крэдыту]] ў [[Мінск]]у, фота раней 1917 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] Ва ўмовах дзеяння ў [[Заходні край|«заходніх губернях»]] абмежавальных, дыскрымінацыйных законаў у адносінах да «польскага» (польскамоўнага і каталіцкага) дваранства, МТСГ выступала абаронцам інтарэсаў мясцовых землеўласнікаў (у тым ліку праз дзейнасць сваіх юрыстаў) перад расійскай уладай, ''«заўсёды і ў кожнай акалічнасці лічыла сябе прадстаўніком класа землеўласнікаў у [[Заходні край|Заходнім краі]] і мела абавязкам не давесці да страты годнасці і гонару гэтага саслоўя»''<ref name="ReferenceD">''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 74.</ref>. У канцы 1890-х гг. у шэрагі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ) у якасці членаў уступілі браты граф Караль Чапскі (1860—1904) і граф Ежы Чапскі (1861—1930) і хутка занялі ў таварыстве адно з вядучых месцаў — па прычыне сваёй кампетэнтнасці, гаспадарчага таленту, асабістых якасцей. Яны хутка знайшлі агульную мову і паразуменне з Вайніловічам. Мінскі гарадскі галава (1890—1901) граф [[Караль Эмерыкавіч Чапскі|Караль Чапскі]] (1860—1904) на кожным пасяджэнні МТСГ праяўляў прыметную актыўнасць і быў абраны членам Рады МТСГ. Пасля смерці брата Караля ўжо граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930) быў абраны ў Раду таварыства. Аднак у члены Рады МТСГ запрашаліся і [[рускія]] ўладальнікі маёнткаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], каб заўпэўніць афіцыйныя ўлады, што таварыства не ствараецца выключна па нацыянальным прынцыпе і не займаецца змоўніцкай антыўрадавай дзейнасцю. Акрамя таго, Вайніловіч і іншыя кіраўнікі таварыства імкнуліся наладзіць і замацаваць добрыя адносіны з [[рускія|рускімі]] ўласнікамі ў губерні, супрацоўніцтва з якімі ў [[земства|земстве]] ўжо тады бралася пад увагу. У склад таварыства ўвайшло шмат высокапастаўленых асоб, бо ўрэшце стала гонарам быць членам МТСГ<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 75.</ref>. Эдвард Вайніловіч як старшыня МТСГ здолеў займець кантакт з усімі прадстаўнікамі афіцыйнай расійскай улады ў губерні і змог дабіцца іх павагі ў адносінах да сябе і сваёй арганізацыі<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 72.</ref>. Членамі МТСГ былі прадстаўнікі і іншых [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], дзе пачаткова не мелася сельскагаспадарчых таварыстваў. Калі мясцовыя ўмовы дазвалялі ім стварыць свае губернскія аграрныя таварыствы, яны выходзілі са складу МТСГ. У Мінск таксама прыязджалі павучыцца і набыць вопыт усе, хто планаваў стварыць у сябе падобныя ж арганізацыі, — на агульных сходах МТСГ часта прысутнічалі госці з польскіх губерняў (з [[Варшава|Варшавы]], [[Люблін]]а, Седлеца, [[Сувалкі|Сувалкаў]] і інш.). Пазней усе яны сталі лічыць МСТГ сваёй «калыскай»<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 77—78.</ref>. == Эксперыментальнае поле ў Туганавічах (1901) == [[File:Tuhanowiczy - dwor - fasad - before 1899 AD.jpg|left|thumb|Сядзіба ў Туганавічах. Фота раней 1899 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] Юзэфа Туганоўская, уладальніца маёнтка [[Карчова|Туганавічы]] ([[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]]), якая захоўвала ў сядзібе ўсё, што было звязана там з памяццю [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], у [[1901]] г. пажадала, каб пасля яе смерці ў Туганавічах быў зроблены музей вялікага паэта. Пасля перамоў з Эдвардам Вайніловічам яна вырашыла перапісаць Туганавічы на карысць Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, захаваўшы за сабой права пажыццёвага валодання. ''«Але тады былі часы, калі нават і добрае зрабіць не было лёгка»'', — адзначыў у сваіх мемуарах Вайніловіч, бо паводле карніцкага [[указ 10 снежня 1865 года|ўказу ад 10 снежня 1865 г.]] каталікам не дазвалялася купляць ці атрымліваць ад другіх землі ў «заходніх губернях». Той факт, што ў МТСГ членамі былі не толькі землеўласнікі-каталікі, але і праваслаўныя, і добрыя адносіны з [[губернатары Мінскай губерні|мінскім губернатарам]] (і адначасова старшынёй МТСГ) князем [[Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі|Мікалаем Трубяцкім]] дазволілі Вайніловічу атрымаць дазвол на набыццё Туганавічаў (праз фіктыўны акт куплі) на баланс МТСГ, якое ў Туганавічах стварыла сваю эксперыментальную станцыю. Для даследаванняў выкарыстоўваліся гаспадаркі членаў таварыства, у маёнтках вывучаліся перадавыя сельскагаспадарчыя дасягненні. Вынікі практычнай работы абагульняліся ў навуковых дакладах. Аднак падзеі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] зраўнялі сядзібу і парк з альтанкай у Туганавічах з зямлёй, а сама Туганоўская ледзь ацалела і стала жабрачкай<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 76—77.</ref>. == Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску (1901) == [[File:Henryk Weyssenhoff - Emblem of agricultural exhibition in Minsk at 1901 AD.JPG|thumb|Эмблема [[Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску, 1901|Юбілейнай сельскагаспадарчай выстаўкі (1901)]] МТСГ у Мінску — эскіз дыплома прызёраў выстаўкі, 1901 г. Аўтар [[Генрык Вейсенгоф]]]] Таварыства арганізоўвала ў розных гарадах Мінскай губерні выстаўкі. У [[Мінск]]у з [[26 жніўня]] па [[4 верасня]] [[1901]] г. праходзіла самая вялікая — [[Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску (1901)|Юбілейная выстаўка сельскагаспадарчай і саматужнай прамысловасці]], якая была прымеркавана да 25-гадовага юбілея дзейнасці Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі і прыцягнула да сябе ўвагу землеўладальнікаў не толькі Беларусі і Літвы, але і польскіх губерняў Расійскай імперыі. Выстаўка стала ажыццёўленай ідэяй і дэмантрацыяй сапраўднага трыумфа высокага развіцця [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] Мінскай губерні і ўсяго краю пад кіраўніцтвам таварыства на чале з Эдвардам Вайніловічам. У 1912 г. МТСГ таксама арганізавала прыкметныя выстаўкі-кірмашы жывёлагадоўлі. == Грамадская функцыя МТСГ == Ад самага пачатку свайго існавання, акрамя гаспадарчай функцыі, МТСГ пачало займацца (з-за адсутнасці [[земства]]ў у «заходніх губернях») вырашэннем многіх мясцовых праблем, стаўшы адзінай уплывовай грамадскай арганізацыяй, дзе сканцэнтравалася грамадская дзейнасць заможных і сярэднезаможных уласнікаў маёнткаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У лепшы час членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі былі 675 чалавек<ref name="ReferenceC"/> — галоўным чынам, прадстаўнікі карэннага каталіцкага дваранства ([[Род Абрампальскіх|Абрампальскія]], [[Аскеркі]], [[Род Багдашэўскіх|Багдашэўскія]], [[Ваньковічы]], [[Вайніловічы]], [[Валадковічы]], [[Горваты]], [[Друцкія-Любецкія]], [[Род Ельскіх|Ельскія]], [[Род Здзяхоўскіх|Здзяхоўскія]], [[Род Кастравіцкіх|Кастравіцкія]], [[Кеневічы]], [[Род Любанскіх|Любанскія]], [[Род Свідаў|Свіды]], [[Скірмунты]], [[Чапскія]], [[Яленскія]] і інш.), якія менаваліся і як «літоўцы» (ці па-польску —[[літвіны|«літвіны»]]), і як «палякі» (у палітанімічным значэнні), лічачы сябе прамымі спадкаемцамі [[шляхта|шляхецкай]] эліты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Мінская выстаўка (1901) паспрыяла актывізацыі дзейнасці іншых губернскіх селькагаспадарчых таварыстваў<ref name="ReferenceE">''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 95.</ref>. На базе таварыства пачалі стварацца іншыя грамадскія арганізацыі, якія, набраўшы арганізацыйную сілу і досвед, станавіліся самастойнымі<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 78.</ref>. Эдвард Вайніловіч так падсумаваў вынікі дзейнасці сваёй арганізацыі: ''«Таварыства, канцэнтруючы ў сабе ўсе жыццяздольныя краёвыя сілы, ва ўсіх падзеях жывога пульса жыцця правінцыі брала ўдзел, не раз ім кіравала і заўсёды рашуча ў тым ці іншым кірунку выказвалася»''<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 86.</ref>. Ён пабачыў, што высілкі таварыства ў канечным выніку прывялі да прагрэсу сельскай гаспадаркі гэтага рэгіёна Расійскай імперыі: ''«Зерні дабра і праўды, кінутыя нашымі продкамі ў зямлю, узышлі і далі выдатны плён — усеагульны дабрабыт. Зараз здаецца гэта ўсё ясным і простым. Не, панове. Не з лёгкасцю стаў дасягнуты такі вынік»''<ref name="ReferenceD"/>. <gallery perrow=5> File:Słucak. Слуцак (1908).jpg|[[Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку (1908)|Сельскагаспадарчая выстаўка]] ў 1908 г. у [[Слуцк]]у, арганізаваная Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі ''(галоўны ўваход)'' File:Słucak. Слуцак (1908) (2).jpg|Сельскагаспадарчая выстаўка ў 1908 г. у [[Слуцк]]у, арганізаваная Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі ''(галоўны ўваход)'' File:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (3).jpg|Сельскагаспадарчая выстаўка ў 1908 г. у Слуцку, арганізаваная Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (4).jpg|Сельскагаспадарчая выстаўка ў 1908 г. у Слуцку, арганізаваная МТСГ ''(дэманстрацыя ўзорных пажарных каманд, якія прызначаны для тушэння пажараў на палях са збожжам)'' </gallery> == Лідарства МТСГ у краі == [[File:Minsk - vul Zaharevska - Dom Tavarystva selskaj gaspadarki - bf 1917 AD 1.jpeg|thumb|[[Палац Чапскага, Мінск|Галоўная сядзіба Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі ў Мінску]]. Фотапаштоўка раней 1917 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ) было найбуйнейшай і наймацнейшай арганізацыяй падобнага тыпу ў краі і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], адной з перадавых у тэхналагічным плане, што ў многім было заслугай выдатнай асобы яе віцэ-старшыні (а пасля і старшыні) — [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]. Сход таварыства аднастайна прызнаваў за Эдвардам кіраўніцтва арганізацыяй, меўшага вялікую павагу і папулярнасць як у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], так і шырэй. Аб яго неверагодным аўтарытэце і вядомасці ў грамадстве сведчыў такі факт, што калі землеўласнікі дакладна не ведалі адрас Вайніловіча, то пісалі на канверце проста «Пан Эдвард. [[Мінск]]», і лісты даходзілі да адрасата ў 90-тысячным горадзе<ref>[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Polacy-mińszczanie… С. 100.</ref>. Камунікабельнасць, здольнасць адразу арыентавацца ў розных прафесійных і сацыяльных абставінах, вялікі жыццёвы досвед, хрысціянская набожнасць, рэалізм, лаяльнасць у адносінах да апанентаў дазвалялі Вайніловічу ўмела кіраваць таварыствам, пазбягаць вострых момантаў, якія б маглі пашкодзіць людзям і арганізацыі<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. xii.</ref>. Ацэньваючы ўплыў Эдварда Вайніловіча на дваран Мінскай губерні, граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі ў сваіх мемуарах паважліва напісаў, што Вайніловіч стварыў самым шляхетным кіраўніцтвам сваю «Мінскую дзяржаўку»<ref>[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|''Korwin-Milewski, H.'']] Siedemdziesiąt… С. 355.</ref>. Створаныя раней Віцебскае (1876) і пазней Магілёўскае (1879), Віленскае (1899), Ковенскае (1900) і Гродзенскае сельскагаспадарчыя таварыствы (1901) налічвалі меней членаў, чым Мінскае, — прыблізна 300—400 чалавек, галоўным чынам мясцовах дваран-каталікоў (да 90 %). На чале [[Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Гродзенскага таварыства]] стаялі князь [[Станіслаў Канстанцінавіч Святаполк-Чацвярцінскі|Станіслаў Святаполк-Чацвярцінскі]] (1838—1916) і [[Канстанцін Скірмунт]] (1866—1949), [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскага]] — [[Іпаліт Канстанцінавіч Гечэвіч|Іпаліт Гечэвіч]] (1854—1935), [[Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Ковенскага]] — [[Аляксандр Мяйштовіч]] (1864—1943), [[Магілёўскае таварыства сельскай гаспадаркі|Магілёўскага]] — [[Станіслаў Ануфрыевіч Венцлавовіч|Станіслаў Венцлавовіч]], [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віцебскага]] — [[Станіслаў Ігнатавіч Лапацінскі|Станіслаў Лапацінскі]] (1851—?)<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 94.</ref>. Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі фактычна стала цэнтральным у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]], на якое аглядаліся сельскагаспадарчыя таварыствы астатніх літоўска-беларускіх губерняў<ref>''Раюк, А. Р.'' Эвалюцыя прасторавых меж «Края» у палітычных праграмах краёўцаў-кансерватараў Беларусі і Літвы ў 1905—1908 гг… С.146.</ref>, а Эдвард Вайніловіч — неафіцыйным лідарам карэнных дваран Паўночна-Заходняга краю (згрупаваных у сельскагаспадарчыя таварыствы), маючы сярод іх вялікі аўтарытэт<ref>''Раюк, А. Р.'' Эвалюцыя прасторавых меж «Края» у палітычных праграмах краёўцаў-кансерватараў Беларусі і Літвы ў 1905—1908 гг… С.147.</ref>. == Неафіцыйныя сходы МТСГ у Мінску == [[File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|thumb|Былы [[дом Яніцкага]]<ref>Дом Оскара Яніцкага быў адным з самых прывілеяваных у горадзе і меў высокую ступень камфортнасці (вадаправод, каналізацыя, ванныя пакоі, туалеты). Зараз у гэтым доме знаходзіцца Інстытут перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (Мінск, вул. Савецкая, 14).</ref> ў Мінску, дзе на другім паверсе знаходзілася васьміпакаёвая кватэра Ядвігі Кастравіцкай. Фота 2008 г.]] У Мінску ў кватэры Ядвігі Кастравіцкай, сястры Эдварда Вайніловіча, у доме на вуліцы Захараўскай (№ 20) часта адбываліся нефармальныя сходы членаў МТСГ, што рабіла кватэру Кастравіцкай важным цэнтрам грамадска-палітычнага жыцця [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]]. [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928) адзначыў у сваіх мемуарах пра сваю сястру: ''«Надзвычай інтэлігентная, пастаянна занятая грамадскім жыццём, гасцінная, яна давала ў Мінску падчас агульных сходаў Таварыства „палітычныя абеды“, на якія прыбыўшых на пасяджэнне тых альбо іншых дэлегатаў, а таксама выдатных членаў Таварыства я ад яе імя запрашаў. Цяжка пералічыць тых усіх, якія пабывалі ў яе салонах; няма справы, якая б падчас тых абедаў не была закранута, каб пазней на агульным сходзе атрымаць фармальнае зацвярджэнне. Ішлі ажыўленыя дэбаты, ніводным поглядам і выказванню перакананняў не ставіліся замінкі. [[Старка]], [[віно]] і прыродны [[гумар]] гаспадыні ажыўлялі бяседы, быць запрошаным на якія лічылася за вялікую пашану, а мне, як старшыні, дапамагала выбіраць належную арыентацыю ў кірунку сумеснай працы, не раз выраўноўваць разыходжанні ў поглядах і г.д.»''<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 83.</ref>. == Мова == Афіцыйнай мовай справаводства, публічных выступленняў, дакладаў і дыскусій у МТСГ была [[руская мова]], бо гэта было прадпісана статутам таварыства і законамі Расійскай Імперыі. [[Польская мова]] выкарыстоўвалася толькі ў кулуарах і неафіцыйных сходах МТСГ, бо паводле законаў [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]], карыстацца польскай мовай у публічных месцах і грамадскіх арганізацыях было забаронена — да выдання Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г., які ўвёў свабоду выкарыстання любых моў у імперыі. У 1906 г. упершыню ў МТСГ на афіцыйным сходзе была афіцыйна ўжыта [[беларуская мова]]: маянтковец-каталік Ежы Булгак зачытаў на беларускай мове свой рэферат «Аб паляпшэнні пароды быдла і коней у сялянскай гаспадарцы»<ref name="ReferenceF">''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 182.</ref>. Вядома, што ў слуцкім аддзеле МТСГ выкарыстоўвалася беларуская мова пры кантактах з сялянамі<ref name="ReferenceF"/>. [[12 сакавіка]] [[1907]] г. на сходзе МТСГ Эдвард Вайніловіч з пасады віцэ-старшыні МТСГ быў аднагалосна абраны на пасаду старшыні, а віцэ-старшынёй МТСГ быў абраны [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], «правая рука» Вайніловіча. У той жа дзень на сходзе МТСГ было заснавана і [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску]], у школах якога выкладаліся як асобныя прадметы польская, руская і беларуская мовы. Яшчэ ў сваім лісце ад 12 мая 1896 г. Эдвард Вайніловіч дзякаваў [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандру Ельскаму]] за прысылку беларускамоўных кніг і паабяцаў распаўсюдзіць іх сярод маянткоўцаў на пасяджэнні МТСГ, прызнаючыся ў любові да той мовы: ''«Кожнаму гэтая мова мілая, кожны з нас засынаў у калысцы пад народныя песні нашых нянек, кожны на гэтай мове размаўляе з мясцовым сялянствам, а ўсе старажытныя родавыя дакументы<ref>Маюцца на ўвазе старажытныя дакументы роду Вайніловічаў, якія зберагаліся ў родавым архіве Вайніловічаў у Савічах.</ref> звычайна напісаныя [[беларуская мова|па-беларуску]]<ref>Вайніловіч выкарыстоўвае сучасны тэрмін, бо ў XVI ст. старабеларуская мова называлася «рускай мовай».</ref>»''<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 105, 127.</ref>. З 1916 г. адкрыта і неафіцыйна, а пасля распаду Расійскай Імперыі ў 1917 г. афіцыйна ў таварыстве выкарыстоўвалася і [[польская мова]], на якой у [[Варшава|Варшаве]] быў напісаны пратакол аб ліквідацыі МТСГ у 1921 г. == Захаванне своеасаблівасці краіны == Пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] ва ўмовах палітыкі працяглага і моцнага ідэалагічнага, асіміляцыйнага і эканамічнага націску з боку расійскага царызма на мясцовых дваран (галоўным чынам, польскамоўных і каталікоў, менаваўшых сябе і як «літоўцы» («літвіны»), і як «палякі») апошнія здолелі ўсё ж захаваць сваю этнічную самасць і значны працэнт у агульнай структуры землеўладання ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]<ref>Паводле першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва (1897) Расійскай імперыі ў [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] землеўласнікі-палякі з-за актыўнай урадавай антыпольскай зямельнай палітыкі складалі ўжо толькі 18 % ад агульнай колькасці маянткоўцаў у параўнанні з ранейшымі 90 % у пачатку 1860-х гг.; а «рускія» землеўласнікі ў [[1897]] г. там складалі 70 % маянткоўцаў. У [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] колькасць землеўласнікаў, якія менавалі сябе «палякамі», скарацілася з 94 % ад агульнай колькасці маянткоўцаў у 1860-ыя гг. толькі да 51 % у 1897 г. і прадстаўлялі сабой адносную большасць; а «рускія» землеўладальнікі ў 1897 г. складалі 45 %. Гл.: ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire … S. 79, 127—128; ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 46.</ref>. Немалая роля ў гэтым належала дзейнасці мясцовых таварыстваў сельскай гаспадаркі, што дазваляла мясцовым дваранам каардынаваць працу па ўдасканаленні кіравання гаспадаркай сваіх маёнткаў (для павышэння эфектыўнасці) і займацца ўзаемнай фінансавай дапамогай, каб утрымліваць свой эканамічны ўплыў у губернях Паўночна-Заходняга краю. Дзейнасць МТСГ і іншых падобных таварыстваў у апошняй трэці XIX — пачатку XX ст. было прамой рэалізацыяй прынцыпаў [[арганічная праца|«арганічнай працы»]] і не выходзіла за межы г.зв. «згодніцтва» (польск. «ugoda») — імкнення да канкрэтнага паразумення з расійскім урадам і атрымання пэўных магчымасцей захавання своеасаблівасці сваёй краіны ў моўнай, рэлігійнай і адміністрацыйнай сферах як умовы такога паразумення<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 95.</ref>. == Асобная нарада аб патрэбах сельскагаспадарчай прамысловасці (1902—1903) == У [[1902]]—[[1903]] гг. губернскія сельскагаспадарчыя таварыствы прынялі актыўны ўдзел у працы мясцовых камітэтаў Асобнай нарады аб патрэбах сельскагаспадарчай прамысловасці. Ініцыятарам Нарады быў расійскі міністр фінансаў [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргей Вітэ]] (1849—1915). Пазначаючы межы кампетэнцыі камітэтаў, ён заявіў пра поўную свабоду ў выказванні ўласных поглядаў на становішча сельскай гаспадаркі і выказаў надзею, што ўдзельнікі Нарады не будуць пераследаваць мэты, якія не маюць дачынення да [[прамысловасць|прамысловасці]]<ref name="ReferenceG">''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 101.</ref>. Як віцэ-старшыня МТСГ [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928) быў запрошаны ў склад губернскага камітэта, але працаваў паралельна над прапановамі і з членамі селькагаспадарчага таварыства. Ён выказаўся ў сваіх мемуарах: ''«Гэтыя працы былі надрукаваны і прадстаўлялі сабой даволі вялікую брашуру, якая з усіх бакоў сведчыла аб здольнасці да падобных распрацовак нашага Таварыства. Справа рухалася вельмі актыўна — людзі яшчэ верылі, што гэтая праца можа даць штосьці карыснага для краю, таму горача ўзяліся за яе. Гэта была, можа, хвіліна найбольш інтэнсіўнай працы ў складзе Таварыства»''<ref name="ReferenceG"/>. У запісках прадстаўнікоў МТСГ у мінскім камітэце (у прыватнасці — Эдварда Вайніловіча) указвалася, што гаротны стан [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] звязаны з пратэкцыяй расійскага ўрада толькі прамысловасці, няправільнай фінансавай палітыкай у Расійскай імперыі, неадукаванасцю сялян, характарам землекарыстання, наяўнасцю сервітутаў і г.д.<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 101.</ref> У якасці неабходных мер прадстаўнікі МТСГ прапаноўвалі ўдасканаленне тарыфа за правоз сельскагаспадарчых прадуктаў, улік у дагаворах інтарэсаў сельскай гаспадаркі шляхам бяспошліннага ўвоза ў Расійскую Імперыю сельскагаспадарчых машын, упарадкаванне экспарта хлеба, памяншэнне ролі гандлёвых пасрэднікаў і г.д.<ref name="ReferenceH">''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 102.</ref> Гэтыя меры яскрава адлюстроўвалі інтарэсы дваран [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]], якія імкнуліся весці гаспадарку ў сваіх маёнтках [[капіталізм|капіталістычным спосабам]]<ref name="ReferenceH"/>. Акрамя таго, разгляд праблем сельскагаспадарчай прамысловасці непазбежна рабіў аб’ектам дыскусіі палітычнае і культурнае становішча мясцовых дваран [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]]. І трэба аддаць належнае членам сельскагаспадарчых таварыстваў, якія неаднаразова падкрэслівалі, што абавязковай умовай развіцця [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[прамысловасць|прамысловасці]] з’яўляецца свабода і роўнасць у палітычнай, сацыяльна-эканамічнай і культурнай галінах жыцця, а таксама адхіленне ідэі нацыяналізацыі зямлі<ref name="ReferenceE"/>. Абараняючы права прыватнай уласнасці на зямлю і неабходнасць захавання дваранскіх маёнткаў буйных і сярэдніх памераў, дзеячы МТСГ спасылаліся на асаблівую ролю [[дваранства]] ў гісторыі края і Расійскай Імперыі. [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] у сваёй запісцы пісаў: ''«Пры лідарскім значэнні [[дваранства|дваранскага саслоўя]] склалася ўсё культурнае прошлае дзяржавы, на сіле і ініцыятыве гэтага саслоўя заснавана цяперашняе развіццё вытворчых сіл правінцыі»''<ref>Цытуецца паводле: ''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 101—102.</ref>. Аднак пачатак [[руска-японская вайна 1904—1905 гадоў|руска-японскай вайны (1904—1905)]] на пэўны час спыніў многія рэфарматарскія захады царскага ўрада, у тым ліку ў аграрнай сферы. == Погляды на аграрнае пытанне == [[File:Commercial advertising of Minsk agricultural society in magazine Kalendarz Minski - 1907 AD.jpg|thumb|Камерцыйная аб’ява гадлёвага аддзела (т.зв. «Мінскага сельскагаспадарчага сіндыката») Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі аб продажы сельскагаспадарчых прылад і машын — у польскамоўным часопісе-календары «Kalendarz Minski na rok przestępny 1908», надрукаваным у [[Мінск]]у Мінскім таварыствам дабрачыннасці ў 1907 г.]] Найболей рэльефна пачатковыя пазіцыі лідараў МТСГ (у часы [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыя 1905—1907 гг. у Расіі]]) былі адлюстраваны ў дакладзе члена МТСГ [[Генрых Іпалітавіч Свянціцкі|Генрыха Свянціцкага]] «Аграрнае пытанне» ад 5 сакавіка 1906 г. Мінскаму таварыству сельскай гаспадаркі<ref name="ReferenceH"/>. Свянціцкі ўказаў, што ідэя нацыяналізацыі зямлі як спосаб вырашэння не толькі аграрнага пытання, але і іншых эканамічных і палітычных праблем не з’яўляецца новай, бо выказвалася яшчэ [[Жан-Жак Русо|Жан-Жакам Русо]] і [[Генры Джордж]]ам, і не прыжылася ва ўсіх цывілізаваных краінах<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 102—103.</ref>. [[Абсурд]]насць прапаноў [[сацыялізм|сацыялістаў]] аб падзеле багацця паміж усімі грамадзянамі Свянціцкі бачыў у тым, што ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] непазбежна прывядзе [[грамадства]] да застою, эканамічнай адсталасці і беднасці, а не росквіту, бо пазбавіць імпульса да працоўнай актыўнасці і стымулаў да павышэння прадукцыйнасці працы<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 102—104.</ref>. Свянціцкі ў дакладзе крытыкаваў тых рускіх землеўласнікаў у Паўночна-Заходнім краі, якія не выступалі супраць адчужэння сваіх зямель у краі, толькі б ім за такое адчужэнне зямлі заплацілі. Ён казаў, што для мясцовых каталіцкіх дваран-маянткоўцаў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] гэта асабліва непрымальна, бо яны жывуць у краі і любяць уласна кіраваць маёнткамі, а значная частка рускіх землеўласнікаў у краі не жыве і кіруе сваімі маёнткамі праз аканомаў альбо здае ў арэнду<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 103.</ref>. Адкінуўшы ідэю нацыяналізацыі зямлі і прынцып адчужэння часткі прыватнаўласніцкіх зямель, Свянціцкі адносна вырашэння аграрнага пытання выступіў за стварэнне спрыяльных умоў гаспадарання для сялян на тых землях, якімі яны валодаюць. Ён указваў на шкоднасць для сялян цяперашняй [[падатак|падаткавай сістэмы]], якая мае [[саслоўе|саслоўны характар]], калі на адну дзесяціну сялянскай зямлі падатак складае 1 рубель 49 капеек, а на адну дзесяціну дваранскай зямлі — 20 капеек. У якасці неабходных мер па вырашэнні аграрнага пытання ў Расійскай Імперыі [[Генрых Іпалітавіч Свянціцкі|Генрых Свянціцкі]] бачыў: удасканаленне падаткавай палітыкі ў кірунку раўнамернасці падаткаабкладання для ўсіх слаёў насельніцтва; ліквідацыі сялянскай абшчыны і стварэння прыватных сялянскіх гаспадарак; ліквідацыі зямельнай церазпалосіцы і сервітутаў; прадастаўлення сялянам ільготных і доўгатэрміновых крэдытаў для набыцця зямлі; стварэння Дзяржаўнага банка замест існуючых Дваранскага банка і Сялянскага банка; павелічэння выдаткаў на народную асвету; паляпшэнне агранамічнай адукаванасці сялян у справе вядзення сваіх гаспадарак; і інш.<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 103—104.</ref><ref>У Расійскай Імперыі крызісныя моманты ў аграрнай сферы ў канцы XIX—XX пачатку ст. праяўляліся ў першую чаргу ў перыядычных маштабных голадах сялянства (якія суправаджаліся эпідэміямі і бунтамі) па прычыне неўраджаяў. Радыкальныя палітыкі, эканамісты і прадстаўнікі інтэлігенцыі прычынай гэтага лічылі сялянскае малазямелле («зямельны голад») і бачылі выхад у неабходнасці прымусовага пераходу зямлі дваран да сялян. Радыкальныя агітатары нават заклікалі сялян браць чужую зямлю сілай і зрабіць перадзел зямлі, таму радыкальныя настроі віталі сярод сялян і праяўляліся ў пагромах дваранскіх маёнткаў. Сучасныя гістарычныя даследаванні паказваюць, што ў сапраўднасці «зямельнага голаду» ў Расійскай Імперыі не было. Памер зямлі сялянскага двара нават у самых бедных губернях Расійскай Імперыі быў вышэйшым за памер зямлі сялян у Заходняй Еўропе. У пачатку XX ст. у цэнтральных губернях Расійскай Імперыі памер прыдатнай для земляробства зямлі на душу насельніцтва складаў 2,8 га; у Францыі — 2 га; у Германіі — 1,8 га; у Італіі — 1,1 га. Пры гэтым у Расійскай Імперыі сялянам належала 62 % усіх прыдатных для земляробства зямель, у Францыі — 55 %, у Прусіі — 12 %, а ў Англіі (самай эканамічна развітай краіне Еўропы) амаль усе сяляне былі не ўласнікамі, а арандатарамі зямлі маянткоўцаў. Сучасныя гістарычныя даследаванні паказваюць, што галоўнай прычынай аграрнага крызісу ў Расійскай Імперыі былі як аб’ектыўныя фактары (ураўняльная роля сялянскай абшчыны, высокі арэндны кошт зямлі, нізкія сусветныя цэны на хлеб і г.д.), так і суб’ектыўныя — адсталая культура земляробства рускага селяніна (прымітыўныя тэхнічныя прыёмы апрацоўкі зямлі (нават урадлівай), адсутнасць новай сельскагаспадарчай тэхнікі і няўменне ёй карыстацца з-за нізкага ўзроўню адукаванасці сялян, адсутнасць добрага насення, малое і нерацыянальнае ўгнаенне глебы, адсутнасць правільных эканамічных стымулаў да працы і інш.), што прыводзіла да нізкай ураджайнасці, калі за сорак гадоў (1860—1900) ураджайнасць жыта з 30 пудоў з дзесяціны паднялася толькі да 39 пудоў і была ў 4-5 разоў ніжэй, чым у заходнееўрапейскіх краінах. Гл.: История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. — С. 71—73.</ref> Падобныя погляды былі дамінуючымі ў [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] і выказваліся дэпутатамі-краёўцамі ў Дзяржаўнай Думе і [[Дзяржаўны Савет Расійскай Імперыі|Дзяржаўным Савеце Расійскай Імперыі]], хоць у некаторых праектах ([[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]], [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]], ксяндза [[Антоній Мікалаевіч Сангайла|Антонія Сангайлы]] і інш.) гучалі мажлівасці саступак (адчужэння часткі прыватнаўласнікіх зямель на карысць сялян) за адпаведную грашовую кампенсацыю маянткоўцам<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 104—105.</ref>. == Лідары «краёўцаў» == {{main|Краёўцы}} Менавіта лідары і члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі ([[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт|Аляксандр Скірмунт]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] і інш.) вылучыліся на ролю лідараў у распрацоўцы і рэалізацыі ідэй [[краёўцы|«краёвасці»]] ў 1905—1918 гг. — у яе ліберальна-кансерватыўнай плыні. Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі прынялі актыўны ўдзел у балатаванні на пасады дэпутатаў Дзяржаўнай Думы і Дзяржаўнага Савета Расійскай Імперыі, дзе выступалі з ідэямі [[краёўцы|«краёвасці»]] — і ў першую чаргу з ідэяй стварэння адміністрацыйна-тэрытарыяльнай аўтаноміі з [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] у складзе [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]], а таксама сталі галоўнымі заснавальнікамі [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907)]]. == Структура МТСГ напярэдадні Першай сусветнай вайны == У [[1914]] г., напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], колькасць членаў таварыства была 508 асоб, якія штогод плацілі па 10 рублёў членскага ўзносу. Уступны ўзнос для новых членаў быў 2 рублі. Пры таварыстве меліся наступныя секцыі: 1) лясная секцыя; 2) секцыя саматужнай вытворчасці і хатняй гаспадаркі; 3) агранамічная секцыя; 4) садаводчая секцыя; 5) жывёлагадоўчая і конегадоўчая секцыя; 6) камерцыйны аддзел (т.зв. гандлёвы сіндыкат); 7) сервітутная камісія; 8) камітэт туганавіцкага доследнага поля; 9) мінскі аддзел Імператарскага расійскага таварыства садаводства; 10) мінскі аддзел Расійскага таварыства вінакурных заводчыкаў. Пастаяннымі ўстановамі МТСГ у той час былі: бібліятэка; доследнае поле; садаводчая, жывёлаводчая і насенная выстаўка; узорная ткацкая майстэрня ў Койданаве; 8 злучных пунктаў (для коней); інспекцыя (кантроль) жывёльных двароў; метэаралагічная станцыя II разрада; батанічная лабараторыя<ref name="ReferenceI">Справочные сведения о сельскохозяйственных обществах по данным на 1915 г. … С. 231—235 (II)</ref>. Акрамя таго МТСГ мела свае філіяльныя аддзелы ў паветах — Ігуменскі (заснаваны ў [[1908]] г.), Мазырска-Рэчыцкі (з цэнтрам у [[Мазыр]]ы — заснаваны ў 1908 г.), Навагрудскі (заснаваны ў [[1906]] г.), Палескі (з цэнтрам у [[Пінск]]у — заснаваны ў [[1901]] г.) і Слуцкі (заснаваны ў [[1905]] г.) аддзелы. У сферу кантроля МТСГ уваходзілі таксама Давід-Гададоцкае сельскагаспадарчае таварыства (заснавана ў [[1912]] г.), Баранавіцкі земляробчы гурток (занаваны ў 1908 г.), Осаўскі і Столінскі земляробчыя гурткі ў Пінскім павеце (заснаваныя ў 1908 г.), Клецкі земляробчы гурток у Слуцкім павеце (заснаваны ў 1908 г.)<ref name="ReferenceI"/>. == У пачатку Першай сусветнай вайны == Большасць мясцовых маянткоўцаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] вырашылі не эвакуявацца ў цэнтральныя губерні Расійскай імперыі, а застацца, бо [[Першая сусветная вайна|вайна]] магла цалкам зруйнаваць пакінутыя маёнткі, якія з перспектывай разглядаліся як падмурак эканомікі края. Самая ўплывовая арганізацыя ў Мінскай губерні — МТСГ на чале з Эдвардам Вайніловічам — як у час расійскай ваеннай улады, так і нямецкай, імкнулася максімальна залагодзіць розныя [[канфлікт]]ы, праявы свавольства і страт, непазбежных ва вайны. МТСГ актыўна займалася дапамогай бежанцам і ахвярам вайны, захоўвала эвакуяваную пародзістую жывёлу, здолела наладзіць паразуменне з расійскімі генераламі і арганізаваць плённы дагляд прыватных гаспадарак Мінскай губерні, імкнучыся ўзяць у свае рукі пастаўкі [[лес]]а, коней і [[хлеб]]а з маёнткаў для [[армія|арміі]], чым аддаваць гэтыя функцыі неахайным ваенным прадстаўнікам (бо па правілам ваеннага часу расійскія ваенныя ўлады без дазволу ўласнікаў маглі праводзіць рэквізіцыі). Гэта дапамагло пазбегчы мільённых страт для гаспадаркі губерні<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 187—189.</ref>. У мемуарах Эдвард Вайніловіч напісаў: ''«Сельскагаспадарчае таварыства як калектыўная арганізацыя ніколі не ўступала з іншымі арганізацыямі ў палеміку і не складала ім канкурэнцыі (і гэта пахвальна), а толькі давала прытулак у сваіх сценах, заходзячы ў сваёй гасціннасці так далёка, што госці не раз забывалі нават аб абавязках госця перад гаспадаром»''<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 82.</ref>. == Закрыццё МТСГ (1921) == [[29 красавіка]] [[1921]] г. у Варшаве адбылося паседжанне Рады Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ), дзе прысутнічаў і член Рады граф Ежы Чапскі<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 328—332.</ref>. Быў напісаны праект пратакола, які дэклараваў самаскасаванне таварыства і па зместу быў своеасаблівым «тастаментам»: скарочана расказваў пра гісторыю стварэння і дзейнасць таварыства, яго ролю ў грамадскім жыцці края, падводзіў вынікі працы і ўказваў прычыны закрыцця арганізацыі. Па сутнасці гэта быў абвінаваўчы акт супраць падпісантаў [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага дагавора]], дзе не было ніводнага прадстаўніка ад жыхароў Беларусі, і польскага сейма, які ратыфікаваў ганебны дагавор. Канчатковы праект пратакола ўласна рэдагаваў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928). Радай было вырашана прадставіць 1 мая 1921 г. пратакол аб самаскасаванні Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі на разгляд усіх членаў таварыства і прапанаваць стварыць падобнае ж таварыства сельскай гаспадаркі з сядзібай у [[Баранавічы|Баранавічах]] ці [[Навагрудак|Навагрудку]], куды перадаць ацалелыя грашовыя фонды Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі. [[1 мая]] [[1921]] г. на агульным сходзе членаў МТСГ у Варшаве ў зале Цэнтральнага таварыства сельскай гаспадаркі (у доме № 30 на вуліцы Каперніка) Эдвард Вайніловіч зачытаў пратакол, які быў ухвалены пад апладысменты прысутнымі. Палітычная частка пратакола была апублікавана ў газетах<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 326—327.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://eknigi.org/istorija/111766-adres-kalendar-selskoxozyajstvennyx-obshhestv.html Адрес-календарь сельскохозяйственных обществ (По данным 1902 года)] / Департ. земледелия Мин. земледелия и гос. имуществ. — СПб : Тип. М. Меркушева, 1902. — 238 с. * [[Віталь Мікалаевіч Бусько|''Бусько, В. Н.'']] Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в. : Очерки / В. Н. Бусько; науч. ред. М. В. Научитель ; [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]], Ин-т экономики. — Минск : Навука і тэхніка, 1990. — 144 с. * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX — пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2020. — Вып. 20. — Ч. 2. — С. 178—184. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220313194032/https://www.imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf |date=13 сакавіка 2022 }} / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * Список членов Минского общества сельского хозяйства на 1913 год. — [Минск] : [1913?]. — 41 с. * Список членов Минского общества сельского хозяйства …. … на 1 декабря 1914 года. — Минск : Тип. Я. А. Гринблата, [1914?]. — 40 с. * Справочные сведения о сельскохозяйственных обществах по данным на 1915 г. / под ред. В. В. Морачевского. — Петроград : Тип. В. Ф. Киршбаума, 1916. — 91 с. + 885 с. + 230 с. * [[Алена Генадзеўна Дашкевіч|''Трубчык, А.'']] Мінскае сельскагаспадарчае таварыства ў перыяд польскай акупацыі (1919―1920 гг.) / А. Трубчык // Беларусь, Слуцкі край і Эдвард Вайніловіч : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Слуцк — Мінск, 22―23 верасня 2017 г. / рэдкал.: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] (навук. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2018. — С. 370—378. * [[Вячаслаў Аляксеевіч Шаршуноў|''Шаршунов, В. А.'']] [http://vesti.belal.by/vesti/pdf/20030418.pdf Деятельность научных обществ и губернских комитетов по развитию сельского хозяйства. в дореволюционной Беларуси] / В. А. Шаршунов // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Сер. аграрных навук. — 2003. — N 4. — С. 72—77. * [[Захар Васільевіч Шыбека|''Шыбека, З.'']] Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі // БЭ: у 18 т. — Т. 10. — Мн., 2000. * [[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 80—108. * [[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864—1904. Działalność społeczno-gospodarcza / R. Jurkowski. — Warszawa : Przegląd Wschodni, 2001. — 606 s. * [[Чэслаў Янкоўскі|''Sław.'']] [http://cyfrowa.chbp.chelm.pl/Content/5057/zip/ 25-letnia działalność Mińskiego Tow. Rolniczego]{{Недаступная спасылка}} / Sław. // Kraj. — 1901. — № 32. — S. 3—6. * [[Чэслаў Янкоўскі|''C.J.'']] [http://cyfrowa.chbp.chelm.pl/Content/5060/zip/ Jubileusz Miński. Uroczyste posiedzenie Tow. Rolniczego] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180722125721/http://cyfrowa.chbp.chelm.pl/Content/5060/zip/ |date=22 ліпеня 2018 }} / C.J. // Kraj. — 1901. — № 35. — S. 5—7. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Edward Woyniłłowicz i Mińskie Towarzystwo Rolnicze — przyczynek do dziejów polskiej myśli politycznej w Cesarstwie Rosyjskim do 1914 roku] / D. Szpoper // Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік : матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. / Гісторыка-культурная ўстанова «Палоніка-Літуаніка»; Польскі інстытут у Мінску. — Мінск, 2009. — С. 28—42. (альбо тое самае: ''Szpoper, D.'' [http://www.law.umk.pl/upload/Studia%20Iuridica%20Toruniensia/SIT_5_02_Dariusz%20Szpoper.pdf Edward Woyniłłowicz i Mińskie Towarzystwo Rolnicze — przyczynek do dziejów polskiej myśli politycznej w Cesarstwie Rosyjskim do 1914 roku] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305143450/http://www.law.umk.pl/upload/Studia%20Iuridica%20Toruniensia/SIT_5_02_Dariusz%20Szpoper.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / D. Szpoper // STUDIA IURIDICA TORUNIENSIA. — Т.V. [Электронны рэсурс]) * ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s. * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|''Woyniłłowicz, E.'']] Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. == Спасылкі == * ''Мельнікаў, І.'' [http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ Польская гістарыяграфія дзейнасці Мінскага сельскагаспадарчага таварыства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328123724/http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ |date=28 сакавіка 2016 }} // Историческая правда [Электронны рэсурс]. * ''Мельнікаў, І.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/mielnikau_d/%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B3%D0%B0%D1%80._%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4%D1%83_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC%D1%83_1861-1914_%D0%B3%D0%B3..html Гісторыя дваранства Беларусі перыяду капіталізму 1861—1914 гг. у сучаснай польскай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160806041117/http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/mielnikau_d/%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B3%D0%B0%D1%80._%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4%D1%83_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC%D1%83_1861-1914_%D0%B3%D0%B3..html |date=6 жніўня 2016 }} // Pawet [Электронны рэсурс]. [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:1876 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі| ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі краёўцаў]] 3fbrh6l4awcs9tuhcn6wfdf9nioish9 0 141083 5184773 5054205 2026-08-21T16:31:02Z Pabojnia 135280 афармленне 5184773 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнік архітэктуры |Беларуская назва = Гасціны двор |Арыгінальная назва = |Выява = Haściny dvor (Miensk).JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000234}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]], д. 2, 4, 10 |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 15.0366 |lon_dir = E |lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 20.4258 |region = BY |CoordScale = 1000 |Тып будынка = [[Гасціны двор]] |Архітэктурны стыль = [[Класіцызм]], [[мадэрн]] |Аўтар праекта = [[Фёдар Аляксандравіч Крамер|Ф. Крамер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1569 |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XVIII ст. |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII ст. |На карце=Беларусь Мінск Цэнтр |Стан = |Сайт = |Commons =Hasciny dvor (Minsk) }} {{значэнні|Гасціны двор}} '''Гасціны двор''' — гістарычны гандлёва-складскі комплекс на [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]] ў [[Мінск]]у, [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|помнік рэспубліканскага значэння]]<ref name="ГККРБ"/>. == Гісторыя == Пасля вялікага [[пажар у Мінску (1547)|вялікага пажару 1547 года]] ў Менску, калі згарэў замак і амаль цалкам усё "места", здзейснена перапланіроўка горада, якая ажыццяўлялася ў наступныя дзесяцігоддзі. Цэнтрам новай забудовы стала плошча [[Верхні горад|Высокі Рынак]], дамінантамі якой былі [[Мінская ратуша|ратуша]] і Гасціны двор<ref name="kl82">[http://minsk.kl82.by/ Минск в четырёх измерениях]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Упершыню пра патрэбу будаўніцтва Гасцінага двара ў Менску згадана ў пацвярджэнні [[прывілей|прывілея]] на [[Магдэбургскае права ў Мінску|магдэбургскае права]], датаваным 1569 годам. У гэтым дакуменце быў дадзены дазвол ''«…мещаном Менским в месте тамошнем Менском двор гостиный на местцу слушном для стоянья купцов збудовати»''<ref name="spadchina">{{Cite web |url=http://spadchina.by/gascz%D1%96nyi-dvor-(pa%D1%9Enochna-usxodn%D1%96-fasad).html |title=ГАСЦІНЫ ДВОР (ПАЎНОЧНА-УСХОДНІ ФАСАД) |access-date=3 красавіка 2020 |archive-date=15 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050418/http://spadchina.by/gascz%D1%96nyi-dvor-(pa%D1%9Enochna-usxodn%D1%96-fasad).html |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak, Haściny Dvor. Менск, Высокі Рынак, Гасьціны Двор (T. Kramer, 1800).jpg|міні|злева|Праект Гасцінага двара з «Атласа Мінскай губерні 1800 года»]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (XIX, II).jpg|міні|злева|Гасціны двор да рэканструкцыі, XIX ст.]] Не вядома якім быў першы комплекс Гасцінага двара, драўляным ці мураваным. У час археалагічных даследаванняў гэтага помніка выяўлены фрагменты мураваных канструкцый XVII стагоддзя. Расійскі дыпламат [[Пётр Талстой]], які быў у Менску ў 1697 годзе, у сваіх нататках адзначыў, што ''«…в рядах, где торгуют, лавки каменные, и товаров есть немало»''<ref name="spadchina"/>. Cучасны комплекс Гасцінага двара пачаў фарміравацца ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] і, магчыма, уключыў у сябе частку ранейшых пабудоў. Мяркуючы па планах горада канца XVIII ст., ён меў С-падобную канфігурацыю і ў яго ўваходзілі 3 вялікія мураваныя будынкі<ref name="kl82"/><ref name="spadchina"/><ref name="Архітэктура">{{Крыніцы/ЗП}}</ref>. Паводле даследаванняў помніка, найбольш ранні -- цэнтральны будынак, 2-х павярховая камяніца з высокім [[цокаль|цокалем]] і [[вальмавы дах|паўвальмавым дахам]], накрытым [[дахоўка]]й. Пазней да яе з абодвух бакоў прыбудавалі яшчэ дзве Г-падобныя ў плане камяніцы<ref name="spadchina"/>. У канцы XVIII стагоддзя [[Мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]] [[Фёдар Крамер|Фёдарам Крамерам]] быў распрацаваны праект рэканструкцыі комплексу Гасцінага двара, паводле яго планавалася пабудаваць новы вялікі П-падобны ў плане 2-павярховы корпус у стылі [[класіцызм]]у з боку [[бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскіх кляштараў]]. Праект гэтага будынка быў змешчаны ў «Атласе Мінскай губерні 1800 года»<ref name="spadchina"/><ref name="ais">[http://ais.by/story/5938 Гостиный двор в Минске] {{ref-ru}}</ref>. Пляц пад новую будоўлю, які належаў гораду, быў падзелены на кавалкі, якія прадалі розным уладальнікам. Умовы будаўніцтва былі даволі жорсткія: усе працы павінны былі выконвацца згодна з распрацаваным і зацверджаным праектам. На [[1798]] год быў запланаваны пачатак будаўніцтва і да [[1801]] года яно павінна быць скончана. Калі хтосьці з новых уладальнікаў не выканаў бы падпісаныя ў кантракце ўмовы ''«усе будаўнічыя матэрыялы альбо не скончаныя пабудовы павінны былі цалкам перайсці ва ўласнасць гарадской думы альбо магістрата»''. У выніку гэтых прац паводле праекта архітэктара Крамера ў цэнтры плошчы сфарміраваўся цэлы [[квартал]] гасцінага двара, які меў дзве праязныя [[брама|брамы]] з паўднёвага і паўночнага бакоў<ref name="spadchina"/>. Канчаткова комплекс гасцінага двара ў Мінску сфарміраваўся ў першай палове [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]], калі з трох бакоў да яго была прыбудавана гандлёвая [[галерэя]], а таксама пабудаваны шэраг камяніц у двары. На ніжніх паверхах будынкаў, што выходзілі на плошчу, знаходзіліся розныя [[крама|крамы]], а на верхніх — [[Жыллё|жылыя пакоі]]<ref name="spadchina"/>. Беларускі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] так апісвае мінскі гасціны двор у сярэдзіне ХІХ стагоддзя<ref name="spadchina"/>: {{цытата|Гасціны двор напоўнены лепшымі магазінамі, крамамі і скляпамі хрысціянскіх і яўрэйскіх купцоў. У падвальным паверсе створаны [[галантарэя|галантарэ]]йныя, [[маскатэль]]ныя і асабліва фруктовыя крамы; перад фруктовымі па прамой лініі расстаўлены квадратныя зялёныя сталы, на якіх ва ўсякую пару года, асабліва ўлетку і ўвосень, знойдзеце лімоны, апельсіны, слівы і розных сартоў яблыкі і грушы. У другім паверсе змяшчаюцца даволі багатыя крамы чайныя, шаўковыя, суконныя і наогул з {{comm|красным таварам|гэта значыць тканіны}}; асабліва выдатныя: чайная [крама] рускага купца Ракава, шаўковыя і суконныя яўрэяў Гурвіча, Лурыя і Шайкевіча і галантарэйная Дэльпеша. На трэцім паверсе змяшчаюцца жылыя пакоі. {{арыгінальны тэкст|ru|Гостиный двор наполнен лучшими магазинами, лавками и погребами христианских и еврейских купцов. В подвальном этаже устроены галантерейные, москотильные и особенно фруктовые лавки; перед фруктовыми в прямой линии расставлены квадратные зеленые столы, на которых во всякое время года, особенно летом и осенью, найдете лимоны, апельсины, сливы и разных сортов яблоки и груши. Во втором этаже помещаются довольно богатые магазины чайные, шелковые, суконные и вообще с красным товаром; особенно замечательны: чайный русского купца Ракова, шелковые и суконные евреев Гурвича, Лурия и Шайкевича и галантерейный Дельпеша. В третьем эта же помещаются жилые комнаты.}} }} У сярэдзіне ХІХ стагоддзя ў сучасным доме № 2 насупраць ратушы знаходзілася [[кнігарня]] братоў Бейліных. У гэтыя часы ў Мінску была толькі адна вялікая кнігарня. Увесь першы паверх камяніцы займалі кнігарня і кніжны склад. У [[1855]] годзе яе ўладальнікі выдалі кнігу [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Гапон (зборнік)|Гапон]]». Побач з кнігарняй у гэтым будынку, праз уваходную арку, месцілася [[кавярня]], якую ў той час называлі «цукерня». Тут збіраліся паэты, мастакі, акцёры, музыкі. Як сведчаць дакументы, у «цукерні» заўсёды было весела і шумна. Менавіта тут збіраліся будучыя ўдзельнікі [[Паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]]. На другім паверсе знаходзілася зала, дзе ладзіліся розныя вечарыны і балі<ref name="spadchina"/>. <gallery widths=150 heights=150 caption=" " class="center"> Miensk, Haściny Dvor. Менск, Гасьціны Двор (1896).jpg|Праект на рэканструкцыю, 1896 г. Miensk, Haściny Dvor. Менск, Гасьціны Двор (1900).jpg|План, 1900 г. Miensk, Haściny Dvor. Менск, Гасьціны Двор (1903).jpg|Праект на рэканструкцыю, 1903 г. </gallery> [[Файл:Фота ўсходняй часткі Гасцінага двара. Сярэдзіна ХХ ст.jpg|міні|злева|Перабудаваная паўночна-ўсходняя частка гасцінага двара. Сярэдзіна ХХ ст.]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1932).jpg|міні|Гасціны двор у 1932 г.]] Пасля 1920 года ў будынках Гасцінага двара размяшчаліся розныя адміністратыўныя ўстановы, у тым ліку [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскі гарадскі выканкам Савета рабочых і сялянскіх дэпутатаў]] (1923—1933), у 1930-х гадах — Дом селяніна<ref name="spadchina"/>. Новае выкарыстанне будынкаў прывяло да таго, што ў 1920-х гадах была разабрана гандлёвая галерэя, а ў [[1930-я]] гады значна рэканструявана частка гасцінага двара, пабудаваная паводле праекта Крамера ў канцы XVIII-пачатку XIX стагоддзя. У [[1940-я|1940]]-[[1980-я|1980-х]] гадах у будынках Гасцінага двара размяшчаліся розныя дзяржаўныя і грамадскія ўстановы<ref name="spadchina"/>. Пасля рэканструкцыі [[1909]] года над паўднёва-заходняй часткай надбудаваны трэці паверх, фасады дэкараваны ў стылі [[мадэрн]], зменена планіроўка<ref name="Архітэктура"/>. У пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] ў памяшканнях былога гасцінага двара былі размешчаны аддзяленне {{нп3|Азоўска-Данскі банк|Азоўска-Данскога камерцыйнага банка|ru|Азовско-Донской банк}}, магазіны, купецкі клуб, дзе ў 1914 г. выступаў [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|У. Маякоўскі]]. У 1917 годзе тут праходзілі 1-я і 2-я Паўночна-Заходнія абласныя канферэнцыя РСДРП(б), размяшчаўся Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту<ref name="Архітэктура"/>. Падчас вайны паўднёва-ўсходняя частка гасцінага двара была зруйнавана прамым трапленнем авіябомбы. Астатнія ацалелыя будынкі на плошчы Свабоды былі заняты гітлераўцамі. У іх знаходзілася СД-абвер, контрразведка. [[15 лютага]] [[1944]] года гітлераўцы прысудзілі тут да смяротнага пакарання [[Антыфашызм|антыфашыста]] {{нп3|Фрыц Паўль Шменкель|Фрыца Шменкеля|ru|Шменкель, Фриц Пауль}}. Пасля вайны ўвесь комплекс на некаторы час займаў [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]<ref name="minsk2841">[http://minsk-old-new.com/minsk-2841-ru.htm Гостиный двор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123113124/http://minsk-old-new.com/minsk-2841-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref>. У 1946 г. тут знаходзілася зала бокса спартыўнага таварыства «Дынама». == Архітэктура == Комплекс будынкаў мае замкнёную кампазiцыю з двума ўнутранымі дворыкамі<ref name="ГККРБ">{{Крыніцы/ГККРБ-2009}}</ref>. [[Файл:Пл. Свабоды, 2, 4, 8 -2.JPG|250px|thumb|злева|Будынак № 2]] * '''№ 2'''. Двухпавярховы складаны ў плане будынак накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Пад дахам праходзіць шматслойны [[карніз]]. Сцены [[Тынкоўка|атынкаваны]] і афарбаваны. Вуглы будынка акцэнтаваны плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Прамавугольныя аконныя праёмы на другім паверсе дэкараваны абрамленнямі з прамымі [[Карніз|сандрыкамі]]<ref name="ГККРБ"/>. [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak, Haściny Dvor. Менск, Высокі Рынак, Гасьціны Двор (1910).jpg|250px|thumb|Будынак № 4, 1910]] * '''№ 4'''. Трохпавярховы складаны Г-падобны ў плане будынак з [[рызаліт]]амі ў дваровай частцы. Галоўны фасад будынка сіметрычнай кампазіцыі. Цэнтральная яго частка вылучана кілепадобным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]] з трыма вузкімі паўцыркульнымі аконнымі праёмамі. Бакавыя часткі фасада завершаны прамымі [[атык]]амі. Фасады рытмічна чляняцца прамавугольнымі аконнымі праёмамі і лапаткамі. Пластыку фасадаў узбагачаюць ляпныя элементы, [[філёнга|філёнгі]]<ref name="ГККРБ"/>. Будынак мае калідорную планіроўку. У інтэр’еры лесвіцы з каванай агароджай, печы, абліцаваныя кафляй<ref name="Архітэктура"/>. На будынку ўсталявана мемарыяльная дошка ў памяць пра {{нп3|Фрыц Паўль Шменкель|Фрыца Шменкеля|ru|Шменкель, Фриц Пауль}}. [[Файл:Пл. Свабоды, 2, 4, 8.JPG|thumb|250px|Будынак № 4]] * '''№ 10'''. Двухпавярховы, шчыльна прымыкае да дамоў № 8 і № 4. Галоўны фасад мае сіметрычную кампазіцыю. Цэнтральная частка будынка вылучана чатырохкалонным [[дарычны ордар|дарычным]] [[порцік]]ам, завершаным масіўным [[антаблемент]]ам і трохвугольным [[франтон]]ам. У [[тымпан]]е франтона паўкруглая [[люкарна]]. Над галоўным уваходам навісае балкон з [[балюстрада|балюстраднай]] агароджай. Бакавыя часткі фасада акцэнтаваны неглыбокімі плоскімі рызалітамі. Дзвярныя праёмы ў рызалітах дэкараваны трохвугольнымі сандрыкамі. Гарызантальна фасад падзелены міжпаверхавай цягай, завершаны карнізам. Прамавугольныя аконныя праёмы на першым паверсе аздоблены простымі [[ліштва]]мі з [[замковы камень|замковым каменем]]<ref name="ГККРБ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000234}} * {{ГБ|http://globustut.by/minsk/index2.htm#gostinyj_dvor}} * [http://spadchina.by/gascz%D1%96nyi-dvor-(pa%D1%9Enochna-usxodn%D1%96-fasad).html ГАСЦІНЫ ДВОР (ПАЎНОЧНА-УСХОДНІ ФАСАД)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190215050418/http://spadchina.by/gascz%D1%96nyi-dvor-(pa%D1%9Enochna-usxodn%D1%96-fasad).html |date=15 лютага 2019 }} {{Плошча Свабоды (Мінск)}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Мінск)]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Гасціныя двары Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі мадэрн]] 7xllns0t0t71lozeujo9l8ccxwmwc1j 0 142089 5184822 4527120 2026-08-21T20:34:08Z Pabojnia 135280 /* Біяграфія */ афармленне 5184822 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Храптовіч}} {{ДД |беларускае імя=Юрый Храптовіч |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт=Jury Chraptovič. Юры Храптовіч (XVII).jpg |шырыня партрэта= |подпіс=Юрый Храптовіч. Невядомы мастак, XVIII ст. |герб=POL COA Odrowąż.svg |шырыня герба=120px |подпіс герба=[[Адрованж (герб)|Герб «Адрованж»]] |тытул=[[Ваявода новагародскі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1646 |перыядканец=1650 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Тамаш Сапега]] |пераемнік=[[Мікалай Крыштаф Халецкі]] |каментар= |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род= |бацька= |маці= |муж= |жонка= |дзеці=Багдан, Адам, Юрый, Ян |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Ю́рый Літавор Храпто́віч''' ([[1586]], в. [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]] [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] — [[1650]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Кашталян]] [[Кашталяны смаленскія|смаленскі]] (1639—1643) і [[кашталяны жамойцкія|жамойцкі]] (1643—1645), [[ваявода]] [[Ваяводы парнаўскія|парнаўскі]] (1645—1646) і [[Ваяводы новагародскія|новагародскі]] (з 1646). Валодаў маёнткамі [[Ліпск (горад)|Ліпск]] у [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскім павеце]], [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневам]], [[Валанава]]м, [[Гайцюнішкі|Гайцюнішкамі]], [[Даўбуцішкі|Даўбуцішкамі]], [[Гедэйшышкі|Гедэйшышкамі]] ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]], [[Глыбокае (Шчучынскі раён)|Глыбокім]], [[Мацкішкі|Мацкішкамі]] і [[Гарнастаішкі|Гарнастаішкамі]] ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]], меў камяніцы ў [[Вільня|Вільні]] і [[Горадня|Горадні]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Храптовічы|Храптовічаў]] герба [[Адрованж (герб)|«Адрованж»]], сын [[Адам Іванавіч Храптовіч|Адама]] і Ганны з Камаеўскіх. Цяжка сказаць, дзе ён вучыўся і як прайшлі яго дзіцячыя гады. Пачаў кар’еру з вайсковай службы. Пасля заручын з Сюзанай Нонхарт у 1608 годзе адправіўся ў вайсковы паход у [[Лівонія|Лівонію]] і служыў у роце Яна Глябовіча. У 1609 годзе ўдзельнічаў ва ўзяцці [[Пярну|Парнавы]] падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны са Швецыяй]]. У тым жа годзе ў адным з лістоў да [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]] Адам Храптовіч пісаў, што пасылае слугу да свайго сына Юрыя ў Лівонію. З 1615 года Храптовіч заставаўся пад камандаваннем [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага літоўскага]] Крыштафа Радзівіла, на чале ўласнай коннай харугвы браў удзел у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайне Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай]]. Юрый Храптовіч да 1630 года быў ляснічым аранскім, пералайскім і мерацкім. У 1632 годзе падпісаў абранне [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]] ад [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл]] у сваіх запісках 1637 года сцвярджаў, што Храптовіч быў пазбаўлены староства і лясніцтва за тое, што бесчалавечна мучыў каралеўскіх падданых. Пра які менавіта каралеўскі маёнтак ідзе гаворка — высветліць цяжка. У 1639 годзе Юрый быў прызначаны [[Кашталян смаленскі|кашталянам смаленскім]]. Ён быў прызначаны на гэтую пасаду летам, калі прымаў [[Кароль Рэчы Паспалітай|караля]] пры двары ў [[Лейпцыг]]у. У значнай ступені сваім прызначэннем ён быў абавязаны заступніцтву Альбрэхта Станіслава Радзівіла. 29 снежня 1643 года Храптовіч прызначаны [[Жамойцкі кашталян|жамойцкім кашталянам]]. З гэтай пасады 12 студзеня 1645 года ён, пасля смерці {{нп5|Ян Завадскі|Яна Завадскага|pl|Jan Zawadzki}}, стаў ваяводам парнаўскім. У красавіку 1646 года пасля смерці свайго зяця [[Тамаш Сапега|Тамаша Сапегі]] заняў [[Новагародскае ваяводства]]. Гэтай пасадзе Храптовіч быў абавязаны таксама моцнаму і рашучаму заступніцтву Альбрэхта Станіслава Радзівіла, які нават меў з-за гэтага спрэчку з каралём. [[Іахім Літавор Храптовіч]] згадвае, што Юрый, перш чым атрымаць Новагародскае ваяводства, быў [[Ваявода мсціслаўскі|ваяводам мсціслаўскім]]. Гэта недакладная інфармацыя, бо Юрый ніколі не займаў гэтай пасады. Магчыма, гэтая памылка ўзнікла ў сувязі з запісам Каяловіча, які прыпісваў Юрыю [[Мсціслаўскае ваяводства]]. Займаючы пасаду новагародскага ваяводы, а значыць, засядаючы ў сенаце, Юрый не выяўляў ніякіх здольнасцей і самастойнай ініцыятывы ў палітычных справах. Ён быў лаяльны да [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія паставілі яго ў сенат, і добрасумленна праводзіў іх палітыку. == Маёмасць == Юрый Храптовіч атрымаў у спадчыну ад бацькі Адама вялікія маёнткі. Гэта былі, між іншым: Ліпск без Краснаборскай пушчы, якая дасталася яго брату — Яўстафію і ўвесь комплекс маёнткаў у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] з Вішневам. Жонка прынесла яму пасаг: [[Гайцюнішкі]] і {{нп5|Даўбуцішкес|Даўбуцішкі|lt|Daubutiškės}} ў Ашмянскім павеце. Вярнуўшыся з вайны, Юрый заняўся гаспадаркай. Набываў прылеглыя да Вішнева маёнткі. У 1617 годзе ён набыў у Багдана Фурсовіча маёнтак Бярэзіна, а затым сканцэнтраваў прылеглыя да гэтага маёнтка дробныя [[Літоўскія татары|татарскія]] зямельныя ўладанні. У 1624 годзе ён набыў у Крыштафа Радзівіла вёску [[Ганчары (Вішнеўскі сельсавет)|Ганчары]] за 2000 злотых. Юрый Храптовіч пабудаваў [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёл у Вішневе]]. Спачатку ён пабудаваў капліцы (самая старая была пабудавана ў 1626 годзе), а цалкам была завершана ў 1641 годзе. 18 кастрычніка 1675 года [[Мікалай Слупскі]], суфраган віленскі, асвяціў касцёл. У вішнеўскі маёнтак уваходзіў, між іншым, хутар Падбярэжжа. 13 верасня 1646 года Юрый Храптовіч выдаў падданым гэтай гаспадаркі грамату на вольны ўваход у Вішнеўскую пушчу. Ён дазволіў браць лес для будаўніцтва і дроў; пры ўмове, што чужыя з іх ліку не замахваліся на карыстанне гэтым лесам, а таксама самі не прадавалі лес. Узамен ён запатрабаваў абавязкі ў выглядзе абароны лесу. У 1630 годзе Юрый аддаў Ліпск у арэнду на 4 гады Юзафу Гратоўскаму і яго жонцы Катажыне Хадкоўскай за 5250 злотых. Маёнтак быў здадзены ў арэнду з усім: сядзібай і пабудовамі, жывёлай, пасевамі, прыгоннымі, мястэчкам Ліпскам, мяшчанамі і арэндамі, вёскамі Бартнікі, Копчаны з возерам {{нп5|Сервы (возера)|Сервы|pl|Serwy (jezioro)}}, вуллямі на гэтым возеры і ўсімі зборамі. У кантракце апісваліся падрабязныя ўмовы арэнды, сярод якіх былі: палажэнні аб касцёле ў Ліпску: ксёндз, які жыве пры касцёле ў мястэчку, ніколі не выконвае ніякіх абавязкаў па маёнтку, акрамя прадугледжаных сваёй пасадай. Згодна з дагаворам Гратоўскія абавязваліся плаціць святару дзесяціну за год, па 30 коп рознага збожжа і лесу па меры патрэбы. Залогатрымальнікі таксама абавязваліся не высылаць ліпскіх падданых на брычках ні ў Кёнігсберг, ні ў Вільню, не далей як за 12 міль ад Ліпска. Дом у [[Гродна|Гродне]], які належаў Юрыю Храптовічу, быў аддзелены ад Ліпска для яго выключных патрэб. У 1639 годзе Юрый пацвердзіў касцельныя фундушы ў маёнтку Ліпск. Юрый Храптовіч быў фундатарам касцёла і кляштара дамініканцаў у {{нп5|Лукішкес|Лукішках|lt|Lukiškės}} у [[Вільня|Вільні]]. Маючы тут палац і від на могілкі, дзе меліся быць пахаваныя бедныя вілянчане, ён з жалем ахвяраваў 4000 злотых і загадаў ксяндзу Камінскаму, прыёру віленскіх [[Дамініканцы ў Беларусі|дамініканцаў]], паставіць на могілках драўляны касцёл. У 1642 годзе быў пабудаваны касцёл у гонар св. Піліпа і Якуба. Тады быў пабудаваны невялікі кляштар, прыёрам якога быў князь Мікалай Даброўскі. Прывілей на парафію даў віленскі біскуп [[Абрагам Война]]. У 1648 годзе Юрый Храптовіч павялічыў фундуш, завяшчаўшы 16 тыс. злотых маёнтку Вострава Менскага ваяводства. Дамініканцы былі абавязаны бясплатна хаваць бедных. У 1655 годзе касцёл згарэў і з працэнтаў маёнтка [[Вострава]], дзякуючы намаганням князя Міхала Вайніловіча, доктара тэалогіі, быў пабудаваны новы драўляны касцёл. З-за наяўнасці ў дамініканцаў выявы Маці Божай (прызнанай цудатворнай у 1688 годзе біскупам [[Канстанцін Казімір Бжастоўскі|Канстанцінам Бжастоўскім]]) сціплы храм не мог змясціць шматлікіх паломнікаў. Так у 1690 годзе быў закладзены вуглавы камень пад прасторны мураваны касцёл, які быў завершаны ў 1746 годзе. Юрыю Храптовічу належаў лес на рэках [[Нявежа]] і [[Котра (рака)|Котра]], які межаваў з каралеўскімі пушчамі. У 1648 годзе ён быў выбаршчыкам [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра Вазы]] з [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У канцы жыцця ваявода валодаў маёнткамі: Ліпск у [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскім павеце]], Вішнева, Валанаў, Гайцюнішкі, Даўбуцішкі, Гедэйшышкі ў Ашмянскім павеце, Глыбокае, Мацкішкі, Гарнастаішкі ў Лідскім павеце. Валодаў сядзібай у Вільні ў Лукішках, камяніцамі ў Вільні і Гродне. Меў ён таксама плошчу ў Вільні на вуліцы Скопавай. Гэта звязана з запісамі ў справах капітула, дзе адзін з запісаў загадваў апрацаваць плошчу ў Скопаўцы з панам Храптовічам. Яшчэ адзін запіс — акт продажу дома краўца Юзафа Ніцэвіча на вуліцы Скопавай, якая ляжыць паміж дамамі Юрый Дарашкевіча і каля плошчы Юрый Храптовіча з другога боку. Значныя даходы яму прыходзілася атрымліваць і з дараваных яму лясніцтваў: аранскага, пералайскага і мерацкага. == Сваяцтва == Жонкай Юрыя была Сюзана Нонхарт, з якой ён ажаніўся ў 1611 годзе. Сюзана была дачкой [[Пётр Нонхарт|Пятра Нонхарта]]. Нонхарты былі новым родам, відаць, з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], таму гэты шлюб не прынёс яму пераваг, якія паўплывалі б на яго кар’еру. Памерла Сюзана ў Вільні 9 снежня 1645 года, пахавана ў [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]] 6 лютага 1646 года. Ад Сюзаны меў чатырох сыноў: Багдана, які памёр бяздзетным, Адама, Юрыя, Яна; і трох дачок: Ганну, якая памерла ў дзяцінстве, Эльжбету, пра якую нічога не вядома, і Сюзану, якая выйшла замуж за [[Тамаш Сапега|Тамаша Сапегу]], ваяводу новагародскага, што сведчыць пра несумненна высокае становішча Юрыя. Вянчанне адбылося да 1637 года. У тым жа годзе Сапега выконваў абавязкі [[Цівун|цівуна]] каршэўскага і старосты гайненскага. З-за адсутнасці нашчадкаў ад гэтага саюза Гайненскае староства перайшло да Храптовічаў — брату Сюзаны Юрыю. Сюзана таксама мела сваю заяву на пасаг — {{нп5|Карцяна|Карцяны|lt|Kartena}}. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=719|артыкул=Храптовічы|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} * Grzegorz Ryżewski. Ród Chreptowiczów herbu Odrowąż. — Kraków: Avalon, 2006. ISBN 978-83-60448-22-9. {{Ваяводы новагародскія}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Храптовіч Юрый}} [[Катэгорыя:Храптовічы|Юрый]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы новагародскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы парнаўскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны смаленскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны жамойцкія]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] rw0b6b1jfe17qxczxy7fwwoe2kluuye 0 146733 5184962 5109447 2026-08-22T09:50:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Славутасці */ 5184962 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Алекшыцы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва =Алекшыцы |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec =28 |lon_dir =E|lon_deg = 23|lon_min = 56|lon_sec =56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён =Бераставіцкі |сельсавет =Алекшыцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 1511 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 4 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons =Alekšycy |сайт = }}'''Але́кшыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Але́кшычы'''</ref> ({{lang-be-trans|Aliekšycy}}, {{lang-ru|Алекшицы}}) — [[аграгарадок]] у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Бераставічанка]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Алекшыцкі сельсавет|Алекшыцкага сельсавета]]. Знаходзяцца на аўтамабільнай дарозе [[Гродна]] — [[Баранавічы]]. == Гісторыя == Упершыню Алекшыцы згадваюцца ў XVI стагоддзі. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Алекшыцы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]. У пачатку XX стагоддзя тут было 50 будынкаў, школа і царква. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Алекшыцы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Ваўкавыскі павет (1921—1940)|Ваўкавыскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. У гэты час існавалі аднайменныя вёска (34 жылыя будынкі) і фальварак (4 будынкі). У 1939 годзе Алекшыцы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе ў 1940 годзе сталі цэнтрам сельсавета. У другой палове 2000-х гадоў паселішча атрымала афіцыйны статус [[аграгарадок|аграгарадка]]. == Насельніцтва == * '''XX стагоддзе''': 1902 год — 368 чал.{{sfn|SgKP|1902|s=406}}; 1921 год — 205 чал. у ''вёсцы Алекшыцы'', з іх паводле нацыянальнасці: 185 беларусаў, 13 палякаў і 7 іншых; паводле веры: 192 праваслаўныя, 11 каталікоў, 2 іншых (хрысціяне); 50 чал. у ''фальварку Алекшыцы'', з іх паводле нацыянальнасці: 22 беларусы, 15 палякаў і 12 яўрэяў і 1 іншых; паводле веры: 23 праваслаўныя, 15 каталікоў і 12 іўдзеяў<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 5: Województwo białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924. S. 32.</ref> == Эканоміка == У Алекшыцах існуе радовішча [[торф]]у<ref name="ablvykankam">[http://www.region.grodno.by/by/oblast/regions/BolshayaBerestovitsa Бераставіцкі раён] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120918032421/http://www.region.grodno.by/by/oblast/regions/BolshayaBerestovitsa |date=18 верасня 2012 }} // Гродзенскі аблвыканкам</ref>. Побытавыя паслугі падае [[пральня]]<ref name="ablvykankam" />. == Славутасці == [[Файл:Alekšycy, Pakroŭskaja. Алекшыцы, Пакроўская (1900).jpg|thumb|Царква, фота пачатку XX стагоддзя]] * [[Свята-Пакроўская царква (Алекшыцы)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1865—1871) * [[Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб]] (выяўлены ў 1968 і 2011 гадах) — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і срэбных фібул эпохі Вялікага перасялення народаў на тэрыторыі Беларусі. === Страчаная спадчына === * Царква (XVIII ст.; грэка-каталіцкая) == Вядомыя асобы == * [[Ігнацы Якуб Масальскі]] (1727—1794) — рэлігійны, грамадскі і палітычны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], мецэнат. * [[Міхаіл Міхайлавіч Сіцько]] (нар. 1961) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-2|406|Olekszyce}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima2|alekshycy|Алекшыцы}} {{Алекшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Алекшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Алекшыцы (Бераставіцкі раён)| ]] dyywa26uwl05uhss0nwbdlharrph4rr 0 147532 5184890 5063660 2026-08-22T06:41:34Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5184890 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = «Tygodnik Ilustrowany — Przyjaciel Ludu» | выява = Tygodnik Ilustrowany.jpg | шырыня = | подпіс = Вокладка часопіса, 18.01.1862 год | спецыялізацыя = | перыядычнасць = раз у тыдзень | скарачэнне = | мова = [[польская мова|польская]] | адрас рэдакцыі = [[Варшава]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Юзаф Унгер|Ю. Унгер]]<br /> [[Гебетнер і Вольф, выдавецтва|«Гебетнер і Вольф»]] | краіна = Польшча | гісторыя = | заснаванне = [[1859]] | апошні выпуск = [[1939]] | падставы = | аб'ём = | камплектацыя = | тыраж = | ISSN = | вэб-сайт = }} '''«Tygodnik Ilustrowany — Przyjaciel Ludu»''' ({{lang-be|Ілюстраваны штотыднёвік — Сябар народа}}) — агульнапольскі літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны ілюстраваны штотыднёвы часопіс, які друкаваўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1859—1939 гадах. У часопісе асвятляліся найважнейшыя грамадскія падзеі, біяграфіі знакамітых людзей, помнікі і нацыянальныя святыні, падарожжы, публікаваліся раманы і паэзія, змяшчаліся агляды ў вобласці выяўленчага мастацтва, літаратуры, навукі, сельскай гаспадаркі, прамысловасці і вынаходстваў, народнага мастацтва, фальклору, археалогіі і г. д. Распаўсюджвалася не толькі ў Польшчы, але і на тэрыторыі Расійскай імперыі. Першым выдаўцом быў [[Юзаф Унгер]] (1859—1882), пазней выпуск часопіса ажыццяўляла выдавецтва [[Гебетнер і Вольф, выдавецтва|«Гебетнер і Вольф»]]. Галоўнымі рэдактарамі былі: [[Людвіг Еніке|Л. Еніке]], Я. Вольф, А. Oпман, А. Гжымала-Сядлецкі, З. Дэмбіцкі, [[Пётр Хайноўскі|П. Хайноўскі]], В. Гебетнер, В. Чарскі і С. Страшэвіч. У 1860 годзе часопіс выпускаўся пад мастацкім кіраўніцтвам [[Ян Лявіцкі|Яна Лявіцкага]], у 1862—1868 — [[Юліюш Косак|Юліюша Косак]], затым [[Францішак Тэгаца|Фрацішка Тэгаца]] і да 1890 года мастацкім кіраўніком часопіса быў [[Юзаф Халявінскі]]. У перыяд [[пазітывізм]]у быў органам, так званага, ''старога друку''. З часопісам на гэтым этапе супрацоўнічалі [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. Крашэўскі]], [[Генрык Сянкевіч|Г. Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Сабоўскі|В. Сабоўскі]], , [[Ян Захарэвіч|Я. Захарэвіч]], [[Зыгмунт Мілкоўскі|З. Мілкоўскі]], П. Хмялеўскі, В. Багуслаўскі, [[Марыян Гавалевіч|М. Гавалевіч]], [[Юльян Вяняўскі|Ю. Вяняўскі]], [[Казімір Вазніцкі|К. Вазніцкі]], [[Юрый Восіпавіч Аляксандровіч|Ю. В. Аляксандровіч]], [[Станіслаў Ленц|С. Ленц]], [[Леапольд Стаф|Л. Стаф]] і іншыя. На сваіх старонках часопіс змяшчаў навінкі літаратуры. Так, у 1884 годзе тут упершыню апублікаваны раман Г. Сянкевіча «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», а ў 1897—1900 — яго ж раман «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]». У часопісе ўпершыню апублікавалі свае творы [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшка]] («Над Нёманам»), [[Баляслаў Прус|Б. Прус]] («[[Фараон, раман|Фараон]]») і іншыя. Акрамя польскіх твораў, публікаваліся навінкі літаратуры з іншых моў у перакладзе [[Марыя Канапніцкая|М. Канапніцкай]], [[Зянон Пшэсмыцкі|З. Пшэсмыцкага]], [[Чэслаў Янкоўскі|Ч. Янкоўскага]] і іншых. Штотыднёвік адыграў важную ролю ў развіцці польскай графічнай ілюстрацыі. Ілюстратарамі ў ім працавалі [[Войцех Герсон|В. Герсон]], [[Хенрык Пілаці|Х. Пілаці]], [[Францішак Кастжэўскі|Ф. Кастжэўскі]], [[Францішак Тэгаца|Ф. Тэгаца]], [[Станіслаў Рэйхан|С. Рэйхан]], [[Фелікс Бжазоўскі|Ф. Бжазоўскі]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|М. Андрыёлі]]. Асаблівай папулярнасцю карысталіся ілюстрацыі ў тэхніцы [[Графіка (мастацтва)|графікі]] — [[Ксілаграфія|ксілаграфіі]] ([[гравюра]] на дрэве, дрэварыт), з часопісам супрацоўнічаў ксілограф [[Ю. Шубелер]]. == Абраныя ілюстрацыі == <gallery> Файл:Tygodnik Ilustrowany Biecz fara zewn.jpg Файл:Tygodnik Ilustrowany, Kraków, kościół św. Anny.jpg Файл:Tygodnik Ilustrowany Biecz fara wewn.jpg Файл:Rektor i Dziekani Szkoły Głównej Warszawskiej, (Rysował Tegazzo, z fotografij Trzebieckiego) (58086).jpg </gallery> == Спасылкі == {{commonscat|Tygodnik Ilustrowany}} * [http://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/aresults?action=SearchAction&QI=D006204054BD736C8F5198CA35636128-7 Tygodnik Ilustrowany у бібліятэцы ўніверсітэта ў Лодзі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.bilp.uw.edu.pl/ti/ti.htm Падборка часопіса «TYGODNIK ILUSTROWANY» за 1859-1865 г.] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Штотыднёвыя часопісы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Польшчы]] gbpqbbqek782ygj0cdsqhybtfqordly 0 172360 5184869 5079169 2026-08-22T05:51:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184869 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} '''Алена Дзмітрыеўна Квітніцкая''' ({{lang-ru|Елена Дмитриевна Квитницкая}}; {{ДН|8|10|1919}}, [[Масква]] — {{ДС|5|7|1981}}) — рускі савецкі гісторык архітэктуры. Кандыдат тэхнічных навук ([[1947]]). == Біяграфія == Скончыла [[Маскоўскі архітэктурны інстытут|Маскоўскі архітэктурны ўніверсітэт]] (1941), працавала ў Цэнтральным НДІ прамысловых збудаванняў (1941—1947) і Цэнтральным НДІ тэорыі і гісторыі архітэктуры (1948—1981). Пахавана на [[Пятніцкія могілкі, Масква|Пятніцкіх могілках]] у Маскве. Аўтар шматлікіх прац па гісторыі архітэктуры [[Беларусь|Беларусі]], у якіх разглядала пытанні планіроўкі і забудовы гарадоў і мястэчак, а таксама крэпасцей. Упершыню даследавала вялікую колькасць помнікаў жылой, грамадскай і культавай архітэктуры. Была членам рэдкалегіі навуковых зборнікаў «Архітэктурная спадчына»<ref>[http://www.niitiag.ru/pub/arkhitekturnoe_nasledstvo Зборнік «Архітэктурная спадчына» (Сборник "Архитектурное наследство" №№1-46.Указатель статей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610043027/http://www.niitiag.ru/pub/arkhitekturnoe_nasledstvo |date=10 чэрвеня 2016 }}</ref> ({{lang-ru|"Архитектурное наследство"}}) і «Праблемы гісторыі архітэктуры народаў СССР» ({{lang-ru|Проблемы истории архи¬тектуры народов СССР}}), адным з аўтараў энцыклапедыі «Мастацтва краін і народаў свету» ({{lang-ru|"Искусство стран и народов мира"}}, т. 1, М., 1962), «Усеагульнай гісторыі архітэктуры» ({{lang-ru|"Всеобщая история архитектуры"}}, т. 6. — М., 1968)<ref>[http://tehne.com/library/vseobshchaya-istoriya-arhitektury-v-12-tomah-leningrad-moskva-1966-1977 «Усеагульная гісторыя архітэктуры» («Всеобщая история архитектуры» в 12-ти томах(1964—1977))]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == * ''Квитницкая Е.'' [http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/539-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-1 Брамы Белоруссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140901024440/http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/539-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-1 |date=1 верасня 2014 }} // Архитектурное наследство. № 29. 1981. * ''Квитницкая Е. Д.'' [http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/557-e-d-kvitnitskaya-tsentry-gorodov-belorussii-v-xvi-pervoj-polovine-xix-vv-chast-ii Центры городов Белоруссии в XVI — первой половине XIX вв.] // Архитектурное наследство. № 31. М., 1983. С. 28 — 50. * ''Квитницкая Е.'' [http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/566-elena-kvitnitskaya-monastyri-xviii-v-s-bezbashennymi-khramami-v-belorussii-chast-1 Монастыри XVIII в. с безбашенными храмами в Белоруссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141226031336/http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/566-elena-kvitnitskaya-monastyri-xviii-v-s-bezbashennymi-khramami-v-belorussii-chast-1 |date=26 снежня 2014 }} // Архитектурное наследство, 1985. Вып. 33. * ''Квитницкая Е.'' [http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/546-elena-kvitnitskaya-kollegiumy-belorussii-xvii-v-chast-i Коллегиумы Белоруссии XVII в.] // Архитектурное наследство, 1969. Вып. 18; {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квітніцкая Алена Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Гісторыкі архітэктуры СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза архітэктараў СССР]] cztqewe9nu061meyoeugm0ls3k3cmln 100 193297 5184761 5184366 2026-08-21T15:51:15Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5184761 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Папаін|2026-08-21T08:24:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гарадзішчанскае балота|2026-08-20T12:03:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панцялеева балота|2026-08-20T10:13:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алень плямісты|2026-08-20T06:08:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панты|2026-08-20T06:01:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пантатэнавая кіслата|2026-08-20T05:45:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панспермія|2026-08-20T05:38:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панікуліт|2026-08-19T06:22:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пангамавая кіслата|2026-08-18T06:47:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Памяранец|2026-08-17T06:10:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Акінатар|2026-08-10T14:55:21Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Палавыя гармоны|2026-08-07T11:47:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Палавая спеласць|2026-08-07T11:39:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Індыкі|2026-08-06T10:11:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бенгальскі тыгр|2026-08-06T10:03:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пайкілатэрмныя жывёлы|2026-08-05T06:13:22Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3xzrjypn8j68gsbiox9bnmkwn6j8c5w 0 196307 5184770 4479206 2026-08-21T16:25:48Z Pabojnia 135280 афармленне 5184770 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Андрэа дэль Верок’я |арыгінал імя = |імя пры нараджэнні = Andrea di Michele Cioni |выява = 075 le vite, andrea verrocchio.jpg |шырыня = |апісанне выявы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = |жанр = |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = [[Леанарда да Вінчы]] |узнагароды = |званні = |прэміі = |сайт = |вікісховішча = Andrea del Verrocchio }} [[Файл:Andrea del Verrocchio - Mary with the Child - Google Art Project.jpg|thumb|Андрэа дэль Верок’я, ''Мадонна'']] '''Андрэа дэль Верок’я''' ({{lang-it|Andrea del Verrocchio}}, сапраўднае імя {{lang-it|Andrea di Michele Cioni}} — ''Андрэа ды Мікеле Чоні''; 1435 ці 1436, [[Фларэнцыя]] — {{ДС|7|10|1488}}) — італьянскі скульптар, жывапісец і ювелір ранняга [[італьянскі Рэнесанс|Адраджэння]]. == Біяграфія == Вучыўся ў ювеліра Верок’я, імя якога ўзяў сабе. Зазнаў уплыў {{нп3|Дэзідэрыа да Сетыньяна||ru|Дезидерио да Сеттиньяно}} і [[Антоніа дэль Палаёла|А. Палаёла]]. Майстэрня Верок’я ў Фларэнцыі была цэнтрам мастацкага жыцця. У эпоху Ранняга Адраджэння мастакі працавалі амаль выключна па заказах. Вось чаму ў гэты час і была гэтакай вялікай роля мецэнатаў. Гэтая практыка асабліва распаўсюдзілася ў Фларэнцыі XV стагоддзя, дзе мастацкія майстэрні ажыццяўлялі любыя пажаданні заступнікаў (вытворчасць посуду, архітэктурныя праекты і многае іншае). Вучань, які жадаў стаць мастаком, спачатку паступаў чаляднікам да майстра і толькі пасля шасці гадоў навучання мог заснаваць ўласную майстэрню. Андрэа дэль Верок’я спецыялізаваўся на скульптуры, але часам звяртаўся і да жывапісу. З яго майстэрні выйшлі [[Леанарда да Вінчы]], [[П’етра Перуджына|П. Перуджына]] і [[Сандра Бацічэлі]]. Верок’я славіўся непераўзыдзеным дэкаратарам і рэжысёрам прыдворных святкаванняў. Гэтыя практычныя навыкі, успрынятыя ад настаўніка, спатрэбіліся Леанарда ў будучыні. У 1482 годзе Верок’я з’ехаў у Венецыю для працы над коннай статуяй [[кандацьер]]а [[Барталамеа Калеоне]]. Мастак памёр там у 1488 годзе, не завяршыўшы {{нп3|Конны помнік Барталамеа Калеоне|распачатую статую|it|Monumento equestre a Bartolomeo Colleoni}}. == Творчасць == Выканаў шэраг твораў на заказ сям’і [[Медычы]] (надмагілле [[Леў X|Джавані]] і {{нп3|П’ера ды Козіма Педычы|П’ера Медычы|ru|Медичи, Пьеро ди Козимо}}, 1472; статуя «{{нп3|Давід (Верок’я)|Давід|it|David (Verrocchio)}}», 1473—1475; «{{нп3|Дама з кветкамі||it|Dama col mazzolino}}», бюст [[Джуліяна Медычы]], абедзве каля 1475), якія вылучаюцца арыстакратычнай вытанчанасцю, крохкай гармоніяй ліній і аб’ёмаў. Аўтар кампазіцыі «Нявер’е Фамы» (1476—1483) на фасадзе будынка [[Арсанмікеле]] ў Фларэнцыі, помніка кандацьеру [[Барталамеа Калеоне]] (1479—1483) у Венецыі. Жывапіс Верок’я вызначаецца дакладнасцю малюнка, дасканалай мадэліроўкай формаў, панарамнасцю пейзнажных фонаў («Мадонна», каля 1470; «{{нп3|Хрышчэнне Хрыста (Верок’я)|Хрышчэнне|ru|Крещение Христа (Вероккьо)}}», пасля 1470, у сааўтарстве з Леанарда да Вінчы). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верок’я Андрэа дэль}} [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Адраджэння]] [[Катэгорыя:Мастакі Адраджэння]] cbzodghdnrrhc2djamou1obqmn4yetu 0 198207 5184732 5154980 2026-08-21T12:29:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184732 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Каліта (значэнні)|Каліта}} {{Навуковец}} '''І́на Уладзіміраўна Каліта''', па нараджэнні '''Дзерунец''' (нар. {{ДН|8|5|1969}}, [[Брэст]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларуская<ref>{{Спасылка|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar5279023&strq=l_siz%3D20|загаловак = Калита, Инна В. (филолог) |выданне = Сводный электронный каталог системы корпоративной каталогизации|выдавецтва = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]|дата = 12 кастрычніка 2013|мова = ru}}</ref> і чэшская [[Лінгвістыка|лінгвістка]], [[Славістыка|славістка]], [[Доктар філасофіі]], [[кандыдат філалагічных навук]]. == Біяграфія == У 1991 годзе скончыла [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]] (кваліфікацыя: філолаг, настаўніца беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры). У 1991—1994 гадах працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе № 29 [[Брэст]]а, пасля ў 1994—2000 гадах — у сярэдняй школе № 2 [[Кобрын]]а. У 2001—2023 гадах — навуковы супрацоўнік кафедры [[Багемістыка|багемістыкі]] педагагічнага факультэта ва [[Універсітэт імя Яна Евангеліста Пуркінэ|ўніверсітэце імя Яна Евангеліста Пуркінэ]] ў [[Усце-над-Лабем|Усці-над-Лабем]] (Чэхія). У 2005—2010 гадах навучалася ў дактарантуры Інстытута славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ў Празе па спецыяльнасці «Славянская філалогія». Доктар філасофіі (PhDr.), кандыдат філалагічных навук (Ph.D.). Займаецца [[славістыка]]й, моўнай і літаратурнай [[Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|кампаратывістыкай]], [[сацыялінгвістыка]]й ([[трасянка]], [[суржык]], рускі і чэшскі [[слэнг]]), [[лінгвакультуралогія]]й. Спецыялізацыі ў галіне славістыкі: [[беларусістыка]] і [[русістыка]], выкладанне рускай мовы як замежнай, рускі [[магічны рэалізм]] на прыкладзе творчасці [[Дзмітрый Ліпскераў|Дзмітрыя Ліпскерава]], беларуская фразеалогія ў славянскім кантэксце. Член [[Беларускі інстытут у Празе|Беларускага інстытуту ў Празе]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], суполкі Расійская культуралогія. == Публікацыі == Аўтарка больш як 150 навуковых публікацый. === Манаграфіі === * Калита И. В. [https://phsreda.com/e-publications/e-publication-10247.pdf ''Актуальные вопросы современной славянской фразеологии'']. Чебоксары: ИД «Среда», 2020. * Калита И. В. ''Очерки по компаративной фразеологии II. Цветная палитра в национальных картинах мира русских, беларусов, украинцев и чехов.'' Ústí nad Labem: PF UJEP, 2017. DOI:10.21062/ujep/42.2018/k/978-80-7561-105 * Калита И. В. ''Очерки по компаративной фразеологии. Серая палитра в национальных картинах мира русских, беларусов и чехов''. М.: Дикси Пресс, 2016. * Калита И. В. ''Магические реминисценции в творчестве Дмитрия Липскерова''. М.: Дикси Пресс, 2015. * Калита И. В. ''Стилистические трансформации русских субстандартов, или книга о сленге''. М.: Дикси Пресс, 2013. * Kalita I. ''Obrysy a tvary nespisovnosti: ruština vs. čeština. Ruský slang v procesu vývoje''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2011. * Калита И. В. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17324 ''Современная Беларусь: языки и национальная идентичность''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171009193902/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17324 |date=9 кастрычніка 2017 }}. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2010. ==== Слоўнік ==== * Kalita I. ''Česko-běloruský frazeologický slovník''. Ústí nad Labem: Univerzita Jana Evangelisty Purkyně, 2017. ===== Калектыўныя манаграфіі ===== * Каліта І. [https://arl.ujep.cz/arl-ujep/cs/detail-ujep_us_cat-0295775-Frazealahicny-minimum-belaruskaj-movy/?disprec=5&iset=1 Фразеалагічны мінімум як візітоўка нацыянальнай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721113438/https://arl.ujep.cz/arl-ujep/cs/detail-ujep_us_cat-0295775-Frazealahicny-minimum-belaruskaj-movy/?disprec=5&iset=1 |date=21 ліпеня 2024 }}. In: Каліта І., Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02 * Каліта І. Фразеалагічныя інавацыі ў люстэрку інтэрнэту. // Каліта І., Сівіцкая Н., Ляшчынская В. ''[https://arl.ujep.cz/arl-ujep-repo/cs/detail-ujep_us_cat.repo-0270372-Belaruskaja-mova-u-ljusterku-tradycyj-i-inavacyj/?disprec=1&iset=2 Беларуская мова ў люстэрку традыцый і інавацый]''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2019, с. 3-42. * Kalita I. — Tulus T. [https://arl.ujep.cz/arl-ujep/cs/detail-ujep_us_cat-0295775-Frazealahicny-minimum-belaruskaj-movy/?disprec=5&iset=1 Feminine and Masculine Aspects of Belarusian Lexis and Phraseology in the Slavic Context] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721113438/https://arl.ujep.cz/arl-ujep/cs/detail-ujep_us_cat-0295775-Frazealahicny-minimum-belaruskaj-movy/?disprec=5&iset=1 |date=21 ліпеня 2024 }}. // ''Gender in Language, Speech and Dialects. Belarusian Experience.'' Ústí nad Labem: PF UJEP, 2017, 154 pp., p. 11-60. doi 39.2018/k/978-80-7561-096-6 * Калита И. В. Поколенческая идентичность (Новая литература на перекрестке современности). // ''North American, European and Russian literature: modern problems of study.'' New York: CIBUNET Publishing, 2013, p.&nbsp;3-22. * Каліта І. Фанетычная лінгваўнікальнасць у ракурсе бінарнага канцэпта ‘свой’ — ‘чужы’. // ''České vědomí Bělarusi — Чэшскае ўсведамленне Беларусі''. Praha: KAROLINUM, 2013, 428 s., s. 49-60. * Калита И. Идеи Я. Мукаржовского в контексте начал (структурализма и двух веков). // ''Stereotypes in Literatures and Cultures. International reception studies.'' Frankfurt am Main: Peter Lang, 2010, 300 pp., p.&nbsp;108—118. === Падручнікі === * Калечиц А., Калита И., Кудреватых И., Макаровска О., Галло Я. ''Основы речевого этикета и межкультурной коммуникации. Учебное пособие по русскому языку для словацких студентов:'' в 2-х частях. Nitra: Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre, 2021. * Галло Я., Макаровска О., Калита И. ''Введение в деловое общение. Пособие по русскому языку как иностранному''. Nitra: Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre, 2020. * Калита И. ''Практика речевого общения.'' Часть I. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2013. * Калита И. В. ''Основы межкультурной коммуникации. Знакомство с постсоветскими государствами''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2012. * Калита И. В. ''Практическая фонетика современного русского языка с основами теории''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2011. * Kalita I., Celerová J., ''Praktická cvičení z ruského jazyka''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2003. * Калита И. ''Фонетика русского языка''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2002. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.slaviste.cz/index.php?page=detail&id=612-kalita-inna-phdr-phd Хто ёсць хто ў чэшскай славістыцы] {{ref-cz}} * Вучоныя Беларусі https://scientby.nlb.by/en/documents/169494 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230604180600/https://scientby.nlb.by/en/documents/169494 |date=4 чэрвеня 2023 }} * [https://www.pf.ujep.cz/cs/kontakt/kalita-inna?preview=true Старонка выкладчыцы ўніверсітэту Яна Евангеліста Пуркінэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180306023615/https://www.pf.ujep.cz/kbo/inna-kalita |date=6 сакавіка 2018 }} {{ref-cz}} * [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Беларуская інтэрнэт-бібліятэка «Камунікат»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |date=24 верасня 2020 }} * Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=«BY-SEK-ar5279023»&lst_siz=20 * Расійская культуралогія (Российская культурология) (персаналіі)[http://culturalnet.ru/main/person/2797] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180306023313/http://culturalnet.ru/main/person/2797 |date=6 сакавіка 2018 }} * Academia https://ujep.academia.edu/InnaKalita * https://www.researchgate.net/profile/Inna-Kalita * Google Scholar https://scholar.google.com/citations?user=MqzMOTMAAAAJ&hl=ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каліта Іна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Русісты]] [[Катэгорыя:Славісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Славісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Карлавага ўніверсітэта]] bzfmqxffa3pcy67luqcle2923ooarnt 0 202216 5184909 5174767 2026-08-22T07:46:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184909 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Алківіяд |арыгінал імя = {{lang-grc|Ἀλκιβιάδης}} |выява = Bust Alcibiades Musei Capitolini MC1160.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = |апісанне = Бюст Алківіяда |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = афінскі [[стратэг]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = [[Старажытныя Афіны|Афіны]], [[Спарта]], [[Імперыя Ахеменідаў|Персія]] |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = сын Алківіяд, дачка |узнагароды і прэміі = |сайт = }} '''Алківія́д ''' ({{lang-grc|Ἀλκιβιάδης}}; [[450 да н.э.]], [[Афіны]] — [[404 да н.э.]], [[Фрыгія]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[Старажытныя Афіны|афінскі]] [[дзяржаўны дзеяч]], [[аратар]] і [[вайскавод]] часоў [[Пелапанеская вайна|Пелапанескай вайны]] ([[431 год да н.э.|431]]—404 гг. да н.э.). == Біяграфія == Алківіяд нарадзіўся ў арыстакратычнай сям’і, а выхоўваўся ў доме [[Перыкл]]а, лідара афінскага [[Поліс (антычнасць)|поліса]]. Сваю актыўную палітычную дзейнасць Алківіяд пачаў, выступіўшы праціўнікам [[Нікіеў мір|Нікіевага міру]] і прыхільнікам аднаўлення ваенных дзеянняў супраць [[Спарта|Спарты]]. Стаўшы стратэгам, ён крута змяніў знешнюю палітыку Афін{{sfn|Сурыкаў|2011|с=184}}. У 418 г. да н.э. ён стварыў новую антыспартанскую кааліцыю, якая распалася пасля паражэння ў [[Бітва пры Мантынеі, 418 да н.э.|бітве пры Мантынеі]]. Алківіяд быў ініцыятарам [[Сіцылійская экспедыцыя|Сіцылійскай экспедыцыі]], таксама накіраванай супраць Спарты і яе саюзнікаў. Адпраўлены ў 415 годзе да н.э. з флотам у Сіцылію, быў адкліканы ў Афіны для судовага разгляду. Асцерагаючыся за сваё жыццё, Алківіяд перайшоў на бок Спарты. На радзіме ён быў завочна асуджаны. Алківіяд даў спартанцам некалькі каштоўных саветаў, якімі Спарта скарысталася і якія ледзь не прывялі Афіны да поўнага паражэння ў вайне. Алківіяд набыў вялікі аўтарытэт у Спарце, і некаторыя яго зайздроснікі загадалі яго забіць. Алківіяд збег да [[Імперыя Ахеменідаў|персідскага]] сатрапа [[Тысаферн]]а і затым з яго дапамогай прыбыў на [[Самас]], дзе базіраваўся афінскі флот. Маракі абралі яго [[стратэг]]ам. З [[411 да н.э.|411 года да н.э.]] пачынаецца серыя перамог Алківіяда, у выніку якой перавага ў Пелапанескай вайне быў на баку Афін{{sfn|Сурыкаў|2011|с=199}}. Вярнуўшыся на радзіму ў 407 годзе да н.э., ён быў прызначаны стратэгам-аўтакратарам (галоўнакамандуючым арміі і флоту). Пасля [[Бітва ў мыса Нотый|паражэння]], якое пацярпеў афінскі флот у яго адсутнасць, Алківіяд вымушаны быў адправіцца ў выгнанне. У 404 годзе да н.э., пасля перамогі Спарты ў Пелапанескай вайне, быў забіты па загадзе [[Крытый|Крытыя]] і [[Лісандр]]а, якія палічылі яго небяспечным палітычным супернікам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * [[Плутарх]]. [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/alcibiades-f.htm Параўнальныя жыццяпісы: Алківіяд], Нікій, Лісандр * [[Карнелій Непат]]. [http://ancientrome.ru/antlitr/nepot/alcibiades.htm Пра знакамітых іншаземных вайскаводаў: Алківіяд.] * [[Фукідыд]]. [[Гісторыя, Фукідыд|Гісторыя]] * [[Ксенафонт]]. [[Грэчаская гісторыя]] * [[Еўрыпід]]. Эпінікіі * [[Ісакрат]]. Прамовы * [[Герадот]]. [[Гісторыя, Герадот|Гісторыя]] === Даследаванні === * {{кніга |аўтар = [[Карл Юліус Белах|Белох Ю.]] |загаловак = Греческая история |спасылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/beloh/28.htm |том = 2 |archive-date = 9 чэрвеня 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130609031027/http://www.sno.pro1.ru/lib/beloh/28.htm }} * {{кніга |аўтар = Вэрри Дж. |загаловак = Войны античности от греко-персидских войн до падения Рима |месца = М. |выдавецтва = Эксмо |год = 2009 |isbn = 978-5-699-30727-2 }} * {{кніга |аўтар = Голицынский Н. С. |загаловак = Всеобщая военная исторiя древнихъ временъ |спасылка = http://simposium.ru/ru/node/14 |месца = СПб. |выдавецтва = Типография А. Траншеля |год = 1872 }} * {{кніга |аўтар = Егер О. |загаловак = Всемирная история |месца = М. |выдавецтва = АСТ, Полигон |том = 1. Древний мир |isbn = 978-5-17-050157-1 }} * {{кніга |аўтар = Кузищин В. И. |частка = Глава XV. Пелопоннесская война. 431—404 гг. до н. э. |спасылка частка = http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberXV.htm |загаловак = История Древней Греции |спасылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/index.htm |месца = М. |выдавецтва = Высшая школа |год = 1996 |isbn = 978-5-7695-7746-8 |ref = Кузищин |archive-date = 31 жніўня 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160831000313/http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/index.htm }} * {{кніга |аўтар = Курциус Э. |загаловак = История Древней Греции |месца = М. |выдавецтва = Харвест |год = 2002 |том = III |isbn = 985-13-1123-5 |ref = Курциус, т. III }} * {{кніга |аўтар = Лурье С. Я. |загаловак = История Греции |спасылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/index.htm |месца = СПб. |выдавецтва = Издательство С.-Петербургского ун-та |год = 1993 |старонак = 680 |ref = Лур'е |archive-date = 7 ліпеня 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180707183717/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/index.htm }} * {{кніга |аўтар = Сергеев В. С. |загаловак = История Древней Греции |месца = СПб. |выдавецтва = Полигон |год = 2002 |старонак = 704 |isbn = 5-89173-171-1 |ref = Сяргеяў }} * {{кніга |аўтар = Суриков И. Е. |частка = Глава III. Алкивиад: афинский денди или первый «сверхчеловек»? |загаловак = Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц |месца = М. |выдавецтва = Русский Фонд Содействия Образованию и Науке |год = 2011 |старонак = 328 |isbn = 978-5-91244-030-4 |ref = Сурыкаў }} * {{кніга |аўтар = Шустов В. Е. |загаловак = Войны и сражения Древнего мира |месца = Ростов-на-Дону |выдавецтва = Феникс |год = 2006 |старонак = 521 |isbn = 5-222-09075-2 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Алкивиад}} == Спасылкі == {{refbegin}} * {{cite web |url = http://ellada.spb.ru/?p=607 |title = Асобы Старажытнай Грэцыі. Алківіяд |publisher = ellada.spb.ru |access-date = 2012-04-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304075132/http://ellada.spb.ru/?p=607 |archive-date = 4 сакавіка 2016 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ALKIVIAD.html |title = Алківіяд |publisher = Энцыклапедыя Кругасвет |access-date = 2012-04-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20120623095836/http://krugosvet.ru/enc/istoriya/ALKIVIAD.html |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/alkiviad.html |title = Алківіяд |publisher = Хронас |access-date = 2012-04-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20121008233624/http://hrono.ru/biograf/bio_a/alkiviad.html |archive-date = 8 кастрычніка 2012 |url-status = dead }} {{refend}} {{Плутарх}} {{Карнелій Непат}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Афін]] [[Катэгорыя:Палітыкі Спарты]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Афін]] [[Катэгорыя:Падвергнутыя астракізму]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Пелапанескай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі антычных Алімпійскіх гульняў]] 8hfd4rot17bp18jf6p1c2txxb0abbod 0 202697 5184807 5155147 2026-08-21T18:34:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184807 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Італьянская сацыяльная рэспубліка |саманазва = Repubblica Sociale Italiana |статус = [[Рэспубліка]] |гімн = «[[Giovinezza]]» |сцяг = |апісанне_сцяга = [[Сцяг Італіі|Сцяг]] |герб = |апісанне_герба = [[Герб Італіі|Герб]] |карта = Italian social republic map.png |апісанне = Тэрыторыя ІСР у 1943 годзе. Зялёным колерам вылучаны германскія «аперацыйныя зоны», дэ-факта [[Анексія|анексаваныя]] Трэцім рэйхам |p1 = Каралеўства Італія, 1861-1946 |flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[23 верасня]] [[1943]]<br /> |ліквідавана = [[25 красавіка]] [[1945]] |s1 = Каралеўства Італія, 1861-1946 |flag_s1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Рым]] <small>([[дэ-юрэ]])</small>{{efn|Рым з’яўляўся афіцыйнай сталіцай, што было ў прыватнасці адлюстравана ў праекце канстытуцыі ІСР. У чэрвені [[1944]] года перайшоў пад кантроль войскаў саюзнікаў. Фактычнай сталіцай рэспублікі з’яўляўся невялікі горад [[Сало, Італія|Сало]] на поўначы Італіі, пазней сталіца была перанесена ў [[Мілан]]}} |гарады = |мова = [[Італьянская мова|Італьянская]] |валюта = [[Італьянская ліра]] |дадатковы_параметр = Палітычны рэжым |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] ''(дэ-юрэ)''<br />[[Аднапартыйная сістэма|Аднапартыйная рэспубліка]] ''(дэ-факта)'' |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = Кіраўнік дзяржавы і ўрада |кіраўнік1 = [[Беніта Мусаліні]] |год_кіраўніка1 = 1943—1945 |тытул_кіраўнікоў2 = Генеральны сакратар [[Рэспубліканская фашысцкая партыя|РФП]] |кіраўнік2 = [[Алесандра Паваліні]] |год_кіраўніка2 = 1943—1945 |рэлігія = [[Каталіцтва]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = [[Аперацыя «Дуб»]] |Дата1 = 12 верасня |Год1 = 1943 |Этап2 = Стварэнне ўрада |Дата2 = 23 верасня |Год2 = 1943 |Этап3 = Спыненне існавання |Дата3 = 29 красавіка — 2 мая |Год3 = 1945 |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Італьянская сацыяльная рэспубліка''' ({{lang-it|Repubblica Sociale Italiana}}), неафіцыйна вядомая па назве сваёй сталіцы як '''Рэспубліка Сало́''' ({{lang-it|Repubblica di Salò}}) — [[марыянетачная дзяржава]]<ref>Випперман В. [http://www.e-reading.ws/chapter.php/11543/7/Vipperman_-_Evropeiiskiii_fashizm_v_sravnenii__1922-1982.html Европейский фашизм в сравнении 1922-1982] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140525233241/http://www.e-reading.ws/chapter.php/11543/7/Vipperman_-_Evropeiiskiii_fashizm_v_sravnenii__1922-1982.html |date=25 мая 2014 }} / Пер. с немецкого А. И. Федорова. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2000</ref><ref>''Ричард Эванс'' Третий рейх. Дни войны: 1939-1945 — Астрель, У-Фактория, 2011. — С. 515</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/205802 МУССОЛИНИ (Mussolini) Бенито. Большой Энциклопедический словарь. 2000]</ref><ref>Уильям Ширер. [http://www.e-reading.ws/book.php?book=65600 Взлёт и падение Третьего рейха, том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140525233707/http://www.e-reading.ws/book.php?book=65600 |date=25 мая 2014 }}. Пер. с англ./Под ред. О. А. Ржешевского. -М.: Воениздат, 1991</ref><ref name="Pauley p228">{{citation |last=Pauley |first=Bruce F. |year=2003 |title=Hitler, Stalin and Mussolini: Totalitarianism in the Twentieth Century Italy |url=https://archive.org/details/hitlerstalinmuss02edpaul_m6u1 |location=Wheeling |publisher=Harlan Davidson |page=[https://archive.org/details/hitlerstalinmuss02edpaul_m6u1/page/228 228] |edition=2nd |isbn=0-88295-993-X}}.</ref>, утвораная ў верасні [[1943]] года на акупаванай [[Трэці рэйх|Германіяй]] тэрыторыі паўночнай (і часткова [[Цэнтральная Італія|цэнтральнай]]) [[Італія|Італіі]]. Створана пасля [[Аперацыя «Дуб»|вызвалення]] нямецкім спецпрызнам з-пад арышту італьянскага дыктатара [[Беніта Мусаліні]], які і ўзначаліў новы ўрад, а зноў створаная [[Рэспубліканская фашысцкая партыя]] (пераемнік [[Нацыянальная фашысцкая партыя|Нацыянальнай фашысцкай партыі]]) стала кіруючай і адзінай законнай у краіне. Фармальна ІСР была незалежнай дзяржавай, фактычна падтрымлівалася дзякуючы знаходжанню ў гэтым рэгіёне нямецкіх войскаў. Урад рэспублікі абвясціў сябе адзіным законным італьянскім урадам і не прызнаваў заключанага новым італьянскім урадам у верасні 1943 года [[Перамір'е паміж Італіяй і Саюзнікамі ў Другой сусветнай вайне|перамір'я з саюзнікамі]], абвясціўшы караля [[Віктар Эмануіл III|Віктара Эмануіла III]] здраднікам. Да чэрвеня 1944 рэспубліка валодала адноснай самастойнасцю ва ўнутранай палітыцы і нават змагла ажыццявіць шэраг праектаў (напрыклад [[Эканамічная сацыялізацыя|сацыялізацыю эканомікі]]), але паступовы распад рэспублікі пад націскам войскаў саюзнікаў і [[Рух Супраціўлення, Італія|італьянскага супраціўлення]] ўзмацняў яе залежнасць ад германскага ўрада<ref>[http://www.dissercat.com/content/istoriya-italyanskoi-sotsialnoi-respubliki Диссертация на тему «История Итальянской Социальной Республики» автореферат по специальности ВАК 07.00.03 — Всеобщая история (соответствующего периода) | disserCat — электронн …<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Дзяржава спыніла сваё існаванне ў апошніх чыслах красавіка [[1945]] года, калі [[Паўночна-Італьянская аперацыя|капітулявалі рэшткі нямецкіх войскаў]] на тэрыторыі Італіі. Шматлікія былыя лідары рэспублікі былі захоплены і пакараны смерцю італьянскімі партызанамі, уключаючы Мусаліні. == Перадгісторыя == Пасля таго, як войска саюзнікаў уварвалася на [[Сіцылія|Сіцылію]], [[Вялікая фашыская рада]] ў ліпені [[1943]] пад старшынствам [[Дзіна Грандзі]] пры падтрымцы караля [[Віктар Эмануіл III|Віктара Эмануіла III]] зрынуў і арыштаваў [[Беніта Мусаліні]]. Новы ўрад маршала [[П’етра Бадолья]] пачаў перамовы з уладамі саюзных дзяржаў. У падзеі хутка ўмяшалася Германія, якая акупавала поўнач Італіі. Мусаліні быў вызвалены нямецкімі парашутнікамі пад кіраўніцтвам [[Ота Скарцэні]] і дастаўленыя ў зону акупацыі. [[23 верасня]] [[1943]] годзе Мусаліні абвясціў, што пераварот, накіраваны супраць яго, патрываў няўдачу, і што яго рэжым працягваецца ўжо ў выглядзе рэспублікі. == Італьянская сацыяльная рэспубліка == Афіцыйнай сталіцай рэспублікі быў [[Рым]]<ref>Праект Канстытуцыі Італьянскай сацыяльнай рэспублікі, ст. 4.</ref>, неўзабаве пасля абвяшчэння рэспублікі ўзяты войскамі саюзнікаў. Звычайна фактычнай сталіцай рэспублікі завуць [[Сало, Італія|Сало]], маленькае мястэчка ў [[Ламбардыя|Ламбардыі]] ([[Брэшыя (правінцыя)|правінцыя Брэшыя]]) на [[Гарда|возеры Гарда]], аднак гэта не зусім дакладна, паколькі штаб-кватэры і філіялы міністэрстваў, кіраванняў узброенымі сіламі, дзяржаўных СМІ і іншых істытуцыянальных органаў былі размешчаны па ўсёй Паўночнай Італіі. Так, у [[Венецыя|Венецыі]] была размешчана [[Палата фасцыяў і карпарацый]] і італьянская дзяржаўная радыёвяшчальная карпарацыя [[EIAR]], у [[Верона|Вероне]] Міністэрства Камунікацый, у [[Крэмона|Крэмоне]] Міністэрства Юстыцыі і гэтак далей. У самім Сало знаходзілася Міністэрства Замежных спраў, Міністэрства Народнай культуры, Цэнтральнае тэлеграфнае прэс-агенцтва і журналісцкі пул, штаб-кватэры Нацыянальнай рэспубліканскай гвардыі, Рэспубліканскай паліцыі, Аўтаномнага мабільнага легіёна імя Эторэ Муці, [[Дзясятая флатылія MAS|Дзясятай флатыліі MAS]] і гарнізон [[Чорныя брыгады|Чорных брыгад]]. Рада Міністраў знаходзіўся ў [[Гарньяна]], а рэзідэнцыя [[Дучэ]] ў Мілане. Мусаліні сфарміраваў урад, які ўключаў некаторых членаў яго апошняга кабінета пры каралю (у прыватнасці, ваеннага міністра маршала [[Рудольфа Грацыяні|Грацыяні]]). Неўзабаве пасля стварэння, новая дзяржава была вымушана, фактычна, саступіць [[Трыест]], [[Істрыя|Істрыю]] і [[Паўднёвы Ціроль]] (гэта значыць італьянскія тэрыторыі, да [[1918]] якія ўваходзілі ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]]) немцам (яны былі раней уключаны ў альпійскую і адрыятычную «аперацыйныя зоны» Трэцяга рэйха і толькі фармальна датычыліся да Італіі). Пасля таго, як саюзнікі і байцы Супрацівы выцеснілі немцаў з Італіі, рэспубліка Сало спыніла існаванне, а дучэ быў расстраляны партызанамі пад Міланам; асобна ад яго былі пакараны два дзясятка іншых дзеячаў фашыскага рэжыму ([[Акіле Старачэ|Старачэ]], [[Буфарыні-Гвідзі]], [[Фарыначы]] і інш.). == Галерэя == <gallery perrow="2"> File:War flag of the Italian Social Republic (1943-1944).png|Сцяг узброеных сіл Італьянскай сацыяльнай рэспублікі з 1 снежня 1943 г. па 5 мая 1944 г. Выява:Flag of RSI.svg|Сцяг узброеных сіл Італьянскай сацыяльнай рэспублікі з 6 мая 1944 г. па 3 мая 1945 г. </gallery> == Выяўленне часу ў мастацтве == Рэспубліка Сало вядомая як месца дзеяння скандальнага мастацкага фільму П'ера Паўла Пазаліні [[Сало, ці 120 дзён Садома|«Сало, ці 120 дзён Садома»]] ([[1975]]). == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Чиано Галеаццо, Дневник фашиста. 1939—1943. М.: Издательство «Плацъ», Серия «Первоисточники новейшей истории», 2010, 676 с. ISBN 978-5-903514-02-1 === Дакументы === * [[:it:s:Italia, Repubblica Sociale - Progetto di Costituzione|Italia, Repubblica Sociale — Progetto di Costituzione]] — праект Канстытуцыі Італьянскай сацыяльнай рэспублікі * [http://err.tsdavo.org.ua/static/pdf/61433264.pdf Справаздачы пра стан італьянскай прэсы, пра культурныя каштоўнасці, пра «масонскія ложы», «яўрэйскіх дзеячах», псіхалагічныя характарыстыкі італьянскага народа]{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://proceedings.usu.ru/?base=mag/0029%2803_15-2004%29&xsln=showArticle.xslt&id=a12&doc=../content.jsp А.Г. Несцераў Італьянская Сацыяльная Рэспубліка і Ватыкан: рэспубліканскі фашызм і каталіцкая царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120714005040/http://proceedings.usu.ru/?base=mag%2F0029%2803_15-2004%29&xsln=showArticle.xslt&id=a12&doc=..%2Fcontent.jsp |date=14 ліпеня 2012 }} * [http://proceedings.usu.ru/?base=mag/0075%2803_$02-2010%29&xsln=showArticle.xslt&id=a20&doc=../content.jsp А.Г. Несцераў Краіны Цэнтральнай Еўропы ў вонкавай палітыцы Італьянскай Сацыяльнай Рэспублікі (верасень 1943 — красавік 1945 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120714045259/http://proceedings.usu.ru/?base=mag%2F0075%2803_%2402-2010%29&xsln=showArticle.xslt&id=a20&doc=..%2Fcontent.jsp |date=14 ліпеня 2012 }} {{Італьянскія дзяржавы}} [[Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы]] [[Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Фашысцкая Італія]] [[Катэгорыя:Беніта Мусаліні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:1943 год у Італіі]] ia3axwoohpstzwin5qcz265c0fqdnh3 0 207899 5184836 4765476 2026-08-21T21:17:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184836 wikitext text/x-wiki {{Пра|горад у Старажытным Егіпце|старажытнагрэчаскі горад|Абідас, Гелеспонт}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Абідас |Арыгінальная назва = егіп. ȝbḏw, стар.-грэч. Ἄβυδος, араб. ‏أبيدوس Abīdūs |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Егіпет |Краіна2 = |Архітэктурны стыль = Старажытны Егіпет |Назва месцазнаходжання = Эль-Араба-эль-Мадфуна |Месцазнаходжанне = 98 км на поўнач ад [[Дэндэра|Дэндэры]] |lat_dir = |lat_deg = 26|lat_min = 11|lat_sec =05.49 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 55|lon_sec = 07.96 |region = |CoordScale = |Каардынаты = |Канфесія = |Епархія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып манастыра = |Тып будынка = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Скульптар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = больш за 6 тыс. гадоў таму |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||Вялікі храм Асірыса<br />|Храм Рамсеса II<br />|Храм Сеці I|[[Асірыён]]<br />|некропаль [[Ум эль-Кааб]]<br />Рэшткі падмуркаў: |[[:en:Kom el-Sultan|Kom el-Sultan]]{{ref-en}} |[[:en:Shunet ez Zebib|Shunet ez Zebib]]{{ref-en}} }} |Прыдзелы = |Вядомыя жыхары = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = [[Абідаскі спіс]], [[Абідаскі спіс цароў (Рамсес II)|табліца Абідаса]], грабніцы першых фараонаў, [[кенатаф]]ы, храмы |Настаяцель = |Стан = |Вышыня = |Матэрыял = |На карце = Егіпет |Сайт = |План = |Подпіс плана = |Шырыня плана = }} '''А́бідас''' (Абджу, {{lang-egy|ȝbḏw}}, {{lang-grc|Ἄβυδος}}, {{lang-ar|‏أبيدوس}} Abīdūs) — старажытны [[горад]] у [[Старажытны Егіпет|Егіпце]]. Уваходзіў у VIII верхнеегіпецкі [[Ном (Старажытны Егіпет)|ном]]. Першапачаткова цэнтр шанавання [[Хентыяменці]] і [[Упуаут]]а. У эпоху [[Старое царства (Егіпет)|Старога царства]] і [[Першы пераходны перыяд (Егіпет)|I пераходнага перыяду]] Хентыяменці паглынаецца вобразам [[Асірыс]]а, і Абідас становіцца адным з галоўных асірычных цэнтраў. Размяшчаецца каля сучаснага населенага пункта Эль-Араба-эль-Мадфуна — у 98 км на поўнач ад [[Дэндэра|Дэндэры]]. У [[1818]] годзе Бэйнксам быў знойдзены «[[Абідаскі спіс]]» з іерогліфамі і спісам 76 фараонаў-папярэднікаў Рамсеса II, у 1835 набыты [[Брытанскі музей|Брытанскім музеем]]. У храме [[Сеці I]] была выяўлена яшчэ адна [[Абідаскі спіс цароў (Рамсес II)|падобная табліца]], якая дапаўняе папярэднюю знаходку. Гэты выяўлены «спіс фараонаў» паслужыў егіптолагам найважнейшым ключом для дэшыфроўкі іерогліфаў і складання храналогіі дынастый Старажытнага Егіпта. == Гісторыя == === Дадынастычны і раннедынастычны час === [[Рэгіён]] быў населены ўжо ў дадынастычны час; больш таго, да ўзвышэння [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіса]] ў XXX ст. да н.э. Абідас аспрэчваў у [[Урук]]а гонар называцца самым вялікім і населеным горадам на Зямлі. У царскім некропалі [[Ум-эль-Кааб]], размешчаным у 1,5 км на захад ад Абідаса, знойдзены [[помнік]]і дадынастычных кіраўнікоў і [[кенатаф]]ы цароў I—II дынастый. Грабніца, пабудаваная для цара I дынастыі [[Джэр]]а, прынамсі з часу Сярэдняга царства прымалася за грабніцу [[Асірыс]]а. У Абідасе знойдзены крэпасці цароў II дынастыі [[Перыбсен]]а і [[Хасехемуі]]. Захаваліся таксама надпісы раннедынастычнага часу. Найстаражытнейшыя помнікі (археалагічныя рэшткі культуры Нагада, грабніцы) адносяцца да 4 тысячагоддзя да н.э. === Старажытнае царства === У эпоху Старога царства ўжо існаваў [[храм]] у Абідасе, ён быў перабудаваны пры [[Пепі I]]. Захаваліся імунітэтныя дэкрэты [[Неферыркара|Неферыркары]], [[Тэці]] і невядомага цара Старажытнага царства мясцоваму жрэцтву. У Абідасе знойдзены пячаткі [[Усеркаф]]а, [[Сахура|Сахуры]], [[Ніўсера|Ніўсеры]]. === I пераходны перыяд і Сярэдняе царства === [[Файл:SFEC-L-ABYDOS15.JPG|thumb|250px|right|Храм Сеці]] У эпоху I пераходнага перыяду VIII верхнеегіпецкі [[Ном (Старажытны Егіпет)|ном]] пераходзіў з рук у рукі падчас барацьбы паміж фіванцамі і гераклеапалітамі, пра што сведчаць «[[Павучанне Мерыкарэ]]», помнікі [[Ініятэф II|Ініятэфа II]] і яго сучаснікаў. Захаваліся фрагменты храмаў двайнікоў [[Ментухатэп II|Ментухатэпа II]] і [[Ментухатэп III|Ментухатэпа III]]. З эпохі XI дынастыі ў Абідасе пачынаецца маштабнае ўзвядзенне памінальных помнікаў чыноўнікамі з розных частак Егіпта. Гэтыя стэлы і капліцы не з’яўляліся грабніцамі, але забяспечвалі тым, хто ўзводіў іх, удзел у цырымоніях культу Асірыса. === Новае царства === [[Яхмас I]] XVIII дынастыі пабудаваў тут храм і піраміду. Яна лічыцца апошняй пірамідай фараонаў. Пры царах XIX дынастыі, [[Сеці I]] і яго сыне [[Рамсес II|Рамсесе II]], былі пабудаваны два храмы, прысвечаныя Асірысу і іншым багам, а таксама [[кенатаф]] Сеці I. У храме Рамсеса II быў знойдзены знакаміты [[рэльеф]], так званы [[Абідаскі спіс]] цароў, у якім пералічаны ў храналагічным парадку імёны фараонаў — папярэднікаў Рамсеса II. Адкрыты ў [[1818]] г. [[Уільям Джон Бэйнкс|Уільямам Джонам Бэйнксам]], спіс стаў асновай для прац [[Шампальён]]а і [[Карл Рыхард Лепсіус|Лепсіуса]]. Гэты рэльеф у 1835 г. быў набыты [[Брытанскі музей|Брытанскім музеем]]. Верхняя частка рэльефу мае дэфект, але, дзякуючы знойдзенаму ў 1864 г. падчас раскопак у суседнім храме [[Сеці I]] іншаму падобнаму рэльефу, названаму [[Абідаскі спіс цароў (Рамсес II)|табліцай Абідаса]], сталі вядомыя астатнія імёны фараонаў. Гэтыя важныя раскопкі, праведзеныя {{нп3|Агюст Марыет|Агюстам Марыетам|ru|Мариет, Огюст}}, апісаны ў яго працы<ref>''Auguste Mariette''. Abydos : description des fouilles exécutées sur l’emplacement de cette ville… tome premier. ville antique, temple de Séti. Paris : A. Franck, 1869.</ref><ref>''Auguste Mariette''. Abydos : description des fouilles exécutées sur l’emplacement de cette ville… tome deuxième. temple de Séti (supplément), temple de Ramsès, Temple d’Osiris, petit temple de l’ouest, nécropole. Paris : Impr. nationale, 1880.</ref><ref>''Auguste Mariette''. [https://archive.org/details/cataloguegnr00mari Catalogue général des monuments d’Abydos découverts pendant les fouilles de cette ville]. Paris : Impr. nationale, 1880.</ref> з планамі, малюнкамі і надпісамі. У часы [[Страбон]]а на месцы Абідаса было толькі малаважнае паселішча; цяпер — разваліны ля вёскі Эль-Бірбэ, дзе яшчэ і да гэтага часу знаходзяцца сляды Мемнонія. Знойдзены ў гэтай мясцовасці генеалагічны спіс фараонаў [[XVIII дынастыя|XVIII дынастыі]] знаходзіцца цяпер у Брытанскім музеі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = O'Connor D. |загаловак = Abydos: Egypt's First Pharaohs and the Cult of Osiris |частка = |спасылка = |выданне = |месца = London |выдавецтва = Thames and Hudson |год = 2009 |старонак = |старонкі = |серыя = |том = |тыраж = |isbn = }} * {{ЭСБЕ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.egyptology.ru/sites/Abydos.htm Абідас на egyptology.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060412134206/http://egyptology.ru/sites/Abydos.htm |date=12 красавіка 2006 }} * [http://uroboros.org.ru/Africa/abydos.htm Абідас (Егіпет)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080202150031/http://uroboros.org.ru/Africa/abydos.htm |date=2 лютага 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Егіпта]] [[Катэгорыя:Колішнія гарады Афрыкі]] [[Катэгорыя:Гарады Старажытнага Егіпта]] ed4t5rp92co0th6gy95gjrdqb2xd83s 0 213389 5184779 5182504 2026-08-21T16:53:59Z Pabojnia 135280 /* У ролях */ афармленне 5184779 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = Інтэрстэлар | Арыгінальная назва = Interstellar | Выява = Interstellar 2014.jpg | Памер = 250px | Жанр = [[кінафантастыка|навуковая фантастыка]] | Рэжысёр = [[Крыстафер Нолан]] | Прадзюсар = [[Эма Томас]]<br />Крыстафер Нолан<br />[[Лінда Обст]] | Сцэнарыст = <small>Фабула:</small><br />[[Кіп Торн]]<br /><small>Сцэнарый:</small><br />[[Джонатан Нолан]]<br />Крыстафер Нолан | Акцёры = [[Мэцью Мак-Конахі]]<br />[[Эн Хэтэўэй]]<br />[[Джэсіка Чэстэйн]]<br />[[Майкл Кейн]]<br />[[Кейсі Афлек]]<br />Біл Ірвін<br />[[Элен Бёрстын]]<br />[[Джон Літгау]]<br />[[Уэс Бэнтлі]]<br />[[Мэт Дэйман]] | Аператар = [[Хойтэ Ван Хойтэма]] | Кампазітар = [[Ганс Цымер]] | Кампанія = [[Paramount Pictures]]<br />[[Warner Bros.]]<br />[[Legendary Pictures]]<br />Lynda Obst Productions<br />[[Syncopy Films]] | Бюджэт = [[Долар ЗША|$]] 165 млн | Зборы = [[Долар ЗША|$]] 701 млн <ref name="BOM">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=interstellar.htm |title=Interstellar (2014)|website=Box Office Mojo|accessdate=2014-11-09|lang=en}}</ref> | Краіна = {{USA}}<br />{{UK}} | Мова = [[Англійская мова|англійская]] | Час = 169 хвіл. | Год = 2014 | Сайт = }} '''«Інтэрстэ́лар»''' ({{lang-en|Interstellar}} — {{lang-be|Міжзоркавы}}) — [[кінафантастыка|навукова-фантастычны]] фільм рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] паводле сцэнарыя [[Джонатан Нолан|Джонатана Нолана]] і [[Кіп Торн|Кіпа Торна]]. Фільм апавядае пра падарожжы групы даследчыкаў, якія выкарыстоўваюць нядаўна выяўлены [[Кратовая нара|прасторава-часавы тунэль]], каб абыйсці абмежаванні палёту чалавека ў космасе і прайсці велізарныя адлегласці на міжзоркавым караблі. Сцэнарыстам праекта выступае брат Крыстафера — Джонатан Нолан, які працаваў над сцэнарыямі да дзвюх частак «Бэтмена», а таксама да фільмаў «[[Помні]]» і «[[Прэстыж (фільм)|Прэстыж]]». Сцэнарый заснаваны на навуковых працах [[Тэарэтычная фізіка|фізіка-тэарэтыка]] [[Кіп Торн|Кіпа Торна]]. == Сюжэт == Недалёкая будучыня. Насельніцтва Зямлі паступова вымірае ад голаду з прычыны пагаршэння клімату. Фермер Купер, некалі пілот [[NASA]], вядзе гаспадарку са сваёй сям'ёй у амерыканскай глыбінцы, пакутуючы ад неўраджаю і [[пылавая бура|пылавых бур]]. Яго дачка Мёрф расказвае пра тое, што яе пакой наведвае [[палтэргейст]] і скідвае кнігі з паліцы. Купер, разабраўшыся, разумее, што анамальныя з’явы не выдумка і нават выяўляе разам з дачкой у дзеяннях здані заканамернасці. Прааналізаваўшы іх, ён вылічвае каардынаты нейкага аб'екта, які аказаўся сакрэтным падраздзяленнем NASA. Кіраўнік лабараторыі прафесар Брэнд і яго супрацоўнікі некалькі гадоў назад агледзелі ў раёне арбіты [[Сатурн (планета)|Сатурна]] [[Кратовая нара|чарвяточыну]] ў прасторы, якая дазваляе хутка перамясціцца ў іншую галактыку. Прафесар лічыць, што праход адкрыла безназоўная звышцывілізацыя ў мэтах выратавання чалавецтва. Насельніцтва Зямлі тым часам вымушана выжываць і таму касмічныя палёты лічацца марнаваннем абмежаваных рэсурсаў. Таму першыя экспедыцыі ў рамках праграмы «Лазар» (адсылка да біблейскага [[Лазар з Віфаніі|Лазара]]) былі ажыццёўлены ў поўнай сакрэтнасці. Па той бок чарвяточыны даследчыкі выявілі [[зорная сістэма|зорную сістэму]]. Асаблівасці камунікацый праз «кратовую нару» такія, што экспедыцыі могуць пасылаць туды сігналы з Зямлі толькі аднабакова і раз у год. Вакол [[Чорныя дзіркі|чорнай дзіркі]] з [[Акрэцыйны дыск|акрэцыйным дыскам]], названай ''[[Гарганцюа]]'', круцяцца некалькі планет. Тры з іх найбольш [[Заселеная зона|перспектыўныя]] і атрымалі назвы ў гонар сваіх першаадкрывальнікаў: ''Мілер'', ''Эдмунд'' і ''Ман''. Куперу прапануюць узначаліць наступную экспедыцыю. Прафесар Брэнд разглядае асноўны і запасны план. Праз [[Рэлятывісцкае запаволенне часу|запаволенне часу]] экспедыцыя можа стаць вельмі працяглаю паводле зямнога часу і прафесар патрапіць закончыць свае даследаванні па распрацоўцы спосабу масавай адпраўкі людзей праз кратовую нару. Калі не выйдзе, то ёсць запасны «план Б»: на новае месца адпраўляецца абмежаваная група людзей, і запас [[Генетычны матэрыял|генетычнага матэрыялу]] (замарожаныя [[Яйцаклетка|яйцаклеткі]]) з мэтай заснаваць калонію. Таму місія «Лазар» адразу забірае з сабой кантэйнеры з яйцаклеткамі. Мёрф не згаджаецца адпускаць бацьку ў экспедыцыю, адкуль той можа і не вярнуцца, але Купер пакідае сям'ю. Складаюць каманду дачка прафесара Брэнда Амелія, фізік Ромілі, географ Дойл, камандзір карабля Купер, а таксама шматмэтавыя робаты ТАРС і КЕЙС. Місія «Лазар» адпраўляецца на [[Арбітальная станцыя|арбітальную станцыю]] Эндзюранс, экіпаж якой праз два гады палёту ў [[Крыясон|крыясне]], дасягае арбіты Сатурна і чарвяточыны. Пасля паспяховага праходу цераз пракол у [[Прастора-час|прасторы-часе]], зямляне аказваюцца перад нялёгкім выбарам — з якой планеты пачаць. Паліва абмежавана, і на даследаванне ўсіх трох планет яго можа не хапіць. Экспедыцыя пачынаецца з планеты ''Мілер'', але з прычыны яе блізкасці да чорнай дзіркі, 1 гадзіна на яе паверхні роўная 7 гадам на Зямлі. [[Пасадачны модуль]] прывадняецца там, адкуль паступалі сігналы экспедыцыі Мілера і даведваецца, што мясцовыя ўмовы вельмі неспрыяльныя. Экіпаж у апошні момант ратуецца ад каласальнай хвалі цунамі і губляе Дойла. Калі Купер і Амелія вяртаюцца назад, затрымаўшыся ўсяго на гадзіну, тое апыняецца, што на борце Эндзюранс і на Зямлі прайшло 23 гады. На Зямлі Мёрф вырасла, стала сталай жанчынай-навукоўцам і далучылася да каманды прафесара Брэнда. Яны беспаспяхова б'юцца над праблемай масавай адпраўкі людзей праз пракол прасторы-часу. На божай пасцелі прафесар прызнаецца, што ўвесь яго асноўны план выратавання чалавецтва быў не больш чым блефам — даследаванні зайшлі ў тупік. Калі б ён адразу прызнаўся, экспедыцыя наогул бы нікуды не паляцела. Зараз асноўны план — гэта «план Б». Мёрф не пакідае надзея, што сакрэт прасторава-часавых складак будзе раскрыты. Праблема ў сувязі часу і гравітацыі, але разгадка схавана ў нетрах чорных дзірак і дабрацца туды немагчыма. Астранаўты ў роспачы выслухваюць гэту навіну. Тым не менш, ім неабходна давесці да канца распачатае. Паліва хопіць толькі на адну планету. Пасля доўгіх спрэчак экіпаж выбірае планету ''Ман''. Ужо пры пасадцы апыняецца, што гэта халодны і недружалюбны свет. У атмасферы прысутнічае кісларод і [[аміяк]]. На паверхні планеты на станцыі, астранаўты выяўляюць доктара Мана ў [[анабіёз]]е. Пасля абуджэння і радасці з прычыны свайго выратавання, той распавядае, што планета добры кандыдат на каланізацыю, з бо на ёй ёсць месцы, дзе можна свабодна дыхаць. Зрэшты, пры спробе даследавання адразу высвятляецца, што доктар Ман падрабіў вынікі даследавання, для таго, каб за ім прыляцелі і забралі яго. Доктар Ман забівае Ромілі, спрабуе забіць Купера, вінавацячы яго ў няздольнасці ставіць інтарэсы ўсяго чалавецтва вышэй за інтарэсы яго сям'і. Ман выкрадае пасадачны модуль, аднак, спрабуючы аварыйна [[Стыкоўка|прыстыкавацца]] да арбітальнай станцыі, узрываецца шлюз Эндзюранс і ён гіне. Толькі цудам Куперу і Амеліі ўдаецца прыстыкавацца Эндзюранс, які хаатычна рухаецца пасля выбуху, і стабілізаваць яго рух. Карабель нясе да Гарганцюа і Купер вырашаецца на адчайны крок. Ён збіраецца выкарыстаць [[гравітацыйны манеўр]], прайсці блізка ад [[Гарызонт падзей|гарызонту падзей]] Гарганцюа і адправіць Эндзюранс да трэцяй планеты на рэштках паліва. Небяспечны трук на ручным кіраванні карабля амаль праходзіць, але ў канцы робат ТАРС і капітан, кіраўнікі рухавікамі пасадачнага модуля і чоўна, вымушаны адстыкавацца, перадаючы Эндзюранс дастатковую інерцыю, каб адарвацца ад чорнай дзіркі. Купер перасякае гарызонт падзей і падае ў чорную дзірку. Ён [[Катапультаванне|катапультуецца]] з карабля, які развальваецца, і праз некаторы час яго падзенне запавольваецца. Па радыёсувязі з Куперам злучаецца ТАРС, які паведамляе, што яны патрапілі ў [[Шматмерная прастора|пяцімерную прастору]]. Купер разглядае нешта, што нагадвае [[Разгортка|разгортку]] шматмернага куба на трохмерную прастору і бачыць юную Мёрф і падзеі мінулага да яго адлёту. Купер лічыць, што таямнічая звышцывілізацыя — гэта чалавецтва з будучыні, якое пераадолела межы быцця і спрабуе цяпер дапамагчы сваім продкам пераадолець цяжкі этап развіцця. Астранаўт не можа мець зносін візуальна ці голасам, але можа падаваць сігналы, уздзейнічаючы на кнігі на паліцы і пыл на падлозе пакоя, тым самым прадвызначаючы асноўныя падзеі, якія папярэднічалі старту экспедыцыі «Лазар». Робат сабраў даныя пра структуру чорнай дзіркі і [[Квантавая механіка|квантавую]] [[Гравітацыйная сінгулярнасць|сінгулярнасць]] і Купер перадае гэтыя даныя пасродкам [[Азбука Морзэ|азбукі Морзэ]] на секундную стрэлку гадзінніка, пакінутага дачцэ шмат гадоў назад. Мёрф прымае атрыманы сігнал, і пяцімерны куб згортваецца. Неўзабаве ў лабараторыі NASA яна ўрачыста заяўляе пра раскрыццё праблемы, над якой біўся прафесар Брэнд. Купер траціць прытомнасць і ачуньвае на бальнічнай койцы. Аказваецца, што яго ў скафандры і робата ТАРС вылавілі ў касмічнай прасторы каля Сатурна, праз шмат гадоў пасля таго, як ён пакінуў Зямлю, ва ўзросце 124 гадоў (з пункту гледжання зямнога назіральніка). Каля Сатурна чалавецтва заснавала [[Калонія О’Нейла|станцыю]] і вялікую калонію, куды перасялілася значная колькасць зямлян. Купер сустракаецца са сваёй пастарэлай дачкой, якая яшчэ жывая. Ён распавядае ёй, што ён і быў той «істотай» з яе дзяцінства (якая дзейнічала з чорнай дзіркі), і Мёрф адказвае, што яна здагадалася пра гэта. Яна просіць Купера не заставацца тут, каб не бачыць смерць свайго дзіцяці, а ляцець назад на дапамогу Амеліі. Купер садзіцца ў карабель і рыхтуецца да палёту. У апошніх кадрах паказваюць Амелію на планеце ''Эдмунд''. На ёй прыдатная для дыхання атмасфера і невялікая зямная калонія<ref>[http://www.deadline.com/2013/08/christopher-nolan-starts-interstellar/ Крыстафер Нолан бярэцца за «Міжзоркавы». Deadline.com. 13 жніўня 2013 года.]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.hollywoodreporter.com/news/christopher-nolans-interstellar-begins-filming-604941 Пачынаюцца здымкі фільма Крыстафера Нолана «Міжзоркавы». The Hollywood Reporter. 13 жніўня 2013 года.]{{ref-en}}</ref>. == У ролях == {{слупкі|width=50em}} {{слупок}} '''Каманда астранаўтаў''' {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Мэцью Мак-Конахі]]<ref>{{cite web|last=Флемінг|first=Майк| url=http://www.deadline.com/2013/03/matthew-mcconaughey-courted-by-christopher-nolan-for-lead-in-interstellar/|title=Is Christopher Nolan Giving 'Interstellar' Lead To Matthew McConaughey?|publisher=[[Deadline.com]]|date=March 28, 2013| accessdate=January 20, 2014|lang=en}}</ref>||Купер|}} {{У ролях|[[Эн Хэтэўэй]]<ref>{{cite news | last=O'Hara | first=Helen | url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=42174 | title=Empire's Epic Interstellar Subscribers' Cover | work=[[Empire (часопіс)|Empire]] | date=September 16, 2014 | accessdate=September 16, 2014 }}</ref>||Амелія Бранд|}} {{У ролях|[[Дэвід Гясі]]<ref name="deadline" />||Ромілі|}} {{У ролях|[[Уэс Бентлі]]<ref name="deadline" />||Дойл|}} {{У ролях|[[Біл Ірвін]]<ref name="deadline" />||ТАРС|голас|}} {{У ролях|[[Джош Сцюарт]]||КЕЙС|голас|}} {{У ролях ніз}} {{слупок}} '''Астатнія персанажы''' {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Джэсіка Чэстэйн]]<ref name="deadline" />||Мёрф|}} {{У ролях|[[Мак-Кензі Фой]]<ref name="deadline" />||Мёрф|юная}} {{У ролях|[[Элен Бёрстын]]<ref name="deadline" />||Мёрф |у старасці|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]<ref name="deadline" />|прафесар|Бранд|}} {{У ролях|[[Кейсі Афлек]]<ref name="deadline" />||Том|}} {{У ролях|[[Тымаці Шаламэ]]<ref name="deadline" />||Том|юны}} {{У ролях|[[Джон Літгау]]<ref name="deadline" />||Дональд|}} {{У ролях|[[Тофер Грэйс]]<ref name="deadline" />||Геці|}} {{У ролях|[[Дэвід Оелаўа]]<ref name="deadline" />|дырэктар||}} {{У ролях|[[Мэт Дэйман]]<ref name="jagernauth" />|доктар|Ман|}} {{У ролях|[[Уільям Дывэйн]]<ref>{{cite web |title=Actor William Devane Has A Part In Interstellar |url=http://www.interstellar-movie.com/news/1274 |work=Interstellar-movie |date=November 11, 2013 |accessdate=February 11, 2014 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219015308/http://www.interstellar-movie.com/news/1274 |archivedate=19 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref>|супрацоўнік НАСА|Уільямс|}} {{У ролях|[[Эліес Габел]]<ref>{{cite web|last=Снайдэр|first=Джэф|url=http://www.thewrap.com/awards/column-post/christopher-nolan-casts-game-thrones-actor-interstellar-exclusive-108156|title=Christopher Nolan Casts 'Game of Thrones' Actor in 'Interstellar'|work=The Wrap|publisher=The Wrap News, Inc.|date=August 2, 2013|accessdate=February 7, 2014|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218001723/http://www.thewrap.com/awards/column-post/christopher-nolan-casts-game-thrones-actor-interstellar-exclusive-108156|archivedate=18 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>|адміністратар||}} {{У ролях|{{нп5|Леа Кейрнс|||Leah Cairns}}<ref>{{cite web|title=Highlights of Starfury Panel With Aaron Douglas, Leah Cairns & Stephanie Jacobsen |url=http://nerdgeist.com/2013/09/19/highlights-of-starfury-panel-with-aaron-douglas-leah-cairns-stephanie-jacobsen/ |work=Nerdgeist |date=September 19, 2013 |accessdate=February 11, 2014|lang=en}}</ref>||Лоіс}} {{У ролях|[[Колет Вульф]]<ref>{{cite news | author=Staff | url=http://www.warnerbros.fr/interstellar-colette-wolfe-1780.html | title=Interstellar: Connaissez-vous Collette Wolfe, alias Ms. Kelly? | work=warnerbros.fr | publisher=[[Warner Bros. Pictures]] | date=August 12, 2014 | accessdate=September 17, 2014 | language=fr | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028025027/http://www.warnerbros.fr/interstellar-colette-wolfe-1780.html | archivedate=28 кастрычніка 2014 | url-status=dead }}</ref>|міс|Кэлі}} {{У ролях ніз}} {{слупкі/канец}} У красавіку 2013 года на галоўныя ролі былі зацверджаны [[Мэцью Мак-Конахі]] і [[Эн Хэтэўэй]]<ref>{{cite news | last=Fleming | first=Mike | url=http://www.deadline.com/2013/04/anne-hathaway-to-star-with-matthew-mcconaughey-in-christopher-nolans-interstellar/ | title=Anne Hathaway To Star With Matthew McConaughey in Christopher Nolan's 'Interstellar' | publisher=[[Deadline.com]] | date=April 9, 2013 | accessdate=August 14, 2013|lang=en}}</ref>. Крыстафер Нолан выбраў на ролю Купера Мэцью Мак-Конахі пасля таго, як убачыў яго ігру ў фільме «[[Мад, фільм|Мад]]» (2012)<ref name="mcclintock">{{cite journal | last=McClintock | first=Pamela | url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cinemacon-christopher-nolan-talks-interstellar-691456 | title=CinemaCon: Christopher Nolan Talks 'Interstellar,' Plugs Film Over Digital in Hollywood Reporter Q&A | journal=[[The Hollywood Reporter]] | date=March 26, 2014 | accessdate=March 27, 2014 }}</ref>. Ён назваў персанажа Мак-Конахі — «абывацелем» з якім «глядач мог прайсці дзіўную гісторыю»<ref>{{cite journal | last=McClintock | first=Pamela | url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cinemacon-christopher-nolan-talks-interstellar-691456 | title=CinemaCon: Christopher Nolan Talks 'Interstellar,' Plugs Film Over Digital in Hollywood Reporter Q&A | journal=[[The Hollywood Reporter]] | date=March 26, 2014 | accessdate=April 11, 2014|lang=en}}</ref>. Іншыя вядомыя акцёры ўрэшце далучыліся да праекта, і ён стаў «зорным»<ref>{{cite news | last=Sullivan | first=Kevin P. | url=http://moviesblog.mtv.com/2013/08/13/christopher-nolan-interstellar-begins-filming/ | title=Christopher Nolan's 'Interstellar' Begins Filming With All-Star Cast | work=MTV Movies Blog | publisher=[[MTV]] | date=August 13, 2013 | accessdate=August 14, 2013 | lang=en | archive-date=15 жніўня 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130815213136/http://moviesblog.mtv.com/2013/08/13/christopher-nolan-interstellar-begins-filming | url-status=dead }}</ref>. [[Ірфан Кхан|Ірфану Кхану]] была прапанавана роля ў фільме, але ён адмовіўся з-за няўзгодненасці раскладаў здымак, бо ў той час ён здымаўся ў індыйскіх фільмах ''[[Ланчбокс]]'' і ''{{нп3|Дзень Д, фільм, 2013|Дзень Д||D-Day (2013 film)}}''<ref>{{cite news | last=Vyavahare | first=Renuka | url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/cinema/Why-Irrfan-missed-out-on-a-Christopher-Nolan-film/articleshow/21975274.cms | title=Why Irrfan missed out on a Christopher Nolan film | work=[[The Times of India]] | date=August 22, 2013|lang=en}}</ref>. У жніўні 2013 года, акцёр [[Мэт Дэйман]] быў запрошаны ў [[Ісландыя|Ісландыю]] для здымак у невялікай ролі<ref name="jagernauth">{{cite news | last=Jagernauth | first=Keith | url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/exclusive-matt-damon-joins-christopher-nolans-interstellar-lines-up-directorial-debut-a-murder-foretold-20130828 | title=Exclusive: Matt Damon Joins Christopher Nolan's 'Interstellar,' Lines Up Directorial Debut 'The Foreigner' | work=The Playlist | publisher=[[Indiewire|Indiewire Network]] | date=August 28, 2013 | accessdate=November 18, 2013 | lang=en | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131114014551/http://blogs.indiewire.com/theplaylist/exclusive-matt-damon-joins-christopher-nolans-interstellar-lines-up-directorial-debut-a-murder-foretold-20130828 | archivedate=14 лістапада 2013 | url-status=dead }}</ref>. Мэт мог сыграць у рэжысёра яшчэ ў фільме «[[Цёмны рыцар]]» у ролі Харві Дэнта, але тады ён адмовіўся. [[Майкл Кейн]] здымаецца ва ўсіх фільмах рэжысёра пачынаючы з фільма «[[Бэтмен: Пачатак]]» і паводле слоў Крыстафера, незалежна ад фільма для яго сябра Кейна заўсёды знойдзецца роля. == Вытворчасць == {{кал|шыр=30em}} * [[Крыстафер Нолан]] — рэжысёр, прадзюсар, сцэнарыст * [[Джонатан Нолан]] — сцэнарыст * [[Эма Томас]] — прадзюсар * [[Лінда Обст]] — прадзюсар * [[Хойтэ Ван Хойтэма]] — аператар * Натан Кроўлі — мастак-пастаноўшчык * Мэры Зофрс — мастак па касцюмах * Лі Сміт — рэдактар * [[Ганс Цымер]] — кампазітар * Пол Франклін — дырэктар па візуальных эфектах * [[Кіп Торн]] — кансультант, выканаўчы прадзюсар {{канец кал}} Праца над фільмам пачалася ў чэрвені 2006, калі [[Paramount Pictures]] і [[Стывен Спілберг]] анансавалі планы па стварэнні навукова-фантастычнага фільма, заснаванага на даследаваннях фізіка-тэарэтыка [[Кіп Торн|Кіпа Торна]]. Да сакавіка 2007 года [[Джонатан Нолан]] быў наняты ў якасці сцэнарыста<ref>{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2007/mar/24/entertainment/et-quick24.6|title=Spielberg, Nolan plan sci-fi project|date=2007-03-24}}</ref>. Фільм заставаўся ў распрацоўцы на працягу некалькіх гадоў. Калі Крыстафер Нолан заняў месца рэжысёра, студыя [[Warner Bros.]], якая выпускала яго апошнія фільмы, дамаглася ўдзелу ў праекце. У абмен на правы па міжнароднай дыстрыбуцыі Warner Bros. дала Paramount правы на суфінансаванне будучых працягаў фільмаў «[[Пятніца 13-е]]» (2009) і «[[Паўднёвы Парк: Вялікі, доўгі, неабрэзаны]]». [[Legendary Pictures]], якая раней супрацоўнічала з кінастудыяй, таксама стала супрадзюсарам фільма. Вытворчасцю карціны займаліся кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]] і Lynda Obst Productions. У якасці аператара быў наняты [[Хойтэ Ван Хойтэма]], паколькі [[Уолі Пфістэр]] быў заняты працай над сваім рэжысёрскім дэбютам [[Перавага, фільм|«Перавага»]]<ref>{{cite web|url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/the-fighter-dop-hoyte-van-hoytema-reportedly-wally-pfisters-replacement-on-christopher-nolans-interstellar-20130423|title='The Fighter' DoP Hoyte Van Hoytema Is Wally Pfister's Replacement On Christopher Nolan's 'Interstellar'|date=2013-04-23|lang=en}}</ref>. «Інтэрстэлар» зняты ў спалучэнні [[анаморфны фармат|анаморфнай]] {{ut3|35 мм фільм|35-мм плёнкі||35 mm film}} і фармату [[IMAX]]<ref name="deadline">{{cite news | last=Fleming | first=Mike | url=http://www.deadline.com/2013/08/christopher-nolan-starts-interstellar/ | title=Christopher Nolan Starts 'Interstellar' | publisher=[[Deadline.com]] | date=August 13, 2013 | accessdate=November 08, 2014|lang=en}}</ref>. У студзені 2013 года Крыстафер Нолан пачаў перамовы з Paramount і Warner Bros., каб прыняць удзел у праекце ў якасці рэжысёра<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2013/film/news/nolan-in-talks-for-interstellar-1118064459/|title=Nolan in talks for ‘Interstellar’|date=2013-01-09|publisher=Variety}}</ref>. У сакавіку яго ўдзел быў зацверджаны<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/official-christopher-nolans-interstellar-be-426889|title=It's Official: Christopher Nolan's 'Interstellar' to be Warner Bros., Paramount Co-Production|date=2013-03-08}}</ref>. Здымкі праходзілі ў апошнім квартале 2013 года ў правінцыі [[Альберта]], [[Канада]], у паўднёвай частцы [[Ісландыя|Ісландыі]], на ледавіку [[Снайфедльс'ёкюдль]] і ў вёсцы [[Кірк'юбаярклёйсцюр]]<ref>{{cite web|url=http://icelandreview.com/news/2013/09/09/hiking-paths-be-closed-nolan-film-shoot|title=Hiking Paths to be Closed for Nolan Film Shoot}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsoficeland.com/home/entertainment-leisure/motion-picture/item/2292-interstellar-shots-finished-in-iceland|title=Interstellar shots finished in Iceland|accessdate=8 лістапада 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204073444/http://www.newsoficeland.com/home/entertainment-leisure/motion-picture/item/2292-interstellar-shots-finished-in-iceland|archivedate=4 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>, а таксама ў [[Лос-Анджэлес]]е. 14 снежня 2013 года быў выпушчаны першы [[тызер]] да фільма<ref>{{YouTube|3WzHXI5HizQ|Тызер}}</ref>. 17 мая 2014 года выйшаў афіцыйны трэйлер да фільма<ref>{{YouTube|zSWdZVtXT7E|Interstellar - Trailer - Official Warner Bros. UK}}</ref>. 30 ліпеня 2014 года выйшаў другі афіцыйны трэйлер да фільма. Эксклюзіўны прагляд быў даступны выключна на афіцыйным сайце фільма пасля ўводу сакрэтнай камбінацыі лічбаў, якую трэба было разгадаць з сузор'я ў зорным небе. Праз суткі ролік стаў даступны на YouTube. == Саўндтрэк == {{Музычны альбом | nocat=1 | Назва = Interstellar: Original Motion Picture Soundtrack | Тып = [[Саўндтрэк]] | Выканаўца = [[Ганс Цымер|Ганса Цымера]] | Вокладка = Interstellar_soundtrack_album_cover.jpg | Выпушчаны = [[18 лістапада]] [[2014 год у музыцы|2014]] | Запісаны = | Жанр = [[Электронная музыка|Электронная]], [[Класічная музыка|класіка]] | Працягласць = 71:38 <small>(без бонусаў)</small> | Лэйбл = [[WaterTower Music|WaterTower]] | Прадзюсар = | Краіна = | Мова = | Агляды = | Папярэдні = ''[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне|The Amazing Spider-Man 2 - The Original Motion Picture Soundtrack]]'' | Пап_год = 2014 | Год = 2014 | Наступны = ''[[Кунг-фу Панда 3|Kung Fu Panda 3 - The Original Motion Picture Soundtrack]]'' | Наст_год = 2015 | Яшчэ = | Іншае = }} Кампазітар фільма — [[Ганс Цымер]], які працаваў разам з Крыстаферам Ноланам над «[[Бэтмен: Пачатак]]», «[[Цёмны рыцар]]», «[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак]]», і «[[Цёмны рыцар: Адраджэнне легенды]]». Саўндтрэк выйдзе 18 лістапада 2014 года. {{tracklist | headline = ''Interstellar'' (Original Motion Picture Soundtrack) [Standard edition]<ref>{{cite web|url=http://www.soundtrack.net/album/interstellar/|title=Interstellar soundtrack information|publisher=''Soundtrack.net''|accessdate=7 November 2014}}</ref> | all_music = [[Ганс Цымер|Гансам Цымерам]] | music_credits = | extra_column = Кампазітар(ы) | total_length = 71:38 | note = | title1 = Dreaming Of The Crash | extra1 = [[Ганс Цымер]] | length1 = 3:55 | note1 = | title2 = Cornfield Chase | extra2 = Ганс Цымер | length2 = 2:06 | note2 = | title3 = Dust | extra3 = Ганс Цымер | length3 = 5:41 | note3 = | title4 = Day One | extra4 = Ганс Цымер | length4 = 3:19 | note4 = | title5 = Stay | extra5 = Ганс Цымер | length5 = 6:52 | note5 = | title6 = Message From Home | extra6 = Ганс Цымер | length6 = 1:40 | note6 = | title7 = The Wormhole | extra7 = Ганс Цымер | length7 = 1:30 | note7 = | title8 = Mountains | extra8 = Ганс Цымер | length8 = 3:39 | note8 = | title9 = Afraid of Time | extra9 = Ганс Цымер | length9 = 2:32 | note9 = | title10 = A Place Among The Stars | extra10 = Ганс Цымер | length10 = 3:27 | note10 = | title11 = Running Out | extra11 = Ганс Цымер | length11 = 1:57 | note11 = | title12 = I'm Going Home | extra12 = Ганс Цымер | length12 = 5:48 | note12 = | title13 = Coward | extra13 = Ганс Цымер | length13 = 8:26 | note13 = | title14 = Detach | extra14 = Ганс Цымер | length14 = 6:42 | note14 = | title15 = S.T.A.Y. | extra15 = Ганс Цымер | length15 = 6:23 | note15 = | title16 = Where We're Going | extra16 = Ганс Цымер | length16 = 7:41 | note16 = }} {{Track listing | headline = ''Interstellar'' (Original Motion Picture Soundtrack) [Deluxe edition]''<ref>[http://thefilmstage.com/news/details-and-tracklist-for-hans-zimmers-interstellar-score/ Details and Tracklist for Hans Zimmer’s ‘Interstellar’ Score] Retrieved. 7 November 2014</ref> | extra_column = Кампазітар(ы) | total_length = 92:29 | collapsed = no | title17 = First Step | extra17 = Ганс Цымер | length17 = 1:47 | title18 = Flying Drone | extra18 = Ганс Цымер | length18 = 1:53 | title19 = Atmospheric Entry | extra19 = Ганс Цымер | length19 = 1:40 | title20 = No Need To Come Back | extra20 = Ганс Цымер | length20 = 4:32 | title21 = Imperfect Lock | extra21 = Ганс Цымер | length21 = 6:54 | title22= What Happens Now? | extra22 = Ганс Цымер | length22 = 2:26 | title23= {{ut3|Do Not Go Gentle Into That Good Night|Do Not Go Gentle Into That Good Night}} | extra23= [[Дылан Томас]] | length23 = 1:39 }} {{Track listing | headline = ''MovieTickets.com'' bonus track''<ref>{{cite web|url=http://www.movietickets.com/movie/mid/159557|title=Interstellar - MovieTickets.com|publisher=''MovieTickets.com''|accessdate=8 November 2014}}</ref> | extra_column = Кампазітар(ы) | note = | title1 = Day One Dark | extra1 = Ганс Цымер | length1 = 6:58 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0816692|title=«Інтэрстэлар»}} * {{Mojo title|interstellar|Інтэрстэлар}} * {{Rotten tomatoes|interstellar_2014|«Інтэрстэлар»}} * {{amg movie|576585|Інтэрстэлар}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Крыстафера Нолана}} {{Прэмія «Оскар» за візуальныя эфекты}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы навукова-фантастычны фільм}} [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Paramount Pictures]] [[Катэгорыя:Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Legendary Pictures]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 2014 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра падарожжы ў часе]] [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Ганс Цымер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра робатаў]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Gavarun by]] mmqj2a1ucsiepkgl0n26op1mri6szdp 0 225494 5184746 4841578 2026-08-21T14:34:36Z Makenzis 56337 5184746 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Галатасарай |Лагатып = Galatasaray Sports Club Logo.svg |ПоўнаяНазва = Galatasaray Spor Kulúbú |Заснаваны = [[20 кастрычніка]] [[1905]] |Горад = [[Стамбул]], [[Турцыя]] |Стадыён = [[Цюрк Тэлеком Арэна]] |Умяшчальнасць = 52 650 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Турэцкая Суперліга|Суперліга]] |Сезон = [[Турэцкая Суперліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = http://www.galatasaray.org/ | pattern_la1 = _galatasaray2324h | pattern_b1 = _galatasaray2324h | pattern_ra1 = _galatasaray2324h | pattern_sh1 = _galatasaray2324h | pattern_so1 = _galatasaray2223H | leftarm1 = FFAC00 | body1 = FFAC00 | rightarm1 = A90131 | shorts1 = A90131 | socks1 = FFAC00 | pattern_la2 = _galatasaray2324A | pattern_b2 = _galatasaray2324A | pattern_ra2 = _galatasaray2324A | pattern_sh2 = _galatasaray2324A | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Галатасарай»''' ({{lang-tr|Galatasaray}}) — турэцкі футбольны клуб з горада [[Стамбул]]. Заснаваны ў [[1905]] годзе. 23-разовы [[Чэмпіянат Турцыі па футболе|чэмпіён Турцыі]], 18-разовы ўладальнік [[Кубак Турцыі па футболе|Кубка Турцыі]]. Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]] (2000). Галатасарай з’яўляецца адным з трох еўрапейскіх клубаў, якія калі-небудзь дасягнулі перамогі ў чатырох спаборніцтвах за адзіны сезон, гэта значыць клуб дамогся перамогі ў [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], [[Суперкубак УЕФА|Суперкубку УЕФА]], [[Чэмпіянат Турцыі па футболе|чэмпіянаце]] і [[Кубак Турцыі па футболе|Кубку Турцыі]] ў 2000 годзе. Традыцыйнымі колерамі клуба з’яўляюцца чырвоны і жоўты. Хатнія матчы клуб праводзіць на стадыёне «[[Цюрк Тэлеком Арэна]]», які мае ўмяшчальнасць у 52 650 чалавек. == Гісторыя == === Заснаванне === [[Файл:GS Kuruculari.jpg|220px|thumb|злева|Першы фотаздымак «Галатасарая». 1905 год]] «Галатасарай» быў заснаваны восенню 1905 года групоўкай студэнтаў як футбольны клуб. Першым прэзідэнтам клуба быў [[Алі Самі Ен]]. У сваю першую гульню клуб атрымаў перамогу над камандай «Кадзі-Кеўі» з лікам 2:0. Першапачаткова ўдзельнікі клуба склалі некалькі назоваў каманды, аднак было вырашана, што яе імя будзе «Галатасарай». Назва Галатасарай паходзіць ад назвы [[Галатасарайскі ліцэй|Галатасарайскага ліцэя]], які ў сваю чаргу бярэ сваю назву ад Галацкай палацавай імператарскай школы ({{lang-tr|Galata Sarayı Enderûn-u Hümâyûn}}), імені зыходнай школы, якая была заснавана ў 1481 годзе, і якая ў сваю чаргу ўзяла сваю назву ад найблізкай сярэдневяковай [[Генуя|генуэзскай]] калоніі [[Галата|Галаты]]. Галатасарай, непасрэдна, перакладаецца як «Галатаў палац». На думку даследчыка Чэма Атабеяглу, «Галатасарай» атрымаў сваю назву пасля аднаго са сваіх першых матчаў. У ім «Галатасарай» перамог з лікам 2:0 клуб «Рум» і гледачы назвалі каманду пераможцаў «Джэнтэльмены Галацкага (у сэнсе гарадскога) палаца» ({{lang-tr|Galata Sarayı efendileri}}), і, пасля гэтага інцыдэнту, яны і перанялі гэта імя і сталі называць свой клуб «Галатаў Сарай». У 1905 годзе ў часы [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], не існавала ніякіх заканадаўчых вызначэнняў асацыяцыі, таму клуб і не быў здольны мець афіцыйную рэгістрацыю, але, пасля таго, як у 1912 годзе ўсё ж такі з’явіўся закон аб асацыяцыях, клуб быў зарэгістраваны на законных падставах. == Стадыён == {{Асноўны артыкул|Цюрк Тэлеком Арэна}} [[Файл:GS-FB 3-1 Panorama.jpg|thumb|220px|злева|Маляўнічы перфоманс на арэне]] Хатнім стадыёнам для «Галатасарая» з’яўляецца сучасная шматфункцыянальная «[[Цюрк Тэлеком Арэна]]», размешчаная ў раёне Шышла горада [[Стамбул]]. Умяшчальнасць арэны складае 52 650 гледачоў. Пераезд з «[[Алі Самі Ен (стадыён)|Алі Самі Ен]]» быў задуманы з мэтай змяніць састарэлы стадыён на новую сучасную арэну, якая задавальняе ўсім патрабаванням гранда турэцкага футбола. У канцы 2007 года пры ўдзеле ўрадавых чыноўнікаў быў закладзены падмурак новага стадыёна. Гэтая падзея адбылося 13 снежня 2007 года. Кошт будаўніцтва склаў 128 млн еўра<ref>[http://www.asp-stuttgart.de/index2.php?lan=en&n=2&s=0&d=1&id=38&type=&site=http%3A//www.asp-stuttgart.de/asp_content.php%3Flan%3Dde%26n%3D2%26s%3D0%26d%3D1%26id%3D38%26lan%3Den%26noref%3D1%26time%3D1338385074 Праект «Цюрк Тэлеком арэны»]</ref>. У 2008 годзе [[Турэцкая футбольная федэрацыя]] вырашыла падаць заяўку на правядзенне [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2016 года|чэмпіянату Еўропы па футболе 2016 года]] ў сябе ў краіне, пазней і на правядзенне [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2020 года|чэмпіянату Еўропы 2020 года]]<ref>[http://football.kulichki.net/worldnews/news.htm?191386 Турция подала заявку на проведение ЧЕ 2020]</ref>. Гэтае рашэнне пацягнула ўнесці папраўкі ў праект стадыёна, каб ён мог адпавядаць правядзенню матчаў паўфінальнай стадыі кантынентальнага першынства па стандартах [[УЕФА]]. Правы на назву стадыёна былі прададзены найбуйнейшай тэлекамунікацыйнай кампаніі [[Türk Telekom]] тэрмінам на 10 гадоў за 100,5 млн долараў. Урачыстае адкрыццё «Цюрк Тэлеком Арэны» адбылося 15 студзеня 2011 года таварыскім матчам паміж футбольнымі клубамі «Галатасарай» і [[ФК Аякс Амстэрдам|«Аякс»]]. Матч завяршыўся з лікам 0:0. Пачынаючы з 1933 года, больш чым праз 77 гадоў была выканана запаветная мара шматлікіх мільёнаў прыхільнікаў клуба. Першы афіцыйны матч «Галатасарая» на новай арэне прыйшоўся на гульню супраць [[ФК Сівасспор|«Сівасспора»]], якая скончылася перамогай гаспадароў з лікам 1:0. Першы гол на новай арэне быў забіты абаронцам [[Зборная Турцыі па футболе|зборнай Турцыі]] [[Сервет Чэтын|Серветам Чэтынам]]. 18 сакавіка 2011 года ў матчы супраць [[ФК Фенербахчэ|«Фенербахчэ»]] быў усталяваны сусветны рэкорд шуму на спартыўных арэнах у [[дэцыбел]]ах. Ён склаў 131,76 дб і патрапіў у «[[кніга рэкордаў Гінэса|кнігу рэкордаў Гінэса]]»<ref>[http://community.guinnessworldrecords.com/_Loudest-crowd-roar-at-a-sport-stadium/blog/3404242/7691.html Сусветны рэкорд шуму на спартыўных арэнах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417235746/http://community.guinnessworldrecords.com/_Loudest-crowd-roar-at-a-sport-stadium/blog/3404242/7691.html |date=17 красавіка 2012 }}</ref>. == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Уругвай}}|Бр|[[Фернанда Муслера]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1986}} <!--{{Ігрок|2|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Лео Дзюбуа]]||1994}}--> <!--{{Ігрок|3|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Патрык ван Анхалт]]||1990}}--> <!--{{Ігрок|4|{{Сцяг|Данія}}|Аб|[[Маціяс Рос]]||2001}}--> {{Ігрок|5|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Эюп Айдын]]||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Калумбія}}|Аб|[[Давінсан Санчэс]]||1996}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Турцыя}}|Нап|[[Керэм Акцюркаглу]]||1998}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Германія}}|ПА|[[Керэм Дэмірбай]]||1993}} <!--{{Ігрок|8|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Тайлан Анталялы]]||1995}}--> {{Ігрок|9|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Маўра Ікардзі]]||1993}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Бельгія}}|Нап|[[Дрыс Мертэнс]]||1987}} <!--{{Ігрок|11|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Юнус Акгюн]]||2000}}--> {{Ігрок|14|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Нап|[[Вільфрыд Заа]]||1992}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Германія}}|Аб|[[Дэрык Кён]]||1999}} <!--{{Ігрок|17|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Нікола Дзаньёла]]||1999}}--> {{Ігрок|18|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Беркан Кутлу]]||1998}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Турцыя}}|Бр|[[Гюнай Гювенч]]||1991}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Тэтэ (футбаліст, 2000)|Тэтэ]]||2000}} <!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Турцыя}}|Нап|[[Халіл Дэрвішаглу]]||1999}}--> {{Ігрок|22|{{Сцяг|Марока}}|ПА|[[Хакім Зіеш]]||1993}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Турцыя}}|Аб|[[Каан Айхан]]||1994}} <!--{{Ігрок|24|{{Сцяг|Турцыя}}|Аб|[[Каан Арслан]]||2001}}--> {{Ігрок|25|{{Сцяг|Данія}}|Аб|[[Віктар Нельсан]]||1998}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Сержыу Алівейра]]||1992}} <!--{{Ігрок|28|{{Сцяг|ДР Конга}}|Аб|[[Крысціян Люіндама]]||1994}}--> <!--{{Ігрок|30|{{Сцяг|Аўстрыя}}|ПА|[[Юсуф Дэмір]]||2003}}--> <!--{{Ігрок|33|{{Сцяг|Румынія}}|ПА|[[Александру Чыкылдэу]]||1997}}--> {{Ігрок|34|{{Сцяг|Уругвай}}|ПА|[[Лукас Тарэйра]]||1996}} <!--{{Ігрок|35|{{Сцяг|Турцыя}}|Бр|[[Батухан Шэн]]||1999}}--> <!--{{Ігрок|40|{{Сцяг|Турцыя}}|Аб|[[Эмін Байрам]]||2003}}--> {{Ігрок|42|{{Сцяг|Турцыя}}|Аб|[[Абдзюлкерым Бардакджы]]||1994}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Турцыя}}|Бр|[[Янкат Йылмаз]]||2004}} {{Ігрок|53|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Барыш Йылмаз]]||2000}} {{Ігрок|56|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Баран Дэміраглу]]||2005}} <!--{{Ігрок|63|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Баран Аксака]]||2003}}--> {{Ігрок|72|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Алі Турап Бюльбюль]]||2005}} {{Ігрок|81|{{Сцяг|Турцыя}}|ПА|[[Хамза Акман]]||2004}} <!--{{Ігрок|88|{{Сцяг|Турцыя}}|Аб|[[Казымджан Караташ]]||2003}}--> {{Ігрок|91|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Тангі Ндамбеле]]||1996}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|[[Серж Ар’е]]||1992}} {{Ігрок|95|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Карлус Вінісіус]]||1995}} <!--{{Ігрок|98|{{Сцяг|Турцыя}}|Бр|[[Берк Балабан]]||2000}}--> {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.galatasaray.org/ Афіцыйны сайт]{{ref-tr}}{{ref-en}}{{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Супер Ліга Турцыі}} {{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Турцыі|Галатасарай]] [[Катэгорыя:ФК Галатасарай| ]] hom9u0mfh4ehesysh2xsceawlg8nc7p 0 228284 5184871 4416610 2026-08-22T05:56:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5184871 wikitext text/x-wiki [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 191.jpg|thumb|Брамная вежа [[Любчанскі замак|Любчанскага замка]] — характэрны прыклад васьмярыка на чацверыку]] '''Васьмяры́к''' — у архітэктуры васьмівугольнае ў плане [[збудаванне]] або яго частка, якое звычайна ставілася на [[Чацвярык (збудаванне)|чатырохвугольную аснову]]<ref name="Лазука">Укладальнік: Барыс Лазука. Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Менск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5</ref>, утвараючы т.зв. [[васьмярык на чацверыку]]. Найстаражытнай васьміграннай пабудовай, верагодна, з'яўляецца [[Вежа Вятроў]] у [[Афіны|Афінах]], пабудаваная ў сярэдзіне I стагоддзя да н.э. Форма васьмерыка пашырана ў архітэктуры [[Візантыя|Візантыі]], у [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]] ([[Балгарыя]]), Арменіі, Грузіі і інш. У [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] вядомы ў [[раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]], [[Гатычная архітэктура|готыцы]], найбольш пашырана ў стылях [[Рэнесансная архітэктура|рэнесансу]], [[барока]] і [[класіцызм]]у. Васьмерыкі ў завяршэнні культавых пабудоў вядомы ў [[старажытна-рускае дойлідства|старажытна-рускім дойлідстве]] і звязаны з уплывам [[візантыйская архітэктура|візантыйскай архітэктуры]]. На [[Беларусь|Беларусі]] ў [[XVI]]—[[XVIII]] стст. у форме васьмерыка будавалі некаторыя [[вежа|вежы]] [[гарадскія ўмацаванні|гарадскіх умацаванняў]], [[Замкі Беларусі|замкаў]] і [[палац]]аў, [[ратуша|ратуш]], а таксама культавыя будынкі, вежы [[манастыр]]оў і [[кляштар]]аў<ref>{{крыніцы/Слоўнік дойліда|}}</ref>. Выкарыстоўваўся як у драўляным, так і ў мураваным дойлідстве<ref name="Лазука"/>. Пры роўных [[перыметр]]ах, васьмівугольная форма дазваляе атрымаць прыкладна на 20 % большую плошчу. За кошт меншай пры роўных аб'ёмах паверхні дасягаецца эканомія [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], меншае ахаладжэнне [[зіма|ўзімку]] і награванне [[лета|ўлетку]], а акрамя таго — паляпшэнне [[асвятленне|асвятлення]]. == Гл. таксама == * [[Чацвярык (збудаванне)|Чацвярык]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Васьмівугольныя будынкі]] d3hq46t3594nto7si3bogc2sk3vaixq 0 241823 5184859 5174337 2026-08-22T01:09:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184859 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Азаравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 14|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 00|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Добраўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046560 }} '''Аза́равічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Azaravičy}}, {{lang-ru|Азаровичи}}<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0044407&q_id=6385163|title=Решение Горецкого районного Совета депутатов от 23 сентября 2011 года № 13-9 "О переименовании сельских населенных пунктов Горецкого района"|url-status=dead}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Добраўскі сельсавет|Добраўскага сельсавета]]. Да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад [[Панкратаўскі сельсавет|Панкратаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>, да 26 сакавіка 1987 года — у склад [[Паршынскі сельсавет|Паршынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, да 22 лютага 2001 года — у склад [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Добраўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Добраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] 5mim6htewuj9h8yp3y6lva2kkgtg4cy 0 243906 5184776 5139791 2026-08-21T16:34:35Z Için warum 153459 5184776 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бруёўка |вобласць = Магілёўская |раён = Хоцімскі |сельсавет = Трасцінскі |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 33|lon_sec = 33 |насельніцтва = 14<ref name="nca_2016"/> |год перапісу = 2016 |паштовы індэкс = 213675 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243047142 |катэгорыя ў Commons = Brujoŭka }} '''Бруёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brujoŭka}}, {{lang-ru|Бруёвка}}) — [[вёска]] ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Трасцінскі сельсавет|Трасцінскага сельсавета]]. == Геаграфія == Планіровачна складаецца з крывалінейнай вуліцы з завулкам, арыентаванай з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход уздоўж ракі. Забудавана пераважна двухбакова, няшчыльна, індывідуальнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу<ref name="GIVB_T7_K3"/>. == Гісторыя == З 1966 года згадваецца ў складзе [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]]. Пазней вёска была перададзена ў склад Хоцімскага раёна. У 1986 годзе ўваходзіла ў склад саўгаса «Трасціно» (цэнтр — вёска [[Трасціно (Хоцімскі раён)|Трасціно]])<ref name="GIVB_T7_K3"/>. == Насельніцтва == * '''1986 год''' — 25 гаспадарак, 45 жыхароў<ref name="GIVB_T7_K3"/>. * '''2016 год''' — 14 жыхароў<ref name="nca_2016"/>. == Славутасці == * За 2 кіламетры на поўдзень ад вёскі знаходзіцца крыніца [[Папоў калодзеж (Хоцімскі раён)|Папоў калодзеж]]. == Цікавы факт == Фіксаваліся старыя прозвішчы Бруй ([[Камень (Валожынскі раён)|Камень]]), Бруевіч ([[Дзісна]]), Бруеўскі ([[Луконіца (вёска)|Луконіца]]).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-699B-W?i=327&cat=1409299</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99XW-F9Q2-B?i=471&cat=2325332</ref><ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-GSFJ-8?mode=g&i=422&cat=2356543</ref> Прозвішчы Бруй, Бруевіч паходзяць ад бел. ''бруй'' «той, хто мочыцца ў час сну», рус. ''бруить'' «хутка цячы», ''бруя'' «рабізна на вадзе», укр. ''бруя'' «моцная плынь ракі», «скразняк»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 60.</ref>. Ёсць беларускі мясцовы геаграфічны тэрмін ''бруй, бруя, бруёвая вада'' — «хуткі паток вады сярод ракі»<ref>І. Я. Яшкін. Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 1971. С. 26.</ref>. Ёсць латышскае ''Brujs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/715413</ref>''.'' {{зноскі| <ref name="GIVB_T7_K3">{{Крыніцы/ГВБ|7-3}}</ref> <ref name="nca_2016">[https://web.archive.org/web/20171209013224/http://www.nca.by:80/rus/analis/population Звесткі аб колькасці насельніцтва сельскіх населеных пунктаў]</ref> }} == Спасылкі == * {{Commons|Brujoŭka}} {{Трасцінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Трасцінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хоцімскага раёна]] g1scdydfkqjpqcj12nqw7ii0fz8jwfn 0 249484 5184792 5104743 2026-08-21T17:52:20Z Için warum 153459 5184792 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бергелі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 05|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Бераставіцкі |сельсавет = Бераставіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242982480 }} '''Бе́ргелі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бе́ргалі, Бергалі́'''</ref> ({{lang-be-trans|Bierhieli}}, {{lang-ru|Бергели}}) — [[вёска]] ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бераставіцкі сельсавет|Бераставіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пархімаўскі сельсавет|Пархімаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/18/by87138.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18.10.2013 N 264 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Берестовицкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141110/http://naviny.org/2013/10/18/by87138.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Рознае == У гэтым жа рэгіёне фіксавалася свіслацкае прозвішча Бэргель<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-PSKB-L?i=664&cat=742095</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча [[:de:Bergel|Bergel]]. Ёсць латышскае ''Berģelis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/828661</ref>, літоўскае ''Bergelas''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=18a4501cfb9309a97ef70968f724145c</ref>. Сярод старажытных балцка-літоўскіх імёнаў бытавалі асновы ''Ber-, Gel-<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 78, 91.</ref>.'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бераставіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бераставіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бераставіцкага раёна]] t5zwmowfbygphxt2b6yyj043tiet3fb 0 251705 5184790 5131926 2026-08-21T17:43:21Z Için warum 153459 5184790 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гудзянятыодзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет2 = Бакштаўскі }} '''Гудзяня́ты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гудзеня́та, Гудзіня́та'''</ref> ({{lang-be-trans|Hudzianiaty}}, {{lang-ru|Гуденяты}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)|Бакштаўскага сельсавета]]. Стаіць над ракой [[Чапунька]] ([[Шылве]]). == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], назва вёскі Гудзяняты ўтворана ад літоўскай асновы ''гуд (gudas)'' — «беларус»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 88-89.</ref><ref>Л. М. Лыч. Назвы зямлі беларускай. Мінск, 1994. С. 45.</ref>. == Гісторыя == У канцы XVII ст. маёнтак Гудзяняты ў Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства. У [[1690]] г. належаў [[падстолі]]ю наваградскаму Парэмбскаму (Палемскаму), затым яго ўдаве. У сярэдзіне XIX ст. вёска ў Лугамавіцкай воласці [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], у складзе маёнтка [[Лаздуны]], уласнасць Мілеўскіх. У 1861 г. 96 рэвіскіх душ, 2 аднадворцы. Паводле перапісу 1897 г., у вёсцы 40 двароў, 365 жыхароў, яўрэйскі малітоўны дом. У 1905 г. 336 жыхароў, 536 дзесяцін зямлі, у 1909 г. 47 двароў, 346 жыхароў. У 1921—1939 гг. у Лугамавіцкай гміне [[Валожынскі павет|Валожынскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] Польшчы. У 1921 г. 55 двароў, 252 жыхары. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> 3 12 кастрычніка 1940 г. вёска (88 двароў, 304 жыхары) у Бобравіцкім сельсавеце [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раён]]а. Працавалі пачатковая школа, крама. У 1951 г. арганізаваны калгас «Змагар». 3 20 студзеня 1960 г. у Іўеўскім раёне. 3 1969 г. у складзе калгаса «Іскра». У 1970 г. 209 жыхароў, у 1986 г. 44 двары, 120 жыхароў. У 1999 г. 29 двароў, 59 жыхароў. == Іншае == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы Гуд, Гудовіч і да т. п. паходзяць ад ''гуд'' «гудзенне, гул» або ад літ. ''gudas'' «беларус»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 120.</ref>. Фіксавалася іўеўскае прозвішча Гуд<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-24X5-Q?i=195&cat=741605</ref>. Было лідскае Гудэйка, з [[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаці]] Гудэйновіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQDH-B?i=1035&cc=4166194&cat=741862 https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-MSW4-V?i=827</ref> Ёсць літоўскае ''Gudeikis'', латышскае ''Guds''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=f855a49a54ccf40b4664a122c1227674 https://uzvardi.lv/surname/798314</ref>. Аснова ''Gud''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 96.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] dweo2g9ff2nten81jc6ll1zacp9vije 0 282693 5184765 5078414 2026-08-21T15:52:21Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Сінглы Warner Music Group]]; +[[Катэгорыя:Поп-песні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184765 wikitext text/x-wiki {{Сінгл |Назва = Heroes |Вокладка = |Памер = |Выканаўца = [[Монс Сельмерлёў]] |Альбом = |Бок А = |Бок Бы = |Выпушчаны = [[28 лютага]] [[2015]] |Фармат = [[лічбавая дыстрыбуцыя|Digital download]] |Запісаны = |Жанр = [[поп-музыка]] |Кампазітар = |Аўтары песні = Anton Malmberg, Hård af Segerstad, Joy Deb, Linnea Deb |Працягласць = 3:11 |Лэйбл = [[Warner Music Group|Warner Music]] |Прадзюсары = |Чарты = |Агляды = |Папярэдні = Run For Your Life |Пап_год = 2014 |Год = 2015 |Наступны = |Наст_год = |Яшчэ = }} '''«Heroes»''' ({{lang-be|Героі}}) — песня [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне 2015|шведскага]] выканаўца [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]], які прадстаўляў краіну на музычным конкурсе [[Еўрабачанне 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/artister/2015/mans-zelmerlow/|title=Måns Zelmerlöw - Melodifestivalen|publisher=SVT.se|accessdate=28 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svd.se/kultur/zelmerlow-och-jtr-till-final_4372825.svd|title=Zelmerlöw och JTR till final|author=TT|work=Svenska Dagbladet|accessdate=28 February 2015}}</ref>. Сінгл з кампазіцыяй быў выпушчаны ў Швецыі [[28 лютага]] [[2015]] года. [[14 сакавіка]] [[2015]] года песня перамагла ў фінале [[Melodifestivalen 2015]], у выніку чаго была адабрана для Еўрабачання 2015<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://esctoday.com/98229/sweden-mans-zelmerlow-wins-melodifestivalen-2015/|title=Eurovision Sweden: Måns Zelmerlöw wins Melodifestivalen 2015!|work=esctoday.com|accessdate=14 March 2015}}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.svd.se/kultur/finalen-i-melodifestivalen_4406777.svd|title=Finalen i Melodifestivalen|work=SvD.se|accessdate=14 March 2015}}</ref>. [[24 мая]] [[2015]] года песня стала пераможцам Еўрабачання 2015. Песня «Heroes» была выканана ў чацвёртым паўфінале фестывалю, які адбыўся ў [[Эрэбру]] на сцэне Conventum Arena [[28 лютага]] [[2015]] года<ref>{{cite web|last1=Petersson|first1=Emma|title=JTR och Måns Zelmerlöw är i final i Melodifestivalen 2015|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/jtr-ar-i-final-i-melodifestivalen-2015|publisher=[[SVT]]|accessdate=28 February 2015|language=Swedish}}</ref>. Песня заняла першае месца ў гэтым паўфінале і была адабрана ў фінальны этап<ref>{{cite web|last=Escudero|first=Victor M.|title=Last Melodifestivalen semi-final results|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=sweden_last_melodifestivalen_semi-final_results|publisher=Eurovision.tv|date=28 February 2015|accessdate=28 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=Adams|first=William Lee|title=MELODIFESTIVALEN 2015: SVT RELEASE FULL RESULTS FOR ALL HEATS |url=http://wiwibloggs.com/2015/03/17/melodifestivalen-2015-svt-full-results-heats/86781/|publisher=Wiwibloggs|date=17 March 2015|accessdate=23 March 2015}}</ref>. Падчас фіналу песня набрала найбольшую колькасць галасоў як ад міжнароднага журы, так і па выніках галасавання гледачоў<ref>{{cite web|last=Halpin|first=Chris|title=MELODIFESTIVALEN 2015: MÅNS ZELMERLÖW WINS WITH “HEROES”|url=http://wiwibloggs.com/2015/03/14/melodifestivalen-2015-mans-zelmerlow-wins-with-heroes/86374/|publisher=Wiwibloggs|date=14 March|accessdate=23 March 2015}}</ref><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 />. Песня атрымала, у асноўным, пазітыўныя водгукі ад музычных выданняў. Кампазіцыю параўналі з працамі Дэвіда Гета і Avicii<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/03/09/melfest-wiwi-jury-reviews-mans-zelmerlow-heroes/83340/|title=#MELFEST: WIWI JURY REVIEWS MÅNS ZELMERLÖW WITH ‘HEROES’|work=Wiwibloggs|accessdate=9 March 2015}}</ref> (у прыватнасці з «Lovers on the Sun» Гета)<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/eurovision/sweden-at-eurovision-2015-what-makes-mans-zelmerlow-the-favourite-to-win-in-the-final-10269153.html|title=Sweden at Eurovision 2015: This is why Mans Zelmerlow won Sweden's sixth contest|work=The Independent}}</ref>, а таксама удалай сумессю Авічы і [[Coldplay]]<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/03/09/melfest-wiwi-jury-reviews-mans-zelmerlow-heroes/83340/|title=#Melfest: Wiwi Jury reviews Måns Zelmerlöw with ‘Heroes’|publisher=Wiwibloggs|lang=en|accessdate=2015-06-06}}</ref>. == Пазіцыі ў чартах == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! Чарт (2015) ! Найвышэйшая<br />пазіцыя |- ! scope="row"| Швецыя ([[Sverigetopplistan]])<ref name="SWE">[http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=M%E5ns+Zelmerl%F6w&titel=Heroes&cat=s swedishcharts.com — Måns Zelmerlöw — Heroes]. [[Sverigetopplistan|Singles Top 60]].</ref> | style="text-align:center;"| 1 |- |} == Храналогія выпуска == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Краіна ! scope="col"| Дата ! scope="col"| Фармат ! scope="col"| Лэйбл |- | Данія | rowspan="5"| 28 лютага 2015 | rowspan="6"| лічбавая дыстрыбуцыя | rowspan="3"| Warner Music |- | Фінляндыя |- | Нарвегія |- | Швецыя<ref>[https://itunes.apple.com/se/album/heroes-single/id968817856 iTunes — Musik — Heroes — Single av Måns Zelmerlöw]</ref> | Warner Music Sweden |- |Вялікабрытанія<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/gp/product/B00UF4O1BK/ref=dm_ws_ap_tlw_trk32|title=Heroes: Måns Zelmerlöw: Amazon.co.uk: Digital music|publisher=Amazon.co.uk|date=28 February 2015|accessdate=10 March 2015}}</ref> | rowspan="3"| Warner Music |- | Італія<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.it/Heroes/dp/B00UDD0TK0/ref=sr_1_37?s=dmusic&ie=UTF8&qid=1425942895&sr=1-37|title=Heroes: Måns Zelmerlöw: Amazon.it: Musica Digitale|publisher=Amazon.it|date=9 March 2015|accessdate=10 March 2015}}</ref> | 9 сакавіка 2015 |- | Іншыя краіны | 10 сакавіка 2015 | Streaming |- |} {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Песні конкурсу Еўрабачанне 2015]] [[Катэгорыя:Песні-пераможцы конкурсу Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Сінглы Warner Music Group]] [[Катэгорыя:Поп-песні]] 9qy16gk4iz9v4slkeom1rt5zy7npg51 0 284193 5184775 4766835 2026-08-21T16:32:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184775 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Іосіф Шэфтэлевіч Шэвелёў''' ({{lang-ru|Шевелев Иосиф Шефтелевич}}; {{ДН|22|1|1924}}, {{МН|Віцебск||}}) — савецкі [[архітэктар]]. Ганаровы грамадзянін [[Кастрама|Кастрамы]] з 1999 года. Заслужаны архітэктар Расіі (1996), акадэмік Нью-Ёркскай акадэміі навук (1995), лаўрэат муніцыпальнай прэміі імя акадэміка Д. С. Ліхачова (1998 г.). == Біяграфія == Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1953 скончыў архітэктурны факультэт Кіеўскага інжынерна-будаўнічага інстытута. Архітэктар КСНРПМ ў 1953—1970 гг. Архітэктар інстытута «Кастрамадзяржпраект» ў 1970—1986 гг. З 1986 года — выкладчык-даследчык Кастрамскога дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. А. Някрасава. <br />Пачынаючы сваю дзейнасць у якасці архітэктара-рэстаўратара ў [[Кастрама|Кастраме]], ён усвядоміў значэнне прынцыпаў «залатога сячэння», у кароткі час стаў прызнаным спецыялістам у галіне рэстаўрацыі і рэканструкцыі помнікаў гістарычнай спадчыны. Аўтар праектаў: рэстаўрацыя царквы с. Фамінскае, дома Яршова, будынка гаўптвахты, царквы Богаяўлення ў с. Чырвонае, рэканструкцыя дахаў палаца Меньшыкава ў [[Санкт-Пецярбург]]у, Аляксееўскай царквы, інтэр’ер глядзельнай і мармуровага залаў тэатра імя М. А. Астроўскага, царквы Іконы Божай Маці «Усіх тужлівых радасць» на гарадскіх могілках Кастрамы і інш. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lifekostroma.ru/kultura-kostromy-i-kostromskoj-oblasti/zemlyaki/arhitektory/shevelev-iosif-sheftelevich] * [http://www.kostromag.ru/Kostroma/society/passions/shevelev/index.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150706050250/http://www.kostromag.ru/Kostroma/society/passions/shevelev/index.aspx |date=6 ліпеня 2015 }} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Шэвелёў Іосіф Шэфтэлевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] ovaj0mwfya810n1gdxojrja9mmxny06 0 293661 5184821 5171347 2026-08-21T20:33:02Z Pabojnia 135280 афармленне 5184821 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Усходні фронт}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Усходні фронт |частка = [[Першая сусветная вайна]] |выява = Defenders NGM-v31-p369-A.jpg |загаловак = Руская пяхота |дата = [[1 жніўня]] [[1914]] — [[3 сакавіка]] [[1918]]; [[10 лістапада|10]] — [[11 лістапада]] [[1918]]<ref name=autogenerated1>Румынія паўторна абвясціла вайну Германіі [[10 лістапада]] [[1918]] года</ref> |месца = [[Усходняя Еўропа]] |вынік = Перамога [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]],<br/>[[Брэсцкі мір (9 лютага 1918)|Брэсцкі мірны дагавор з Украінай]],<br/>[[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор з Расіяй]],<br/> [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор з Румыніяй]] |змены = [[Распад Расійскай імперыі]], незалежнасць [[УНР|Украіны]], [[БНР|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Балгарыя]] анексіруе [[Дабруджа|Дабруджу]] |праціўнік1 = '''[[Антанта]]''' '''і''' '''[[Саюзнікі ў Першай сусветнай вайне|Саюзнікі]]:''' {{Collapsible list |title={{Сцяг|Расія}}→{{Сцяг|РСФСР|1918}} Расія |• {{Сцяг|Расія}} [[Расійская імперыя]] (да 14.9.1917) |• {{Сцяг|Расія}} [[Расійская рэспубліка]] (14.9 — 7.11.1917) |• {{Сцяг|РСФСР|1917}} {{нп3|Расійская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|РСФСР|ru|Россійская Соціалісціческая Федераціўная Советская рэспубліка (1917—1922)}} (7.11.1917 — 3.3.1918) }} * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Каралеўства Румынія|Румынія]] (з 1916) ---- '''Абмежаваны ўдзел:''' * {{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія|Каралеўства Бельгія]]<ref>Гл. [[Бельгійскі экспедыцыйны корпус у Расіі|Бельгійскі экспедыцыйны корпус]]</ref> * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Брытанская імперыя]]<ref>Гл. {{iw|Рускі бронеаўтамабільны дывізіён Каралеўскай марской авіяцыйнай службы|Бронеаўтамабільны дывізіён|en|British Armoured Car Expeditionary Force}} і [[Брытанскі знішчальніцкі авіяатрад]]</ref> * {{Сцяг|Францыя}} [[Трэцяя французская рэспубліка|Французская рэспубліка]]<ref>Гл.{{iw|Французская ваенная місія ў Румыніі (1916—1918)|Французская ваенная місія ў Румыніі|en|French military mission to Romania (1916–1918)}}, [[Французскі авіяцыйны дывізіён]] і [[Чэхаславацкі корпус]]</ref> * {{Сцягафікацыя|Японская імперыя}}{{ref+|Гл. [[Японскія інструктары-артылерысты ў Расіі]], [[Японскія добраахвотнікі ў Расійскай арміі]], [[Японскі атрад Чырвонага Крыжа ў Расіі]] і іншая падтрымка<ref name ="Японія">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/2015-02-001-pavlov-d-b-russko-yaponskie-otnosheniya-v-gody-pervoy-mirovoy-voyny-m-politicheskaya-entsiklopediya-2014-261-s/viewer|title=2015. 02. 001. Павлов Д. Б. Русско-японские отношения в годы первой мировой войны. - М. : политическая энциклопедия, 2014. - 261 с|website=cyberleninka.ru|access-date=2021-09-06|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906224324/https://cyberleninka.ru/article/n/2015-02-001-pavlov-d-b-russko-yaponskie-otnosheniya-v-gody-pervoy-mirovoy-voyny-m-politicheskaya-entsiklopediya-2014-261-s/viewer}}</ref>|group="кам."}} ---- '''Матэрыяльная падтрымка:''' * {{Сцяг|Кітай|1912}} [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская рэспубліка]]{{ref+|Да красавіка 1917 года ў Расійскую імперыю было ўвезена ад 100 000 да 500 000 кітайскіх рабочых для выканання тылавых прац<ref name ="УК2016">{{Cite web|url=http://sshdir.org.ua/wp-content/uploads/2016/12/Ukrayinsko-kytajski-vzayemyny-malovidomi-storinky-istoriyi-ta-suchasnist.pdf|title=Украинско-китайские отношения: неизвестные страницы истории и современность / Отв. ред. И. Б. Матяш; перевод на кит. язык Ю. И. Сокол/ Дипломатическая академия Украины при МИД Украины; Научное общество истории дипломатии и международных отношений. — К. : Горобец, 2016. — 184 с. : Ил|access-date=2021-06-09|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609184814/http://sshdir.org.ua/wp-content/uploads/2016/12/Ukrayinsko-kytajski-vzayemyny-malovidomi-storinky-istoriyi-ta-suchasnist.pdf}}</ref>|group="кам."}} ---- {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = Паўстанцкія рухі ў Цэнтральных дзяржавах: | * {{Сцяг|Чэхія|1918}} [[Чэхаславацкія легіёны]] * {{Сцяг|Сербія|1882}} [[Сербскі добраахвотніцкі корпус (Расійская імперыя)|Югаславянскі легіён]] * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Румынскі добраахвотніцкі корпус у Расіі|Румынскі добраахвотніцкі корпус]] }} |праціўнік2 = '''[[Цэнтральныя дзяржавы]] і іх саюзнікі:''' * {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}} * {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} * {{Сцяг|Трэцяе Балгарскае царства}} [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя]] (з 1916)<ref>Гл. [[Румынская кампанія (1916—1917)]]</ref> ---- '''Абмежаваны ўдзел:''' * {{Сцягафікацыя|Асманская імперыя}} (з 1916)<ref>Гл. [[15-ы корпус (Асманская імперыя)|15-ы корпус]] і {{iw|6-ы корпус (Асманская імперыя)|6-ы корпус|en|VI Corps (Ottoman Empire)}}</ref> ---- {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = Паўстанцкія рухі ў Расіі: | * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Егеры Фінляндыі]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Польская ваенная арганізацыя]]<ref>з 1917 года вяла баявыя дзеянні супраць як Расіі, так і Цэнтральных дзяржаў</ref> * [[Файл:Amangeldy Flag.svg|22px|border]] [[Сярэднеазіяцкае паўстанне 1916 года|Казахскія паўстанцы]] (1916) * [[Файл:Flag white red 5x3.svg|22px|border]] [[Сярэднеазіяцкае паўстанне 1916 года|Кіргізскія паўстанцы]] (1916) * [[Камітэт незалежнасці Грузіі (1914—1918)|Камітэт незалежнасці Грузіі]] * [[Грузінскі легіён (Першая сусветная вайна)|Грузінскі легіён]] }} |камандзір1 = {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч]] <br/> {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] <br/> {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Міхаіл Аляксееў]] <br/> {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Аляксей Брусілаў]] <br/> {{сцяг|Расія}} [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўр Карнілаў]] <br/> {{сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Канстанцін Прэзан]] <br/> {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Аляксандр Авярэску]] ---- {{Сцяг|Расія}} [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Аляксандр Керанскі]] <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Мікалай Духонін]] <br> ---- {{Сцяг|РСФСР|1918}} [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Мікалай Крыленка]] <br /> |камандзір2 = {{Сцяг|Германская імперыя}} [[Паўль фон Гіндэнбург]] <br/> {{Сцяг|Германская імперыя}} [[Эрых Людэндорф]] <br /> {{сцяг|Германская імперыя}} [[Леапольд Баварскі]] <br /> {{сцяг|Аўстра-Венгрыя}} [[Фрыдрых Аўстрыйскі, герцаг Цешынскі|эрцгерцаг Фрыдрых]] <br /> {{Сцяг|Аўстра-Венгрыя}} [[Франц Конрад фон Гётцэндорф|Конрад фон Гётцэндорф]] <br /> {{Сцяг|Аўстра-Венгрыя}} [[Артур Арц фон Штраўсенбург|Артур фон Штраўсенбург]] <br / > {{Сцяг|Трэцяе Балгарскае царства}} [[Нікалаус Жэкаў]] <br /> {{Сцяг|Германская імперыя}} + {{Сцяг|Трэцяе Балгарскае царства}} + {{Сцяг|Асманская імперыя}} [[Аўгуст фон Макензен]] |сілы1 = '''2 166 700''' пяхота<br />'''110 600''' кавалерыя<br /> '''1 226''' лёгкіх гармат<br />'''1 139''' цяжкіх гармат<br /> (кастрычнік [[1917]]) |сілы2 = '''1 178 600''' пяхота<br />'''39 000''' кавалерыя<br />'''1 690''' лёгкіх гармат<br />'''2 230''' цяжкіх гармат<br />(кастрычнік [[1917]])<ref>[http://books.google.com.ua/books?id=cjwVAAAAIAAJ&pg=PA307&lpg=PA307&dq=Brusilov+Offensive+1732000&source=bl&ots=7ug7npXBlz&sig=RonVI3CeUHHU5FBfxebrZ1J3-T4&hl=ru&ei=sKouS_zzBpj4mgPXvNz9CA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&q=balance%20of%20forces%20on%20the%20eastern%20eoropean%20front&f=false Military effectiveness — Google Кнігі]</ref> |страты1 = '''Расійская імперыя: <br/>'''2,254,369 забітых, памерлых ад ран, атручаных задушлівымі газамі<ref name=TsSU>Кривошеев Г.Ф. Россия и СССР в войнах XX века. М., 2001 – Потери русской армии, табл. 52 Archived 2016-11-18 at the Wayback Machine, Krivosheeva, G.F. (2001). Rossiia i SSSR v voinakh XX veka : poteri vooruzhennykh sil : statisticheskoe issledovanie / pod obshchei redaktsiei. Moscow: OLMA-Press See Tables 52 & 56. This total of 9,347,269 refers to Russian casualties on all fronts including the Balkans Campaign and the Caucasus Campaign; though the overwhelming majority of these would be suffered on the Eastern Front.</ref>,<br/> 3,749,000 параненых<ref name="TsSU"/>,<br/> 126 765 кантужаных<ref name="TsSU" />, палонных: 3,343,900 '''Румынія:''' 659 800<ref>З іх забіта ў баі, прапала без вестак і пасля не былі знойдзеныя, памерла ад ран 116 300, памерла ад хвароб 30 000, у палоне памерла 70 500, няшчасныя выпадкі 3000, паранена 200 000, у палон трапіла 240 000 салдат.</ref> |страты2 = '''Германія:''' <br /> 800 000 забітых і памерлых, усе прычыны, 1 200 000 параненых, <br /> 200 000 палонных<ref name ="TsSU33">Расія ў сусветнай вайне 1914-1918 (у лічбах). ЦСУ. Масква. 1925. Табліца 33. Стар. 41</ref> '''Аўстра-Венгрыя:''' <br /> 730,000 забітых і памерлых, усе прычыны, <br /> 2,172,000 параненых, <br /> 1,479,000 палонных ці зніклых без звестак<ref>Bodart, Gaston: "Erforschung der Menschenverluste Österreich-Ungarns im Weltkriege 1914–1918", Austrian State Archive, War Archive Vienna, Manuscripts, History of the First World War, in general, A 91. Reports that 60% of Austro-Hungarian killed/wounded were incurred on the Eastern Front (including 312,531 out of 521,146 fatalities). While the casualty records are incomplete (Bodart on the same page estimates the missing war losses and gets a total figure of 1,213,368 deaths rather than 521,146), the proportions are accurate. 60% of casualties equates to 726,000 dead and 2,172,000 wounded.</ref> | Commons = Eastern Front theatre of World War I }} {{Тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны}} {{Усходні фронт Першай сусветнай вайны}} '''Усхо́дні фронт''' — адзін з [[тэатр ваенных дзеянняў|тэатраў ваенных дзеянняў]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ([[1914]]—[[1918]]). На Усходнім фронце адбываліся баявыя дзеянні паміж [[Расійская імперыя|Расіяй]] ([[Антанта]]) і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. На баку Антанты (з [[1916]] года) выступіла [[Румынія]]. Усходні фронт па сваёй працягласці нашмат перасягаў [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. З гэтай прычыны вайна на Усходнім фронце мела менш пазіцыйны характар у параўнанні з Заходнім фронтам. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], калі ў Расіі была ўсталяваная ўлада бальшавікоў, баявыя дзеянні на Усходнім фронце былі прыпыненыя. Урад Савецкай Расіі заключыў перамір’е з Цэнтральнымі дзяржавамі і пачаў рыхтавацца да падпісання [[Брэсцкі мір|сепаратнай мірнай дамовы]]. [[8 лютага]] [[1918]] года Цэнтральныя дзяржавы падпісалі асобны [[Брэсцкі мір (9 лютага 1918)|Брэсцкі мірны дагавор]] з [[УНР|Украінскай народнай рэспублікай]], а [[3 сакавіка]] 1918 года — з {{Нп3|Расійская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917 — 1922)|Савецкай Расіяй|ru|Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (1917—1922)}}. Яна пазбаўлялася велізарных тэрыторый і павінна была выплачваць рэпарацыі. [[Каралеўства Румынія|Румынія]], аказаўшыся ў ізаляцыі, таксама была вымушаная [[7 мая]] 1918 года падпісаць [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|мір]] з Германіяй і яе саюзнікамі. Аж да заканчэння сусветнай вайны Цэнтральныя дзяржавы, нягледзячы на паражэнні на іншых франтах, на занятых па Брэсцкім міры тэрыторыях працягвалі ў якасці акупацыйных войск трымаць значныя сілы. == Перад вайной == === Асаблівасці тэатра баявых дзеянняў === Усходні фронт сусветнай вайны ахопліваў шырокія тэрыторыі на Усходзе Еўропы: заходнюю памежную вобласць Расіі, [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], усходнюю частку правінцый [[Позен (правінцыя)|Позен]] і [[Сілезія]], а таксама [[Галіцыя|Галіцыю]]. З захаду [[тэатр ваенных дзеянняў]] абмяжоўваўся ракой [[Вісла]]й, [[Крэпасць|крэпасцямі]] [[Данцыг]], [[Торн]], [[Познань]], [[Браслаўль]] і [[Кракаў]]; з поўдня — [[Карпаты|Карпацкімі гарамі]] і [[Каралеўства Румынія|румынскай]] граніцай; з усходу — лініяй [[Пецярбург]] — [[Вялікія Лукі]] — [[Смаленск]] — [[Гомель]] — [[Кіеў]] і [[Дняпро]]м; з поўначы — [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Працягласць тэатра па фронце ад Балтыйскага мора да расійска-румынскай граніцы складала каля 850—900 км (па лініі [[Кёнігсберг]] — [[Чарнаўцы]]), максімальная глыбіня (у [[1915]] годзе) — каля 500 кіламетраў (ад лініі [[Баранавічы]] — [[Роўна]] да граніцы з [[Германская імперыя|Германіяй]] (ледзь на захад ад [[Лодзь|Лодзі]]). Рэльеф тэатра быў пераважна [[Раўніна|раўнінны]] і зручны для разгортвання і прымянення вялікай колькасці войск. У заходняй частцы Расіі была развітая сістэма ўмацаваных крэпасцей, на якую [[Расійская імператарская армія|расійская армія]] магла абапірацца пры абароне і наступленні. Да пачатку вайны былі пабудаваны новыя крэпасці з найноўшым узбраеннем: {{Нп3|Ковенская крэпасць|Коўна|ru|Ковенская крепость}}, {{Нп3|Іванагародская крэпасць (Польшча)|Івангарад|ru|Ивангородская крепость (Польша)}}, [[Крэпасць Асавец|Асавец]], {{Нп3|Варшаўская крэпасць|Варшава|ru|Варшавская крепость}}, [[Модлінская крэпасць|Новагеоргіеўск]], [[Брэсцкая крэпасць|Брэст-Літоўск]], — і будавалася крэпасць [[Гродзенская крэпасць|Гродна]]<ref name="Калян48">{{Кніга|аўтар=Коленковский А.|загаловак=Маневренный период первой мировой империалистической войны 1914 г.|мова=ru|старонкі=48}}</ref>. У Германіі ж былі створаны і ўдасканалены вялікая колькасць крэпасцей, якія германскае камандаванне мела намер выкарыстоўваць не толькі для абароны, але і для наступлення ўглыб Расіі. Меліся крэпасці [[Кёнігсберг]], [[Данцыг]], [[Торунь|Торн]] і шэраг умацаванняў на [[Вісла|Вісле]]: [[Марыенбург]], [[Грудзёндз|Граўдзенц]], [[Хэлмна|Кульм]], Фардон і ўмацаванне Лётцэн у сістэме Мазурскіх азёр. [[Аўстра-Венгрыя]] таксама мела шэраг першакласных крэпасцей: [[Кракаў]], {{Не перакладзена 3|Пярэмышльская крэпасць|Перамышль|ru|Перемышльская крепость}} і ўмацаваны лагер каля [[Львоў|Лемберга]].<ref name = "Калян48"/> === Планы бакоў і разгортванне войск === ==== Планы Германіі і Аўстра-Венгрыі ==== Спачатку [[Германская імперыя|Германія]], ажыццяўляючы [[план Шліфена]], разгарнула асноўныя сілы (7 армій) на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]], сканцэнтраваўшы на ўсходзе супраць Расіі ўсяго адну армію — 8-ю. У склад [[8-я армія (Германская імперыя)|8-й арміі]] ўвайшлі 4 вайсковыя [[Корпус (ваенная справа)|карпусы]]<ref name="Дер1" />. [[Германская імперская армія|Германскія войскі]], выкарыстоўваючы асаблівасці мясцовасці, не займалі суцэльнага фронту, а размяшчаліся асобнымі ачагамі (па корпусе) ва [[Абарончае збудаванне|ўмацаваных]] раёнах на галоўных напрамках. Агулам германскае камандаванне разгарнула на Усходнім фронце 15 пяхотных і 1 кавалерыйскую [[дывізія|дывізіі]], 1044 [[гармата|гарматы]] (у тым ліку 156 цяжкіх), агульным лікам каля 200 тысяч чалавек, пад камандаваннем [[генерал-палкоўнік]]а [[Максіміліян фон Прытвіц|фон Прытвіца]]<ref name="Дер1">«Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 2, S. 54-55 {{de icon}}</ref>. Галоўнай задачай германскай арміі была абарона Усходняй Прусіі і дапамога [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскім войскам]], якія, паводле плана германскага камандавання, павінны былі адыграць галоўную ролю ў барацьбе з Расіяй. Аўстра-Венгрыя разгарнула супраць Расіі 3 арміі (1-ю, 3-ю і 4-ю) і асобную вайсковую групу генерала [[Герман Кёвес фон Кёвесгаза|Германа Кёвеса]]. У раёне Львова разгортвалася [[3-я армія (Аўстра-Венгрыя)|3-я армія]] генерала Брудэрмана, агулам 6 пяхотных і 3 кавалерыйскія дывізіі, 288 гармат. [[4-я армія (Аўстра-Венгрыя)|4-я армія]] генерала {{Нп3|Морыц Аўфенберг|Аўфенберга|de|Moritz von Auffenberg}} займала раён Пярэмышля. У складзе 4-й арміі было 9 пяхотных і 2 кавалерыйскія дывізіі, 436 гармат. [[1-я армія (Аўстра-Венгрыя)|1-я армія]] пад камандаваннем генерала [[Віктар фон Данкль|Данкля]] разгарнулася на рацэ [[Сан (прыток Віслы)|Сан]]. Агулам 9 пяхотных і 2 кавалерыйскія дывізіі, 450 гармат. Група генерала Кёвеса, агулам 10 пяхотных і 3 кавалерыйскія дывізіі, 448 гармат, разгарнулася на правым флангу аўстрыйскіх войск у раёне [[Цярнопаль|Тарнопаля]]. 2-я аўстрыйская армія першапачаткова была накіравана на [[Балканы]], [[Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны|супраць Сербіі]], аднак пазней была перакінутая ў [[Галіцыя|Галіцыю]] супраць расійскіх войск<ref name="другая армія" group="кам.">Першапачаткова асноўныя сілы 2-й арміі былі сканцэнтраваны на Балканах супраць Сербіі, а на расійскай мяжы разгортвалася толькі частка яе (вайсковая група Кёвеса). З 18 жніўня пачалася перавозка ў Галіцыю ўсіх сіл 2-й арміі, якія прыбывалі на фронт супраць Расіі аж да 8 верасня.</ref>. Да пачатку баявых дзеянняў аўстра-венгерскае камандаванне разгарнула супраць Расіі 35,5 пяхотных і 11 кавалерыйскіх дывізій, агульным лікам 850 тысяч чалавек, 1728 гармат<ref name = "Аўстра-Венгрыя">«Österreich-Ungarns letzter Krieg 1914—1918», Bd. 1, S. 157 {{de icon}}</ref>. Паводле плана аўстрыйскага камандавання аўстрыйскія войскі хуткімі ўдарамі, пры садзейнічанні германскіх войск з поўначы, павінны акружыць і разграміць расійскія войскі ў Заходняй [[Царства Польскае|Польшчы]]. Аўстра-венгерская армія хоць і мела наступальную задачу, але ў выніку пачатага перагрупіравання войск 2-й арміі з сербскага фронту мела патрэбу ў часе для канчатковага разгортвання<ref name="Строков279">''Строков А. А.'' История военного искусства. — Т. 3. Капиталистическое общество периода империализма. — {{М.}}: Воениздат, 1967. — С. 279.</ref>. ==== Планы Расіі ==== [[Расійская імператарская армія|Расійскія войскі]] мабілізаваліся паводле мабілізацыйнага раскладу № 19 (1910 года) і ажыццяўлялі стратэгічнае разгортванне паводле [[Стратэгічны план Расіі напярэдадні Першай сусветнай вайны|плану 1912 года]]. План стратэгічнага разгортвання 1913 года (мабілізацыйны расклад № 20) мусіў ужывацца з восені 1914 года і яго не прыйшлося ўвесці ў дзеянне. Гэтыя планы былі кампрамісам французскіх патрабаванняў нанясення галоўнага ўдару па Германіі, памкненняў расійскага генштаба нанесці галоўны ўдар па Аўстра-Венгрыі, а таксама памкненняў некаторай часткі расійскага генштаба не ўступаць у баі адразу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.grwar.ru/library/Ogorodnikoff/OC_01.html|title=Русская армия в Великой войне: Архив проекта|author=Огородников Ф.|website=www.grwar.ru|access-date=2025-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://grwar.ru/library/Svechin-Evolution/SE_01.html|title=Русская армия в Великой войне: Архив проекта|author=Свечин А.|website=grwar.ru|access-date=2025-03-14}}</ref>. Войскі разгортваліся на двух асноўных напрамках — на [[Паўночна-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|паўночна-заходнім]] (супраць Германіі) і [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|паўднёва-заходнім]] (супраць Аўстра-Венгрыі). Таксама былі створаны аператыўныя злучэнні расійскіх войск — [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|франты]]. На Паўночна-Заходнім фронце пад камандаваннем генерала [[Якаў Рыгоравіч Жылінскі|Жылінскага]] былі разгорнутыя 2 арміі ([[1-я армія (Расійская імперыя)|1-я]] і [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-я]]). Агулам 17,5 пяхотных і 8,5 кавалерыйскіх дывізій, 1104 гарматы, разам каля 250 тысяч чалавек<ref name="Расія">{{Кніга|аўтар=Зайончковский А. М.|загаловак=Подготовка России к империалистической войне|мова=ru|старонкі=257}}</ref>. Супраць Аўстра-Венгрыі, на Паўднёва-Заходнім фронце (камандуючы генерал {{Нп3|Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў|ru|Иванов, Николай Иудович}}) разгортваліся 4 расійскія арміі ([[3-я армія (Расійская імперыя)|3-я]], [[4-я армія (Расійская імперыя)|4-я]], [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]] і [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-я]]). Агулам да пачатку баявых дзеянняў войскі паўднёва-заходняга фронту мелі 34,5 пяхотных і 12,5 кавалерыйскіх дывізій, агулам каля 600 тысяч чалавек і 2099 гармат. Галоўнакамандуючым расійскай арміі стаў вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]]<ref name="Расія" />. Расійскія мабілізацыйныя расклады № 19 і № 20 прадпісвалі Паўночна-Заходняму і Паўднёва-Заходняму франтам пераход у наступленне і перанясенне вайны на тэрыторыю адпаведна Германіі і Аўстра-Венгрыі на працягу двух тыдняў з дня абвяшчэння вайны. 1-й арміі генерала [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Рэненкампфа]] прадпісвалася выступіць [[14 жніўня]], перайсці мяжу [[17 жніўня]], абысці Мазурскія азёры з поўначы і адрэзаць немцаў ад Кёнігсберга. 2-я армія генерала [[Аляксандр Васільевіч Самсонаў|Самсонава]] павінна была выступіць [[16 жніўня]], перайсці мяжу [[19 жніўня]], абыйсці Мазурскія азёры з захаду і не дапусціць адыходу германскіх войск за Віслу<ref name="Строков279" />. == Кампанія 1914 года == === Усходне-Пруская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Усходне-Пруская аперацыя (1914)|[[Расія ў Першай сусветнай вайне]]}} [[Файл:BattleOfTannenberg1.jpg|thumb|right|300px|Пачатак Усходне-Прускай аперацыі.]] Першай аперацыяй на Усходнім фронце была [[Усходне-Пруская аперацыя (1914)|Усходне-Пруская аперацыя]]. [[Расійская імперыя|Расійскія войскі]], якія мелі задачу разбіць [[8-я армія (Германская імперыя)|8-ю германскую армію]] і захапіць [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], перайшлі ў наступленне<ref name = "Ус Пру86">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў. — M., 1939. — С. 86.</ref>, каб адцягнуць на сябе буйныя германскія сілы з [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]] і не дазволіць Германіі разграміць французскую армію і вывесці Францыю з вайны<ref name = "УсПру146">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў. — M., 1939. — С. 146—147.</ref>. Наступленне ва Усходняй Прусіі расійскія войскі правялі дзвюма арміямі: [[1-я армія (Расійская імперыя)|1-й]] і [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-й]] пад камандаваннем генералаў [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Рэненкампфа]] і [[Аляксандр Васільевіч Самсонаў|Самсонава]]<ref name = "УсПру146"/>. Аперацыя пачалася 17 жніўня, калі часці 1-й рускай арміі перайшлі расійска-германскую дзяржаўную граніцу і з усходу ўварваліся на тэрыторыю Усходняй Прусіі. [[20 жніўня]] на тэрыторыю Усходняй Прусіі з поўдня ўвайшла і 2-я руская армія, наносячы галоўны ўдар у фланг і тыл 8-й германскай арміі. [[Файл:Tannenberg3008.jpg|thumb|left|250px|[[Бітва пад Таненбергам (1914)|Бітва пад Таненбергам]].]] Камандуючы германскімі войскамі генерал [[Максіміліян фон Прытвіц|Прытвіц]] прыняў рашэнне стрымліваць 2-ю армію адным корпусам, а асноўны ўдар трыма карпусамі нанесці па 1-й арміі. Раніцай 20 жніўня ў горада [[Гусеў (горад)|Гумбінен]] [[I корпус (Германская імперыя)|1-ы германскі корпус]] пад камандаваннем генерала [[Герман фон Франсуа|Франсуа]] раптам атакаваў надыходзячыя войскі 1-й рускай арміі. Завязаліся жорсткія баі. Абодва бакі панеслі цяжкія страты, але немцы адступілі. [[XVIІ корпус (Германская імперыя)|17-ы корпус]] пад камандаваннем генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]], які наступаў на поўдзень ад Гумбінена, у сустрэчным баі быў ушчэнт разбіты і, страціўшы 50 % асабістага складу, пад націскам расійскіх войск вымушаны быў адступіць. Пасля гэтых няўдач падышоўшы пазней [[Рэзервовы І корпус (Германская імперыя)]] генерала [[Ота фон Белаў|фон Бе́лава]] таксама быў вымушаны адысці. Германскія войскі пацярпелі паражэнне пад Гумбіненам. Гэта паражэнне стварыла рэальную пагрозу акружэння 8-й арміі, і Прытвіц аддаў загад аб агульным адступленні германскіх войск з Усходняй Прусіі і адыходзе за [[Вісла|Віслу]]. Але гэта забараніла германская Стаўка і насуперак плану Шліфена, які прадугледжваў пры любым неспрыяльным развіцці падзей на Усходнім фронце ні ў якім разе не здымаць войск з Заходняга фронту, каб гарантавана разграміць Францыю і пазбегнуць вайны на два франты, прыняла рашэнне Усходнюю Прусію не здаваць і перакінуць у дапамогу 8-й арміі войскі з Заходняга фронту (2 корпусы і конную дывізію), што мела самыя сумныя наступствы для Германіі. [[21 жніўня]] Прытвіц быў адпраўлены ў адстаўку. Камандуючым 8-й арміяй быў прызначаны генерал [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]], начальнікам штаба генерал [[Эрых Людэндорф|Людэндорф]]<ref name = "УсПру12">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 12</ref>. [[Файл:Russian Guard in Insterburg.jpg|thumb|right|350px|[[Парад]] Кавалергардам і Коннай гвардыі ў [[Чарняхоўск|Інстэрбургу]].]] Было прынята рашэнне, пакінуўшы 2,5 дывізіі супраць 1-й рускай арміі Рэненкампфа, хутка, па [[Ракадная чыгунка|ракаднай чыгунцы]] праз Кёнігсберг, перакінуць галоўныя сілы 8-й арміі супраць 2-й рускай арміі Самсонава і паспрабаваць разграміць яе да таго, як яна злучыцца з часцямі 1-й арміі. У гэты час рускае камандаванне, выявіўшы перад фронтам 1-й арміі хуткае адступленне нямецкіх войск, вырашыла, што немцы адыходзяць за Віслу, і палічыла аперацыю выкананай, і змяніла для яе першапачатковыя задачы. Асноўныя сілы 1-я арміі Раненкампфа была накіраваны не насустрач 2-й арміі Самсонава, а на адсячэнне Кёнігсберга, дзе, па здагадцы камфронту, схавалася часць 8-й арміі, і на праследаванне «адступаючых да Віслы» немцаў. Галоўнакамандуючы 2-й арміі Самсонава, у сваю чаргу, вырашыў перахапіць «адступаючых да Віслы» немцаў і настаяў перад камандаваннем фронту на перанясенні галоўнага ўдару свайго войска з паўночнага напрамку на паўночна-заходняе, што прывяло да таго, што расійскія арміі сталі наступаць па разбежных напрамках, і паміж імі ўтварылася вялізная прабоіна ў 125 кіламетраў. Новае камандаванне 8-й германскай арміі вырашыла скарыстаць ўзнікнуўшы разрыў паміж расійскімі войскамі, каб нанесці фланговыя ўдары па 2-й арміі Самсонава, акружыць і знішчыць яе. [[26 жніўня]] германскія войскі атакавалі [[6-ы корпус (Расійская імперыя)|6-ы корпус]] [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-й арміі]], рускія страцілі 7 500 чалавек і адступілі ў поўным беспарадку, правы фланг арміі апынуўся адкрытым, аднак генерал Самсонаў, не атрымаў пра гэта інфармацыі і працягваў наступ<ref name = "Успрус">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, С. 559.</ref>. У той жа час германцы атакавалі і левы фланг рускага войска, які таксама адступіў<ref name = "Успрус"/>. У выніку была страчана сувязь з фланговымі карпусамі, а кіраванне арміяй — дэзарганізавана. У гэтых умовах 2-я армія пачала адступаць<ref name = "Успрус"/>. Адступленне пяці перадавых рускіх дывізій праходзіла пад узмацненнем ціску германскіх карпусоў, якія прасунуліся на флангах. Рускае адступленне прыняло бязладны характар, а каля 30 000 чалавек пры 200 гарматах былі акружаны. У ноч на [[30 жніўня]] генерал Самсонаў застрэліўся<ref name = "Ус Прус">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, С. 258.</ref>. Такім чынам, страты 2-й арміі склалі 6 000 забітых, паранена каля 20 000 (амаль усе трапілі ў палон), палонных — 30 000 (разам з параненымі, якія трапілі ў палон — 50 000), захоплена 230 гармат. Забіты 10 генералаў, 13 узяты ў палон. Агульныя страты 2-й арміі забітымі, параненымі і палоннымі — 56 000 чалавек<ref name = "Ус Пру281">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, С. 281.</ref>. Гэтыя падзеі атрымалі назву [[Бітва пад Таненбергам (1914)|бітва пад Таненбергам]]. Пасля разгрому 2-й арміі германскае камандаванне прыняло рашэнне атакаваць [[1-я армія (Расійская імперыя)|1-ю армію]], блакіраваць Кёнігсберг, і выгнаць яе з Усходняй Прусіі. [[Мазурская бітва (1914)|Бітвы разгарнуліся ў раёне Мазурскіх азёр]]. Тут расійская армія таксама была вымушаная адступіць. Да [[15 верасня]] расійскія арміі была цалкам выцесненыя з тэрыторыі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1914)|Усходне-Пруская аперацыя]] завяршылася. У ходзе гэтай аперацыі расійская армія пацярпела цяжкае паражэнне, страціла каля 80 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Германскія войскі страцілі каля 60 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Выканаць пастаўленую задачу па захопе Усходняй Прусіі расійскім войскам не ўдалося<ref name = "Храм81">''Ф. Храмаў.'' Усходне-Пруская аперацыя 1914, С. 81.</ref>. Але расійскія войскі змаглі выцягнуць частку германскіх сіл з Заходняга фронту, выканаўшы тым самым свой саюзніцкі абавязак. Шмат у чым гэта дапамагло [[Антанта|саюзным войскам]] атрымаць важную [[Бітва на Марне (1914)|перамогу на Марне]]. === Галіцыйская бітва === {{Асноўны артыкул|Галіцыйская бітва}} Адначасова з наступленнем у [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], [[Руская імператарская армія|расійскія войскі]] распачалі наступленне ў [[Галіцыя|Галіцыі]] супраць [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскай арміі]]<ref name = "Белы1">А. Бялой. Галіцыйская бітва. M. — Л., 1929, стар. 80-81</ref>. Расійскія войскі ў складзе пяці армій ([[3-я армія (Расійская імперыя)|3-я]], [[4-я армія (Расійская імперыя)|4-я]], [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]], [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-я]], [[9-я армія (Расійская імперыя)|9-я]])<ref name = "Мел">''В. А. Мелік''. Стратэгічнае разгортванне, т. 1. Выд. 2-е. М., 1939, стар. 261</ref> перайшлі ў рашучае наступленне супраць чатырох аўстрыйскіх армій<ref name = "Мел" />. Напачатку бітвы стратэгічная абстаноўка складвалася не на карысць расійскіх войск. [[Файл:Austrianinf.jpg|thumb|right|300px|Аўстра-венгерская пяхота.]] [[23 жніўня]] часці 4-й рускай арміі атрымалі загад атакаваць саперніка ля горада [[Краснік]].<ref name = "Белы1"/> Але 1-я аўстрыйская армія генерала [[Віктар фон Данкль|Данкля]] раніцай 23 жніўня атакавала расійскія войскі, якія былі вымушаныя адступіць. Далей аўстрыйцы паспрабавалі ахапіць правы фланг 4-й арміі, аднак у ходзе ўпартых баёў расійскія войскі адступілі да [[Люблін]]у і занялі абарону. [[Бітва пры Красніку|Разлютаваныя баі]] з пераменным поспехам праходзілі тут да [[2 верасня]]<ref name = "Белы1"/>. Ля [[Замасць|Замасці]] 5-я руская армія наступала ў кірунку Камарова, аднак тут 4-й аўстрыйскай арміі атрымалася пацясніць расійскія войскі, якія былі вымушаныя адступіць, тут таксама вяліся жорсткія баі з пераменным поспехам. Але [[Бітва пры Камарова|баявыя дзеянні ў раёне Камарова]] не прынеслі рускім вынікаў і камандуючы 5-й арміі генерал [[Павел Адамовіч Плевен|Плевен]] аддаў загад аб адыходзе свайго войска.<ref name = "Вайна1">«Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», ч. 1. М., 1922, стар. 146—147</ref>. [[Файл:Zayonchkovsky map17.djvu|thumb|left|300px|Разгар [[Галіцыйская бітва|Галіцыйскай бітвы]]. [[23 жніўня]] — [[2 верасня]].]] Адначасова з гэтымі баямі на левым крыле паўднёва-заходняга фронту 3-я руская армія таксама вяла наступ. Аўстрыйскія часці аказвалі млявы супраціў.<ref name = "Вайна1"/> Працягваючы наступленне, 8-я армія [[23 жніўня]] пераадолела раку [[рака Серат|Серат]], якую аўстра-венгерскае камандаванне вырашыла не абараняць, а затым [[рака Стрыпа|Стрыпу]]. [[Аўстрыйцы]] не меркавалі, што рускія стварылі магутную групоўку на ўсход ад [[Львоў|Львова]], планавалася, што арміі Брудэрмана і групы Кевеса будзе дастаткова для абароны<ref name = "Вайна1"/>. [[26 жніўня]] на рацэ [[рака Залатая Ліпа|Залатая Ліпа]] адбылася бітва паміж 3-й аўстрыйскай і 3-й рускай арміямі, у гэтых баях расійскія войскі атрымалі поспех і прымусілі праціўніка адступаць. Аўстра-венгерскія войскі занялі абарону на рацэ [[рака Гнілая Ліпа|Гнілая Ліпа]], аднак і тут пасля жорсткіх баёў расійскія войскі працягвалі наступ. Часці 8-й арміі генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] разграмілі 12-ы аўстра-венгерскі корпус і стварылі пагрозу ахопу ўсёй аўстра-венгерскай групоўкі, якая размяшчалася на поўдзень ад Львова<ref name = "Брус">''А. А. Брусілаў''. Мае ўспаміны. Выд. 5-е. М., 1963, стар. 90</ref>. У гэтых умовах аўстрыйцы пачалі агульнае адступленне. Расійскія войскі пачалі праследаванне адступаючага праціўніка, [[21 жніўня]] расійскія войскі занялі [[Львоў]], [[22 жніўня]] — [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]]<ref name = "Калян238">''А. Калянкоўскі''. Манеўраны перыяд першай сусветнай імперыялістычнай вайны 1914 г, стар. 238</ref>. Тым часам 4-я і 5-я рускія арміі, якія стаялі ў абароне, атрымалі падмацаванні. [[21 жніўня]] генерал [[Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў]] аддаў загад аб агульным наступе рускіх армій паўднёва-заходняга фронту. [[2 верасня|2]] — [[4 верасня]], 4-я руская армія нанесла паражэнне групе Кумера. У той жа час быў разбіты 10-ы корпус арміі Данкля. Камандуючы аўстрыйскай арміі [[Франц Конрад фон Гётцэндорф|Конрад]] прыняў рашэнне нанесці контрудар у напрамку [[Рава-Руская|Равы-Рускай]], для чаго вылучыў дадатковыя сілы (стварыўшы перавагу над рускімі, тры арміі супраць дзвюх)<ref name = "Вайна2">«Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», ч. 1, стар. 164—165</ref>. [[Бітва пры Раве-Рускай|Аднак у цяжкіх баях ля Равы-Рускай]] расійскія войскі спынілі аўстрыйскі наступ. [[Файл:EasternFront1914a.jpg|thumb|right|250px|Усходні фронт, [[верасень]] [[1914]] года.]] [[11 верасня]] аўстрыйцы спынілі наступленне і пачалі адступленне за раку Сан. Да [[8 верасня]] расійскія войскі занялі практычна ўсю ўсходнюю частку [[Галіцыя|Заходняй Галіцыі]], амаль усю [[Букавіна|Букавіну]] і аблажылі [[Пшэмысль|Пярэмышль]]. Расійская армія падышла да [[Карпаты|Карпат]], маючы намер пачаць наступленне ў [[Транслейтанія|Венгрыю]]<ref name = "Вайна3">«Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», Ч. 1, стар. 207</ref>. У гэтай грандыёзнай бітве аўстрыйскія войскі пацярпелі поўнае паражэнне: іх страты склалі 400 000 чалавек, у тым ліку 100 000 — палоннымі<ref name = "Вайна3"/>; у ходзе баёў расійскія войскі захапілі 400 гармат. Расійская армія таксама панесла адчувальныя страты — 230 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі<ref name = "Вайна3"/>. Планы германскага камандавання ўтрымаць увесь Усходні фронт сіламі толькі аўстра-венгерскай арміі пацярпелі крах. === Варшаўска-Івангарадская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Варшаўска-Івангарадская аперацыя}} Пасля таго, як [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерская армія]] была разбіта ў [[Галіцыйская бітва|Галіцыйскай бітве]], на Усходнім фронце склалася неспрыяльная сітуацыя для [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]]. У гэтых умовах [[Германская імперыя|Германія]] прыйшла на дапамогу [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыі]], перакінуўшы частку сіл на поўдзень у [[Сілезія|Сілезію]]. Была сфармавана новая [[9-я армія (Германская імперыя)|9-я германская армія]] пад камандаваннем генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]]<ref name = "Варшава">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў. М., 1938, стар. 31</ref>. Каб прадухіліць меркаванае ўварванне асійскіх войск у Сілезію, германскае камандаванне вырашыла нанесці ўдар з раёнаў [[Кракаў|Кракава]] і [[Чэнстахова]] на [[Івангарадская крэпасць|Івангорад]] і [[Варшава|Варшаву]]<ref name = "Варшава"/>. Падтрымку 9-ай германскай арміі аказвала 1-я аўстра-венгерская армія генерала Данкля. Расійскія войскі мелі на гэтым напрамку чатыры арміі: [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-я]], [[4-я армія (Расійская імперыя)|4-я]], [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]] і [[9-я армія (Расійская імперыя)|9-я]]<ref name = "Варшава"/>. [[28 верасня]] 9-я армія генерала Макензена пачала наступленне на Варшаву і Івангарад. [[8 кастрычніка]] немцы выйшлі да [[Вісла|Віслы]]<ref name = "Варшава4">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 155</ref>. Да [[12 кастрычніка]] ім удалося заняць увесь левы бераг Віслы да Варшавы. Аднак, падцягнуўшы падмацаванні, рускія здолелі стрымаць напад. Атакі арміі Макензена былі адбіты на лініі варшаўскіх фартоў<ref name = "Варшава5">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 153</ref>. Расійская армія на левым беразе Віслы ўтрымала перадмаставыя ўмацаванні Івангарада, Варшавы і плацдарм у Казяніцы<ref name = "Варшава1">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 108</ref>. [[Файл:Siberian infantrymen 1914.jpg|thumb|right|300px|Расійскія войскі ў Варшаве.]] У той час як немцы ўвязлі ў жорсткіх баях у прадмесцях Варшавы, [[9 кастрычніка]], атрымаўшы падмацаванні, генерал [[Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў]] аддаў загад аб пачатку наступлення. 4-я і 5-я рускія арміі прыступілі да фарсіравання Віслы: 5-я армія на поўдзень ад Варшавы, а 4-я армія з раёна Івангарада на Казяніцкі плацдарм, каб ударыць у фланг і тыл наступаючай германскай групоўкі. Каб ліквідаваць Казяніцкі плацдарм і не даць рускім пераправіцца праз Віслу камандуючы германскімі войскамі на Усходнім фронце генерал Гіндэнбург увёў у бой рэзервовы корпус<ref name = "Варашва6"/>, аднак рускія на казяніцкіх пазіцыях адбілі ўсе атакі і да [[20 кастрычніка]] пераправілі на плацдарм 2 армейскія корпусы<ref name = "Варшава3">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 40</ref>. Не здолеўшы скінуць расійскія войскі з плацдарму ў Віслу, Гіндэнбург перадаў казяніцкі кірунак 1-й аўстрыйскай арміі і кінуў усё германскія часці пад Варшаву, дзе перайшла ў наступленне 2-я руская армія. Аўстрыйцы паспрабавалі ліквідаваць Казяніцкі плацдарм, але былі разгромленыя ў сустрэчнай бітве і сталі адступаць. Нясучы вялікія страты, 1-я аўстра-венгерская армія адышла на захад, з-за чаго паміж ёй і галоўнымі сіламі аўстрыйцаў утварыўся шырокі разрыў. У гэты пралом аўстрыйскага фронту накіраваліся войскі 9-й рускай арміі, выходзячы ў фланг і тыл 1-й аўстрыйскай і 9-й германскай арміям. Германцам і [[Аўстрыйцы|аўстрыйцам]] пагражаў поўны разгром<ref name = "Варашва6">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 186—188</ref>. [[27 кастрычніка]] германскае камандаванне аддало загад спыніць атакі на Варшаву і адысці на зыходныя пазіцыі. Аўстра-германскія войскі пачалі паспешны адыход.<ref name = "людэн">''Э. Людэндорф''. Мае ўспаміны пра вайну 1914—1918 гг., Т. 1, стар. 78</ref>. === Лодзінская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Лодзінская аперацыя}} Адразу ж пасля завяршэння [[Варшаўска-Івангарадская аперацыя|Варшаўска-Івангарадскай бітвы]] на Усходнім фронце пачалася аперацыя ў [[Лодзь|Лодзі]]. [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Рускае камандаванне]] мела намер сіламі трох армій ([[1-я армія (Расійская імперыя)|1-я]], [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-я]] і [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]]) уварвацца на тэрыторыю [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і павесці наступленне ўглыб краіны<ref name = "Лодзь">«Лодзінская аперацыя». Зборнік дакументаў. М. — Л., 1936, стар. 58</ref>. Жадаючы пераламаць сітуацыю на Усходнім фронце ў сваю карысць, а таксама сарваць рускае наступленне, германскае камандаванне прымае рашэнне нанесці апярэджваючы ўдар<ref name = "Лодзь"/>. 9-я германская армія з раёна [[Торунь|Торна]] павінна была нанесці ўдар у стык паміж 1-й і 2-й рускімі арміямі, прарваць фронт, выйсці ў тыл расійскім войскам і акружыць 2-ю і 5-ю рускія арміі<ref name = "Лодзь"/>. [[Файл:Battle of Lodz.jpg|thumb|right|300px|[[Лодзінская аперацыя]].]] Апрача 9-й германскай арміі, у наступленні павінны былі прыняць удзел іншыя фармаванні германскай арміі: 3-й германскі кавалерыйскі корпус, карпусы «Брэслаў» і «Позен», група войск генерала [[Рэмус фон Войрш|Войрша]] (гвардзейскі рэзервовы корпус і 2 пяхотныя дывізіі), а таксама 2-я аўстра-венгерская армія, якія павінны былі скаваць і стрымаць наступленне рускіх войск<ref name = "Фальк">''Э. Фалькенгайн''. «Вярхоўнае камандаванне 1915—1916 гг. у яго найважнейшых рашэннях», стар. 38</ref>. [[11 лістапада]] часці 9-й арміі нанеслі ўдар у стык 1-й і 2-й рускіх армій, [[12 лістапада]] вялікімі сіламі германцы атакавалі пазіцыі рускіх, якія былі вымушаныя адступіць<ref name = "Рыбін">''Д. Рыбін''. «Лодзінская аперацыя ў 1914 г.» М., 1938, стар. 14</ref>. Затым да [[15 лістапада]] ішлі жорсткія баі паміж двума расійскімі карпусамі і часцямі 9-й германскай арміі, падчас гэтых баёў расійскім войскам удалося адстаяць свае пазіцыі<ref name = "Рыбін"/> 15 — [[19 лістапада]] ішла ўпартая бітва па ўсім фронце, адначасова рускае і германскае камандаванне перагрупоўвалі свае войскі, спрабуючы намацаць слабыя месцы ў абароне праціўніка<ref name = "Рыбін"/>. У ходзе гэтых баёў [[немцы]], нарэшце, знайшлі непрыкрытую прабоіну ў рускай абароне на паўночны ўсход ад [[Лодзь|Лодзі]], і сфармаваўшы ўдарную групоўку пад кіраўніцтвам Шэфера (3 пяхотныя і 2 кавалерыйскія дывізіі), нанеслі туды магутны ўдар, у выніку чаго абкружылі горад з захаду, поўначы і ўсходу. Аднак, каб цалкам блакіраваць Лодзь, у немцаў не хапіла сіл, і неўзабаве сама ўдарная германская групоўка Шэфера апынулася пад пагрозай акружэння<ref name = "Рыбін"/>. [[22 лістапада]] група Шэфера, атрымаўшы загад аб адступленні, пачала адыход. Да [[24 лістапада]], страціўшы 70 % асабістага складу забітымі і палоннымі, германскія войскі з практычна поўнага акружэння прарваліся на поўнач<ref name = "Рыбін"/>. Лодзінская аперацыя мела нявызначаны зыход. Германскі план акружэння 2-й і 5-й рускіх армій праваліўся, аднак і расійскае наступленне на тэрыторыю Германскай імперыі быў таксама сарваны<ref name = "Лодзь2">«Лодзінская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 151</ref>. Пасля завяршэння аперацыі былі знятыя са сваіх пастоў камандуючыя рускіх 1-й арміі [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Рэненкампф]] і камандуючы 2-й арміі Шэйдэман<ref name = "Лодзь"/>. === Вынікі кампаніі 1914 года === Галоўным вынікам кампаніі [[1914]] года стаў крах [[План Шліфена|германскага плана]] [[бліцкрыг]]у. [[Германская імперская армія|Германская армія]] не змагла разграміць ні расійскую армію на Усходзе, ні [[Антанта|саюзныя]] арміі на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Захадзе]]. Актыўныя дзеянні расійскай арміі перашкодзілі гэтым планам. У сувязі з гэтым германскае камандаванне прымае рашэнне ўжо ў канцы 1914 года перакінуць на Усход дадатковыя сілы<ref name = "гісторыя385">«Гісторыя першай сусветнай вайны 1914—1918 гг.» — М .: Навука, 1975., стар 383—385</ref>. За 1914 год расійская армія была вымушаная пакінуць [[Царства Польскае|заходнюю частку Польшчы]], аднак заняла значную частку [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіны]], дзе было створана [[Галіцыйскае генерал-губернатарства]]<ref name = "гісторыя385"/>. Рускае камандаванне мела намер зімой захапіць перавалы ў [[Карпаты|Карпатах]], каб вясной ўварвацца ў [[Сярэднедунайская нізіна|раўнінную частку]] [[Транслейтанія|Венгрыі]]. З канца 1914 года на Усходнім фронце ўсталёўваецца пазіцыйная лінія фронту.<ref name = "гісторыя385"/> == Кампанія 1915 года == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Руская артылерыя на Усходнім фронце |width="25%"|[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Artillerie russe en action.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Russian heavy artillery near Kurtengof.jpg|200px]] |[[Файл:Russian 8-inch Guns NGM-v31-p374.jpg|200px]] |- |42-лінейная гаўбіца ўзору 1909 года ў баі, 1915 год. |42-лінейная хуткастрэльная гармата ўзору 1910 года ў дзеянні. |Цяжкая пазіцыйная артылерыя (6-цалевая асаднай гармата ўзору 1877 года вагай у 190 пудоў на берагавым лафеце Дурляхера) у Куртэнгофа на фронце 12-й арміі, верасень 1915 года. |Цяжкая артылерыя (на фота 8-цалевая палегчаная гармата ўзору 1877 года на аблогавым лафеце) высоўваецца на пазіцыі. |} Не дабіўшыся выканання [[План Шліфена|намечаных планаў]] на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Захадзе]] ў [[1914]] годзе, германскае камандаванне прымае рашэнне перакінуць галоўныя сілы на Усходні фронт і нанесці магутны ўдар па [[Расійская імперыя|Расіі]], з мэтай вывесці яе з [[вайна|вайны]]. Германскае камандаванне запланавала ўзяць расійскую армію ў гіганцкія «клешчы». === Бітвы ў Карпатах === {{Асноўны артыкул|Карпацкая аперацыя}} [[Файл:Zayonchkovsky map33.djvu|thumb|250px|right|[[Карпацкая аперацыя]]. [[Студзень]]—[[сакавік]] [[1915]] года.]] Яшчэ ў канцы 1914 года рускае камандаванне прыняло рашэнне сіламі [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] (3 арміі: 3-я, 8-я і 9-я) фарсіраваць [[Карпаты]] і ўварвацца на раўнінную тэрыторыю [[Венгрыя|Венгрыі]]. Галоўную ролю ў мусіўшым адбыцца наступленні іграла 8-я армія генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]]. Аднак аўстрыйскае камандаванне таксама планавала наступленне ў Карпатах з мэтай дэблакіраваць [[Пярэмышльская аблога|асаджанай расійскімі войскамі крэпасць Пярэмышль]]<ref name = "Зай">''А. М. Заянчкоўскі''. «Сусветная вайна. Манеўраны перыяд 1911—1915 гадоў на рускім (еўрапейскім) тэатры», стар. 252—256</ref>. У канцы студзеня аўстра-германскія войскі (3 аўстра-венгерскія арміі і паўднёвая нямецкая армія) пачалі наступленне наносячы два ўдары: адзін ад [[Ужгарад]]а на [[Самбар]], іншы ад [[Мукачава]] на [[Стрый (горад)|Стрый]].<ref name = "Зай"/> Распачатае адначасова наступленне 8-й арміі Брусілава прывяло да шэрагу цяжкіх сустрэчных баёў на горных перавалах. Расійскія войскі, сутыкнуўшыся з колькасна перавышаючым праціўнікам, занялі абарону на горных перавалах. У лютым рускае камандаванне перакідвае дадатковыя рэзервы ў [[Карпаты]] і фармуе 9-ю армію [[Платон Аляксеевіч Лячыцкі|генерала Лячыцкага]]. Увесь сакавік прайшоў у бесперапынных баях на левым флангу рускай 3-й арміі і на ўсім фронце 8-й арміі.<ref name = "Зай"/> Тут, на найкарацейшым напрамку з Венгрыі да Пярэмышля, з мэтай яго вызвалення, настойліва наступалі аўстра-германцы. Салдаты ваявалі па пояс у снезе, абодва бакі штодня неслі буйныя страты.<ref name = "Зай"/> Аднак пасля таго, як Пярэмышль здаўся расійскім войскам, 11-я армія, якая вызвалілася пасля вядзення аблогі, узмацніла расійскія войскі ў Карпатах. [[Аўстрыйцы|Аўстра]] — [[Немцы|германцы]] спынілі наступленне.<ref name = "Зай"/> === Аблога Пярэмышля === {{Асноўны артыкул|Перамышльская аблога}} [[Файл:Nicolas II et grand duc.jpg|thumb|right|250px|Імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] і Вялікі Князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] у [[Пшэмысль|Пярэмышлі]]. [[11 красавіка]] [[1915]] года.]] Пасля завяршэння [[Галіцыйская бітва|Галіцыйскай бітвы]] [[17 верасня]] [[1914]] года, расійскія войскі падышлі да найбуйнейшай аўстрыйскай крэпасці ў [[Галіцыя|Галіцыі]] — [[Пшэмысль|Пярэмышля]]. Пярэмышль быў першакласнай крэпасцю з шматлікім гарнізонам пад камандаваннем генерала [[Герман Кусманек|Кусманека]]. [[5 кастрычніка|5]] — [[7 кастрычніка]] расійскія войскі распачалі штурм крэпасці, аднак усе атакі былі адбітыя з вялікімі стратамі. Акрамя гэтага [[8 кастрычнікa]] да крэпасці падышлі [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскія войскі]] і расійскія войскі былі вымушаныя зняць аблогу<ref name = "Перамышль">''А. М. Заянчкоўскі''. «Сусветная вайна. Манеўраны перыяд 1914—1915 гг. на рускім (еўрапейскім) тэатры», стар. 245</ref>. Аднак пасля паражэння аўстра-германскіх войск у [[Варшаўска-Івангарадская аперацыя|Варшаўска-Івангарадскай бітве]] [[Аўстрыйцы|аўстра]]-[[венгры]] зноў адступілі, і крэпасць зноў акружылі расійскія войскі. Крэпасць асаджала [[11-я армія (Расійская імперыя)|11-я руская армія]] генерала [[Андрэй Мікалаевіч Селіванаў|Селіванава]], не маючы дастатковых сіл і сродкаў, рускае камандаванне не рабіла бессэнсоўных спроб штурму, а вяло аблогу крэпасці<ref name = "Перамышль"/>. Пасля працяглай аблогі, калі ў горадзе скончыліся запасы харчавання, генерал Кусманек распачаў спробу зняць асаду, аднак усе атакі аўстрыйскіх войск былі адбітыя. Пасля гэтага камандаванне крэпасці прыняло рашэнне капітуляваць. Перад гэтым артылерыя крэпасці расстраляла ўвесь боезапас, а ўмацавання крэпасці былі ўзарваны. [[23 сакавіка]] [[1915]] года [[Пшэмысль|Пярэмышль]] капітуляваў. У расійскі палон здаліся 9 генералаў (у тым ліку і Кусманек), 93 штаб-афіцэры, 2 204 обер-афіцэры, 113 890 салдат, таксама расійскія войскі захапілі каля 900 гармат<ref name = "Перамышль"/>. === Мазурская і Праснышская бітвы === {{Асноўны артыкул|Мазурская бітва|Праснышская аперацыя}} [[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|250px|right|[[Мазурская бітва]].]] Першай аперацыяй стратэгічнага германскага плана на 1915 год стала [[Мазурская бітва|Аўгустоўская аперацыя]]. Германскае камандаванне планавала ўдарам з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] прарваць рускі фронт. Галоўныя ўдары наносілі [[10-я армія (Германская імперыя)|10-я армія]] генерала [[Герман фон Айхгорн|Айхгорна]] з поўначы, і 8-й арміі генерала [[Ота фон Белаў|Бе́лава]] з захаду (агулам 15 пяхотных і 2,5 кавалерыйскія дывізіі) па сыходным напрамкам у бок горада [[Аўгустоў]], каб акружыць і знішчыць [[10-я армія (Расійская імперыя)|10-ю рускую армію]] генерала [[Тадэй Васільевіч Сіверс|Сіверса]], якая абаранялася ўва Усходняй Прусіі<ref name = "Калян31">''А. Калянкоўскі''. «Зімовая аперацыя ва Усходняй Прусіі ў 1915 г.» М. — Л., 1927, стар. 30-31</ref>. Яшчэ ў канцы 1914 года на Усходні фронт былі перакінутыя з [[Францыя|Францыі]] 7 германскіх карпусоў і 6 кавалерыйскіх дывізій. Да гэтага часу і ў Германіі атрымалася стварыць рэзервы — 4 корпусы. Іх таксама перакінулі на Усходні фронт. Гэтыя войскі сфармавалі новую 10-ю армію генерала Айхгорна.<ref name = "Калян31"/> [[7 лютага]] 1915 года 8-я германская армія атакавала левы фланг 10-й арміі, на наступны дзень часці 10-й германскай арміі атакавалі правы фланг расійскіх войск. Германцам удалося прарваць фронт<ref name = "Калян32">''А. Калянкоўскі''. «Зімовая аперацыя ва Усходняй Прусіі ў 1915 г.», стар. 32</ref>. Левафланговыя корпусы расійскай арміі ўстойліва стрымлівалі 8-ю нямецкую армію, не даўшы ёй выйсці ў раён [[Аўгустоў|Аўгустова]]. Аднак на правым флангу германскія войскі здолелі прасунуцца наперад, адступіўшыя правафланговыя карпусы агалілі фланг [[20-ы корпус (Расійская імперыя)|20-га корпуса]] генерала [[Павел Ільіч Булгакаў|Булгакава]], які трапіў пад магутны ўдар немцаў і быў акружаны ў раёне [[Аўгустоў|Аўгустова]]<ref name = "Зая">''А. М. Заянчкоўскі''. «Сусветная вайна. Манеўраны перыяд 1914—1915 гадоў на рускім (еўрапейскім) тэатры». М. — Л., 1929, стар. 249</ref>. 10 дзён часці 20-га корпуса спрабавалі вырвацца з акружэння, прыкаваўшы да сябе значныя сілы нямецкіх войск<ref name = "камень">''М. П. Каменскі''. «Гібель 20-га корпуса 8 (21) лютага 1915» Пг., 1921, стар. 135; ''В. Белаліпецкі''. «Зімовыя дзеянні пяхотнага палка ў Аўгустоўскіх лясах». М., 1940, стар. 62</ref>. Пасля жорсткіх баёў ля заснежаных [[Мазурскія азёры|Мазурскіх]] лясах астаткі 20-га корпуса, выдаткаваўшы ўсе боепрыпасы, вымушаныя былі здацца<ref name="Ротэр">''А. Ротэрмель''. «Спроба выхаду з акружэння і гібель 20-га армейскага рускага корпуса 21 лютага 1915» — " Вайна і рэвалюцыя ". 1935, № 1-2, стр. 97 — 107</ref>. Дзякуючы мужнасці байцоў 20-га корпуса тры корпусы 10-й арміі змаглі пазбегнуць акружэння і адступілі. [[Немцы|Германцы]] атрымалі тактычную перамогу, але акружыць 10-ю армію ім не ўдалося<ref name = "камень"/>. Пасля гэтага ў канцы лютага германскае камандаванне аднавіла наступленне ва Усходняй Прусіі, 8-я і 12-я германскія арміі атакавалі пазіцыі 1-й і 12-й рускіх армій<ref name = "Калян32"/>. Пасля цяжкіх баёў [[24 лютага]] два германскія корпусы занялі горад [[Пшасныш|Прасныш]]. Аднак расійскія войскі, атрымаўшы рэзервы (2 корпуса), атакавалі і выбілі немцаў з Прасныша. [[2 сакавіка]] расійскія войскі аднавілі наступленне ў раёне [[Сувалкі|Сувалак]] і нанеслі паражэнне часцям 8-й і 12-й армій<ref name = "Калян32"/>. Да [[30 сакавіка]] [[Германская імперская армія|германскія войскі]] былі канчаткова выцеснены на тэрыторыю [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]<ref name = "Калян83">''А. Калянкоўскі''. «Зімовая аперацыя ва Усходняй Прусіі ў 1915 г»., стар. 83</ref>. === Горліцкі прарыў === {{Асноўны артыкул|Горліцкі прарыў}} [[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|250px|right|Усходні фронт. Лета [[1915]] года.]] Пасля фланговых удараў супраць рускага войска з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], аўстра-германскае камандаванне рыхтавалася нанесці фланговы ўдар і з [[Галіцыя|Галіцыі]]<ref name = "Горліцэ">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 45-64</ref>. Прарыў рускага фронту ў Галіцыі планавалася ажыццявіць паміж [[Вісла]]й і [[Карпаты|Карпатамі]], у раёне Горліцы. Месца прарыву было абрана не выпадкова. Тут расійская армія не мела вялікіх сілаў, не было буйных натуральных перашкод, і ў выпадку прарыву фронту адразаліся шляхі адыходу рускай групоўкі ў Карпатах і стваралася пагроза акружэння ўсяго левага флангу Паўднёва-Заходняга фронту<ref name = "Горліцэ"/>. Для ажыццяўлення аперацыі ў [[Горліцы]] аўстра-германскае камандаванне засяродзіла [[11-я армія (Германская імперыя)|11-ю германскую армію]] (была перакінутая з [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]])<ref name = "Горліцэ"/> і 4-я аўстра-венгерскую армію, таксама ў аперацыі ўдзельнічалі іншыя аўстра-германскія злучэнні<ref name = "Горліцэ"/>. Задачай аўстра-германцаў быў прарыў рускага фронту, акружэнне [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й рускай арміі]], якая абаранялася тут, і далейшае наступленне на [[Пшэмысль|Пярэмышль]] і [[Львоў]]. На 35-м кіламетры ўчастку прарыву германа-аўстрыйскія войскі засяродзілі 10 пяхотных і 1 кавалерыйскую дывізію (126 тысяч чалавек, 457 лёгкіх і 159 цяжкіх гармат, 96 мінамётаў і 260 кулямётаў)<ref name = "Горлдзіцы">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар 80-91</ref>. Рускае камандаванне не надавала належнай увагі небяспекі аўстра-германскага наступлення ў раёне Горліцы. Уся ўвага рускага камандавання было засяроджана на завяршэнні [[Карпацкая аперацыя|Карпацкай аперацыі]]. У 3-й рускай арміі (звыш 18 пяхотных і 6 кавалерыйскіх дывізій) на кірунку прарыву знаходзілася толькі 5 пяхотных дывізій (60 тысяч чалавек, 141 лёгкіх і 4 цяжкіх гармат, 100 [[кулямёт]]аў)<ref name = "Горлдзіцы"/>. Такім чынам на ўчастку прарыву [[Цэнтральныя дзяржавы]] стварылі шматразовую перавагу ў жывой сіле і тэхніцы. Акрамя гэтага ў гэты час у расійскай арміі востра стаяла пытанне з боепрыпасамі, часта расійскай артылерыі няма чым было адказваць на абстрэлы праціўніка<ref name = "Горлдзіцы"/>. Наступленне пачалося [[2 мая]] [[1915]] года пасля магутнай артылерыйскай падрыхтоўкі. Расійскія войскі адчайна абараняліся, аднак усё ж адступілі на 2-5 кіламетраў. Рускае камандаванне лічыла, што асноўны ўдар аўстра-германцы нанясуць у Карпатах, а ў раёне Горліцы яны праводзяць адцягваючы манеўр, таму рэзерваў 3-й арміі дадзена не было<ref name = "Горліцы2"/>. Пасля 6-х дзённых жорсткіх баёў аўстра-германцы здолелі прарваць рускі фронт і прасунуцца на глыбіню да 40 кіламетраў. Панёсшы вялікія страты 3-я армія, да [[15 мая]] адступіла на лінію Нова-Мяста, [[Сандамір]], [[Пшэмысль|Пярэмышль]], [[Стрый (горад)|Стрый]]<ref name = "Горліцы2">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 372—374</ref>. === Вялікае адступленне === {{Асноўны артыкул|Вялікае адступленне}} [[Файл:Zayonchkovsky map40.djvu|thumb|250px|right|Адыход расійскіх армій з Польшчы.]] [[24 мая]], падцягнуўшы цяжкую артылерыю, [[Аўгуст фон Макензен|Макензен]] аднавіў наступленне. [[3 чэрвеня]] аўстра-германскія войскі авалодалі [[Пшэмысль|Пярэмышлем]]<ref name = "Горліцэ2">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 365</ref>, а [[22 чэрвеня]] ўзялі [[Львоў]]<ref name = "Горліцэ2"/>. Пасля чаго аўстра-германскія войскі працягвалі развіваць наступленне, выходзячы ў глыбокі тыл расійскай арміі. Руская Стаўка, каб пазбегнуць акружэння расійскіх армій у Польшчы, пачала стратэгічнае адступленне на Ўсход.<ref name = "Горліцэ2"/> Баі ў Галіцыі аднавіліся з новай сілай [[15 ліпеня]], пасля цяжкіх баёў расійскія войскі адступілі на лінію [[Івангарадская крэпасць|Івангорад]] — [[Люблін]] — [[Холм]]. [[22 ліпеня]] германскія войскі фарсіравалі [[Вісла|Віслу]]<ref name = "Вісла256">«Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 8. Berlin, 1932, S. 256 {{de icon}}</ref>. 22 ліпеня ([[4 жніўня]]) расійскія войскі пакінулі Варшаву і Івангорад, 7 (20) жніўня пала крэпасць [[Модлінская крэпасць|Навагеоргіеўск]]. У сувязі з ударам германскіх войск на [[нараў]]скім кірунку расійскія войскі адышлі на лінію [[Асавец]] — [[Влодава]]. [[22 жніўня]] пасля [[Крэпасць Асавец|складанай абароны расійскія войскі пакінулі Асавец]], [[26 жніўня]] рускія адступілі з [[Брэст-Літоўск]]а, [[2 верасня]] з баямі быў пакінуты [[Гродна]].<ref name = "Бончаў"/>. Да восені фронт стабілізаваўся на лініі [[Рыга]] — [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]] — [[Дубна (Украіна)|Дубна]] — [[Цярнопаль|Тарнополь]].<ref name = "Фальк1">''Э. Фалькенгайн''. «Вярхоўнае камандаванне 1914—1916 у яго найважнейшых рашэннях», стар. 105—106</ref> [[Файл:Friedrich Austria przemysl 1915.jpg|thumb|200px|left|Камандуючы [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскай арміяй]] [[Фрыдрых Аўстрыйскі, герцаг Цешынскі|эрцгерцаг Фрыдрых]] у [[Пшэмысль|Пярэмышлі]]. Лета [[1915]] года.]] У гэты час Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] быў адпраўлены камандуючым на [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскі фронт]], а камандаванне арміяй прыняў на сябе імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], начальнікам штаба стаў генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]].<ref name = "Бончаў">''M. Д. Бонч-Бруевіч''. «Страта намі Галіцыі ў 1915 г.», ч. 1. M., 1920</ref> На працягу лета 1915 Расійская армія пад націскам перавышаючых аўстра-германскіх сіл у ходзе стратэгічнага адступлення пакінула аўстрыйскую Галіцыю, частка [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], рускую [[Царства Польскае|Польшчу]]. Аднак дзякуючы адступлення расійскія арміі пазбеглі акружэння і разгрому. План германскага камандавання па разгрому Расійскай арміі і вываду Расіі з вайны праваліўся. Вялікае адступленне стала цяжкім маральным узрушэннем для салдат і афіцэраў расійскай арміі. Расійскі генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|Антон Дзянікін]] пазней пісаў: {{Цытата|Вясна 1915 застанецца ў мяне назаўжды ў памяці. Вялікая трагедыя расійскай арміі — адступленне з Галіцыі. Ні патронаў, ні снарадаў. З дня ў дзень крывавыя баі, з дня ў дзень цяжкія пераходы, бясконцая стомленасць — фізічная і маральная; то нясмелыя надзеі, то беспрасветная жудасць ...}} === Свянцянскі прарыў === {{Асноўны артыкул|Свянцянскі прарыў}} [[Файл:Zayonchkovsky map41.djvu|thumb|220px|left|[[Вялікае адступленне 1915 года|Адыход расійскіх армій]] і [[Свянцянскі прарыў]].]] Пасля таго, як [[22 жніўня]] германскія войскі ўзялі рускую крэпасць [[Каўнас|Коўна]], 10-я германская армія працягвала наступаць з мэтай абысці [[Вільнюс|Вільню]] і акружыць 10-ю рускую армію. Тут завязаліся жорсткія сустрэчныя баі, у якіх расійскія войскі здолелі ўтрымаць свае пазіцыі. Наступленне немцаў было спыненае.<ref name = "Свянцяны">''М. Яўсееў''. «Свянцянскі прарыў (1915 г.).» М., 1936, стар. 16</ref> Пасля гэтага германцы, змяніўшы план, [[8 верасня]] пачалі наступленне ў стык паміж 10-й і 5-й рускімі арміямі. [[9 верасня]] германцам удалося прарваць рускую абарону паўночней [[Вількамір]]а.<ref name = "Свянцяны" /> Гэты прарыў атрымаў назву ''Свянцянскі''. У прарыў германскае камандаванне кінула значныя кавалерыйскія злучэнні. Германская кавалерыйская група (4 кавалерыйскія дывізіі)<ref name = "Свянцяны"/> накіравалася па рускіх тылах. [[14 верасня]] германскія войскі занялі [[Вілейка|Вілейку]] і падышлі да [[Маладзечна]]. Германскія кавалерысты дайшлі да [[Мінск]]а і нават перарэзалі шашу [[Смаленск]] — [[Мінск]].<ref name = "Яўсееў">''М. Яўсееў''. «Свянцянскі прарыў (1915 г.)». М., 1936, стр.17-18</ref> Аднак да гэтага часу націск германскай конніцы, пазбаўленай падтрымкі пяхоты і артылерыі, аслабеў. [[15 верасня|15]] — [[16 верасня]] расійскія войскі нанеслі контрудар па германскай конніцы і адкінулі яе да [[Нарач (возера)|возера Нарач]].<ref name = "Яўсееў"/> Да [[19 верасня]] (2 кастрычніка) Свянцянскі прарыў быў ліквідаваны, і фронт стабілізаваўся на лініі [[Дрысвяты (возера)|возера Дрысвяты]] — [[Нарач (возера)|возера Нарач]] — [[Смаргонь]] — [[Пінск]] — [[Дубна (Украіна)|Дубна]] — [[Цярнопаль]]. === Вынікі кампаніі 1915 года === Кампанія [[1915]] года была цяжкай для расійскай арміі. Сотні тысяч салдат і афіцэраў былі забітыя, параненыя і ўзяты ў палон. Расійская армія пакінула шырокія тэрыторыі: [[Галіцыя|Галіцыю]], [[Букавіна|Букавіну]], [[Царства Польскае|Польшчу]], часткі [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], [[Беларусь|Беларусі]]. Аднак выканаць галоўную задачу разгрому расійскай арміі і вываду Расіі з вайны аўстра-германцам не ўдалося.<ref name = "Кароль">''Г. Каралькоў''. «Не спраўдзіліся Каны», стар. 29</ref> Расійская армія, хоць і панесла цяжкія страты але пазбегла акружэння і захавала баяздольнасць. Германскае камандаванне, у сваю чаргу, палічыла, што расійская армія панесла вялікія страты і ўжо не здольная на актыўныя дзеянні. Ужо восенню германскае камандаванне пачынае перакідку войск з Усходу на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Захад]], плануючы нанесці вырашальны ўдар па [[Францыя|Францыі]] і завяршыць вайну. На Усходнім фронце ўсталявалася пазіцыйнае зацішша. На захопленай расійскай тэрыторыі была створана [[Обер-Ост|германская акупацыйная адміністрацыя]]. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Bundesarchiv Bild 104-0190, Ostfront, russische Kriegsgefangene.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Самокиш Н. Убитый конь.JPG|200px]] |width="25%"|[[Файл:Registration of German POWs.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Austro-Hungarian POWs Nevskii.jpg|200px]] |- |Расійскія ваеннапалонныя на палявых працах. Ліпень 1915. |''Мікалай Самакіш.'' «Забіты конь». |Перапіс германскіх палонных. |Праходжанне па [[Неўскі праспект|Неўскаму праспекце]] палонных аўстрыйскай арміі, захопленых пры [[Пярэмышльская аблога|ўзяцці Пярэмышля]]. Петраград, 23 сакавіка 1915. |} == Кампанія 1916 года == [[Файл:EasternFront1916b.jpg|thumb|250px|right|Усходні фронт, [[1916]] год.]] Не дабіўшыся рашучага поспеху на Усходнім фронце, германскі Генеральны штаб прыняў рашэнне перанесці асноўны ўдар на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]], для канчатковага разгрому [[Францыя|Францыі]]. [[Аўстрыйцы]] [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|паспрабавалі вывесці з вайны]] [[Італія|Італію]]. Супраць Расіі [[Цэнтральныя дзяржавы]] актыўных дзеянняў у [[1916]] годзе не планавалі. У сваю чаргу, саюзнікі па [[Антанта|Антанце]] рыхтавалі скаардынаванае наступленне і на Захадзе і на Усходзе. Расійская армія адыходзіла ад наступстваў адступлення [[1915]] года, а краіна пераводзіла прамысловасць на ваенныя «рэйкі». === Нарачанская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Нарачанская аперацыя}} Пасля пачатку [[Вердэнская аперацыя|германскага наступлення]] на Захадзе галоўнакамандуючы французскай арміі [[Жазэф Жофр|Жофр]] звярнуўся да рускага камандавання з просьбай правесці наступленне ў сакавіку з мэтай адцягнуць частку германскіх сіл на сябе. Рускае камандаванне пайшло насустрач саюзніку і прыняло рашэнне правесці наступальную аперацыю ў Беларусі супраць нямецкіх войск у сакавіку. [[24 лютага]] камандуючаму заходнім рускім фронтам генералу [[Аляксей Ермалаявіч Эвэрт|Эвэрту]] была пастаўлена задача нанесці моцны ўдар па германскім войскам сіламі 1-й, 2-й і 10-й арміямі.<ref name = "Падарож">''М. Е. Падарожны''. «Нарачанская аперацыя ў сакавіку 1916 на рускім фронце сусветнай вайны». М., 1938, стар. 11-15</ref> [[16 сакавіка]] генерал Аляксееў аддаў загад аб пераходзе ў наступленне расійскіх армій ля [[Нарач (возера)|возера Нарач]] у [[Беларусь|Беларусі]]. Тут абарону займала 10-я германская армія. Пасля працяглай [[Артылерыйская падрыхтоўка|артылерыйскай падрыхтоўкі]] расійскія войскі перайшлі ў наступ. На поўдзень ад возера Нарач<ref name = "Падарож"/> 2-я руская армія ўклінілася ў абарону 10-й арміі на 2-9 кіламетра. Разгарнуліся жорсткія баі. Германскія войскі з цяжкасцю стрымлівалі шматлікія атакі расійскіх войск. Германскае камандаванне, разумеючы небяспеку, якая склалася ў сітуацыі каля Нарачы, прыняло рашэнне сцягваць рэзервы да небяспечнага ўчастку. Германскаму камандаванню было таксама вядома, што ў маі саюзныя войскі пачнуць усеагульнае наступленне на трох франтах: Заходнім, Усходнім і [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|Італьянскім]]. Аднак германцы памылкова прынялі наступленне рускіх у Нарачы за генеральнае наступленне. [[Немцы|Германцы]] былі вымушаныя спыніць атакі на французскую крэпасць [[Вердэн]] і перакінуць у раён Нарачы 4 дывізіі з Захаду. Гэта ў канчатковым выніку дапамагло немцам утрымаць пазіцыі, і расійскія войскі не змаглі прарваць абарону<ref name = "Падарож"/>. Па сутнасці гэтая аперацыя была адцягвальнай, летам нямецкае камандаванне чакала асноўны ўдар на сваім фронце, а рускае правяло г. зв. [[Брусілаўскі прарыў]] на аўстрыйскім фронце, што прынесла каласальны поспех, і паставіла Аўстра-Венгрыю на мяжу ваеннага паражэння<ref>{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |title=Кярсноўскі Гісторыя Расійскай арміі |access-date=23 лістапада 2015 |archive-date=16 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516092245/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |url-status=dead }}</ref>. === Брусілаўскі прарыў === {{Асноўны артыкул|Брусілаўскі прарыў}} ==== Луцкі прарыў ==== Краіны [[Антанта|Антанты]] запланавалі на лета [[1916]] года агульнае наступленне на трох асноўных тэатрах баявых дзеянняў супраць аўстра-германскіх войск. У рамках гэтага плана [[Брытанская армія часоў Першай сусветнай вайны|англійскія войскі]] праводзілі [[Бітва на Соме|аперацыі ў Сомы]], [[Узброеныя сілы Францыі часоў Першай сусветнай вайны|французскія войскі]] [[Бітва пры Вердэне|змагаліся ў раёне Вердэна]], [[Узброеныя сілы Італіі часоў Першай сусветнай вайны|італьянская армія]] рыхтавала [[Шостая бітва пры Ізонцы|новае наступленне ў раёне Ізонцы]]<ref name = "Прарыў">. «Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў маі-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 45-51</ref>. Расійскія войскі павінны былі перайсці ў рашучае наступленне на ўсім працягу фронту. У наступе рускае камандаванне планавала задзейнічаць усе тры франты ([[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночны]], [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходні]] і [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-заходні]]). Асноўны ўдар наносіўся сіламі Заходняга фронту (камандуючы — генерал А. Я. Эверт) з раёна [[Маладзечна]] на [[Вільня|Вільню]]. Эверту перадавалася вялікая частка рэзерваў і цяжкай артылерыі. Паўночны фронт (камандуючы генерал — А. М. Курапаткін) наносіў дапаможны ўдар ад [[Дзвінск]]а — таксама на Вільню. Паўднёва-Заходняму фронту (камандуючы генерал — А. А. Брусілаў) прадпісвалася наступаць на [[Луцк]]-[[Ковель]], у фланг германскай групоўкі, насустрач галоўнаму ўдару Заходняга фронту. [[Файл:Brusilov offensive.jpg|thumb|300px|right|[[Брусілаўскі прарыў]].]] Апасаючыся, што аўстра-германскія войскі пяройдуць у наступленне раней, з мэтай апярэдзіць удары расійскіх войск, Стаўка загадала войскам быць гатовымі да наступлення раней намечаных тэрмінаў. Аднак аўстра-германцы не планавалі ніякіх актыўных дзеянняў супраць расійскіх войск. [[15 мая]] [[1916]] года [[Аўстра-Венгерская армія|аўстрыйская армія]] пачала [[Бітва пад Асьягай|буйное наступленне]] супраць італьянскай арміі ў [[Трэнціна|Трэнціне]]<ref name = "Прарыў"/>. Італьянская армія, нясучы цяжкія страты, адыходзіла. У сувязі з гэтым [[Італія]] звярнулася да [[Расійская імперыя|Расіі]] з просьбай дапамагчы наступленнем армій Паўднёва-Заходняга фронту, каб адцягнуць аўстра-венгерскія часці з [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|італьянскага фронту]]. Пайшоўшы насустрач саюзніку, рускае камандаванне пераносіць тэрмін пачатку наступлення. [[31 мая]] Паўднёва-заходні фронт павінен быў перайсці ў наступленне супраць аўстра-венгерскай арміі, аднак галоўны ўдар па-ранейшаму наносілі войскі Заходняга фронту супраць [[Немцы|германцаў]]<ref name = "Прарыў"/>. Пры падрыхтоўцы аперацыі камандуючы Паўднёва-заходнім фронтам генерал [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] вырашыў зрабіць па адным прарыве на фронце кожнай з чатырох сваіх армій. З-за гэтага праціўнік пазбаўляўся магчымасці своечасова перакінуць рэзервы на кірунак галоўнага ўдару. Галоўны ўдар на [[Луцк]] і [[Ковель]] наносіла 8-я армія генерала [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіна]], дапаможныя ўдары наносілі 7-я, 9-я і 11-я арміі<ref name = "Прарыў"/>. Супраць гэтых армій знаходзіліся 4 аўстра-венгерскія і 1 германская арміі. Рускім удалося стварыць перавагу над праціўнікам у некалькі разоў у жывой сіле і тэхніцы. Наступленню папярэднічалі дакладная выведка, трэніроўка войск, абсталяванне інжынерных плацдармаў, якія наблізілі расійскія пазіцыі да аўстрыйскіх<ref name = "Прарыў"/>. [[3 чэрвеня]] 1916 года пачалася магутная [[артылерыйская падрыхтоўка]], якая прывяла да моцнага разбурэння першай паласы абароны<ref name = "Прарыў2">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў маі-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 74-81</ref>. [[5 чэрвеня]] часці 7-й, 8-й, 9-й і 11-й рускіх армій (агулам 594 000 чалавек і 1 938 гармат) перайшлі ў наступленне супраць аўстра-венгерскіх войск (агулам 486 000 чалавек і 1 846 гармат). Расійскім войскам удалося прарваць фронт у 13-ці месцах<ref name = "Прарыў2"/>. [[7 чэрвеня]] часці 8-й арміі занялі [[Луцк]], а да [[15 чэрвеня]] 4-я аўстра-венгерская армія ўжо фактычна была разбіта. Рускія захапілі 45 000 палонных, 66 гармат і іншыя трафеі. Прарыў на ўчастку 8-й арміі дасягнуў 80 кіламетраў па фронце і 65 у глыбіню. 11-я і 7-я арміі прарвалі фронт, але з-за контрудараў не змаглі развіць наступленне. 9-я армія таксама прарвала фронт, нанёсшы паражэнні 7-й аўстрыйскай арміі, захапіўшы амаль 50 000 палонных<ref name = "армія дзявятая"/>. [[15 чэрвеня]] часці 9-й арміі штурмам узялі ўмацаваную аўстрыйскую крэпасць [[Чарнаўцы|Чарнавіцы]]. 9-я армія, праследуючы адступаючага праціўніка, заняла большую частку [[Букавіна|Букавіны]]<ref name = "армія дзявятая"/>. ==== Наступленне на Ковель ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пры Ковелі}} Пагроза ўзяцця расійскімі войскамі [[Ковель|Ковеля]] (які быў найважнейшым цэнтрам камунікацый) прымусіла аўстра-германскае камандаванне спешна перакідваць на гэты кірунак дадатковыя сілы. З [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]] прыбылі 2 германскія дывізіі, а з [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|Італьянскага]] 2 аўстра-венгерскія. [[16 чэрвеня]] аўстра-германцы нанеслі контрудар па 8-й арміі Каледзіна, аднак пацярпелі паражэнне і былі адкінутыя за раку [[Стыр]]<ref name = "Прарыў3">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў мае-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 114—118</ref>. [[Файл:Russian Infantry LOC 17301u.jpg|thumb|250px|right|Расійская пяхота.]] У гэты час рускі Заходні фронт генерала [[Аляксей Ермалаявіч Эверт|Эверта]] адкладваў пачатак наступлення. Толькі [[15 чэрвеня]] часці рускага Заходняга фронту перайшлі ў наступленне абмежаванымі сіламі, аднак, пацярпеўшы няўдачу, вярнуліся на зыходныя пазіцыі. Генерал Эверт прыступіў да новай перагрупоўкі сіл, з-за чаго наступленне расійскіх войск у [[Беларусь|Беларусі]] было перанесена ўжо на пачатак ліпеня. Згодна з увесь час зменлівымі тэрмінамі наступлення Заходняга фронту, Брусілаў даваў 8-й арміі ўсё новыя дырэктывы — то наступальнага, то абарончага характару, развіваць удар то на Ковель, то на Львоў. Нарэшце, Стаўка вызначылася з кірункам галоўнага ўдару Паўднёва-Заходняга фронту і паставіла яму задачу: кірунак галоўнага ўдару на Львоў не змяняць, а па ранейшаму наступаць на паўночны захад, на Ковель, насустрач войскам Эвэрта, нацэленымі на [[Баранавічы]] і [[Брэст]]. 24 чэрвеня англа-французскія саюзнікі пачалі на Соме сваю [[Бітва на Соме|аперацыю па прарыву германскага фронту]]. [[3 ліпеня]] перайшоў у наступленне рускі Заходні фронт, [[4 ліпеня]] аднавіў наступленне Паўднёва-Заходні фронт, маючы задачу захапіць Ковель. Войскі Брусілава здолелі прарваць нямецкі фронт, заняць шэраг населеных пунктаў і выйсці да ракі [[Стаход]]<ref name = "Прарыў3"/>. У асобных месцах расійскім войскам удалося фарсіраваць раку, аднак пераадолець гэтую перашкоду расійскія войскі не здолелі. Падцягнуўшы значныя сілы, аўстра-германцы стварылі тут моцны абарончы рубеж. [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] быў вымушаны спыніць наступленне і перагрупаваць сілы<ref name = "АА">''А. А. Брусілаў''. «Мае ўспаміны». M., 1963, стар. 211—212</ref>. Наступленне Паўночнага і Заходняга рускіх франтоў скончылася няўдачай. Рускія атакі былі адбітыя з вялікімі стратамі, гэта дазволіла германскаму камандаванню перакідваць усе рэзервы ў Галіцыю, супраць Брусілава. У ліпені рускае камандаванне перакідвае на Паўднёва-заходні фронт рэзервы і стварае [[Асобная армія (Першая сусветная вайна)|Асобную армію]] генерала [[Уладзімір Міхайлавіч Безабразаў|Безабразава]]<ref name = "прарыў4"/>. 3-я, 8-я і Асобная армія атрымалі загад разграміць праціўніка ў раёне Ковеля і заняць горад. [[28 ліпеня]] наступленне аднавілася, расійскія часці павялі рашучае наступленне, атрымаўшы шэраг перамог у сустрэчных баях, аднак і аўстра-германцам удалося нанесці шэраг адчувальных контратак. У ходзе гэтых баёў расійскім войскам удалося захапіць 17 000 палонных і 86 гармат. У выніку гэтых баёў расійскія войскі прасунуліся на 10 кіламетраў. Аднак прарваць магутную абарону саперніка на рацэ [[Стаход]] і ўзяць [[Ковель]] расійскім войскам не ўдалося<ref name = "прарыў4">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў мае — чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 290—291</ref>. У гэты ж час 7-я і 11-я армія на львоўскім кірунку прарвалі абарону праціўніка. Аўстра-германскаму камандаванню даводзілася перакідваць у Галіцыю ўсе рэзервы. Аднак расійскія войскі працягвалі наступленне, [[11-я армія (Расійская імперыя)|11-я армія]] заняла [[Броды (горад)|Броды]], і выйшла на подступы да [[Львоў|Львова]]. 7-й арміі ўдалося ўзяць [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]], а 9-я армія, якая дзейнічала ў [[Букавіна|Букавіне]], таксама атрымала шэраг перамог і ўзяла [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]]<ref name = "армія дзявятая">''А. І. Літвінаў''. «Майскі прарыў 9-й арміі ў 1916 г». Пг., 1923, стар. 65; '''Базарэўскі'''. «Наступальная аперацыя 9-й рускай арміі Чэрвень 1916 г.» М. , 1937, стар. 83</ref>. ==== Вынікі Брусілаўскага прарыву ==== Да канца жніўня наступленне расійскіх армій спынілася з прычыны ўзмацнення супраціўлення аўстра-германскіх войск, росту страт і стомы асабістага складу. Наступствы Брусілаўскага прарыву перасягнулі чаканні камандавання [[Антанта|Антанты]]. Расійскія войскі нанеслі сакрушальнае паражэнне аўстра-германскім войскам. Рускім удалося прасунуцца на 80-120 кіламетраў. Арміі Брусілава вызвалілі [[Валынь]], занялі Букавіну і значную частку Галіцыі. [[Аўстра-Венгрыя]] і [[Германія]] страцілі больш за 1 500 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Расійскія войскі захапілі 581 гармату, 1795 кулямётаў, 448 бамбамётаў і мінамётаў<ref name = "Поўдзень"/>. Аўстра-венгерская армія панесла вялікія страты, што моцна падарвала яе баяздольнасць. Для адбіцця расійскага наступлення [[Цэнтральныя дзяржавы]] перакінулі ў Галіцыю 31 пяхотную і 3 кавалерыйскія дывізіі з Заходняга, Італьянскага і [[Салоніцкі фронт|Салоніцкага франтоў]]. Гэта прымусіла германскае камандаванне спыніць [[Вердэнская аперацыя|атакі на Вердэн]], а [[аўстрыйцы]] спынілі [[Бітва пад Асьягай|наступленне ў Трэнціна]], што выратавала італьянскае войска ад разгрому. Пад уплывам перамогі расійскіх армій у Галіцыі ў вайну на баку Антанты ўступіла [[Румынія]]. Расійскія войскі страцілі каля 500 000 забітымі, параненымі і палоннымі<ref name = "Поўдзень">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў маі-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 485</ref>. З пункту гледжання ваеннага мастацтва наступленне расійскіх войск летам 1916 года азнаменавала сабой з’яўленне новай формы прарыву фронту (адначасова на некалькіх участках), высунутай Брусілавым, якая атрымала развіццё ў апошнія гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. === Уступленне ў вайну Румыніі === [[Файл:WWI Poster Rumania.jpg|thumb|right|200px|[[Вільгельм II, германскі імператар|Кайзер]]: «Такім чынам, вы таксама супраць мяне! Памятайце, што [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]] на маім баку»<br /> [[Фердынанд I (кароль Румыніі)|Кароль Румыніі]]: «Так, затое свабода і справядлівасць на маім» Брытанскі плакат.]] Абедзве кааліцыі спрабавалі ўцягнуць у вайну на сваім баку новыя краіны. У 1915 годзе на баку Цэнтральных дзяржаў выступіла [[Балгарыя]], на баку Антанты [[Італія]]. Доўгі час кааліцыі спрабавалі ўцягнуць у вайну на сваім баку Румынію. Аднак румынскі ўрад не спяшаўся і чакаў найбольш выгадных умоў для ўступлення ў сусветную вайну. [[Румынія]] схілялася на бок Антанты, таму што была ў стане канфлікту з Аўстра-Венгрыяй, жадаючы далучыць этнічныя румынскія землі, якія ўваходзілі ў склад [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]<ref name = "Румынія"/>. Пасля [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскага прарыву]], калі рускае войска дамаглося буйнога поспеху, а [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерская армія]] пацярпела поўнае паражэнне, румынскі ўрад прыняў канчатковае рашэнне ўступіць у вайну на баку Антанты. Краіны Антанты запэўнілі Румынію, што пасля вайны [[Бухарэст]] зможа далучыць не толькі землі, населеныя [[Румыны|румынамі]], але і іншыя тэрыторыі, з [[Сербы|сербскім]] ([[Банат]]), [[Украінцы|украінскім]] ([[Букавіна]]) і [[Венгры|венгерскім]] ([[Трансільванія]]) насельніцтвам<ref name = "Румынія"/>. [[Файл:Romania-WW1-1.jpg|thumb|200px|left|Пачатак [[Румынская кампанія Першай сусветнай вайны|румынскай кампаніі]].]] [[27 жніўня]] [[Румынія]] абвясціла вайну Аўстра-Венгрыі і ўступіла ў Першую сусветную вайну на баку Антанты. У станах Антанты былі вельмі задаволеныя набыццём новага саюзніка. Аднак аптымістычны настрой многіх палітычных і ваенных дзеячаў адносна ўступлення ў вайну Румыніі на фоне рэальнага стану румынскай арміі быў нічым не апраўданы. === Румынская кампанія === {{Асноўны артыкул|Румынская кампанія, 1916-1917}} [[Файл:Romanianinf.jpg|thumb|left|250px|Вучэнні [[Узброеныя сілы Румыніі Першай сусветнай вайны|румынскай арміі]].]] У жніўні румынская армія (каля 400 000 чалавек) уварвалася на тэрыторыю Аўстра-Венгрыі, у [[Трансільванія|Трансільванію]], і прасунулася на 80 кіламетраў. Аднак ужо першы буйны горад на шляху румынскай арміі, [[Сібіу]], высветліў слабасці румынскіх войск. З-за праблем з тылавым забеспячэннем румынская армія спыніла сваё наступленне<ref name = "Румынія"/>, чым скарысталася 1-я аўстра-венгерская армія, кінутая супраць румынскіх войск. [[Стратэгічная ініцыятыва]] перайшла да аўстрыйскіх войск, да якіх далучылася 9-я германская армія<ref name = "Румынія">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|204-206}}</ref>. Аўстра-германскія войскі даволі хутка выцеснілі румынскія часці з Трансільваніі, у той час як аўстра-германа-балгарскія войскі пад камандаваннем генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]] пачалі наступленне супраць румынскай арміі і з боку Балгарыі. Таксама ў [[Дабруджа|Дабруджы]] пачала наступленне 3-я балгарская армія. У дапамогу румынскім войскам рускае камандаванне выдзеліла 50 000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Андрэй Медардавіч Заянчкоўскі|Заянчкоўскага]]<ref name = "Румынія1"/>. Румынскае камандаванне разлічвала, што расійскія войскі адлюструюць балгарскае ўварванне ў Дабруджу і пяройдуць у контрнаступленне. [[15 верасня]] расійска-румынскія арміі нанеслі контрудар. Аднак расійска-румынскае контрнаступленне скончылася правалам. Расійска-румынскія войскі былі адкінутыя на 100 кіламетраў на поўнач, а да канца кастрычніка балгары здолелі авалодаць [[Канстанца]]й. [[23 кастрычніка]] войскі Макензена фарсіравалі [[Дунай]], аўстра-германа-балгарскія войскі вялі наступленне на [[Бухарэст]] на трох напрамках<ref name = "Румынія1">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|208-210}}</ref>. [[Файл:Romania-WW1-2.jpg|thumb|right|200px|Аўстра-германскае контрнаступленне.]] [[29 лістапада]] пачалося наступленне на [[Бухарэст]]. Румыны, сабраўшы апошнія рэзервы, паспрабавалі нанесці контрудар, аднак не змаглі дамагчыся якіх-небудзь вынікаў. [[7 снежня]] войскі Макензена ўвайшлі ў Бухарэст. [[Узброеныя сілы Румыніі Першай сусветнай вайны|Румынскія войскі]] адступілі на поўнач краіны, страціўшы пры гэтым яшчэ 8 дывізій<ref name = "Румынія1"/>. Перад тварам татальнай катастрофы рускае камандаванне накіравала падмацаванні, каб перашкодзіць наступленню Макензена на поўдзень [[Расія|Расіі]]. У снежні 1916 года ў расійскай арміі быў створаны [[Румынскі фронт]]. У яго ўвайшлі астаткі румынскіх войск, а таксама расійскія арміі: Дунайская, 6-я, 4-я і 9-я<ref name = "Румынія1"/>. Такім чынам румынская армія была разбіта, тэрыторыя краіны акупавана, а расійскай арміі давялося выдзяляць дадатковыя сродкі для таго, каб закрыць участак новаўтворанага [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]]. Расійскія войскі прыйшлі на дапамогу румынскай арміі і спынілі ў снежні 1916 — студзені 1917 аўстра-германскія войскі на рэчцы [[Сірэт (рака)|Сірэт]]. Фронт стабілізаваўся. Уступленне Румыніі ў вайну не палепшыла сітуацыю для [[Антанта|Антанты]]. === Вынікі кампаніі 1916 года === Кампанія [[1916]] года стала для расійскай арміі паспяховай. У ходзе [[Брусілаўскі прарыў|летняга наступлення]] [[Узброеныя сілы Расійскай імперыі|расійская армія]] нанесла цяжкае паражэнне аўстра-германскім войскам і паставіла [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]] на мяжу ваеннага паражэння<ref>{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15a.html |title=Кярсноўскі А. А.: Гісторыя Расійскай арміі |access-date=23 лістапада 2015 |archive-date=14 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914135512/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15a.html |url-status=dead }}</ref>. [[Германія]] не змагла выканаць свой стратэгічны план разгрому [[Францыя|Францыі]] шмат у чым дзякуючы расійскай арміі. Таксама ў вайну на Усходнім фронце ўступіла [[Румынія]], аднак яе войска было разбіта, большая частка тэрыторыі акупавана, і рускаму камандаванню тэрмінова прыйшлося фармаваць новы [[Румынскі фронт]] для абароны сваіх паўднёвых граніц. Расійскія войскі прыйшлі на дапамогу румынскай арміі і спынілі ў снежні 1916 — студзені 1917 аўстра-германскія войскі на рацэ [[Сірэт (рака)|Сірэт]]. На [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскім фронце]] расійскія войскі прасунуліся ўглыб Турцыі, авалодаўшы найважнейшымі і найбуйнейшымі гарадамі — [[Эрзурум|Эрзэрум]], [[Трапезунд]]ам, [[Эрзінджан]]ам і [[Бітліс]]ам<ref name = "Кярсноўскі А.А. Гісторыя Расійскай арміі. Барацьба на Каўказе.">{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/16.html |title=Кярсноўскі А. А. Гісторыя расійскай арміі. Барацьба на Каўказе. |access-date=23 лістапада 2015 |archive-date=16 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516093546/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/16.html |url-status=dead }}</ref>. У ходзе кампаніі 1916 года ў вайне адбыўся карэнны пералом на карысць краін Антанты, ініцыятыва цалкам перайшла ў іх рукі. Паражэнне Германіі і яе саюзнікаў, якія панеслі велізарныя незваротныя страты, стала толькі справай часу. == Кампанія 1917 года == === Лютаўская рэвалюцыя === {{Асноўны артыкул|Лютаўская рэвалюцыя|Дэмакратызацыя арміі ў Расіі (1917)}} [[Файл:Карикатура 1917.jpg|thumb|left|200px|Нямецкая [[карыкатура]] на [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]] і разлажэнне расійскай арміі. [[1917]] год.]] У канцы лютага (ст. стыль) — пачатку сакавіка 1917 года ў Расіі адбылася [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыя]]. 2 (15) сакавіка 1917 года [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] адрокся ад пасады на карысць свайго брата [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Аднак і той 3 (16) сакавіка 1917 года адрокся ад расійскай кароны, пакінуўшы вызначыць форму праўлення ў Расіі Устаноўчаму сходу. Пасля гэтага ў Расіі быў створаны [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] на чале з князем [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львовым]]. Часовы ўрад адразу [[Нота Мілюкова|заявіў]], што Расія будзе працягваць вайну «да пераможнага канца» і не плануе заключаць сепаратную мірную дамову з [[Германская імперыя|Германіяй]]. Замест Мікалая II Вярхоўным галоўнакамандуючым Расійскай арміі быў прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]]. Яшчэ 1 (14) сакавіка Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў выпусціў знакаміты «[[Загад №1]]», які ствараў салдацкія камітэты. Камітэты падрывалі ўладу афіцэраў у арміі і тым самым разбуралі дысцыпліну. Часовы ўрад прызнаў Загад № 1 і стаў садзіць яго ў вайсковых часцях. Пачалося разлажэнне рускага войска<ref name = "разл">«Разлажэнне арміі ў 1917 г.». М. — Л., 1925, стар. 7</ref>, якое стала імкліва губляць сваю баяздольнасць. Паводле даных, прыведзеных [[Мікалай Мікалаевіч Галавін|М. М. Галавіным]] у сваёй кнізе<ref>[http://militera.lib.ru/research/golovnin_nn/index.html Ваенныя намаганні Расіі ў сусветнай вайне.]</ref>, «у арміі сярэдняя захваральнасць у месяц з пачаткам рэвалюцыі павялічылася на 120 %, хоць ніякіх эпідэмічных хвароб у войску не было і санітарны стан заставаўся добрым, сярэдняя колькасць зарэгістраваных дэзерціраў у месяц з пачаткам рэвалюцыі павялічыўся на 400&nbsp;%. Акрамя таго, з сакавіка 1917 г. пачалася велізарная „ўцечка“ жаўнераў з фронту і адмова ісці на фронт з тылу пад самымі рознымі падставамі». Вялікае распаўсюджванне атрымалі «братанні» з жаўнерамі саперніка. У войску свабодна распаўсюджваліся антываенныя бальшавіцкія і анархісцкія газеты і нават нямецкія прапагандысцкія выданні. Падзенне дысцыпліны сярод жаўнераў суправаджалася рэзкімі паслярэвалюцыйнымі пераменамі ў вышэйшым камандаванні арміяй. Генералы, якія ўдзельнічалі ў змове супраць Мікалая II, прасоўваліся на вышэйшыя пасады, а лаяльныя цару — здымаліся са сваіх пасадаў і звальняліся з войска. [[4 чэрвеня]] па патрабаванні ваеннага і марскога міністра [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]], [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] выдаліў з пасады Вярхоўнага галоўнакамандуючага генерала Аляксеева, замяніўшы яго генералам [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілавым]]. === Чэрвеньскае наступленне === {{Асноўны артыкул|Чэрвеньскае наступленне}} Пасля таго, як [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] заявіў аб працягу ўдзелу Расіі ў вайне, рускае камандаванне пачало рыхтавацца да наступлення, якое па дамоўленасці з [[Антанта|саюзнікамі]] варта было пачаць увесну 1917 г. Аднак той хаос, што панаваў у расійскіх войсках, зрабілі немагчымым правядзенне наступлення ў запланаваныя тэрміны<ref name = "разл"/>. Яно было адкладзенае на канец чэрвеня. [[Файл:Братание на Восточном фронте (1917).jpg|thumb|250 px|right|[[Братанне]] на Усходнім фронце. [[1917]] год.]] Па планах рускага камандавання асноўную ролю ў наступленні мусілі адыграць войскі паўднёва-заходняга фронту. 11-я і 7-я арміі наступалі ў кірунку [[Львоў|Львова]], а 8-я армія — на [[Калуш]]. Войскі паўночнага, румынскага і заходняга франтоў ажыццяўлялі дапаможныя ўдары.<ref name = "чэрвень">''А. М. Заянчкоўскі''. «Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», Ч. 7, стар. 130</ref> [[29 чэрвеня]] 1917 пачалася артылерыйская падрыхтоўка на ўчастку паўднёва-заходняга фронту. 1 ліпеня ў наступленне перайшлі 7-я і 11-я арміі. На некаторых участках расійскім войскам удалося захапіць першыя лініі акопаў і прасунуцца наперад. Але хутка наступленне спынілася. Войскі сталі абмяркоўваць загады і мітынгаваць, адмаўляючыся працягваць наступ. У выніку [[3 ліпеня]] наступленне было спынена<ref name = "чэрвень"/>. [[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|250px|left|Усходні фронт. 1917 год.]] [[6 ліпеня]] пачалося наступленне 8-й арміі на ўчастку [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]] — [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]] у напрамку Калуша. Прарваўшы абарону, расійская армія захапіла звыш 7 000 палонных і 48 гармат. Затым яна заняла Станіслаў, Галіч і Калуш. Аднак неўзабаве аўстра-германскае камандаванне падрыхтавала і нанесла контрудар па правым флангу паўднёва-заходняга фронту. [[19 ліпеня]] прарваўшы фронт 11-й арміі, аўстра-германцы працягнулі наступленне, што пацягнула адыход частак 7-й і 8-й армій. Падчас гэтых баёў выявілася глыбіня дэградацыі рускага войска. Цэлыя часці без загаду адыходзілі з фронту. Аўстра-германскія войскі, сустракаючы нязначны супраціў, прасунуліся праз Галічыну і [[28 ліпеня]] расійскія войскі спыніліся на лініі [[Броды (горад)|Броды]], [[Збараж]], рака [[Збруч]]<ref name = "чэрвень"/>. Таксама распачалося наступленне і расійска-румынскіх войск на румынскім фронце. Першапачаткова яны здолелі прарваць фронт і [[Бітва пры Мерэшці|атрымаць шэраг перамог]]<ref name = "Чэрв24">"Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг. Румынскі фронт ". М., 1922, стар. 122—123</ref>. Аднак неўзабаве пасля няўдач рускіх войск на іншых франтах наступленне было прыпыненае. [[6 жніўня]] аўстра-германцы зладзілі контрудар, завязаліся жорсткія баі. Аднак расійска-румынскія войскі [[Бітва пры Мярэшашці|ўтрымалі пазіцыі]], і [[13 жніўня]] баі спыніліся<ref name = "Віно">''У. М. Вінаградаў''. «Румынія ў гады першай сусветнай вайны». М., 1969, стар. 216—217</ref> — фронт стабілізаваўся, баявыя дзеянні тут спыніліся да канца вайны. У гэтай бітве рускае войска страціла каля 130 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Дзякуючы чэрвеньскаму наступленню адбыўся рэзкі ўзлёт генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілава]], які ўжо [[18 ліпеня]] быў прызначаны Вярхоўным Галоўнакамандуючым расійскай арміі. === Аперацыі 1917 года і Карнілаўскі мяцеж === {{Асноўны артыкул|Аперацыя «Альбіён»|Карнілаўскае выступленне}} [[Файл:General Kornilov.JPG|thumb|200px|right|Генерал [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]] перад войскамі. 1917 год.]] Акрамя чэрвеньскага наступлення ў 1917 годзе на Усходнім фронце адбываліся і іншыя аперацыі. Германскім войскам удалося правесці ўдалую дэсантную аперацыю і захапіць [[Маанзундскі архіпелаг]]<ref name = "Ам96">''А. М. Заянчкоўскі''. «Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», Ч. 7, стар. 102</ref>. Таксама пасля няўдалай для расійскай арміі Рыжскай аперацыі германскія войскі занялі [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Кават">''А. Каўтарадзе''. «Рыжская аперацыя 1917 года». — «Ваенна-гістарычны часопіс», 1967, № 9, стар. 123</ref>. Галоўнакамандуючы расійскай арміі [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]] быў незадаволены дэмакратызацыяй войска, якая падрывала баяздольнасць. Пасля паражэння пад Рыгай ён вырашыў адкрыта выступіць супраць палітыкі Часовага ўрада<ref name = "Ам96"/>. Адразу пасля падзення Рыгі ён зрушыў з фронту 3-і конны корпус на [[Петраград]]. Аднак план Карнілава праваліўся, [[Карнілаўскі мяцеж|мяцеж]] генерала быў задушаны, а сам ён арыштаваны. Новым галоўнакамандуючым расійскай арміі быў прызначаны [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскі]]<ref name = "Ам96"/>. Спроба Карнілава спыніць разлажэнне арміі скончылася няўдачай, Часовы ўрад працягнуў ранейшы курс унутранай палітыкі. Аднак неўзабаве ўладу ў краіне захапілі бальшавікі, якія адкрыта заяўлялі аб спыненні вайны і падпісанні мірнай дамовы з [[Германская імперыя|Германіяй]]. === Кастрычніцкая рэвалюцыя === {{Асноўны артыкул|Кастрычніцкая рэвалюцыя}} [[Файл:German officers riga ww1.jpg|thumb|200px|right|[[Германская імперская армія|Германскія войскі]] у [[Рыга|Рызе]], [[верасень]] [[1917]] года.]] 25 кастрычніка ([[7 лістапада]]) 1917 года ў Расіі адбыўся [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкі пераварот]]. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] быў звергнуты, улада ў краіне перайшла да бальшавікоў. Падкантрольны бальшавікам [[II Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] абвясціў [[Дэкрэт аб міры]] і заявіў аб выхадзе [[Расійская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Расіі]] з вайны<ref name = "Дэкрэт">«Дэкрэты Савецкай улады», т. 1. М., 1957, стар. 12, 15</ref>. Савецкі ўрад звярнуўся да ўсіх ваюючых дзяржаў з заклікам заключыць дэмакратычны мір без [[анексія|анексій]] і [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцый]], аднак гэту прапанову краіны Антанты пакінулі без увагі. Тады бальшавіцкі ўрад даручыў камандуючаму арміяй [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Духоніну]] спыніць баявыя дзеянні на Усходнім фронце ў аднабаковым парадку і накіраваць прапановы аб перамір’і краінам [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацвярнога саюза]]<ref name = "Брэст">«Савецка-германскія адносіны. Ад перамоў у Брэст-Літоўску да падпісання Рапальскай дамовы». Зборнік дакументаў, т. 1. M., 1968, стар. 13</ref>. Аднак той адмовіўся гэта зрабіць. Пасля гэтага Духонін быў адхілены ад камандавання. Галоўнакамандуючым быў прызначаны камісар па ваенных справах [[прапаршчык]] [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Крыленка]]. Прыбыўшы ў Стаўку, у Магілёў, Крыленка адхіліў Духоніна ад камандавання і арыштаваў яго. Духонін быў заколаты аховай Крыленкі непасрэдна на пероне вакзала Магілёва. [[15 снежня]] у [[Брэст-Літоўск]]у паміж германскай і савецкай дэлегацыямі было падпісана сепаратнае пагадненне аб перамір’і. [[22 снежня]] паміж дэлегацыямі пачаліся перамовы<ref name = "Брэст"/>. === Вынікі кампаніі 1917 года === [[Файл:Iyul'skaya 1917 demonstraciya v Petrograde.jpg|thumb|200px|left|Дэманстрацыя ў Петраградзе. Ліпень 1917 года.]] У 1917 годзе ў Расіі адбыліся дзве рэвалюцыі, якія змянілі гісторыю краіны. [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] адрокся ад трона, і манархія пала. Пасля пачатку дэмакратызацыі арміі ў пачатку 1917 года пачаўся яе фактычны распад. Нягледзячы на тое, што расійская армія яшчэ праводзіла маштабныя аперацыі ў 1917 годзе, да канца года яна перастала існаваць. Таксама развал арміі суправаджаўся [[Распад Расійскай імперыі|развалам дзяржавы]]. [[Расійская імперыя]] перастала існаваць. [[Бальшавік]]і, [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|якія прыйшлі да ўлады ў кастрычніку]], абвясцілі [[дэкрэт аб міры]] і пачалі сепаратныя перамовы аб міры. Гэта азначала выхад Расіі з вайны ў аднабаковым парадку. {{-}} == 1918 год == {{Асноўны артыкул|Брэсцкі мір}} [[Файл:Brest-litovsk-feb-9-1918a.jpg|thumb|300px|left|Падпісанне мірнага пагаднення паміж [[УНР]] і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]] ў Брэст-Літоўску. [[9 лютага]] [[1918]] года]] [[Файл:Немцы в Киеве март 1918.jpg|thumb|200px|Нямецкія салдаты ў [[Кіеў|Кіеве]]. сакавік [[1918]] года.]] [[Файл:Trotzki Deutsche Brest-Litowsk1917.jpg|thumb|150px|Леў Троцкі і германская дэлегацыя]] [[15 снежня]] [[1917]] года ў [[Брэст-Літоўск]]у савецкім урадам было заключана сепаратнае пагадненне аб перамір’і з [[Германія]]й і яе саюзнікамі. [[22 снежня]] пачаліся перамовы аб міры. [[9 студзеня]] савецкай дэлегацыі былі перададзеныя прапановы, якія прадугледжвалі значныя тэрытарыяльныя ўступкі. Паводле некаторых версій, Германія тым самым, запатрабавала ад бальшавікоў выканання раней узятых на сябе абавязацельстваў за сваю падтрымку ў захопе імі ўлады ў Расіі. У бальшавіцкім кіраўніцтве адбыўся раскол. Ленін катэгарычна выступаў за задавальненне ўсіх патрабаванняў Германіі. Троцкі прапаноўваў зацягваць перамовы. Левыя эсэры і некаторыя бальшавікі прапаноўвалі не заключаць мір і працягваць вайну з немцамі, што не толькі вяло да канфрантацыі з Германіяй, але і падрывала пазіцыі бальшавікоў унутры Расіі, паколькі іх папулярнасць у арміі грунтавалася на абяцанні выхаду з вайны. [[28 студзеня]] [[1918]] года савецкая дэлегацыя з лозунгам «вайну спыняем, але міру не падпісваем» перапыніла перамовы. У адказ [[18 лютага]] германскія войскі пачалі наступленне па ўсёй лініі фронту. Адначасова германа-аўстрыйскі бок зрабіў больш жорсткімі ўмовы міру. [[3 сакавіка]] быў падпісаны [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]], паводле якога Расія губляла каля 1 мільёна квадратных кіламетраў (уключаючы Украіну) і абавязвалася дэмабілізаваць армію і флот, перадаць Германіі караблі і інфраструктуру [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]], выплаціць кантрыбуцыю ў памеры 6 мільярдаў марак, прызнаць незалежнасць [[Украіна|Украіны]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Чацвёрты Надзвычайны з’езд Саветаў, які кантраляваўся бальшавікамі, нягледзячы на супраціўленне «[[левыя камуністы|левых камуністаў]]» і [[левыя эсэры|левых эсэраў]], якія расцэньвалі заключэнне міру як здраду інтарэсаў «сусветнай рэвалюцыі» і нацыянальных інтарэсаў, з прычыны поўнай няздольнасці Чырвонай Арміі супрацьстаяць нават абмежаванаму наступленню германскіх войск і неабходнасці ў перадышцы для ўмацавання бальшавіцкага рэжыму [[15 сакавіка]] [[1918]] года ратыфікаваў [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]]. Нямецкая армія бесперашкодна заняла Прыбалтыку, Беларусь і Украіну. На тэрыторыі гэтых краін былі створаны ўрады, якія знаходзіліся ў залежнасці ад Германіі. Урад [[Цэнтральная рада Украінскай народнай рэспублікі|Цэнтральнай рады]] ва Украіне не апраўдаў надзей акупантаў і быў разагнаны, на яго месцы 29 красавіка быў сфармаваны новы ўрад на чале з гетманам [[Павел Пятровіч Скарападскі|Скарападскім]]. Акупацыйныя сілы Германіі на ўсходзе, уключаючы тэрыторыю Румыніі, ацэньваюцца ў 1&nbsp;045&nbsp;000 штыкоў<ref>''Куль і Г.Дельбрюк''. «Крушэнне германскіх наступальных аперацый 1918 г.» М., 1935, стар. 24 [http://militera.lib.ru/science/strokov_aa/08.html]</ref>, Турцыі (група «Усход») — каля 30 тысяч штыкоў. === Бухарэсцкі мірны дагавор === {{Асноўны артыкул|Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)}} Пасля [[Брэсцкі мір|вываду з вайны Расіі]] [[Румынія|румынскі]] ўрад прыняў рашэнне таксама падпісаць мірны дагавор з Цэнтральнымі дзяржавамі. Умовы дагавора былі цяжкімі для Румыніі. [[7 мая]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] быў падпісаны мірны дагавор<ref name = "Бухарэст"/>. [[Румынія]] пазбаўлялася на карысць пераможцаў стратэгічна важных памежных абласцей, багатых [[лес]]ам і [[нафта]]й. Паўднёвая [[Дабруджа]] перадавалася [[Балгарыя|Балгарыі]]. Над Паўночнай Дабруджай, якая з’яўлялася прадметам спрэчак паміж Турцыяй і Балгарыяй, устанаўлівалася сумеснае кіраванне дзяржаў [[Цэнтральныя дзяржавы|Чатвярнога саюзу]]. Таксама Румынія абавязвалася прапускаць праз сваю тэрыторыю ўсе войскі Цэнтральных дзяржаў<ref name = "Бухарэст">''Ю. В. Ключнік, А. Сабанін''. «Міжнародная палітыка найноўшага часу ў дагаворах, нотах і дэкларацыях», ч. 2, стар. 139—141; ''Ф. І. Натовіч''. «Бухарэсцкі мір 1918» М., 1959</ref>. == Гл. таксама == * [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны]] * [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] * [[Стратэгічны план Аўстра-Венгрыі напярэдадні Першай сусветнай вайны]] * [[Брэсцкі мір]] * [[Атрады асаблівай важнасці]] == Каментарыі == {{reflist|group="кам."}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ;Энцыклапедычная літаратура * {{кніга|загаловак=Россия в Первой мировой войне, 1914—1918: энциклопедия: в 3 т.|выдавецтва=Российский государственный архив социально-политической истории, Институт российской истории РАН, Издательство «Российская политическая энциклопедия»|адказны=Редколлегия: А. К. Сорокин (отв. ред.) и др.|месца=М: РОССПЭН|год=2014|мова=ru}}: ** Том 1: А—Й. — 2014. — 818 с. — ISBN 978-5-8243-1884-5, ** Том 2: К—П. — 2014. — 901 с. — ISBN 978-5-8243-1886-9, ** Том 3: Р—Я. — 2014. — 710 с. — ISBN 978-5-8243-1888-3. * Первая мировая война. Энциклопедический словарь. / Рук. проекта академик [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьян]]. — М.: Весь Мир, 2014. — 250 с. — ISBN 978-5-7777-0573-0. * Европа и Россия в огне первой мировой войны. К 100-летию начала войны. Монография. / Под ред. [[Золотарёв, Владимир Антонович|В. А. Золотарёва]]. — М.: ИНЭС, РУБИН, 2014. — 880 с. — ISBN 978-5-93618-211-2. ;Кнігі * {{кніга|ref=Айрапетов|аўтар=[[Айрапетов О. Р.]]|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914—1917): Серия из 4 книг|год=2014—2016|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.1|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1914 год. Начало|год=2014|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=637|isbn=978-5-9950-0402-8|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.2|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1915 год. Апогей|год=2014|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=624|isbn=978-5-9950-0420-2|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.3|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1916 год. Сверхнапряжение|год=2016|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=384|isbn=978-5-9950-0479-0|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.4|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1917 год. Распад|год=2016|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=413|isbn=978-5-9950-0480-6|мова=ru}} * ''[[Барсуков, Евгений Захарович|Барсуков Е. З.]]'' [militera.lib.ru/h/barsukov_ez2/index.html Артиллерия русской армии (1900—1917 гг.)] * ''Бубнов А. Д.'' [http://static.my-shop.ru/product/pdf/119/1186210.pdf В царской ставке: Воспоминания адмирала Бубнова.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180212142144/http://static.my-shop.ru/product/pdf/119/1186210.pdf |date=12 лютага 2018 }} — Нью-Йорк: изд-во им. Чехова, 1955. — 405 с. * ''Булгаковский Д. Г.'' [https://www.prlib.ru/item/363107 Русский солдат на войне в прежнее время и теперь в 1914, 1915 и 1916 гг]. / Д. Г. Булгаковский. — Петроград : типография «Т-ва газ. Свет», 1916. — 51 с. : ил. ; 22 см. * ''Головин Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14129-golovin-n-n-voennye-usiliya-rossii-v-mirovoy-voyne-parizh-1939 Военные усилия России в мировой войне]/ Н. Н. Головин. — Париж, 1939. — 2 т. * {{кніга|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/21958-zayonchkovskiy-a-m-mirovaya-voyna-1914-1918-gg-obschiy-strategicheskiy-ocherk-m-1924#mode/inspect/page/1/zoom/4|аўтар=[[Зайончковский А. М.]]|загаловак=Мировая война 1914-1918 гг. : общий стратегический очерк. VI|год=1924|месца=М.|выдавецтва=Гос. воен. изд-во|старонак=527|isbn=}} * {{кніга|ref=Залесский|аўтар=[[Залесский, Константин Александрович|Залесский К.А.]]|загаловак=За кулисами катастрофы. Провокации, дипломатия и война|год=2022|месца=М.|выдавецтва=Наше завтра|старонак=368|isbn=978-5-907585-18-8|мова=ru}} * {{Крыніцы/Зайончковский А. М./Первая мировая война}} * ''Керсновский А. А.'' [[iarchive:mirovaiavoinakra00kers|Мировая война: (Краткий очерк): К 25-летию объявления войны, (1914—1939)]] / А. А. Керсновский. — Белград : Царский Вестник, 1939. — 16 с.; 22 см. * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии (в 4 томах): 1881—1915 гг. / Публ. В. Хлодовского; комм. С. Нелиповича. — <abbr>М.</abbr>: Голос, 1994. — Т. 3. — 349 с. — ISBN 5-7117-0180-0. 1915—1917 гг. / Публ. В. Хлодовского; комм. С. Нелиповича. — <abbr>М.</abbr>: Голос, 1994. — Т. 4. — 368 с. — ISBN 5-7117-0014-6. * ''Ланник Л. В.'' Русский фронт, 1914—1917 годы. — СПб.: Наука, 2018. — 287 с. — ISBN 978-5-02-039679-1 * {{Крыніцы/Бэзіл Лідл Гарт/1914}} * {{кніга|загаловак=Стратегический очерк войны 1914-1918. В 7 томах|год=1922|частка=[http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_1/index.html Часть 1], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_2/index.html Часть 2], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_3/index.html Часть 3], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_4/index.html Часть 4], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_5/index.html Часть 5], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_6/index.html Часть 6], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_7/index.html Часть 7]|месца=М.|выдавецтва=Высший военный редакционный совет|старонкі=|старонак=274;228;104;135;140;150;207|мова=ru}} * ''[[Де Лазари, Александр Николаевич|Де-Лазари А. Н.]]'' [http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm Химическое оружие на фронтах мировой войны 1914—1918 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080517115717/http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm |date=17 мая 2008 }} * ''[[Маниковский, Алексей Алексеевич|Маниковский А. А.]]'' Боевое снабжение русской армии в войну 1914—1918 гг. * {{кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_2031352/|аўтар=Носков А.А.|загаловак=Великая война в 1914 г. Очерк главнейших операций Русский Западный фронт с прил. 11 схем и заметки «Кавказский фронт»|год=1916|месца=Петроград|выдавецтва=Библиотека «Вечернего времени». Издание Б.А. Суворина|старонак=72|мова=ru}} * {{cite book|last=Олейников|first=Алексей|title=Россия-щит Антанты. С предисловием Николая Старикова|location=St. Petersburg|publisher=Питер|year=2016|ISBN=978-5-496-01795-4|lang=ru}} * ''[[Ростунов, Иван Иванович|Ростунов И. И.]]'' Русский фронт первой мировой войны; АН СССР, Ин-т воен. истории. — Москва : Наука, 1976. — 387 с * {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.}} * {{кніга|ref=Шацилло|спасылка=https://books.google.ru/books?id=yRjf8BHsegsC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|аўтар=Шацилло В.К.|загаловак=Первая мировая война 1914-1918. Факты. Документы|год=2003|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|старонак=480|ISBN=5-224-03312-8|мова=ru}} * [https://www.prlib.ru/item/372464 Стратегический очерк войны 1914—1918 гг.] / Комиссия по исследованию и использованию опыта мировой и гражданской войны. — Москва : Высший военный редакционный совет, 1920—1923. — 23-27 см * {{кніга|аўтар=[[Али, Тарик|Тарик Али]]|загаловак=Уинстон Черчилль. Его эпоха, его преступления|мова=ru|арыгінал=Tariq Ali. Winston Churchill: His Times, His Crimes|выдавецтва=Альпина нон-фикшн|год=2023|старонак=590|месца=М.|isbn=978-5-00139-712-0|ref=Али|мова=ru}}. ;Артыкулы * {{артыкул|спасылка=|ref=|аўтар=Олейников А.В.|загаловак=Кампания 1914 года на Русском фронте|год=2014|выданне=[[Военно-исторический журнал]]|нумар=8, 9, 10.|мова=ru}} * {{артыкул|спасылка=http://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1916/summer-1916-in-the-air/|ref=Олейников2|аўтар=Олейников А.В.|загаловак=Лето 1916 года в воздухе|год=2020|выданне=Битва гвардий|мова=ru}} {{refend}} == Спасылкі == {{Commonscat|Eastern Front theatre of World War I}} * [http://www.grwar.ru/library/index.html Літаратура пра Першую сусветную] ў бібліятэцы сайта grwar.ru * ''Урланис Б. Ц.'' [http://scepsis.ru/library/id_2307.html Войны и народонаселение Европы. Первая мировая война (1914—1918 гг.)] * ''Мартыненко И.'' [http://www.observer.materik.ru/observer/N09_00/9_20.HTM Служба военных сообщений накануне и в годы Первой мировой войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170822153911/http://www.observer.materik.ru/observer/N09_00/9_20.HTM |date=22 жніўня 2017 }} * ''Кондурушкин С. С.'' [[s:ru:Вслед за войной (Кондурушкин)|Вслед за войной]]. * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/manifest-ot-20-iyulya-1-avgusta-1914-goda/ Манифест от 20 июля (1 августа) 1914 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150224132318/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/manifest-ot-20-iyulya-1-avgusta-1914-goda/ |date=24 лютага 2015 }}. 20.07(01.08).1914. // Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1915/the-1915-campaign/ Кампания 1915 года // Битва Гвардий] {{Першая сусветная вайна}} {{Удзельнікі Першай сусветнай вайны}} [[Катэгорыя:Кампаніі і тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы Аўстра-Венгрыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Румыніі]] [[Катэгорыя:Бітвы Балгарыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1914 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1915 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1916 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1917 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1918 года]] mmujrxnrabyheyfu3fcj64hdvyedejh 0 294182 5184851 5167590 2026-08-21T22:01:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184851 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Агароднікі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Агароднікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Агародніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''Агаро́днікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aharodniki}}, {{lang-ru|Огородники}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034765&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2010 года № 161 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Агародніцкага сельсавета]]. У вёсцы знаходзіцца сядзіба [[Патоцкія|Патоцкіх]] «Александрыя», узведзеная ў XIX стагоддзі. 4 верасня 1972 года да Агароднікаў далучана вёска [[Кусічы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Агаро́днікі||71}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/ogorodniki_kamen_ogorod/}} {{Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] ffbasieg7ag5bi78fslryl5d5o0ownr 0 294365 5184835 5167559 2026-08-21T21:15:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184835 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Абяроўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 24|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 23|lon_sec = 09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Раснянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Abiaroŭščyna |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979245 }} '''Абяро́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Abiaroŭščyna}}, {{lang-ru|Оберовщина}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскага сельсавета]]. Да 2013 цэнтр [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|сельсавета]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058177&p1=1&p5=0|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 26 апреля 2013 года № 189 "О переносе административного центра Ряснянского сельсовета в агрогородок Рясна"|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Гісторыя == 5 чэрвеня 2013 года адміністрацыйны цэнтр [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|сельсавета]] перанесены з вёскі Абяроўшчына ў аграгарадок [[Расна (Камянецкі раён)|Расна]]<ref name=":0" />. 18 студзеня 2014 года Расненскі сельсавет Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці перайменаваны ў [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскі сельсавет]] з адміністрацыйным цэнтрам у аграгарадку Расна Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d914b0062246&q_id=6385163|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 года № 331 "О переименовании Рясненского сельсовета Каменецкого района Брестской области"|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Абэровіч ([[Відзы]]), горадзенскае Абэрка.<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63DY-W?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N3F1-5?i=326&cat=1046002</ref> Былі старыя літоўскія Абэрэйка ([[Упнікі]]), Абэр<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM9-X4SC-Y?i=813&cat=1691555 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-T9KX-3?i=598&cat=1651975</ref>. Ёсць латышскія ''Abers, Āberis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/732437 https://uzvardi.lv/surname/819137</ref>''.'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Abiaroŭščyna}} {{Раснянскі сельсавет, Камянецкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Абяроўшчына| ]] muct1z5w6xxgui9d4k302403ci7qhsm 0 295223 5184801 5090539 2026-08-21T18:01:58Z Için warum 153459 5184801 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Асятніца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 44|lat_sec = 39 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 36|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Хараўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242986228 }} '''Асятні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Asiatnica}}, {{lang-ru|Осетница}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хараўскі сельсавет|Хараўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Асятніца ўтворана ад слова [[асець]] — сельскагаспадарчая пабудова<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 274.</ref>. == Іншае == У гэтым жа рэгіёне, хіба пад [[Кобрын|Кобрынь]], у «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. згаданы "''Аримонъ Осетковичъ''" (в. [[Вострава (Кобрынскі раён)|Станкі]])<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 95.</ref>. У ХІХ ст. прозвішча Асетнік фіксавалася ля Мёраў ([[Новы Пагост]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9XW-W9SB-6?cat=2325332&i=200&lang=pl</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] f03piyl9bl13vr8k4gbhhs14wt109kg 0 310231 5184805 5105683 2026-08-21T18:21:27Z Için warum 153459 5184805 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жары}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жары |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет = Людвіноўскі }} '''Жа́ры'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žary}}, {{lang-ru|Жары}}) — [[вёска]] ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Людвіноўскі сельсавет|Людвіноўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Жары ўтворана ад тэрміна ''жар'', які абазначае месца першапачатковай расчысткі лясоў для земляробства шляхам выпальвання. Тапаграфічны аналіз месцаў, дзе ёсць назвы Жары, пацвярджае іхнюю сувязь з гарамі, ляснымі расчысткамі. Іншае значэнне тэрміна ''жар'' — «хуткае цячэнне вады»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 120.</ref>. На думку Э. Мурзаева, назвы паселішчаў Жары, Жаркі ўтвораны ад славянскага народнага тэрміна ''жары, жаркі'', які сустракаецца ў Беларусі, заходніх раёнах Расіі, Польшчы, Чэхаславакіі і адпавядае тэрміну ''гар'' — участак леса, які выгараў (адзін з тэрмінаў пасечна-агнявога земляробства). Нярэдка гары забалочваюцца, ператвараюцца ў непрыдатныя землі, таму другаснае значэнне — «балота»<ref>Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984. С. 140-141.</ref>. На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у мікратапоніме Жары адлюстраваны даўні факт выпальвання леса для ўстройвання поля, на якім сеялі збожжавыя культуры. Слова звязанае з пасечна-агнявым земляробствам і звычайнае ў славянскай народнай геаграфічнай тэрміналогіі<ref>А. Ф. Рогалев. Топонимия Беларуси: Гомельская область. Лоевский район. Гомель, 2015. С. 131.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 38 км на паўночны ўсход ад [[Вілейка|Вілейкі]], 8 км ад чыгуначнай станцыі [[Княгінін (станцыя)|Княгінін]] на лініі Маладзечна — Полацк, за 143 км ад Мінска, на шашы Вілейка — [[Докшыцы]]. == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах вядома з XVI стагоддзя. У 1518 годзе князі Свідскія прадалі «дзедзічыну» сваю Жары В.<!--тут лепей і варта разгарнуць імя--> Кабыльчу за 200 коп грошай. У 1579 годзе маёнткам Кабыльнік і «дварцом» Жары ў Ашмянскім павеце валодала княжна Настасся Міхайлаўна з Мсціслаўскіх, якая 19 ліпеня 1579 года перадала іх у вечнае ўладанне свайму мужу князю [[Стэфан Андрэевіч Збаражскі|Стэфану Збаражскаму]], ваяводзе троцкаму<ref>[http://elib.bsu.by/handle/123456789/77 Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : Археографическая комиссия, 1846—1853. Т. 3. 1544—1587.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221228042607/https://elib.bsu.by/handle/123456789/77 |date=28 снежня 2022 }} Дакумент 114. — С. 247</ref>. У 1613 годзе сяло ў маёнтку Сэрвач, у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць Віленскай капітулы і біскупа [[Бенедыкт Война|Бенедыкта Войны]], 40 валок зямлі; у 1690 годзе ўласнасць Стэфана Косава, гараднічага віленскага, 25 дымоў. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 годзе ўладанне І. Вазгірда ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]], капліца, карчма. У 1884 годзе адкрыта школа граматы. У 1897 годзе вёска і маёнтак у Даўгінаўскай воласці Вілейскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], у 1908 годзе 384 дзесяціны зямлі. З 1921 года вёска ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]], у складзе [[Даўгінава (гміна)|гміны Даўгінава]] [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З лістапада 1939 года ў [[БССР]], з 4 снежня 1939 года ў Вілейскім павеце [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]], з 15 студзеня 1940 года ў [[Крывіцкі раён|Крывіцкім раёне]], з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Жарскі сельсавет (Вілейскі раён)|Жарскага сельсавета]]. З чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі; загінулі 14 землякоў (4 з іх не вярнуліся з фронту), на ўшанаванне іх памяці ў 1963 годзе пастаўлены абеліск. З 20 верасня 1944 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У снежні 1952 года створаны калгас імя С. М. Кірава. З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў Вілейскім раёне. Цэнтр калгаса імя І. Д. Чарняхоўскага, працавалі пачатковая школа, клуб, бібліятэка, магазін, камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва, дзіцячы сад-яслі, аддзяленне сувязі. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 8 лютага 2010 года цэнтр Жарскага сельсавета. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сцешыцкі сельсавет|Сцешыцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — сяло (26 двароў, 212 жыхароў) і засценак (2 двары, 22 жыхары). * 1866 год — 218 жыхароў, 22 двары<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/747</ref>. * 1897 год — 298 жыхароў, 49 двароў, у маёнтку 2 жыхары. * 1908 год — 341 жыхар. * 1921 год — 333 жыхары, 57 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 78.</ref>. * 1931 год — 358 жыхароў, 66 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58</ref>, калонія (129 жыхароў, 21 двор), фальварак (17 жыхароў, 2 двары). * 1940 год — 519 жыхароў, 121 двор (вёска, калонія, фальварак). * 1960 год — 329 жыхароў. * 1971 год — 264 жыхары, 87 двароў. * 1988 год — 155 жыхароў, 67 двароў. * 1999 год — 152 жыхары. * 2008 год — 129 жыхароў, 57 гаспадарак. * 2009 год — 124 жыхары. == Інфраструктура == У 2009 годзе дзейнічалі клуб-бібліятэка, магазін, аддзяленне сувязі. == Іншае == З іншага боку, на [[Павілле|Павіллі]] фіксаваліся прозвішчы Жар ([[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішнева]]), Жароўскі ([[Жодзішкі]]). Было ашмянскае Жарэйка.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9CT-SW68?i=713&cat=2322277 https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267108190/315687383/en/iiif/manifest&lang=lt&page=57 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-T9C6-X?i=693&cat=1465141</ref> На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жараў, Жарыч, Жарко, Жарык, Жарскі'' і да т. п. утвораны ад асновы ''жар''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 145.</ref>. Ёсць літоўскія ''Žarys, Žareika'', латышскае ''Žars''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=cd465ce9126ffec22422e70caa116da4 https://uzvardi.lv/surname/754895</ref>. Было літоўскае двухасноўнае прозвішча Жарвід ([[Дуброўнікі]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-VQ53-L?i=684&cat=742528&lang=en</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XIV|747|Żary, wieś, powiat wilejski, gmina Serwecz}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Людвіноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Людвіноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] ez0yl20ch0kdkmv5wwllph13ttof4en 0 318250 5184756 5183049 2026-08-21T15:49:44Z DzBar 156353 /* Альбомы */ дапаўненне 5184756 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Франс Епсан Уол '''({{lang-sv|Frans Jeppsson Wall}}, нар. {{ДН|16|12|1998}}), вядомы пад псеўданімам '''Франс''' — шведскі спявак. Выйграў конкурс [[Melodifestivalen 2016]], прадстаўляў Швецыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанні 2016]] з песняй «[[If I Were Sorry]]». == Жыццё і кар’ера == === Першыя поспехі === [[Файл:Frans_Jeppsson-Wall.jpg|right|thumb|Франс у 2008 годзе]] Франс нарадзіўся ў [[Істад]]зе, [[Сконэ|Правінцыя Сконэ]], [[Швецыя]]. Ён стаў вядомы дзякуючы яго сумесным з рок-гуртом [[Elias]] хітам, прысвечаным футболу, у тым ліку хіту 2006 года «[[:en:Who's da Man|Who’s da Man]]»,<ref><cite class="citation audio-visual">[https://www.youtube.com/watch?v=3fRNIdZe05I ''Elias feat Frans — Whos´s da man'']. 18 June 2006<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> у гонар шведскага футбаліста [[Златан Ібрагімавіч|Златана Ібрагімавіча]].<ref name="aftonbladet.se">{{Cite web|url=http://lajkat.aftonbladet.se/9-ar-efter-klassiska-zlatan-laten-sa-gick-det-for-frans/|title=9 år efter klassiska Zlatan-låten – så gick det sen för Frans|work=Lajkat|accessdate=12 March 2016}}</ref> Песня заставалася на вяршыні [[Sverigetopplistan]], афіцыйнага шведскага хіт-парада, на працягу 13 тыдняў.<ref name="aftonbladet.se"/> Да Калядаў 2006 года, ён запісаў песню «Kul med Jul»,<ref><cite class="citation audio-visual">[https://www.youtube.com/watch?v=kd3qMUx4f0E ''Frans: Kul Med Jul'']. 7 August 2007<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> якая дасягнула 24-га радка сярод топ-трыццаці хітоў Швецыі.<ref>{{Cite web|url=http://radiofy.se/artists/6191-frans/songs/3-kul-med-jul|title=Kul Med Jul av Frans|author=Linus Oleander|work=Radiofy|accessdate=29 February 2016|archive-date=11 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811110540/http://radiofy.se/artists/6191-frans/songs/3-kul-med-jul|url-status=dead}}</ref> Яшчэ адным поспехам Франса стаў хіт 2008 года «[[Fotbollsfest]]»,<ref><cite class="citation audio-visual">[https://www.youtube.com/watch?v=rgkUnKpNbh4 ''OFFICIAL SOCCERVIDEO FRANS AND THE SWEDISH TEAM'']. 5 June 2008<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> песня ў падтрымку шведскай нацыянальнай футбольнай каманды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mp3tunes.mobi/download?v=pqzNQtdpry0|title=Elias feat Frans - Fotbollsfest|publisher=|accessdate=29 February 2016|archive-date=7 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307075305/http://www.mp3tunes.mobi/download?v=pqzNQtdpry0|url-status=dead}}</ref> === Melodifestivalen і Еўрабачанне 2016 === Пасля некалькіх гадоў адсутнасці ў чартах, Франс вярнуўся для ўдзелу ў конкурсе [[:en:Melodifestivalen 2016|Melodifestivalen 2016]], каб дамагчыся права прадстаўляць Швецыю ў конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]] з песняй «[[If I Were Sorry]]»,<ref>{{Cite web|url=http://www.svtplay.se/klipp/6795841/frans-if-i-were-sorry|title=Frans – If I Were Sorry - SVT Play|work=SVT Play|accessdate=29 February 2016}}</ref><ref name="expressen.se">{{Cite web|url=http://www.expressen.se/noje/melodifestivalen/molly-sanden-och-frans-till-final/|title=Molly Sandén och Frans vidare till final i Melodifestivalen - Melodifestivalen|work=Expressen|accessdate=29 February 2016}}</ref> якую сумесна напісалі Оскар Фагельстрём, Мікаэл Саксэль, Фрэдрык Андэрсан і сам Франс. Ён выканаў яе падчас апошняга, чацвёртага паўфіналу ў горадзе [[Еўле]] і трапіў непасрэдна ў фінал.<ref name="expressen.se"/><ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/03/11/melodifestivalen-audience-results/131921/|title=MELODIFESTIVALEN AUDIENCE RESULTS: FRANS WINS IN LANDSLIDE|author=Angus Quinn|work=Wiwibloggs|accessdate=12 March 2016}}</ref> Адразу пасля выканання песні, быў выдадзены сінгл, які стаў вельмі папулярным і заняў першы радок у шведскім топ-лісце Sverigetopplistan ужо на першым тыдні пасля выхаду.<ref name="swe">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Frans|title=Frans discography|publisher=Hung Medien|work=''swedishcharts.com''|accessdate=9 February 2016}}</ref> Песня таксама ўвайшла ў так званыя «Spotify Viral charts» у Швейцарыі, Тайвані, Ісландыі, Уругваі, Вялікабрытаніі, Іспаніі, Нарвегіі, Францыі, Даніі, Турцыі і Германіі.<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/03/12/melodifestivalen-2016-frans-storming-spotify-charts-globally/132100/|title=Melodifestivalen 2016: Frans storming Spotify charts globally|author=Angus Quinn|work=Wiwibloggs|accessdate=13 March 2016}}</ref> 12 сакавіка 2016 года Франс выйграў фінал конкурсу [[:en:Melodifestivalen 2016|Melodifestivalen 2016]], набраўшы 156 балаў, і будзе прадстаўляйць Швецыю ў фінале конкурсу Еўрабачанне 2016, які пройдзе 14 мая 2016 года ў [[Стакгольм]]е.<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/03/12/melodifestivalen-2016-results-frans-wins-sorry/132108/|title=Melodifestivalen 2016 results: Frans wins with "If I Were Sorry"|author=William Lee Adams|work=Wiwibloggs.com|accessdate=12 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://esctoday.com/110660/sweden-wins-melodifestivalen-2016/|title=Eurovision Sweden: Frans wins Melodifestivalen 2016!|work=esctoday.com|accessdate=12 March 2016}}</ref> Ва ўзросце 17 гадоў, Франс стаў самым маладым пераможцам шведскага конкурсу Melodifestivalen за апошнія 33 гады, і другім сымым маладым за ўсю гісторыю конкурсу, пасля спявачкі [[Карола|Каролы]], якой было 16 гадоў падчас яе перамогі ў 1983 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.svt.se/kultur/musik/arets-vinnare-av-melodifestivalen|title=Frans överlägsen segrare i finalen|work=svt.se|accessdate=12 March 2016}}</ref> == Асабістае жыццё == Бацька Франса — Марк — нарадзіўся ў [[Нігерыя|Нігерыі]] ў сям’і нігерыйскай маці і бацькі-англічаніна.<ref>http://www.ystadsallehanda.se/sport/fodd-i-nigeria-bott-i-england-bosatt-i-sverige Född i Nigeria, bott i England, bosatt i Sverige</ref> Маці Франса — шведка. У выніку ён выхоўваўся, размаўляючы на англійскай і шведскай мовах.<ref>{{Cite web|url=http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frukost-med-mello-frans/|title=Frukost med Mello-Frans|first=Ulf|last=Mårtensson|date=26 February 2016|publisher=Ystads Allehanda|accessdate=12 March 2016|language=Swedish|archive-date=17 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517161449/http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frukost-med-mello-frans/|url-status=dead}}</ref> Франс пражыў значную частку свайго жыцця ў Лондане, дзе ва ўзросце 15 гадоў на працягу года вывучаў музыку.<ref>{{Cite web|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=86&artikel=5898017|title=Vad hände med Frans som sjöng Zlatanlåten?|author=Sveriges Radio|publisher=|accessdate=13 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/melodifestivalen/article22401400.ab|title=Frans Jeppsson Wall: ’Jag var rädd att det här skulle hända’|work=Aftonbladet|accessdate=13 March 2016}}</ref> У яго ёсць сястра-двайнятка.<ref>{{Cite web|url=http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frans-jag-ar-i-chocktillstand/|title=Frans: Jag är i chocktillstånd|author=Ulf Mårtensson|date=12 March 2016|work=Ystads Allehanda|accessdate=13 March 2016|archive-date=5 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405052051/http://www.ystadsallehanda.se/kultur-noje/frans-jag-ar-i-chocktillstand/|url-status=dead}}</ref> == Дыскаграфія == === Альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" | Назва ! rowspan="2" scope="col" | Падрабязнасці ! colspan="1" scope="col" | Найвышэйшае месца ў чартах<br> |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Sverigetopplistan|SWE]]<br> <ref name="SWE">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Frans|title=Discography Frans|publisher=Swedish Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> |- ! scope="row" | ''Da Man'' | * Выхад: 2006 * Label: [[Universal Music Group|Universal Music AB]] * Фармат: Digital download, [[CD]] | 20 |- !''Present'' |Выхад: 2020 | |} === Сінглы === ==== У якасці лідзіруючага выканаўцы ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" | Год ! rowspan="2" scope="col" style="width:14.5em;" | Назва ! colspan="1" scope="col" | Найвышэйшае месца ў чартах ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Sverigetopplistan|SWE]]<br> <ref name="SWE"/> |- | 2006 ! scope="row" | "Kul med Jul" | 24 | ''Da Man'' |- | 2008 ! scope="row" | "[[Fotbollsfest]]"<br> | 1 |- | 2016 ! scope="row" | "[[:en:If I Were Sorry|If I Were Sorry]]" | 1 | ''Melodifestivalen 2016'' |} ==== У якасці выканаўцы-ўдзельніка ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" | Год ! rowspan="2" scope="col" style="width:14.5em;" | Назва ! colspan="1" scope="col" | Найвышэйшае месца ў чартах ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Sverigetopplistan|SWE]]<br> <ref name="SWE"/> |- | 2006 ! scope="row" | "Who's da Man"<br> | 1 |} == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.fransjeppssonwall.com Афіцыйны вэб-сайт<br> ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827110756/http://www.fransjeppssonwall.com/ |date=27 жніўня 2013 }} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] [[Катэгорыя:Прадстаўнікі Швецыі на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2016]] drc9g18r8snidhb40vbhgmukpkqws4l 0 318339 5184724 5176430 2026-08-21T12:05:01Z Tess Mattew 51169 /* Прызначэнне */ ілюстрацыя 5184724 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Падкова''' — прыстасаванне для абароны [[капыт]]оў каня. == Прызначэнне == Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|282px|злева|<center> Сучасны беларускі кавальскі выраб</center>]] == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe lucky on door.jpg|міні|250px|У некаторых культурах падкова на дзверы лічыцца ахоўным [[талісман]]ам]] Падкова даўно лічыцца сімвалам шчасця. Яна першапачаткова была зроблена з жалеза, з матэрыялу, які, як лічылі, мог адагнаць злых духаў. Многія людзі вераць, што калі павесіць падкову на дзверы з двума канцамі, накіраванымі ўверх, то будзе шчасце ў хаце. === Геральдыка === Падкова актыўна выкарыстоўваецца ў геральдыцы. Яна размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] hl2ooau3is1x0p04x9srvtg2o6qjhwn 14 328059 5184894 3072865 2026-08-22T06:50:18Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Творы мастацтва паводле стагоддзяў]]; дададзена [[Катэгорыя:Творы выяўленчага мастацтва паводле стагоддзяў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184894 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Творы жывапісу|*Стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы выяўленчага мастацтва паводле стагоддзяў|*Жывапіс]] [[Катэгорыя:Жывапіс паводле стагоддзяў|*]] b0gnhr0rh6szut3y845ye7608s9njed 0 334304 5184863 4914879 2026-08-22T02:28:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184863 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Аксель Вітсель | выява = | поўнае імя = Аксель Ларан Анжэль Ламбер Вітсель | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Бельгія}}<br />{{Сцягафікацыя|Марцініка}}<ref>[http://transfermarkt.de/en/axel-witsel/profil/spieler_35047.html Профіль іграка на сайце ''transfermarkt.de''] {{ref-en}}</ref> | рост = | вага = | пазіцыя = [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | цяперашні клуб = {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]] | нумар = | маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1995—1997|{{Сцяг|Бельгія||20px}} Вотм| |1997—2004|{{Сцяг|Бельгія||20px}} Візэ| |2004—2006|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[ФК Стандард Льеж|Стандард]]}} | клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2011|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[ФК Стандард Льеж|Стандард]]|146 (32) |2011—2012|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]|32 (3) |2012—2016|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (СПб)]]|121 (16) |2017—2018|{{Сцяг|Кітай||20px}} [[ФК Цяньцзінь Цюаньцзянь|Цяньцзінь Цюаньцзянь]]|35 (5) |2018—2022|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія (Дортмунд)]]|105 (10) |2022—|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2004|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Юнацкая (да 15 гадоў) зборная Бельгіі па футболе|Бельгія (да 15)]]|1 (0) |2005|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Юнацкая зборная Бельгіі па футболе|Бельгія (да 16)]]|2 (0) |2005—2006|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Юнацкая зборная Бельгіі па футболе|Бельгія (да 17)]]|19 (0) |2006—2007|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Юнацкая зборная Бельгіі па футболе|Бельгія (да 18)]]|5 (0) |2006|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Юнацкая зборная Бельгіі па футболе|Бельгія (да 19)]]|3 (0) |2007—2009|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Маладзёжная зборная Бельгіі па футболе|Бельгія (да 21)]]|10 (0) |2008—|{{Сцяг|Бельгія||20px}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]]|124 (12) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Расія 2018]]}} | абнаўленне даных пра клуб = 6 ліпеня 2022 | абнаўленне даных пра зборную = 6 ліпеня 2022 }} '''Аксе́ль Лара́н Анжэ́ль Ламбе́р Вітсе́ль''' ({{lang-fr|Axel Laurent Angel Lambert Witsel}}; нар. {{ДН|12|1|1989}}, {{МН|Льеж||}}, [[Бельгія]]) — [[Бельгія|бельгійскі]] футбаліст, паўабаронца іспанскага клуба [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]] з [[Мадрыд]]а і [[зборная Бельгіі па футболе|нацыянальнай зборнай Бельгіі]]. Асноўная пазіцыя іграка — цэнтр пляцоўкі. == Клубная кар’ера == Вітсэль з’яўляецца выхаванцам футбольнай школы льежскага [[ФК Стандард Льеж|«Стандарда»]], за які дэбютаваў 17 верасня 2006 года, выйшаўшы на замену на 89-й хвіліне замест [[Стывен Дэфур|Стывена Дэфура]]. Замацаваўся ў асноўным складзе ў [[Бельгісйкая Про Ліга 2007/2008|сезоне 2007/08]], склаўшы разам са Стывенам Дэфурам і [[Маруан Фелайні|Маруанам Фелайні]] звязку ў цэнтры паўабароны клуба. Паводле вынікаў сезона атрымаў прыз футбаліста года. У наступным сезоне яго гол з 11-метровай пазнакі дапамог «Стандарду» атрымаць тытул чэмпіёна краіны. 13 ліпеня 2011 года падпісаў кантракт з партугальскай [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфікай»]]<ref>[http://www.eurosport.ru/football/liga-sagres/2010-2011/flashnews_sto2869956.shtml Аксель Витцель пополнил ряды «Бенфики»]. Eurosport.ru {{ref-ru}}</ref>. Замацаваўся ў асноўным складзе і стаў практычна няпераменным іграком асноўнага складу. 3 верасня 2012 года Аксель падпісаў 5-гадовы кантракт з піцерскім [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зенітам»]] за 40 млн еўра<ref>[http://www.fc-zenit.ru/main/news/60736.html Витсель едет в Петербург!]. «Зеніт» {{ref-ru}}</ref>. Вітсель дэбютаваў у [[Расійская Прэм’ер-ліга|расійскай Прэм’ер-лізе]] [[14 верасня]], замяніўшы [[Канстанцін Зыранаў|Канстанціна Зыранава]] на 70-й хвіліне ў матчы супраць [[ФК Церак Грозны|«Церака»]], які скончыўся паражэннем піцерцаў з лікам 0:2. У студзені 2017 года перайшоў у кітайскі клуб [[ФК Цяньцзінь Цюаньцзянь|«Цяньцзінь Цюаньцзянь»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1047116387.html «Зенит» объявил о переходе Витцеля в «Тяньцзинь Цюаньцзянь»]. by.tribuna.com {{ref-ru}}</ref>. У жніўні 2018 года вярнуўся ў Еўропу, стаўшы іграком дортмундскай [[ФК Барусія Дортмунд|«Барусіі»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065852254.html «Боруссия» объявила о трансфере Витцеля]. by.tribuna.com {{ref-ru}}</ref>. У ліпені 2022 года ў якасці свабоднага агента падпісаў аднагадовы кантракт з мадрыдскім [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]]<ref>[https://www.pressball.by/news/football/417018 Футбол. "Атлетико" объявил о подписании контракта с полузащитником Акселем Вицелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220706181816/https://www.pressball.by/news/football/417018 |date=6 ліпеня 2022 }}. pressball.by {{ref-ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == 26 сакавіка 2008 года ў матчы супраць [[зборная Марока па футболе|зборнай Марока]] дэбютаваў у складзе [[зборная Бельгіі па футболе|нацыянальнай зборнай Бельгіі]] і забіў гол. У адборачным цыкле да [[чэмпіянат свету па футболе 2014|чэмпіянату свету 2014]] правёў усе матчы ў асноўным складзе сваёй зборнай. == Дасягненні == '''«Стандард»''': * [[Чэмпіянат Бельгіі па футболе|Чэмпіён Бельгіі]] (2): 2008, 2009 * Уладальнік [[Кубак Бельгіі па футболе|Кубка Бельгіі]]: 2011 * Уладальнік [[Суперкубак Бельгіі па футболе|Суперкубка Бельгіі]] (2): 2008, 2009 '''«Бенфіка»''': * Уладальнік [[Кубак партугальскай лігі па футболе|Кубка партугальскай лігі]]: 2012 '''«Зеніт»''': * [[Чэмпіянат Расіі па футболе|Чэмпіён Расіі]]: 2015 * Уладальнік [[Кубак Расіі па футболе|Кубка Расіі]]: 2016 * Уладальнік [[Суперкубак Расіі па футболе|Суперкубка Расіі]]: 2015 '''«Барусія» Дортмунд''': * Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]]: 2021 * Уладальнік [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі]]: 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.axelwitsel28.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200220200544/http://www.axelwitsel28.com/ |date=20 лютага 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Атлетыка Мадрыд}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background:#EF3340;color:#FDDA25;border: 1px black solid |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Бельгіі |Склад зборнай Бельгіі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Бельгіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Бельгіі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Бельгіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Бельгіі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{DEFAULTSORT:Вітсель Аксель}} [[Катэгорыя:Футбалісты Бельгіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бельгіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Стандард Льеж]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бенфіка Лісабон]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Зеніт Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Цяньцзінь Цюаньцзянь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Дортмунд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд]] ham0izplu8hg4auwid6gnjrv5lydku2 0 337213 5184747 4794372 2026-08-21T14:40:35Z DzBar 156353 дапаўненне 5184747 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''«Банкаўскі веснік»''' — інфармацыйна-аналітычны і навукова-практычны часопіс [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], у якім публікуюцца артыкулы спецыялістаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па пытаннях грашова-крэдытнай палітыкі, матэрыялы навукоўцаў пра фінансавыя рынкі і інстытуты, дзяржаўнае кіраванне і эканоміку. Часопіс мае электронныя дадаткі: «Інфармацыйны выпуск» (друкуюцца нарматыўныя акты Нацыянальнага банка, кансультацыі спецыялістаў і іншае) і «Даследаванні банка» (змяшчаюцца вынікі навукова-даследчай дзейнасці Нацыянальнага банка). Выдаецца з красавіка 1992 года на беларускай і рускай мовах. Часопіс знаходзіцца ў адкрытым доступе. == Галоўныя рэдактары == * Дзмітрый Леанідавіч Калечыц * Андрэй Міхайлавіч Картун (з №5/2025 (742)) == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == * [https://www.nbrb.by/bv/arch Архіў нумароў «Банкаўскага весніка»]. [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] eiyulp68ky2kk0g7q62ids0bj8yxfec 0 346923 5184945 4280489 2026-08-22T09:32:32Z ~2026-38891-38 170911 5184945 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2007}} '''[[2007]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2007 года}} * «[[Анэлін хутар]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Афяроўскага]]. * «[[Дзеці Хурына]]» — рэканструкцыя незавершанага рамана культавага пісьменніка [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]], якую выканаў яго сын Крыстафер. * «[[Маніпуляцыі фактамі: латвійскі варыянт]]» — кніга фінскага журналіста Юка Рыслакі. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Дорыс Лесінг]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2007 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] egsb9dsr6bggvup71dreheyvh92dpgc 0 347987 5184932 5171839 2026-08-22T09:02:25Z ~2026-38891-38 170911 Янка Брыль 5184932 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2006 года}} * «[[Інтымны дзённік]]» — выбраныя творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Архан Памук]]. * {{нп5|Міжземнаморская прэмія|Міжземнаморская прэмія|en|Prix Méditerranée}} — [[Архан Памук]], «[[Снег (раман)|Снег]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[25 ліпеня]]: [[Янка Брыль]] (89) — беларускі пісьменнік, перакладчык, публіцыст. Народны пісьменнік Беларусі (1981). * [[30 лістапада]]: [[Пятро Прыходзька]] (86) — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 снежня]]: [[Іван Навуменка]] (81) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. Народны пісьменнік Беларусі (1995). {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] rgzkqjwqtfkkruf18jlwr7x5bg7w2wv 5184936 5184932 2026-08-22T09:07:39Z ~2026-38891-38 170911 Юрый Брэзан 5184936 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2006 года}} * «[[Інтымны дзённік]]» — выбраныя творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Архан Памук]]. * {{нп5|Міжземнаморская прэмія|Міжземнаморская прэмія|en|Prix Méditerranée}} — [[Архан Памук]], «[[Снег (раман)|Снег]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[12 сакавіка]]: [[Юрый Брэзан]] (89) — лужыцка-нямецкі пісьменнік. * [[25 ліпеня]]: [[Янка Брыль]] (89) — беларускі пісьменнік, перакладчык, публіцыст. Народны пісьменнік Беларусі (1981). * [[30 лістапада]]: [[Пятро Прыходзька]] (86) — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 снежня]]: [[Іван Навуменка]] (81) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. Народны пісьменнік Беларусі (1995). {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] tna323yo7ycvh6itlfwwgw6k9yv4wr2 5184937 5184936 2026-08-22T09:09:03Z ~2026-38891-38 170911 Выпраўлена памылка друку 5184937 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2006 года}} * «[[Інтымны дзённік]]» — выбраныя творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Архан Памук]]. * {{нп5|Міжземнаморская прэмія|Міжземнаморская прэмія|en|Prix Méditerranée}} — [[Архан Памук]], «[[Снег (раман)|Снег]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[12 сакавіка]]: [[Юрый Брэзан]] (89) — лужыцка-нямецкі пісьменнік. * [[25 ліпеня]]: [[Янка Брыль]] (89) — беларускі пісьменнік, перакладчык і публіцыст. Народны пісьменнік Беларусі (1981). * [[30 лістапада]]: [[Пятро Прыходзька]] (86) — беларускі паэт і перакладчык. * [[17 снежня]]: [[Іван Навуменка]] (81) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. Народны пісьменнік Беларусі (1995). {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 6ttkd03fbwumqrj1rseau5qfwo60wjp 5184940 5184937 2026-08-22T09:13:47Z ~2026-38891-38 170911 Галіна Гарэцкая 5184940 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2006 года}} * «[[Інтымны дзённік]]» — выбраныя творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Архан Памук]]. * {{нп5|Міжземнаморская прэмія|Міжземнаморская прэмія|en|Prix Méditerranée}} — [[Архан Памук]], «[[Снег (раман)|Снег]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[12 сакавіка]]: [[Юрый Брэзан]] (89) — лужыцка-нямецкі пісьменнік. * [[25 ліпеня]]: [[Янка Брыль]] (89) — беларускі пісьменнік, перакладчык і публіцыст. Народны пісьменнік Беларусі (1981). * [[20 верасня]]: [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]] (85) — беларуская літаратуразнаўца. * [[30 лістапада]]: [[Пятро Прыходзька]] (86) — беларускі паэт і перакладчык. * [[17 снежня]]: [[Іван Навуменка]] (81) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. Народны пісьменнік Беларусі (1995). {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] j2sracz4jpqss5ytikqiy30ekmpt2t5 5184942 5184940 2026-08-22T09:21:07Z ~2026-38891-38 170911 Віктар Дайліда 5184942 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2006 года}} * «[[Інтымны дзённік]]» — выбраныя творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Архан Памук]]. * {{нп5|Міжземнаморская прэмія|Міжземнаморская прэмія|en|Prix Méditerranée}} — [[Архан Памук]], «[[Снег (раман)|Снег]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[12 сакавіка]]: [[Юрый Брэзан]] (89) — лужыцка-нямецкі пісьменнік. * [[25 ліпеня]]: [[Янка Брыль]] (89) — беларускі пісьменнік, перакладчык і публіцыст. Народны пісьменнік Беларусі (1981). * [[21 жніўня]]: [[Віктар Дайліда]] (75) — беларускі паэт і пісьменнік. Бацька літаратуразнаўцы [[Лада Алейнік|Лады Алейнік]]. * [[20 верасня]]: [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]] (85) — беларуская літаратуразнаўца. * [[30 лістапада]]: [[Пятро Прыходзька]] (86) — беларускі паэт і перакладчык. * [[17 снежня]]: [[Іван Навуменка]] (81) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. Народны пісьменнік Беларусі (1995). {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] jcc3o1zyt5bndknktj0lfw4ik3zmmmv 5184943 5184942 2026-08-22T09:24:41Z ~2026-38891-38 170911 Галіна Гарэцкая 5184943 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2006 года}} * «[[Інтымны дзённік]]» — выбраныя творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Архан Памук]]. * {{нп5|Міжземнаморская прэмія|Міжземнаморская прэмія|en|Prix Méditerranée}} — [[Архан Памук]], «[[Снег (раман)|Снег]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[12 сакавіка]]: [[Юрый Брэзан]] (89) — лужыцка-нямецкі пісьменнік. * [[25 ліпеня]]: [[Янка Брыль]] (89) — беларускі пісьменнік, перакладчык і публіцыст. Народны пісьменнік Беларусі (1981). * [[21 жніўня]]: [[Віктар Дайліда]] (75) — беларускі паэт і пісьменнік. Бацька літаратуразнаўцы [[Лада Алейнік|Лады Алейнік]]. * [[20 верасня]]: [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]] (85) — беларуская літаратуразнаўца. Дачка беларускага пісьменніка [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]. * [[30 лістапада]]: [[Пятро Прыходзька]] (86) — беларускі паэт і перакладчык. * [[17 снежня]]: [[Іван Навуменка]] (81) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. Народны пісьменнік Беларусі (1995). {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 965tg731hvszlidj3zymhjncbz8n7uk 0 350668 5184824 4450380 2026-08-21T20:37:46Z Pabojnia 135280 афармленне, вкфктр 5184824 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Персідскі сад: Сад Эрам |Name = The Persian Garden: Eram Garden |Image = Bagh-e_Eram_(1).jpg |imagekaption = |State Pary = [[Іран]] |Type = Культурны |Criteria = i, ii, iii, iv, vi |ID = 1372 |Link = |Region = [[Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён|Азіяцка-Ціхаакіянскі]] |Coordinates = |lat_dir =N |lat_deg =29 |lat_min =38 |lat_sec = 10 |lon_dir =E|lon_deg = 52 |lon_min =31|lon_sec =31 |Year = 2011 |Session = 35-я |Extension = |Danger = }} '''Сад Эрам''' ({{lang-fa|باغ ارم}}) — «Баг-е Эрам» дэкаратыўны [[Персідскія сады|персідскі сад]] у [[Шыраз]]е ([[Іран]]). Сучасны выгляд набыў у XIX стагоддзі, але інфраструктура, была мабыць закладзена у XVIII стагоддзі, калі гэты аб’ект апісваўся падарожнікамі як «Сад шаха». Сад Эрам з’яўляецца часткай аб’екта [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]] пад агульнай назвай «[[Персідскія сады]]». == Геаграфічнае месцазнаходжанне == Сад Эрам знаходзіцца ў горадзе [[Шыраз]], на паўночным беразе ракі Кушк. Яго назва бярэ пачатак ад легендарнага сада ў Аравіі, вядомаму як «Рай (Ірам), упрыгожаны калонамі». Сучасны выгляд сад Эрам і будынкі ў ім набылі ў XIX стагоддзі, калі ім валодаў [[Кашкайцы|кашкайскі]] [[ільхан]], але верагодная структура сада з чатырох частак, характэрная для [[Персідскія сады|персідскіх садоў]], з цэнтральным басейнам і чатырма каналамі існавала і ў больш ранні перыяд, паколькі еўрапейцы, якія наведвалі Шыраз у XVIII стагоддзі, у тым ліку {{нп3|Карнэліс дэ Бруйн||ru|Корнелис де Брюйн}}, пакінулі апісанні размешчанага там «Сада шаха»{{sfn|Hobhouse|2004|p=126}}. Сад Эрам мае прамавугольную форму, выцягнутую с захада на ўсход. Агульная плошча сада складае 110 380 м². Уздоўж доўгай паўночнай мяжы сада цяпер праходзіць бульвар Эрам, а ўздож кароткай — заходняй бульвар Данешджу; два астатнія бакі мяжуюць з іншымі садамі і жылымі дамамі. Землі сада размешчаны пад нахілам с захада на ўсход<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf Намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА], с. 102 {{ref-en}}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Bagh-e Eram.jpg|thumb|thumb|250px|Павільён у садзе Эрам]] Асноўны будынак сада Эрам — трохэтажны [[павільён]], пабудаваны ў сярэдзіне праўлення дынастыі [[Каджары|Каджараў]]. Павільён размешчаны ў верхняй заходняй частцы сада і звернуты фасадам на ўсход<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf Намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА], с. 110—112 {{ref-en}}</ref>. Павільён, які ўтрымлівае 30 пакоеў, пабудаваны мясцовым архітэктарам Хаджы Махамадам Хасанам. Убранне пакоеў уключае дэкаратыўныя пліткі з радкамі з твораў [[Хафіз Шыразі|Хафіза Шыразі]]{{sfn|Hobhouse|2004|p=126}}. У павільёне пасля яго рэканструкцыіі у 1960-я гады размяшчаўся Інстытут Азіі [[Шыразскі ўніверсітэт|Універсітэта Пехлеві]]<ref>{{З|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/asia-institute-the-1|загаловак=Asia Institute}}</ref>. За галоўным павільёнам у заходняй частцы сада размяшчаецца {{нп3|Андаруні||ru|Андаруни}} (ці {{нп3|Сераль||ru|Сераль}}) — унутраны дом на пяць пакоеў с закрытым дворыкам. Да паўднёвай часткі андаруні прыбудавана яшчэ адно памяшканне, якое ў мінулым было {{нп3|Хамам|хамамам|ru|Хаммам}} — парной баняй. Пры дынастыі {{нп3|Дынастыя Пехлеві|Пехлеві|ru|Пехлеви}} гэты будынак быў перароблены пад каравульнае памяшканне, а пазней, калі сад Эрам быў перададзены Шыразскаму ўніверсітэту (былы Ўніверсітэт Пехлеві) і ў андаруні размясціўся юрыдычны факультэт, былая баня стала бібліятэкай<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf Намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА] {{ref-en}}</ref>. Архітэктурны ансамбль сада Эрам уключае таксама парадныя вароты, размешчаныя з яго паўночнага і ўсходняга бакоў. Дзьве аркі на паўночным баку сада з’яўляюцца вытанчанымі цаглянымі канструкцыямі са складанай структурнай кладкі, упрыгожаныя мазаікамі з цэглы і паліваных плітак. У эпоху Каджараў гэтыя вароты былі часткай сцяны, якая абкружала сад; пазней, аднак, сцяна была зламана і заменена на агароджу, праз якую прахожыя на бульвары Эрам могуць любавацца садам<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА], с. 115—116 {{ref-en}}</ref>. == Раслінная і водная сістэмы == Выбар раслін для сада быў, верагодна абумоўлены яго знаходжаннем у спякотнай і сухой мясцовасці; таму дрэвы абіраліся з такім разлікам, каб стварыць шчыльную цень, якая б абараняла ад спёкі. Такім жа чынам былі падабраныя і кветкі, якія акрамя эстэтычнай, маюць і лекавую каштоўнасць. У садзе магчыма знайсці як фруктовыя дрэвы (гранат, [[Мушмула|мушмулу]], [[памяранец]], [[Хурма|хурму]], арэх, абрыкос, яблыню, [[айва|айву]] і грушу), так і дрэвы, якія не даюць ядомых пладоў (сосны, кедры, клёны, {{нп3|Багранік еўрапейскі|іудзіна дрэва|ru|Багрянник европейский}}, вербы эўкаліпты, і белую таполю). Сярод апошніх знаходзіцца і самы высокі ў Шыразе кедр (вышыня ствала каля 35 м). У заходняй і паўночна-заходняй частках сада разбіты ружоўнікі, дзе вырошчваюцца каля 300 сартоў руж. У аранжарэях сада вырошчваюцца [[Бягонія|бягоніі]], [[Bougainvillea|бугенвіліі]], [[Цынерарыя|цынерарыі]], {{нп3|Камелінавыя|Камеліны|ru|Коммелиновые}}, [[Asparagus aethiopicus]] i [[Fasparagus setaceus]]; у адкрытым садзе таксама шырока прадстаўлена дэкаратыўнае кустоўе з прыгожымі кветкамі і лістамі, цыбульныя кветкі і павойныя расліны<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf Намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА], С. 104—106 {{ref-en}}</ref>. У мінулым, сад Эрам браў ваду з вялікага канала Нар-э-Аазам, забіраючы 20 % яго агульнага водазвароту. Але потым было наладжана арашэнне сада вадой з некалькіх калодзежаў, выкапаных на яго тэрыторыі. Да клумб і кветак вада падаецца па трубам з дапамогай насосаў. Уздоўж галоўных алей сада, якія перасякаюцца пад прамым вуглом, пракладзены каналы з цякучай вадой, якія сімвалізуюць чатыры райскія ракі<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА], с. 107—108 {{ref-en}}</ref>. Перад цэнтральным павільёнам размешчаны басейн чатырохвугольнай формы, яго плошча складае 335 м². Акрамя гэтага, у годы праўлення дынастыі Пехлеві, калі тэрыторя сада была пашырана, у яго паўночна-заходняй частцы былі выкапаны яшчэ тры вадаёмы<ref>[http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372.pdf Намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА], с.108-109 {{ref-en}}</ref>. == Галерэя == <center> <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Eram_park,shiraz.jpg| Файл:Eram_Garden_19.JPG| Файл:Eram_Garden_18.JPG| </gallery> </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Penelope Hobhouse. |спасылка=http://books.google.ca/books?id=AMFRyiAxZ6YC&printsec=frontcover#v=onepage&f=false |частка=Bagh-e Eram |загаловак= The Gardens of Persia |год=2004|месца= |выдавецтва=Kales Press |isbn=0-9670076-6-6 |pages=126—129|ref=Hobhouse}} == Спасылкі == {{CommonsCat}} * [http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1372/pdf Намінацыя аб’екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персідскія сады]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя ансамблі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Іране]] [[Катэгорыя:Шыраз]] fb6cksnxvdkokeq9q7oajbbltv999ne 0 350721 5184877 5184577 2026-08-22T05:58:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5184877 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет}} {{цёзкі2|Папазян}} '''Ваграм Папазян''' ({{lang-hy|Վահրամ Փափազեան}}, {{lang-tr|Vahram Papazyan}}; [[12 верасня]] [[1892]], [[Стамбул|Канстанцінопаль]], [[Асманская імперыя]] — [[6 сакавіка]] [[1986]], [[Эмерсан, Нью-Джэрсі|Эмерсан]], [[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]) — [[Армяне|армянскі]] лёгкаатлет. Неаднаразовы пераможац Армянскіх Алімпійскіх (Панармянскіх) гульняў, удзельнік [[Пазачарговыя летнія Алімпійскія гульні 1906|Пазачарговых летніх Алімпійскіх гульняў 1906]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 1912|Летніх Алімпійскіх гульняў 1912]]. Папазян і іншы ўдзельнік [[Стакгольм|стакгольмскіх]] Гульняў, [[Мігір Мігіран]] (Мкртыч Мкран), — першыя этнічныя [[армяне]], якія прынялі ўдзел у Алімпійскіх гульнях, яны ж, разам з этнічным [[грэкі|грэкам]] Алека Моўласам, — адзіныя ў гісторыі гэтых спаборніцтваў прадстаўнікі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pa/vahram-papazyan-1.html Профиль на сайте Sports-reference.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923012444/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pa/vahram-papazyan-1.html |date=23 верасня 2013 }} {{ref-en}} * [http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1912/1912.pdf THE FIFTH OLYMPIAD: THE OFFICIAL REPORT OF THE OLYMPIC GAMES OF STOCKHOLM 1912] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20101203090845/http://www.tarihimiz.net/v3/Haberler/Tarih/OLIMPIYATLARDA-ILK-OSMANLI.html OLİMPİYATLARDA İLK OSMANLI] {{ref-tr}} * [http://www.shazinem.net/olimpiyatlar-the-olympic-games/61556-1912-stockholm.html 1912 Stockholm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170427081113/http://www.shazinem.net/olimpiyatlar-the-olympic-games/61556-1912-stockholm.html |date=27 красавіка 2017 }} {{ref-tr}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-22}} {{DEFAULTSORT:Папазян Ваграм}} [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1912 года]] 37ch4xllng2bddm0sdlg1lg4z90xwff 0 359808 5184855 5174675 2026-08-21T23:58:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184855 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Адмаўле́нне генацы́ду армя́н''' — сцвярджэнні, што масавае [[Генацыд армян|знішчэнне армянскага насельніцтва]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1915]] годзе не было [[генацыд]]ам, а таксама дзеянні ў падтрымку такіх сцвярджэнняў. Асноўныя аргументы [[Гістарычны рэвізіянізм|рэвізіяністаў]], супрацьстаялых дамінантным у акадэмічнай супольнасці паглядам на генацыд армян, зводзяцца да заніжэння колькасці армянскіх ахвяр, адмаўленню мэтанакіраванай палітыкі па знішчэнні армян, перабольшанню ўдзелу саміх армян у антыасманскіх акцыях і забойствах мусульман. Радыкальныя адмаўляльнікі зусім не прызнаюць існаванне значнай [[Армянская дыяспара|армянскай абшчыны]] на гістарычнай тэрыторыі Турцыі. Адмаўленне генацыду армян адрозніваецца ад іншых формаў аспрэчання генацыду, што ажыццяўляецца прыватнымі асобамі ці арганізацыямі, тым, што афіцыйна падтрымліваецца [[Турцыя|Турэцкай]] і [[Азербайджан]]скай рэспублікамі, таксама афіцыйнай [[Гісторыя|гістарыяграфіяй]] гэтых краін. Гэта надае яму больш рэспектабельны выгляд у акадэмічных колах і робіць яго палітычна матываваным{{efn|name="racial"}}. Турэцкая Рэспубліка прызнае шматлікія армянскія ахвяры, аднак усебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, прыкладам, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Некаторыя даследчыкі паказваюць, што, прызнаючы шматлікія армянскія ахвяры, шэраг краін, у прыватнасці, [[Вялікабрытанія]], [[ЗША]] і [[Ізраіль]], не выкарыстоўваць тэрмін «генацыд», выходзячы з палітычнай мэтазгоднасці. У [[Францыя|Францыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] былі прыняты законы пра адказнасць за адмаўленне генацыду армян, французскі закон быў скасаваны, як не адпаведны прынцыпу [[Свабода слова|свабоды слова]]. == Прадмет адмаўлення == {{Гл. таксама|Генацыд армян}} Генацыд армян — масавае забойства [[Армяне|армянскага]] насельніцтва, арганізаванае і ажыццёўленае ў [[1915]] годзе (на думку некаторых даследчыкаў, доўжылася да [[1923]] года<ref name="Encyclopedia of genocide" />) на тэрыторыях, што кантраляваліся ўладамі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]]. Генацыд складаўся ў фізічным знішчэнні і [[Дэпартацыя|дэпартацыі]], улучаючы перамяшчэнне {{нп3|Грамадзянскае насельніцтва|грамадзянскага насельніцтва|ru|Мирное население}} ва ўмовах, што прыводзілі да немінучай смерці. У выніку палітыкі генацыду загінулі не менш за 600 тысяч армян (ацэнкі даходзяць да 1,5 мільёна). Сам тэрмін «генацыд» быў прапанаваны для абазначэння масавага знішчэння [[Армяне|армянскага]] насельніцтва ў Асманскай Турцыі<ref name="Auron" /> і яўрэяў на тэрыторыях, акупаваных нацысцкай Германіяй ([[Халакост]]). Генацыд суправаджаўся знішчэннем гістарычнай і матэрыяльнай спадчыны армян, якія насялялі гэтыя тэрыторыі з VII стагоддзя да н.э. == Гістарычны кантэкст == [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|250px|thumb|[[Мустафа Кемаль Атацюрк]]<br />Прамова ў снежні 1919 года(фрагмент)<ref name="Renewal and Silence">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306-316|аўтар=Erik Jan Zürcher.|частка=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref>:<br /> «Што б ні адбылося з немусульманамі ў нашай краіне, гэты вынік іх варварскага прытрымлівання палітыкі сепаратызму, калі яны сталі прыладай вонкавай інтрыгі і злоўжылі сваімі правамі. Напэўна, ёсць шмат прычын для апраўдання адбытых у Турцыі непажаданых падзей. І хачу вызначана сказаць, што гэтыя падзеі па маштабах далёкія ад тых форм прыгнёту, якія без якога-небудзь апраўдання былі здзейснены ў краінах Еўропы.»]] Палітыка Турцыі ў дачыненні генацыду армян была сфармулявана [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафой Кемалем Атацюркам]], які ў праграмнай прамове ў [[Анкара|Анкары]] ў 1919 годзе прывёў усе класічныя апраўданні гвалтоўнай агрэсіі: вінаватасць ахвяры; усё было не так дрэнна, іншыя паступілі б яшчэ горш. Кемаль проста ўсклаў віну на армян і высока ацаніў талерантнасць мусульман Асманскай імперыі; ён таксама атачыў сябе людзьмі, якія бралі ўдзел у знішчэнні армян. Пасля ўтварэння [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]] ў 1923 годзе яе палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала патрэбы дыстанцыявацца ад генацыду армян ці ад здзяйснялых яго людзей. Кіроўная эліта складалася галоўным чынам з былых функцыянераў [[Іціхат]], многія з якіх асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян, і знаходзілася ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і завадовымі правадырамі мусульман, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне пытання генацыду армян магло разбурыць гэту кааліцыю. У 1926 годзе [[Вялікі нацыянальны сход Турцыі|нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон пра пенсіі ўдовам і сіротам членаў Іціхат, забітых армянамі ў рамках [[Аперацыя «Немезіс»|аперацыі адплаты «Немезіс»]], а таксама пакараных смерцю па рашэнні {{нп3|Турэцкі ваенны трыбунал 1919-1920 гадоў|ваеннага трыбунала 1919 года|ru|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}. У кастрычніку 1927 года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі Турцыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася [[Туркі|турэцкая нацыя]]. Гэты тэкст быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і прадстаўляўся дзяржавай як сакральны. Згодна гэтай гісторыі, генезіс турэцкай нацыі пачаўся ў 1919 годзе, а ў яе фармаванні бралі ўдзел вылучна мусульмане, перадусім, турэцкія. Прамова славіла туркаў і выкрывала хрысціянскія меншасці і [[Заходні свет|Захад]]. Гістарычная канцэпцыя Атацюрка ігнаравала традыцыйную поліэтнічнасць турэцкага грамадства, якая склалася гістарычна. У калектыўным міфе пра Турэцкую Рэспубліку не было месца для этнічных меншасцей: армян, курдаў, грэкаў, а пра гвалт над імі ў дарэспубліканскі перыяд і пасля яго замоўчваўся. Да цяперашняга часу крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытыку ў адносінах да кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымым яе абмеркаванне ў турэцкім грамадстве<ref name="Renewal and Silence" /><ref name="Reading Genocide" />. [[Файл:Mark_Lambert_Bristol.jpg|thumb|left|200px|Вярхоўны камісар ЗША ў Турцыі Марк Брысталь, што фармаваў палітыку ЗША ў адносінах да Турцыі.]] З 1919 года Турцыя стала неадымнай і важнай часткай [[ЗША|амерыканскіх]] стратэгічных зацікаўленасцей, буйным рынкам збыту і фарпостам супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], а потым і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Другім найбуйнейшым іграком на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] з’яўлялася [[Вялікабрытанія]]. Абедзве гэтыя краіны выходзілі з прынцыпу, што чым менш узнікае пытанняў пра этнічны склад Турцыі, тэм лепш, і ва ўсім спрыялі турэцкаму адмаўленню армянскага генацыду. У 1919 годзе Вярхоўным камісарам ЗША ў Турцыі быў прызначаны адмірал Марк Брысталь ({{lang-en|Mark Lambert Bristol}}), які быў шчыра перакананы, што [[Вільсанаўская Арменія]] як буфер паміж [[Ірак]]ам і [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]] служыць на карысць толькі [[Францыя|Францыі]] і Вялікабрытаніі. У эканамічнай сферы Брысталь імкнуўся замацаваць амерыканскі ўплыў у Турцыі. «Падазроныя» нацыянальныя меншасці ўспрымаліся ім як пагрозлівыя стабільнасці Турцыі. Палітыка ЗША выходзіла з таго, што дзяржава [[Арменія]] не зможа самастойна існаваць без вонкавай абароны, а гэтай абаронай магла быць толькі Савецкая Расія. З першых жа дзён знаходжання ў [[Стамбул]]е Брысталь пачаў крытыкаваць дзеянні амерыканскіх арганізацый па дапамозе армянам і супрацівіўся спробам арганізацыі «Блізкаўсходняя дапамога» ({{lang-en|Near East Relief}}) вывезці з Турцыі армянскіх сірот, заявіўшы, што «лепш ахвяраваць гэтымі сіротамі, калі гэта патрэбна для ўсталявання даверу»<ref name="Bloxham-195">Bristol to Secretary of State, 29 May 1922. // Цытуецца паводле {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|195}}</ref>. Таксама Брысталь супрацівіўся спробам выслабаніць армянскіх жанчын, якія патрапілі ў турэцкія сем’і. Падчас масавага [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй]], пачатага ў 1922 годзе, Брысталь ахарактарызаваў грэкаў і армян як «[[п’яўкі|п’явак]], якія на працягу стагоддзяў высмоктваюць кроў», і публічна заявіў, што ўсе хрысціяне павінны пакінуць Турцыю і пасяліцца ў іншым месцы{{efn|У арыгінальнай дакументацыі Дэярждэпа ЗША гэтыя выказы Брысталя падкрэслены і прыпісана што «гэта адны з нешматлікіх месцаў, дзе Б. сапраўды кажа тое, што думае» (Bristol diary, 10, 12 Oct. 1922 // Цытуецца паводле {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|196}})}}. Усё гэта выдатна спалучалася з нацыяналістычнай і антыхрысціянскай рыторыкай Іціхат і кемалістаў<ref name="Bloxham-185-197" />. [[Місіянерства|Місіянерская]] літаратура ў ЗША галоўным чынам была станоўча настроена да армян і адмоўна да туркаў, і, апроч таго, падзеі 1915 года было цяжка інтэрпрэтаваць у карысць Турцыі. Для стварэння «балансу» Брысталь перамяншаў колькасць армянскіх ахвяр ці зусім адмаўляўся іх прызнаваць. У лютым 1920 года ён сумысля дэзынфармаваў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэп ЗША]] пра {{нп3|Разня ў Смірне|разню армян у Кілікіі|ru|Резня в Смирне}}, заяўляючы, што там не было ахвяр. У тых выпадках, калі яму даводзілася тлумачыць масавыя забойствы, Брысталь заяўляў, што гэтым займаліся «ўсе народы ў гэтай частцы свету». Яшчэ адным актыўным прыхільнікам перагляду паглядаў на тое, што адбылося, быў адмірал Колбі Чэстэр ({{lang-en|Colby Mitchell Chester}}), які напісаў у 1922 годзе, што Асманскі ўрад за вялікія грошы перавозіў армян у самыя цудоўныя раёны [[Сірыя|Сірыі]], дзе клімат напамінаў [[Паўвостраў Фларыда|Фларыду]]. Гэтыя сцвярджэнні ўтрымвалі элементы, надалей прынятыя прыхільнікамі тэорыі адмаўлення генацыду армян: мінімізацыя армянскіх страт, адмаўленне намеру забойства армян, вінавачанні ахвяр забойстваў і еўрапейцаў, падвышаная ўвага да турэцкіх страт. Брысталь таксама дэзынфармаваў Дзярждэп пра жорсткае прыгнечанне туркамі [[Курды|курдскіх]] паўстанняў, апісваючы іх як «выдатны подзвіг турэцкай арміі». У 1923 годзе была створана арганізацыя «Амерыканскія сябры Турцыі» ({{lang-en|American Friends of Turkey}}), якую пазней узначаліў Брысталь<ref name="Bloxham-197-202" />. У 1951 годзе амерыканскі прафесар Льюіс Томас ({{lang-en|Lewis Thomas}}) з суаўтарамі апублікаваў кнігу «Злучаныя Штаты, Турцыя і Іран» у серыі «Бібліятэка вонкавай палітыкі Амерыкі». Рэдактарам серыі выступіў былы намеснік дзяржаўнага сакратара ЗША {{нп3|Самнер Уэлес|Самнер Уэлес|ru|Уэллес, Самнер}} ({{lang-en|Sumner Welles}}), які ў прадмове адзначыў фундаментальнае супрацьстаянне паміж туркамі і камунізмам. Апісваючы Турцыю, Льюіс Томас сцвярджаў, што туркі ратавалі сябе, знішчаючы і высяляючы армян. Паводле Томаса, аднастайнасць насельніцтва Турцыі забяспечвае ўстойлівасць краіны, якая з’яўляецца важным партнёрам ЗША. Вучнем Томаса ў Прынстанскім універсітэце быў Стэнфард Шоу, які ў сваю чаргу кіраваў падрыхтоўкай дысертацый Джасціна Мак-Карці і Хіта Лоўры ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскім універсітэце]]<ref name="Bloxham_213-214">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|213-214}}</ref>. Шоу, Мак-Карці і Лоўры сталі ключавымі фігурамі ў адмаўленні генацыду армян у ЗША<ref name="Charny_163">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=1|pages=163}}</ref>. == Адмаўленне генацыду: мэты і метады == Адмаўленне генацыду армян ставіць заданне перагляду<ref name="Colin Martin Tatz" /> агульнапрынятага<ref name="IAGS" /><ref name="TheRoadtoSlaughter">Richard J. Evans (Regius Professor of History and President of Wolfson College at Cambridge University) [http://www.tnr.com/book/review/the-road-slaughter?page=0%2C0# The Road to Slaughter] // The New Republic. December 5, 2011. «Almost every serious historian outside Turkey agrees that this was a genocide in which vast numbers of innocent people were killed for racial reasons alone»</ref> кірунку ў гістарыяграфіі, што мяркуе, што ў 1915 годзе ў Асманскай імперыі праводзілася масавая і мэтная палітыка [[Генацыд армян|знішчэнні армянскага насельніцтва]]. Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, што адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Заходнія дзяржавы падтрымвалі ў гэтым Турцыю, калі гэта супадала з іх зацікаўленасцямі. Так [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Бенджамін Дызраэлі|Дызраэлі]] спрабаваў прадставіць [[Красавіцкае паўстанне (1876)|балгарскія забойствы]] як «кававую плётку»<ref name="coffee-house-babble">Ann Pottinger Saab. ''Reluctant Icon: Gladstone, Bulgaria, and the Working Classes, 1856—1878''. Harvard University Press, 1991. ISBN 0674759656, 9780674759657. Стр. 85. Беллетризованное описание этой истории на русском у Андре Моруа в «Жизнь Дизраэли».</ref>, урад [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы|Солсберы]] замоўчваў пра [[Хамідыйская разня|масавыя забойствы 1894—1895 гадоў]], [[Германія]] ў 1915 годзе займалася масавымі фальсіфікацыямі з мэтай абяліць сябе і свайго саюзніка Турцыю. Дзве найболей уплывовыя краіны на Блізкім Усходзе, ЗША і Вялікабрытанія, у змове з Турэцкай Рэспублікай, прыкладалі ўсе магчымыя высілкі для адмаўлення масавых забойстваў армян, і ўсё ж праблема генацыду армян не страціла актуальнасць<ref name="Bloxham-207-209" />. Турэцкая Рэспубліка ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнання генацыду Турцыя пагражае дыпламатычнымі і {{нп3|Эканамічныя санкцыі|гандлёвымі санкцыямі|ru|Экономические санкции}} іншым дзяржавам і рэпрэсіямі ўласным меншасцям<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}} «Finally, Turkey has persistently lied about its past, bullied and threatened its own minorities and other states in furtherance of its falsehoods, written the Armenians out of its history books, and systematically destroyed Armenian architecture and monuments to erase any physical traces of an Armenian presence.»</ref>. == Тэзы == Аргументы прыхільнікаў тэорыі адмаўлення генацыду звычайна ўяўляюць мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў<ref name="Totten 21" />: * масавага забойства армян у Асманскай імперыі ніколі не было; * гібель армян адбылася па неасцярожнасці ад голаду і хвароб падчас іх высылання з зоны баявых дзеянняў; * з боку [[Младатуркі|младатурак]] не было мэтнай палітыкі знішчэння армян; * гібель армян была вынікам [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]] ў Асманскай імперыі, у выніку якой загінулі таксама мноства туркаў. === Тэза правакацыі === Гістарычна першым аргументам адмаўлення генацыду армян з’яўляецца т.зв. «тэза правакацыі» (тэрмін уведзены {{нп3|Роберт Мелсан|Робертам Мелсанам|en|Robert Melson}}<ref name="Bloxham-17" />), які сцвярджае наступнае: # армяне і туркі стагоддзямі жылі ў міры, які быў парушаны вонкавымі сіламі ў асобе амерыканскіх місіянераў, Расіі і армянскіх рэвалюцыянераў, якія імкнуліся разбурыць тэрытарыяльную цэласць Асманскай імперыі; # дзеянні турэцкага ўрада былі абумоўлены армянскімі паўстаннямі; # такім чынам, армяне самі справакавалі сваю дэпартацыю і знішчэнне. Тэза правакацыі аперуе ідэалагічнымі паняццямі і не спрабуе разглядаць якія-небудзь адмоўныя рысы асманскага грамадства. Ён ігнаруе таксама прычыны супраціву армян і лаяльнасць большасці армянскага насельніцтва турэцкай дзяржаве. Упершыню гэта тэза была высунутая міністрам унутраных спраў Асманскай імперыі [[Талаат-паша|Талаатам]], якія апраўдваюць дэпартацыю армян [[Ванская бітва|ванскім паўстаннем 1915 года]]. Альтэрнатыўная інтэрпрэтацыя была прапанавана паслом ЗША ў Асманскай імперыі {{нп3|Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента|ru|Моргенто, Генри (старший)}}. Засноўваючыся на данясеннях амерыканскіх місіянераў, якія апісалі зверствы асманскіх салдат над армянскім насельніцтвам замест пераследу адступалых рускіх войскаў, Маргента прыйшоў да высновы, што падзеі ў Ване паслужылі толькі нагодай для пачатку мэтнага знішчэння армянскага насельніцтва Турцыі<ref name="Miller-75-77" />. Пазней тэза правакацыі была падтрыманая заходнімі гісторыкамі {{нп3|Уільям Леанард Лангер|Уільямам Лангерам|en|William L. Langer}} і {{нп3|Стэнфард Джэй Шоу|Стэнфардам Шоу|en|Stanford J. Shaw}}, а таксама турэцкімі гісторыкамі, якія сцвярджалі, што армянскія рэвалюцыянеры свядома ахвяравалі суайчыннікамі ў імя стварэння незалежнай армянскай дзяржавы. Крытыкі гэтай тэзы зважаюць, што армянскія рэвалюцыйныя групы паўсталі, калі былі вычарпаны іншыя спосабы барацьбы за выжыванне армян і што гэтыя групы былі ўзорам і прадметам захаплення для радыкальных [[Младатуркі|младатурак]]. Крытыкі бачаць яшчэ менш сэнсу ў тэзе правакацыі, калі разглядаюцца падзеі пасля 1896 года і асабліва пасля 1908 года, калі, нягледзячы на лаяльнасць пераважнай большасці армянскага насельніцтва і працу армянскіх партый у парламенце Асманскай імперыі, дыскрымінацыя і забойствы армян не спыніліся (найболей вядомы выпадак {{нп3|Кілікійская разня|разня ў Адане|ru|Киликийская резня}})<ref name="Suny-qog-24-27" /><ref name="Suny-qog-100-101" />. {{нп3|Дональд Блоксхэм|Дональд Блоксхэм|ru|Блоксхэм, Дональд}} адзначае, што гэты аргумент заснаваны на ўспрыманні дзеянняў Асманскай дзяржавы толькі ў якасці зваротных, ігнараванні дзяржаўнай ідэалогіі і завышэнні значэння армянскіх рэвалюцыянераў<ref name="Bloxham-17" />. Гісторык прыводзіць прыклады шматлікіх генацыдаў ад {{нп3|Генацыд плямён герэра і нама|знішчэння герэра і нама|ru|Геноцид племён гереро и нама}} да [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], калі забіваючы бок матываваў свае дзеянні супрацівам ахвяры<ref name="Bloxham-208-210" />. Пярэчачы тэзе правакацыі, {{нп3|Крыстафер Уолкер|Крыстафер Уолкер|en|Christopher J. Walker}} адзначае, што ён супярэчыць храналогіі, бо [[Генацыд армян#Арганізацыя дэпартацыі армян|першая дэпартацыя армян]] адбылася 8 красавіка 1915 года ў горадзе Зейтун і прыводзіць у прыклад Стэнфарда Шоу, які, апраўдваючы дзеянні турэцкіх улад у кнізе па гісторыі сучаснай Турцыі, ніяк не згадвае папярэднія армянскаму паўстанню ў Ване (сярэдзіна красавіка 1915 года) дэпартацыі і забойствы армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-218-219">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=218-219}}</ref>. === Абмен насельніцтвам === {{also|Мухаджырства ў Асманскай імперыі}} Найболей вядомым выразнікам гэтага пункту погляду з’яўляецца адзін са студэнтаў Шоу — {{нп3|Джасцін Мак-Карці|Джасцін Мак-Карці|en|Justin McCarthy (American historian)}}. Аналізуючы механізмы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва падчас войн 1912—1923 гадоў і [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|міждзяржаўныя пагадненні пра абмен насельніцтвам]], Мак-Карці прыходзіць да высновы, што армяне сталі часткай агульнай палітыкі «абмену насельніцтвам»<ref name="McCarthy-1983" />. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць, што, хоць праца Мак-Карці карэктна апісвае часта недаацэненыя гісторыкамі пакуты перамяшчаемых мусульманаў і паказвае, што этнічны нацыяналізм быў уласцівы не толькі ўраду младатурак, аднак, яго інтэрпрэтацыя армянскай праблемы вельмі спрэчная<ref name="Erik Jan Zürcher 345" /> і неправамерна экстрапалюе гэту сітуацыю на армян. На думку крытыкаў, Мак-Карці апісвае «абмен мусульманскага і армянскага насельніцтва» выходзячы з няслушных пасылак, што армяне мелі на той момант дзяржаву, з якой здзяйсняўся гэты абмен, і ўяўленні младатурак як урада, залучанага ў знішчэнне армян непераадольнай гістарычнай сілай. Сцвярджэнне Мак-Карці пра немагчымасць унікнуць масавай гібелі армян у практыцы абмену насельніцтвам падрывае пазіцыі іншага спосабу адмаўлення, «тэзы правакацыі», бо мяркуе масавую гібель армян па-за залежнасцю ад жадання армянскіх рэвалюцыянераў справакаваць рэпрэсіі<ref name="Bloxham-210-211" />. === Дэмаграфічны аргумент === {{also|Генацыд армян#Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»|l1=Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»}} Першым гісторыкам, які выкарыстаў дэмаграфічны аргумент для адмаўлення генацыду армян, быў Стэнфард Шоу. У першым выданні кнігі «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» ён ацаніў армянскае насельніцтва Асманскай імперыі ў {{s|1 300 000}} чалавек, а лік ахвяр у {{s|200 000}} ({{s|300 000}} у другім выданні)<ref name="Shaw-1977" />. У той жа час {{нп3|Кемаль Карпат|Кемаль Карпат|en|Kemal Karpat}}, сцвярджае што асманскі перапіс 1914 года найболей верагодны, і ацэньвае лік армян у імперыі ў 1914 годзе ў {{s|1 165 000}} чалавек<ref name="Karpat-54-188" />. Джасцін Мак-Карці, таксама засноўваючыся на асманскай статыстыцы, заве лік у {{s|1 493 276}} армян у Асманскай імперыі, з якіх {{s|600 000}}, то бок каля 40 % насельніцтва, загінулі падчас вайны<ref name="McCarthy-1983-112-130" />. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць што асманскі перапіс 1844 года паказваў 2,4 мільёна армян, а 1881—1882 гадоў — {{s|1 048 143}} армян, а гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд, не ў стане вытлумачыць гэта змяншэнне армянскага насельніцтва да 1880 года. Паводле крытыкаў, Асманская імперыя з 1880-х гадоў маніпулявала лічбамі і ў палітычных мэтах удвойчы заніжала лік армян. У якасці доваду некарэктнасці афіцыйнай статыстыкі прыводзіцца і той факт, што, згодна афіцыйным крыніц, сабраны з армян падатак удвойчы перавысіў разліковы, заснаваны на асманскай статыстыцы. Апроч таго, увесну 1915 года губернатар Дыярбакіра паведаміў пра дэпартацыю з вілаета {{s|120 000}} армян, тым часам як паводле афіцыйных дадзеных армянскае насельніцтва складала ўсяго {{s|73 226}} чалавек<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278" /><ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. === Параўнальны аргумент === {{also|Халакост}} Згодна гэтаму аргументу, [[Халакост]] быў унікальным і беспрэцэдэнтным, а знішчэнне армян уяўляе сабою жудасную трагедыю, аднак носіць абмежаваны характар і мае рацыянальныя і палітычныя матывы. Вядомыя даследчыкі генацыду {{нп3|Іегуда Баўэр|Іегуда Баўэр|ru|Бауэр, Иегуда}}, {{нп3|Дэбара Ліпштат|Дэбара Ліпштат|ru|Липштадт, Дебора}}, [[Роберт Мелсан]], і Майкл Марус прызнаюць, што генацыд армян адбыўся, але быў не таго ж парадку, што Халакост, які яны ўспрымаюць як [[Ірацыяналізм|ірацыянальны]] і ўнікальны. У апошнія гады пагляды Баўэр і Ліпштат змяніліся. Так, Баўэр заявіў, што сцвярджэнне пра тое, што забойствы армян адбыліся па ваенных прычынах, няслушна, а меў месца запланаваны напад на грамадзянскую меншасць. Буйныя даследчыкі, якія адпрэчваюць генацыд армян на падставе параўнальнага аргумента, гэта {{нп3|Стывен Кац|Стывен Кац|en|Steven T. Katz}} (згодна {{нп3|Дэвід Брус Мак-Дональд|Дэвіду Мак-Дональду|en|David Bruce MacDonald}}) і {{нп3|Гюнтэр Леві|Гюнтэр Леві|en|Guenter Lewy}}<ref name="MacDonald 136-143" />. Варта адзначыць, што подпіс Каца стаіць пад лістом 126 даследчыкаў Халакосту, у якім прызнаецца армянскі генацыд<ref name="Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers">March 7, 2000. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers]</ref>. Рэлятывісты адзначаюць адрозненні паміж [[Нацыянал-сацыялізм|нямецкім нацызмам]] і рознымі турэцкімі ідэалогіямі, адмаўляючы магчымасць генацыду армян на глебе [[расізм]]у і прыпісваючы яму палітычна апраўданы характар. Згодна гэтаму пункту погляду, знішчэнне армян было выклікана ўспрыманнем іх з боку Іціхат як агентаў ворага. У якасці пацверджання гэтай высновы рэлятывісты спасылаюцца, у тым ліку, на абмежаваны характар забойстваў армян і адсутнасць намеру Іціхат знішчыць усіх армян у свеце. Кац згаджаецца з тым што армяне страцілі ад 550 да 800 тысяч чалавек і крытыкуе высілкі турэцкага ўрада, злучаныя з адмаўленнем армянскай трагедыі, аднак сцвярджае, што туркі бачылі ў армянах толькі нацыяналістычную пагрозу, і як толькі гэта пагроза спынілася, спыніліся і забойствы армян. Прынцыповую розніцу з Халакостам Кац бачыць у патэнцыяльнай магчымасці армян выжыць, прыняўшы іслам, тым часам як яўрэі павінны былі быць знішчаны ў любым разе<ref name="Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension" />. Крытыкі пярэчаць, што забойствы армян працягваліся і значна пазней адхілення Іціхат ад улады кемалістамі, і што армяне не былі цалкам знішчаны ў Закаўказзе з-за супраціву савецкіх войскаў. Пярэчачы супраць аргумента пра «ўсеагульнае знішчэнне», крытыкі прыводзяць прыклад, што з паўмільёна нямецкіх яўрэяў {{s|165 000}} з’ехалі ці былі высланы; у Францыі з {{s|330 000}} яўрэяў загінулі толькі {{s|80 000}}<ref name="MacDonald 136-143" />, а лік загінулых еўрапейскіх яўрэяў (60 %) супастаўна з лікам загінулых турэцкіх армян (50—70 %)<ref name="Davide E. Stannard. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship" />. У сваю чаргу, {{нп3|Ваагн Дадран|Ваагн Дадран|ru|Дадрян, Ваагн}}, аналізуючы сувязі генацыду армян і Халакосту, знаходзіць, што генацыд армян у некаторых адносінах перасягаў Халакост. З пункту погляду Дадрана, у выніку генацыду армян была знішчана вялікая частка армянскай матэрыяльнай культуры і, у адрозненне ад яўрэяў, яны страцілі, а не набылі гістарычную радзіму. Забойствы армян адбываліся больш жорсткімі метадамі, што ўключаюць працяглую агонію ахвяр. Выжылыя ахвяры Халакосту ў выніку {{нп3|Кампенсацыі ахвярам Халакосту|атрымалі кампенсацыі|ru|Компенсации жертвам Холокоста}}, а армяне не. Нарэшце, вінаватыя ў Халакосце [[Нюрнбергскі працэс|былі асуджаны]], а вінаватыя ў генацыдзе армян — не<ref name="Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide" />. === Сцвярджэнні пра адсутнасць дакументальнага пацверджання === {{also|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}} {{also|Довады генацыду армян}} Палітыкі і гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд армян, прыцягваюць аргумент пра адсутнасць дакументаў, што пацвярджаюць факт існавання загадаў асманскіх лідараў, скіраваных на знішчэнне армян. Кіруючы кафедрай міжнародных адносін Бількенцкага ўніверсітэта [[Анкара|Анкары]] {{нп3|Норман Стоўн|Норман Стоўн|ru|Стоун, Норман}} мяркуе, што дакументальныя довады палітыкі [[генацыд]]у<ref name="Stone-2006"/> адсутнічаюць. Да гэтага ж аргумента звяртаецца і Гюнтэр Леві, які з’яўляецца адзіным гісторыкам, хто фактычна адмаўляе як генацыд армян, так і [[Генацыд індзейцаў|генацыд амерыканскіх індзейцаў]] і {{нп3|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}. Аргументуючы свой пункт погляду ў артыкуле «Revisiting the Armenian Genocide», Леві адзначае, што генацыд армян быў аспрэчаны многімі турэцкімі і заходнімі гісторыкамі. Паводле Леві, тэза пра генацыд армян заснаваная на трох сумнеўных аргументах: рашэннях [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|ваеннага трыбунала 1919 года]], ролі {{нп3|Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі|ru|Тешкилят-и Махсуса}} ў разне армян і мемуарах Наім-бея, што змяшчаюць тэлеграмы Талаата пра знішчэнне армян. Леві мяркуе, што трыбунал праходзіў пад ціскам Антанты для дыскрэдытацыі рэжыму [[Младатуркі|младатурак]] і не адпавядае стандартам заходняга правасуддзя. Самай сур’ёзнай праблемай гэтага трыбунала Леві лічыць страту ўсёй яго дакументацыі і немагчымасць усталяваць адпаведнасць матэрыялаў, апублікаваных у турэцкай прэсе, арыгінальным судовым дакументам. У якасці прыкладу Леві прыводзіць праведзены Дадранам аналіз абвінаваўчага заключэння па Вехіб-пашы, тым часам як па звестках Леві, фактаграфічныя матэрыялы суда, выключаючы гэта вінавачанне, згублены. Паводле Леві, сцвярджэнні пра Адмысловую арганізацыю заснаваны не на аргументах, а на здагадках. Аспрэчваючы мемуары Наім-бея, Леві спасылаецца на працу турэцкіх аўтараў Шынасі Арала ({{lang-tr|Şinasi Orel}}) і Сурэя Юджа ({{lang-tr|Süreyya Yuca}}), якія мяркуюць, што армяне наўмысна знішчылі арыгіналы, каб няможна было давесці фальшывасць дакументаў<ref name="meforum-748" />. Разгорнутая крытыка артыкула Леві ўтрымваецца ў працы [[Ваагн Дадран|Ваагна Дадрана]] («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy») і {{нп3|Танер Акчам|Танера Акчама|ru|Акчам, Танер}} («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey»). Дадран прыводзіць шматлікія прыклады, што паказваюць, што артыкул Леві поўны сумнеўных сцвярджэнняў і абмылаў, у некаторых выпадках свядомых, і што яна паказвае дрэнныя веды Леві турэцкай, а тым больш асманска-турэцкай мовы. Каментуючы шкадаванне Леві з нагоды знікнення архіва трыбунала, Дадран заўважае, што гэта падзея дзіўна супала з захопам Стамбула кемалістамі ў 1922 годзе. Таксама Дадрян мяркуе, што Леві ігнаруе велізарны масіў дакументаў і сведчанняў, супярэчных яго тэзам<ref name="Dhimmi Watch" />. Макдональд, крытыкуючы пазіцыю Леві, згаджаецца з Дадранам у тым, што, кажучы пра акадэмічныя нязгоды і раўнапраўныя пункты погляду на генацыд армян, Леві насамрэч прыводзіць толькі турэцкія і шчыра пратурэцкія крыніцы. Аргументы Леві пра наўмыснае знішчэнне армянамі дакументаў па разаніне Макдональд знаходзіць аналагічнымі аргументам {{нп3|Адмаўляльнікі Халакосту|адмаўляльнікаў Халакосту|ru|Отрицатели Холокоста}}, якія аспрэчваюць [[Дзённік Ганны Франк|дзённікі Ганны Франк]] і {{нп3|Газавая камера|газавыя камеры|ru|Газовая камера}}<ref name="MacDonald 139-140" />. Акчам таксама адзначае, што ў працы Леві ўтрымваецца мноства фактычных памылак, службоўцаў дастатковай падставай лічыць, што яна сумнеўная. Пасля крытыкі Дадрана Леві, выкарыстоўваючы гэты артыкул у якасці прадмовы да кнігі<ref name="Lewy" />, выправіў некаторыя памылкі, тым не менш Акчам знаходзіць мноства фактычных памылак і ў выпраўленым варыянце. Крытыкуючы змястоўную частку артыкула, Акчам адзначае, што нягледзячы на палітычны характар гэтых органаў, сцвярджэнне Леві пра несправядлівасць «суда пераможцаў» з тым жа поспехам можна ўжыць да ўсіх аналагічных суднаў: [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскаму працэсу]], [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|крымінальнаму суду па былой Югаславіі]] і інш. Акчам адзначае, што, заяўляючы пра адсутнасць сведчанняў Вехіб-пашы, Леві не ведае, што прэса таго перыяду публікавала яго сведчанні цалкам, сведчанні Вехіб-пашы ўтрымваюцца ў архівах [[Іерусалімскі патрыярхат Армянскай апостальскай царквы|армянскага Патрыярхату Іерусаліма]], і гэтыя тэксты цалкам супадаюць адзін з адным і дапасуюцца з выцемкамі са сведчанняў, што змяшчаюцца ў абвінаваўчым зняволенні. Аналагічную магчымасць праверыць верагоднасць матэрыялаў трыбунала з дапамогай параўнання публікацый газет, успамінаў, архіваў армянскага Патрыярхату Іерусаліма і тэкстаў абвінаваўчых зняволенняў Акчам бачыць і для ўсіх іншых выпадкаў<ref name="Akcham" />. Крытыкамі канцэпцыі армянскага генацыду недаказанымі ці фальшывымі таксама лічацца так званыя «тэлеграмы Талаата», апублікаваныя ў [[1920]] годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатурак<ref name="Remembrance_and_Denial_108">Richard G. Hovannisian. Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide. Wayne State University Press, 1998. ISBN 081432777X, 9780814327777. P. 108</ref>. === Палітычны аргумент === {{also|#Адстаўка Дональда Кватаэрта|l1=Адстаўка Дональда Кватаэрта}} Пры абмеркаванні генацыду армян на палітычным узроўні часта выкарыстоўваецца аргумент, што гэта пытанне знаходзіцца ў кампетэнцыі гісторыкаў, а не палітыкаў. Падобная аргументацыя выкарыстоўваецца Турцыяй<ref>[http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2008-10-10/2235.html Стратегический альянс Израиля и Турции — под «армянской угрозой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140604210835/http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2008-10-10/2235.html |date=4 чэрвеня 2014 }} // IzRus, 10.10.2008. [http://www.peeep.us/bdfffa19 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607010843/http://www.peeep.us/bdfffa19 |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref>. Пазіцыя армянскага боку зводзіцца да таго, што ў гісторыкаў няма ніякіх сумневаў у факце генацыду армян. Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла {{нп3|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|ru|Международная ассоциация исследователей геноцида}}<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref><ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083553/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, website of the IAGS, March 7, 2009. p. 2</ref><ref name="The Association of Genocide Scholars">June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «[[The New York Times]]» і «{{нп3|The Jerusalem Post|The Jerusalem Post|ru|The Jerusalem Post}}» была апублікавана заява 126 даследчыкаў [[Халакост]]у (у іх ліку [[Іегуда Баўэр]], {{нп3|Ізраэль Чарні|Ізраэль Чарні|ru|Чарни, Израэль}} і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000</ref>. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «{{нп3|Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду|Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду|en|International Center for Transitional Justice}}» (МЦППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦППП уявіў заключэнне, што падзеі 1915 года падпадаюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжыванне гэтага тэрміна цалкам апраўдана<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>. Ізраільскі гісторык {{нп3|Яір Арон|Яір Арон|ru|Орон, Яир}} адзначае, што аргумент «гісторыя для гісторыкаў» цынічна выкарыстоўваецца ў палітычных зацікаўленасцях, каб пазбегнуць абмеркавання на палітычным узроўні<ref name="Auron_101">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|101}}</ref>. === Сустрэчныя вінавачанні ў генацыдзе === Турэцкі бок сцвярджае, што нелаяльныя армяне Асманскай імперыі забілі 1,1 мільён мусульман і 100 000 яўрэяў. Яір Арон заўважае, што апошняе «забойства» ніколі не згадвалася ізраільскімі даследчыкамі і з’яўляецца спробай туркаў згуляць на яўрэйскай адчувальнасці да рэпрэсій, узмоцненай [[Халакост]]ам. Згодна афіцыйнай асманскай статыстыцы ў абласцях, дзе армянамі прыпісваюцца антыасманскія злачынствы, лік яўрэяў не перавышаў 4000. Адсутнасць яўрэйскай рэакцыі на гэтыя факты і спасылак на якія-небудзь крыніцы робіць, паводле Арона, гэтыя падзеі зусім неверагоднымі. Ён адзначае, што, наадварот, яму вядомыя яўрэйскія крыніцы, што адзначалі дапамогу армян пры {{нп3|Яўрэйскі пагром|яўрэйскіх пагромах|ru|Еврейский погром}} апошніх дзесяцігоддзяў XIX і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя<ref name="Auron_257">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|257}}</ref>. Згодна амерыканскаму палітолагу {{нп3|Рудольф Румель|Румеля|ru|Руммель, Рудольф}}, у 1915—1918 гг. армянскімі ратнікамі былі забіты 75 тыс. туркаў і курдаў, тым часам як лік забітых армян ён ацэньвае ў 2,1 мільёна чалавек<ref name="Rummel 224—225">''R. Rummel'' [http://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225</ref>. Турэцкі гісторык {{нп3|Халіл Берктай|Халіл Берктай|en|Halil Berktay}} ацэньвае колькасць забітых мусульман у армянанаселеных рэгіёнах у 1915 годзе ў 10-12 тысяч<ref name="Berktay">Интервью Халила Берктая (Halil Berktay) турецкой газете «Радикал» // Цытуецца паводле {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref>. == Адкрыццё архіваў == Турэцкі бок заклікае Арменію адкрыць архівы, якія па іх думцы маглі б разліць святло на адбытае ў 1915 годзе<ref name="armtown_20081114">[http://www.panarmenian.net/rus/news/27560/ Эрдоган назвал позицию армянской диаспоры «дешевым политическим лоббингом»] // PanARMENIAN.Net, 14 ноября 2008. ([http://web.archive.org/web/20140616224636/http://www.panarmenian.net/rus/news/27560/ копія])</ref>. У адказ дырэктар Нацыянальнага архіва Арменіі Аматуні Вірабян неаднаразова заяўляў, што архівы Арменіі адкрыты для любых даследчыкаў, у тым ліку і працуючых у наш час у ім турэцкіх гісторыкаў, а кажучы пра закрытыя архівы, турэцкія і пратурэцкія дзеячы маюць на ўвазе бастонскі прыватны архіў [[Дашнакцуцюн]], да якога дзяржава Арменія не мае ніякага дачынення<ref name="yerkramas_2012-02-25">Yerkramas.org. 25 февраля 2012. [http://www.yerkramas.org/2012/02/25/v-nacionalnom-arxive-armenii-gotovyat-material-o-genocide/ В национальном архиве Армении готовят материал о Геноциде] ([http://web.archive.org/web/20140616224825/http://www.yerkramas.org/2012/02/25/v-nacionalnom-arxive-armenii-gotovyat-material-o-genocide/ копія])</ref>. Сама Турцыя ўпершыню афіцыйна заявіла пра адкрыццё сваіх архіваў у 1989 годзе. У сувязі з гэтай заявай [[Яір Арон]] адзначае, што пасля гэтага турэцкі ўрад яшчэ некалькі разоў заяўляў пра чарговае «адкрыццё архіваў», тады як у рэчаіснасці доступ да дакументаў абмежаваны<ref name="Auron_259-260">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|259-260}}</ref>. Хізер Рэй таксама згодна, што навукоўцам ужо даўно адмоўлена ў доступе да асманскіх архіваў: «У канцы 1980-х быў пададзены доступ да некаторых архіваў з боку турэцкага ўрада, але здаецца, што матэрыял быў абмежаваны, і ўрад прыняў вельмі выбарчы падыход да тых, каму быў дазволена вывучыць матэрыял»<ref>Heather Rae. State Identities and the Homogenisation of Peoples. Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p. 128. ISBN 0-521-79708-X. «Scholars have long been denied access to Ottoman archives. In the late 1980s access was granted to some archives by the Turkish government, but it appears that the material was limited and the government took a very selective approach to who was allowed to study the material»</ref><ref>Vahakn Dadrian. «Ottoman archives and Denial of the Armenian Genocide» in The Armenian Genocide: History, Politics and Ethics. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: Palgrave MacMillan, 1992.</ref>. Аналагічны пункт погляду выказаў і [[Танер Акчам]]<ref>Taner Akcam. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Macmillan, 2007, ISBN 1466832126, 9781466832121. Стр. 5 «While we are missing a significant portion of these papers, what remains in the Ottoman archives and in court records is sufficient to show that the CUP Central Committee, and the Special Organization it set up to carry out its plan, did deliberately attempt to destroy the Armenian population»</ref>. У кастрычніку [[2000]] года турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг таксама канстатаваў, што турэцкія архівы не былі адкрыты для даследчыкаў<ref name="Sukru" />. У ліку апублікаваных [[WikiLeaks]] дакументаў было паведамленне генеральнага консула ЗША ў Стамбуле, дзе перадавалася яго гутарка з турэцкім гісторыкам Халілам Берктаем у ліпені 2004 года. Берктай сцвярджаў, што ў турэцкіх архівах двойчы праводзілася чышчанне дакументаў па генацыдзе армян, у 1919 годзе і 90-х гадах XX стагоддзя<ref name="WikiLeaks">[http://www.mirrorspectator.com/2011/09/16/wikileaks-on-armenian-genocide-turkey-‘purged’-archives-to-destroy-evidence/ WikiLeaks on Armenian Genocide: Turkey ‘Purged’ Archives to Destroy Evidence] // The Armenian Mirror Spectator, SEPTEMBER 16, 2011 ([http://web.archive.org/web/20110916220232/http://www.mirrorspectator.com/2011/09/16/wikileaks-on-armenian-genocide-turkey-‘purged’-archives-to-destroy-evidence/ копія])</ref>. == Ліст Хіта Лоўры == Адным з галоўных адмаўляльнікаў генацыду армян з’яўляецца прафесар [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]] {{нп3|Хіт Лоўры|Хіт Лоўры|en|Heath W. Lowry}} ({{lang-en|Heath W. Lowry}}). У 1985 годзе Лоўры быў у ліку 69 навукоўцаў, якія падпісалі ліст [[Вышэйшыя федэральныя органы дзяржаўнай улады ЗША|ураду ЗША]] з прапановай не прызнаваць генацыд армян. У [[1990]] годзе псіхолаг {{нп3|Роберт Джэй Ліфтан|Роберт Ліфтан|ru|Лифтон, Роберт Джей}} атрымаў ліст ад [[Турцыя|турэцкага]] пасла ў [[ЗША]], з каментарамі па пытанні генацыду армян. Да ліста выпадкова быў прыкладзены тэкст Лоўры, што змяшчае саветы па прадухіленні згадвання генацыду армян у акадэмічных даследаваннях. Выкладзеныя ў прыкладзеным тэксце рэкамендацыі былі расцэнены Робертам Ліфтанам і яго калегамі як грубае парушэнне акадэмічнай этыкі і прыклад метадаў, з дапамогай якіх турэцкі пасол у Вашынгтоне спрабуе адмаўляць генацыд армян<ref name="Smith" />. Ва ўніверсітэт Прынстана была скіравана петыцыя «Супраць адмаўлення генацыду армян з боку турэцкага ўрада і навуковай карупцыі ў акадэмічнай супольнасці», дзе 150 інтэлектуалаў патрабавалі выключыць Лоўры з універсітэта. Петыцыю, у ліку іншых, падпісалі {{нп3|Рауль Хільберг|Рауль Хільберг|ru|Хильберг, Рауль}}, [[Іегуда Баўэр]], [[Ізраэль Чарні]], [[Уільям Стайран]], [[Сьюзан Зонтаг]], [[Курт Вонегут]] і [[Дэрэк Уолкат]]. Скандал з Лоўры асвятляўся ў [[The New York Times|New York Times]], [[The Boston Globe|Boston Globe]] і іншых вядомых СМІ. Хоць Прынстанскі ўніверсітэт адмовіўся звольніць Лоўры, гэты скандал стаў нагодай для прыцягнення ўвагі да фактаў генацыду і адмаўлення генацыду армян, а таксама пашкодзіў рэпутацыі ўніверсітэта<ref name="Encyclopedia of genocide 163-164">''Peter Balakian''. COMBATTING DENIALS OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN ACADEMIA. // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|163-164}}</ref>. == Справа Люіса == 19 сакавіка 1985 года ў газетах «[[The New York Times]]» і «[[The Washington Post]]» група з 69 амерыканскіх гісторыкаў, якія спецыялізаваліся па турэцкай тэматыцы, у ліку якіх былі вядомыя даследчыкі, на правах [[Рэклама|рэкламы]] апублікавала заяву, у якой яны заклікалі [[Кангрэс ЗША]] не прымаць рэзалюцыю па генацыдзе армян<ref name="Hovannisian-241" /><ref name="Lewis Affair" />. Сярод тых, хто падпісалі, быў вядомы гісторык {{нп3|Бернард Льюіс|Бернард Льюіс|ru|Льюис, Бернард}}, імем якога стала звацца гэта заява<ref name="Lewis Affair" /><ref name="Rubinstein-145" /><ref name="Banality-226-227" />. Публікацыю аплаціла Турэцкая Асамблея ЗША<ref name="Lewis Affair" />. [[Рычард Аванісян]] адзначае, што важную ролю ў гэтай публікацыі згуляў Хіт Лоўры, дырэктар Інстытута турэцкіх даследаванняў, у якім многія з тых, хто падпісалі гэты ліст, атрымвалі гранты<ref name="Hovannisian-227" />. Паводле Пітэра Сур’яна, большасць тых, хто падпісалі ліст, мабыць, мелі прамыя ці ўскосныя зыскі ад турэцкага ўрада<ref>цытуецца паводле ''[[:en:Kenneth S. Stern|Kenneth S. Stern]]''. Holocaust Denial. Amer Jewish Committee, 1993. ISBN 0-87495-102-X. Р. 86-87. «''Academics have also been used to give a veneer of legitimacy to the denial of the Armenian genocide. Sixty-nine academics signed a New York Times ad in 1985, protesting a proposed day of remembrance for the victims of the Armenian genocide. According to Professor Peter Sourian, most of these academics „apparently benefited directly or indirectly from Turkish largess.“''»</ref>. Армянская асамблея ЗША прааналізавала спіс 69 і паказала, што большасць з іх не з’яўляюцца спецыялістамі па перыядзе, адпаведнаму генацыду, а таксама, што больш важна, што большая колькасць з’яўляліся атрымальнікамі грантаў з турэцкіх афіцыйных крыніц<ref name=autogenerated1>The Psychological Satisfaction of Denials of the Holocaust or Other Genocides by Non-Extremists or Bigots, and Even by Known Scholars, by Israel Charny, «IDEA» journal, July 17, 2001, Vol.6, no.1</ref>. {{нп3|Сперас Врыёніс|Сперас Врыёніс|en|Speros Vryonis}}, які прааналізаваў спіс, таксама прыходзіць да высновы, што значны лік падпісантаў і іх інстытутаў былі прамымі атрымальнікамі грошай з Турцыі<ref name=autogenerated1 />. Сумневы якія падпісалі ліст дакраналіся слоў «Турцыя» і «генацыд». Так, у лісце адзначалася, што тэрыторыя цяперашняй Турцыі з’яўляецца толькі часткай Асманскай імперыі, і выкарыстанне ў рэзалюцыі тэрміна «Турцыя» недапушчальна. {{нп3|Іў Цернан|Іў Цернан|ru|Тернон, Ив}} у гэтай сувязі адзначае, што ў сваіх працах падпісанты ліста прытрымліюцца больш ліберальных крытэраў, так Бернард Льюіс толькі ў адной частцы кнігі «The Emergence of Modern Turkey» выкарыстаў тэрмін «Турцыя» замест «Асманская імперыя» адзінаццаць разоў. Аргументы супраць выкарыстання вызначэння «генацыд» Цернан знаходзіць непрымальнымі. Пасля публікацыі заявы прафесар Сарбоны {{нп3|Жэрар Шальян|Жэрар Шальян|en|Gerard Chaliand}} выказаў расчараванне ў тым, што падпісаў ліст, паслаўшы ліст Бернарду Льюісу, які адказаў, што прычынай гэтай заявы было нежаданне псаваць амерыкана-турэцкія адносіны і што заява заклікае Турцыю адкрыць свае архівы. Шальян адказаў Льюісу, што некарэктна — калі не сказаць несумленна — казаць, што прычынай непрызнання генацыду з боку Захаду з’яўляецца нястача сведчанняў, што даказваюць выпадкі генацыду супраць армянскага насельніцтва ў Анатоліі падчас вайны, калі насамрэч прычынай былі боязі ў дэстабілізацыі НАТА<ref name="Lewis Affair" />. У 2006 годзе Жэрар Шальян у суаўтарстве з [[Іў Цернан|Івам Цернанам]] напісаў кнігу, у якой падзеі 1915 года ацэньваюцца як генацыд армян, што прывёў да амаль 1,5 мільёна ахвяр<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, Yves Ternon. 1915, Le génocide des Arméniens. Editions Complexe, 2006, ISBN 2804801020, 9782804801021</ref>. [[Ізраэль Чарні]], дырэктар Інстытута халакосту і генацыду ў Іерусаліме, правёў уласнае даследаванне, паслаўшы анкеты кожнаму з падпісантаў заяву, дзе быў зададзены шэраг падрабязных пытанняў: што яны думаюць пра смерць армян у Турцыі, ці адмаўляюць яны генацыд армян, ці лічаць яны, што армяне перакручваюць факты і што яны думаюць пра падпісантаў адкрытага ліста. Вынікі апытання Чарні ацэньвае як: «такія, што ўражальна паказалі, што прынамсі некаторыя даследчыкі прызналі, што мелі месца масавыя забойствы армян, у ісце не паддаючы сумневу факт генацыду армян, хоць ніхто з іх не пагадзіўся з выкарыстаннем слова „генацыд“; некаторыя прызнавалі, што адбываецца наўмыснае заблытванне пытання і адмаўленне з боку туркаў». Папярэднія дадзеныя апытання былі апублікаваны ў 1990 годзе «Internet on the Holocaust and Genocide»<ref>''[[Ізраэль Чарні]]''. A Passion for Life and Rige at the Wasting of Life // ''Samuel Totten, Steven L. Jacobs''. Pioneers of genocide studies. Transaction Publishers, 2002. ISBN 0-7658-0151-5, 9780765801517. P. 456—464. «The results were impressive in conveying that at least several of the scholars acknowledged that major massacres of the Armenians had occurred, so that in effect there was no doubt about the Armenian Genocide, although none of them agreed to me word genocide, and several acknowledged that there was a pattern of obfuscation and denial by me Turks.»</ref>. Згодна [[Яір Арон|Яіру Арону]] гэты ліст, што прызывае не спяшацца з прызнаннем генацыду армян да таго, як будуць апублікаваны турэцкія архівы, з’яўляецца прыкладам чарговай спробы Турцыі ўплываць на акадэмічнае асяроддзе, для чаго Турцыяй выдаткоўваюцца велізарныя грошы і высілкі<ref>''Yair Auron''. The banality of denial: Israel and the Armenian genocide. Transaction Publishers, 2004. ISBN 0-7658-0834-X, 9780765808349. P.216</ref>. У кастрычніку 2000 года, калі ў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў ЗША]] разглядалася чарговая рэзалюцыя па генацыдзе армян, у газеце «Міліет» турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг ({{lang-tr|[[:tr:Mustafa Şükrü Elekdağ|Mustafa Şükrü Elekdağ]]}}) наракаў, што заява 69 навукоўцаў была бескарыснай, бо ніхто з іх, з выняткам Джасціна Мак-Карці, не хоча падпісваць новую дэкларацыю. Элекдаг тлумачыў гэта дзвюма прычынамі: тым, што навукоўцы баяцца армянскіх баевікоў, і што турэцкія архівы, пра закрытасць якіх гаварылася ў заяве, так і не былі адкрыты<ref name="Sukru">Şükrü Elekdağ. [http://www.milliyet.com.tr/2000/10/02/yazar/elekdag.html Soykırımı balonu nasıl patlar?] Milliyet. 02.10.2000 ([http://web.archive.org/web/20071230002837/http://www.milliyet.com.tr/2000/10/02/yazar/elekdag.html копія])</ref><ref>Lou Ann Matossian. [http://www.reporter.am/index.cfm?furl=/go/article/2008-07-19-politics-scholarship-and-the-armenian-genocide&pg=2 Politics, scholarship, and the Armenian Genocide]. Armenian Reporter. July 19, 2008</ref>. === Адстаўка Дональда Кватаэрта === Адзін з 69 падпісантаў, {{нп3|Дональд Кватаэрт|Дональд Кватаэрт|en|Donald Quataert}}, у снежні [[2006]] года падаў у адстаўку з паста кіраўніка савета кіраўнікоў Інстытута турэцкіх даследаванняў ({{lang-en|[[:en:Institute of Turkish Studies|Institute of Turkish Studies]]}}), які ён займаў з [[2001]] года. Згодна яго заяве, ён змушаны быў падаць у адстаўку з-за ціску пасла Турцыі ў ЗША Набі Шэнсоя, пасля таго, як ахарактарызаваў забойствы армян у Турцыі як генацыд. Шэнсой адмаўляў, што ён аказваў нейкі ўплыў на адстаўку. Адстаўка Квартаэрта выклікала скандал у акадэмічным асяроддзі. Шэраг членаў рады дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў у знак пратэсту таксама падалі ў адстаўку. Мерват Хацем ({{lang-en|Mervat Hatem}}), дырэктар Асацыяцыі даследаванняў Сярэдняга Усходу ({{lang-en|[[:en:Middle East Studies Association|Middle East Studies Association]]}}), скіраваў рэзкі ліст прэм’ер-міністру Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдагану]], у якім выказаў заклапочанасць заявамі турэцкіх урадоўцаў пра намер адклікаць фінансаванне Інстытута турэцкіх даследаванняў, калі Квартаэрт публічна не адмовіцца ад сваіх ацэнак. Хацем таксама адзначыў, што адстаўка рэзка кантрастуе з заявай урада Турцыі пакінуць абмеркаванне [[Генацыд армян|падзей 1915 года]] навукоўцам. Паводле заявы Квартаэрта, члены савета дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў са здзіўленнем пазналі, што фінансаванне інстытута Турцыяй не знак даверу, а падарунак, які ў любы момант можа быць ануляваны<ref>''David Holthouse ''. [http://www.splcenter.org/blog/2008/06/06/institute-of-turkish-studies-chair-forced-out-for-rebuking-genocide-deniers/ Institute of Turkish Studies Chair Forced Out For Rebuking Genocide Deniers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100521030543/http://www.splcenter.org/blog/2008/06/06/institute-of-turkish-studies-chair-forced-out-for-rebuking-genocide-deniers/ |date=21 мая 2010 }}. Southern Poverty Law Center, June 6, 2008</ref><ref>''Susan Kinzie''. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/07/04/AR2008070402408.html Board Members Resign to Protest Chair’s Ousting]. The Washington Post. July 5, 2008 (копія: [http://www.peeep.us/80589db1 стр.1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715005049/http://www.peeep.us/80589db1 |date=15 ліпеня 2014 }}, [http://www.peeep.us/9f66a4f7 стр.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715043326/http://www.peeep.us/9f66a4f7 |date=15 ліпеня 2014 }})</ref>. == Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях == Найбуйнейшыя профільныя энцыклапедыі: «Encyclopedia of Genocide»<ref>{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref>, «Dictionary of Genocide»<ref>{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}</ref> і «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity»<ref>{{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}</ref>, «Encyclopedia of Human Rights»<ref>David P. Forsythe (ed.) ''Encyclopedia of Human Rights'': Vol. 1, Oxford University Press, 2009, ISBN 0195334027, 9780195334029</ref> адназначна вызначаюць армяна-турэцкія падзеі 1915 года як генацыд. У той жа час шэраг даследчыкаў адзначае, што найбуйнейшыя агульнаадукацыйныя энцыклапедыі да апошняга часу адлюстроўвалі рэвізіянісцкі пункт погляду на генацыд армян. З энцыклапедый «{{нп3|Энцыклапедыя Кольера|Collier’s Encyclopedia|ru|Энциклопедия Кольера}}», «{{нп3|Амерыканская энцыклапедыя|Encyclopedia Americana|ru|Американская энциклопедия}}», «{{нп3|Энцыклапедыя ісламу|Encyclopedia of Islam New Edition|ru|Энциклопедия ислама}}», «Encyclopedia of the Modern Middle East» і «[[Энцыклапедыя Брытаніка|The New Encyclopaedia Britannica]]» толькі апошняя паведамляе, што гэтыя падзеі могуць быць кваліфікаваны як генацыд (у рэдакцыі красавіка 2015 года «Брытаніка» кваліфікавала падзеі як генацыд, які аспрэчваецца Турцыяй). «Encyclopedia Americana» кажа пра «спробу знішчэння армян», а «Collier’s Encyclopedia» паведамляе толькі пра дэпартацыю армянскага насельніцтва{{efn|«Collier’s Encyclopedia» была куплена кампаніяй Microsoft, якая ўключыла яе ў энцыклапедыю «Encarta». У «Encarta» падзеі 1915 года кваліфікуюцца як генацыд: «The Armenian Genocide took place under cover of World War I and had four major stages.»}}. Таксама ўплыў рэвізіянісцкага пункту погляду выяўляецца ў тлумачэннях забойстваў армян, якое прыпісваецца супрацы армян з рускімі войскамі. Артыкулы пра Турцыю ці Асманскую Імперыю амаль не ўтрымваюць якіх-небудзь звестак пра знішчэнне армян, а артыкулы пра лідараў младатурак зусім не кажуць пра іх ролю ў гэтым працэсе<ref>''Rouben Paul Adalian''. TREATMENT OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN REPRESENTATIVE ENCYCLOPEDIAS // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref><ref name="Dolabjian">Dolabjian, Vartkes S.(2003) 'The Armenian Genocide as portrayed in the Encyclopaedia Brittanica' // Journal of Genocide Research, 5: 1, 103—115</ref>. Механізм уплыву турэцкага ўрада на акадэмічныя тэксты, злучаныя з генацыдам армян, быў прадэманстраваны пры падрыхтоўцы энцыклапедыі «{{нп3|Encarta|Энкарта|ru|Encarta}}»<ref>''John Shamsey''. 80 Years Too Late: The International Criminal Court and the 20th Century’s First Genocide // 11 Journal of Transnational Law & Policy 2001—2002. P.374</ref>. Кампанія [[Microsoft]], якая распрацоўвала энцыклапедыю, звярнулася да вядомых даследчыкаў, {{нп3|Рональд Грыгор Сюні|Рональда Сюні|ru|Суни, Рональд Григор}} і {{нп3|Хелен Фейн|Хелен Фейн|en|Helen Fein}}, з прапановай напісаць некалькі артыкулаў, у тым ліку і злучаных з генацыдам армян. Увесну 2000 года турэцкі пасол у ЗША скіраваў ліст у рэдакцыю «Энкарты», пратэстуючы супраць ужытку тэрміна «генацыд» пры апісанні забойстваў армян. Рэдактар «Энкарты» прапанаваў Сюні і Фейн перапісаць артыкулы, каб адбіць «нязгоды ў думках». Паводле слоў рэдактара, турэцкі ўрад пагражаў арыштаваць супрацоўнікаў і забараніць прадукцыю кампаніі [[Microsoft]], калі падзеі 1915 года будуць ахарактарызаваны як генацыд. Сюні і Фейн адмовіліся перапісваць артыкулы пад націскам турэцкага ўрада, і ў выніку «Энкарта» вырашыла пакінуць артыкулы ў выточным выглядзе<ref>{{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref><ref>Helen Fein, "Changing minds at Microsoft: Armenian Genocide denial checked, " ISG Newsletter, No 25, Fall 2000, p 13.</ref>. У 1986 годзе турэцкае выданне «[[Энцыклапедыя Брытаніка]]», якое сцвярджала, што ў паўднёвай Анатоліі ў XI стагоддзі існавала [[Кілікійскае царства|армянская дзяржава]], было звінавачана ў крымінальным злачынстве супраць турэцкай нацыі. Генеральны пракурор дзяржаўнага суда бяспекі заявіў што гэта «супярэчыць гістарычным фактам» і прыстрашыў рэдактара выдання Партураглу (Huya Porturoglu) 4,5 гадамі турмы, што азначае, што Брытаніка таксама была падвергнута ціску па пытанні генацыду армян<ref name="Dolabjian" />. Французская {{нп3|Вялікая энцыклапедыя Ларуса|Вялікая энцыклапедыя Ларуса|ru|Большая энциклопедия Ларусса}}<ref name="larousse">Артыкул [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/génocide_arménien/186105 génocide arménien]</ref> і нямецкая [[Brockhaus Enzyklopädie|Энцыклапедыя Бракгаўз]] <ref name="Brockhaus">Артыкул «Völkermord»: «Das 20. Jahrhundert kennt Völkermord größten Ausmaßes: Den Völkermord an den Armeniern besonders im und nach dem Ersten Weltkrieg durch die Türkei, die Vernichtungspolitik des nationalsozialistischen Deutschland v. a. gegen die Juden (Holocaust), den Völkermord an der Bevölkerung Kambodschas unter dem Terrorregime von Pol Pot (1975-79)»</ref> вызначаюць падзеі 1915 года як генацыд. === Britannica === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Фрагмент артыкула «Armenia» з [[Энцыклапедыя Брытаніка|Encyclopædia Britannica]] ў рэдакцыі 1922 года (пераклад на беларускую)<ref name="Britannica_1922">[[s:en:1922 Encyclopædia Britannica/Armenia|Armenia]] // Encyclopædia Britannica, 1922: «A preposterous and cynical scheme of compulsory colonization as part of the policy has been attributed to German theorists; but it was not even a mask except as affording greater opportunities for destroying the Armenian population. Described in a few words the policy was that of deportation coupled with extermination. The Armenian race was to be uprooted from the wide territories of Asia Minor beyond hope of continuance or return.»</ref>:<br /> «Абсурдны і цынічны план гвалтоўнай каланізацыі як складніка палітыкі прыпісваецца нямецкім тэарэтыкам; але ён служыў усяго толькі дымавой заслонай для знішчэння армянскага насельніцтва. На справе ўся палітыка складалася ў дэпартацыі і ліквідацыі. Армянскі народ на шырокіх прасторах Малой Азіі падлягаў вынішчэнню; любая надзея на тое, што армяне змогуць і далей жыць на гэтых тэрыторыях ці некалі вярнуцца на свае землі, павінна была быць пахавана.» |} Першае згадванне пра армянскія пагромы з’явілася ў «[[Энцыклапедыя Брытаніка|Энцыклапедыі Брытаніка]]» ў 1922 годзе і было падпісана супрацоўнікам брытанскай выведкі Чайлдсам ({{lang-en|W.J. Childs}}). У артыкуле апісваліся дэпартацыя і забойствы безабароннага насельніцтва. Дэпартацыя кваліфікавалася як ускосны сродак знішчэння армян, а афіцыйная прычына дэпартацыі — падстава для масавага забойства. Наступнае выданне 1926 года ўлучала апісанне падзей, напісанае былым брытанскім віцэ-консулам у Бітлісе Сафрасцянам, паводле якога законныя акты самаабароны армян былі пададзены асманскім урадам як здрада і нагода для палітыкі знішчэння. Наступныя 14 выданняў Брытанікі ўтрымвалі рэзюмэ таго ж аўтара, аднак у 1957 годзе невядомы рэдактар выдаліў фрагмент пра забойства армянскіх жанчын і дзяцей без разбору. З 1968 года тэкст Сафрасцяна быў заменены на тэкст {{нп3|Чарлз Доўсет|Чарлза Доўсета|en|Charles Dowsett}}, які паказваў прычынай знішчэння 600 тысяч армян іх супрацу з рускімі. Тэкст Доўсета нічога не паведамляў пра ўдзел армян у турэцкай арміі і пра знішчэнне жанчын і дзяцей. З некаторымі мадыфікацыямі 1985 года гэты тэкст прысутнічае і ў наступных выданнях Брытанікі. У тэксце артыкула «Армянская разня» ({{lang-en|Armenian Massacres}}) напісана: * армяне з добраахвотніцкіх атрадаў завуцца не «расійскія армяне», а «армяне з Каўказскага рэгіёна», каб чытач не зразумеў, што гэта былі не грамадзяне Асманскай імперыі без абавязанняў у адносінах да яе; * згадваецца пра наяўнасць турэцкіх добраахвотнікаў у расійскіх войсках, але нічога не гаворыцца пра армян у асманскай арміі, якіх было прынамсі ў дзесяць разоў больш; * не гаворыцца, што дэпартацыя мела беспрэцэдэнтна жорсткі і ўсеагульны характар, улучаючы жанчын і дзяцей. У выданні 1974 года ў артыкуле «Urartu and Armenia» той жа Чарлз Доўсет уявіў ужо іншую трактоўку падзей, назваўшы падзеі 1915 года аналагічнымі «{{нп3|Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковаму рашэнню|ru|Окончательное решение еврейского вопроса}}» Гітлера. Аналагічныя пропускі інфармацыі ёсць і ў артыкулах пра архітэктараў генацыду армян. Так, у артыкулах пра Талаата і Энвера адсутнічае інфармацыя пра тое, што яны былі прысуджаны да смерці [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|турэцкім ваенным трыбуналам]] у тым ліку і за ўдзел у разне армян. У артыкуле пра Энвера няма ніякіх згадванняў пра яго ўдзел у забойствах армян. У выданнях Брытанікі да 1969 года ўлучна ў артыкуле пра Талаата быў тэкст пра яго адказнасць, як міністра ўнутраных спраў, за дэпартацыю армян і гібель большасці з Пазнейшыя рэдакцыі выключылі гэтыя словы і паказваюць Талаата як «{{нп3|Ахвярны казёл|ахвярнага казла|ru|Козёл отпущения}}», на якога былі спісаны злачынствы, якія ён не мог запабегчы<ref name="Dolabjian" />. У выданні 2012 года, у артыкуле «Genocide» Джордж Андрэапулас<ref name="George J. Andreopoulos">George J. Andreopoulos. Professor, Department of Government, John Jay College of Criminal Justice, New York. Author of Genocide: Conceptual and Historical Dimensions and others.</ref> кваліфікуе разню армян 1915 года як генацыд<ref name="Britannica_Genocide">Britannica. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/229236/genocide Genocide]: «''Twentieth-century events often cited as genocide include the 1915 Armenian massacre by the Turkish-led Ottoman Empire, the extermination of Jews, Roma (Gypsies), and other groups by Nazi Germany during World War II, and the killing of Tutsi by Hutu in Rwanda in the 1990s.''»</ref>. У студзені 2015 года рэдактары Брытанікі дадалі ў артыкул «Armenian massacres» інфармацыю, што кваліфікацыя гэтых падзей, як генацыд, аспрэчваецца турэцкім урадам, а ў красавіку артыкул быў наноў перапісаны Рональдам Сюні пад назвай «Armenian Genocide»<ref name="britannica-Armenian-Genocide">[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide] // Britannica</ref>. == Турцыя == {| class="toccolours" style="float: left; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Прэм'ер-міністр Турцыі |[[Тансу Чылер]]. Верасень 1994 года<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}</ref>:<br />«Гэта не праўда, што турэцкія ўлады не жадаюць выказаць сваю пазіцыю па так званым „армянскім пытанні“. Наша пазіцыя лімітава ясная. Сёння выяўна, што ў святле гістарычных фактаў армянскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі і ілюзорнымі. Армяне ў любым выпадку не падвяргаліся генацыду». |} {{also|#Адкрыццё архіваў|l1=Адкрыццё архіваў}} {{also|Армяне ў Турэцкай Рэспубліцы}} Турэцкая Рэспубліка афіцыйна і ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, таксама выдаткоўвае значныя сродкі на [[Піяр|піяр-кампаніі]] па адмаўленні генацыду армян, падтрымвае і фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнанні генацыду дзяржаўнымі органамі ці навуковымі калектывамі, Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды наяўнасці армян у Турцыі, у краіне сістэматычна разбураліся помнікі [[Армянская архітэктура|армянскай архітэктуры]]<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228"/><ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157 «Looting and pillaging were accompanied by a concerted campaign to destroy the Armenian cultural heritage.»</ref><ref name="Charny_561-562">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=1|pages=561-562}} «Indicative of the destructive dimension of denial and the uninterrupted policy of erasing even the record of the once-Armenian presence in Turkey, historical Armenian structures ranging from thousand-year-old churches to entire ancient cities have been subjected to willful vandalism and in numerous instances to complete obliteration. Despite the three-thousand-year existence of the Armenians and their continuous construction of civilization in their historic homeland, no archeological site in Turkey is permitted designation as historically Armenian. While Ottoman Turkey persecuted and sought to destroy the living Armenian population, Republican Turkey has been methodically erasing the physical record of an extinguished civilization with the goal of blotting out even the memory of its existence.»</ref><ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5 «In contrast to Kristallnacht, where the destruction of architecture offered a warning of worse to come, the Turks have continued to remove, stone by stone, the evidence of millennia of Armenian architectural and art history following the mass murder and exile of the Armenian people.»</ref><ref name="UgurUmitUngor">{{кніга |аўтар=[[:en:Uğur Ümit Üngör|Ugur Ümit Üngör]]|загаловак=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950|выдавецтва=Oxford University Press|год=2012|isbn=978-0-19-965522-9|старонкі=219|старонак=328}}{{oq|en|The Kemalist regime continued on all fronts the preceding Young Turk policies of effacing physical traces of Armenian existence: churches were defaced and buildings rid of their Armenian inscriptions. Although the Armenians were gone, in a sense they were still deemed too visible. In Diyarbekir city, a landmark event that marked the decay of Armenian existence was the collapse of the church, Surp Giragos. Another important stage was the razing of the local Armenian cemeteries.}}</ref>. Тэса Хофман адзначае, што пасля наўмысных разбурэнняў да 1970-х у 1990-х з’явілася «разбуральнае аднаўленне» пад падставай археалагічных раскопаў і некваліфікаванай рэстаўрацыі, у прыватнасці пры раскопах горада [[Ані]]<ref name="TessaHofmann">Dr. Tessa Hofmann. [http://www.armenian.ch/gsa/Docs/faae02.pdf ARMENIANS IN TURKEY TODAY. A CRITICAL ASSESSMENT OF THE SITUATION OF THE ARMENIAN MINORITY IN THE TURKISH REPUBLIC] // ([http://web.archive.org/web/20140125020824/http://www.armenian.ch/gsa/Docs/faae02.pdf копія])</ref>. У апошні час адзначаюцца станоўчыя змены ў дачыненні да армян і іншых меншасцей у турэцкім грамадстве, у прыватнасці адноўлены некаторыя армянскія помнікі: манастыр «Сурб Хач» на востраве Ахтамар, «Святы Кіракос» у Дыярбекіры, слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года перастае быць табуяваным, і г.д.<ref>Cengiz AKTAR, Hrant Dink Foundation, Istanbul, TURKEY and Richard GIRAGOSIAN, Regional Studies Center, Yerevan, ARMENIA. [http://www.iris-france.org/docs/kfm_docs/docs/observatoire-pol-etrangere-europe/1-expo-afetnt-2013-433710en.pdf TURKEY-ARMENIA RELATIONS] // EP/EXPO/B/AFET/FWC/2009-01/Lot1/49</ref>. {{нп3|Артыкул 301, Крымінальны кодэкс Турцыі|Артыкул 301 крымінальнага кодэкса Турцыі|ru|Статья 301 (Уголовный кодекс Турции)}} агадвае кару за «аганьбаванне турэцкай нацыі» тэрмінам да двух гадоў (у рэдакцыі да 2008 года да трох гадоў за абразу «турэцкасці»). Па гэтым артыкуле праходзілі некалькі гучных спраў, фігуранты якіх вінаваціліся ў канстатаванні факта масавых забойстваў армян у 1915 годзе. У 2005 годзе судоваму пераследу падвяргаўся [[Нобелеўская прэмія|нобелеўскі лаўрэат]] [[Архан Памук]], у 2006 годзе — {{нп3|Грант Дзінк|Грант Дзінк|ru|Динк, Грант}}, які атрымаў тэрмін у 6 месяцаў. 19 студзеня 2007 года Грант Дзінк быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, які пратэставаў супраць выступаў Дзінка па пытанні генацыду армян. Пасля забойства Дзінка і пагроз у свой адрас з боку ісламскіх экстрэмістаў пакінуў Турцыю Архан Памук<ref name="Denial_History_Betrayed_1-4">Tony Taylor. Denial: History Betrayed. Melbourne Univ. Publishing, 2008. ISBN 0522859070, 9780522859072. Стр. 1-4</ref>. Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], якая адмаўляла [[Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах|масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя]]. Пляма масавых забойстваў была непрыемнай ношай для пераемніка Асманскай імперыі, а мадэрнісцкі {{нп3|Кемалізм|кемалісцкі|ru|Кемализм}} рэжым быў вельмі адчувальны да задзірлівага «традыцыйнага» іміджу турэцкага варварства. Адмаўленне таксама згуляла значную ролю падчас стварэння міфаў пра паходжанне Турцыю і фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці. Многія прадстаўнікі турэцкай эліты мелі асабістую цікавасць ва ўтойванні крыніцы прысвоеных імі земляў і маёмасці армян. Многія са злачынцаў [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] захавалі ўплыў і ў Турэцкай Рэспубліцы. Пасля Другой сусветнай вайны на фоне прызнання [[Халакост]]у Турцыя таксама асцерагалася параўнання з нацысцкай Германіяй. Спроба Турцыі падманным шляхам мінімізаваць лік армян, якія жылі ў Асманскай імперыі, перакручванне наступстваў і прычын рашэння пра дэпартацыю 1915 года прывяла да сістэматычнага і фундаванага Турцыяй перапісвання гісторыі. Турэцкая гістарыяграфія складаецца з кемалісцкіх міфаў пра турэцкае засяленне Анатоліі тысячагоддзі назад, пра турэцкую культуру, якая паслужыў глебай для ўсіх [[Еўразія|еўраазіяцкіх]] культур, адмаўляе існаванне сярэднявечнага [[Кілікійскае армянскае царства|армянскага царства Кілікія]]<ref name="Bloxham-207-209" />. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Прэм'ер-міністр Турцыі |[[Рэджэп Эрдаган]]. 23 красавіка 2014 года<ref name="tass">[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1141812 Премьер Турции принес соболезнования потомкам армян, погибших в Османской империи] // ИТАР ТАСС, 23.04.2014</ref>:<br />«З надзеяй і верай у тое, што старажытныя народы, што валодаюць падобнымі звычаямі і традыцыямі, змогуць разам і годным чынам успомніць пра сваё мінулае і пра страты, мы жадаем, каб душы армян, загінулых у падзеях пачатку стагоддзя, спачывалі з мірам, а іх унукам перадаём свае спачуванні». |} У 2005 годзе турэцкі прэм’ер-міністр [[Рэджэп Эрдаган]] прапанаваў ураду [[Арменія|Арменіі]] стварыць супольную камісію гісторыкаў для вывучэння падзей [[1915]] года<ref name="armtown_20081114" /><ref>[http://www.trend.az/news/karabakh/1595598.html Освобождение семи районов Азербайджана содействовало бы сближению армяно-турецких отношений — премьер-министр Эрдоган] // Trend, 8 декабря 2009 ([http://web.archive.org/web/20140618233007/http://www.trend.az/news/karabakh/1595598.html копія])</ref>. На дадзеную прапанову прэзідэнт Арменіі [[Роберт Качаран]] адказаў, што развіццё двухбаковых адносін — справа ўрадаў, а не гісторыкаў, і прапанаваў нармалізацыю адносін паміж дзвюма краінамі без якіх-небудзь прадумоў<ref name="Oskanian Comments">{{Cite web|url=http://www.armeniaforeignministry.com/pr_06/061104_vo_gul.html|title=Minister Oskanian Comments on Turkish Foreign Minister Abdullah Gul's Recent Remarks|publisher=Armenian Ministry of Foreign Affairs|date=2006-11-04|access-date=2007-04-23|archive-url=https://www.webcitation.org/65uaECjhM?url=http://www.armeniaforeignministry.com/pr_06/061104_vo_gul.html|archive-date=4 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Міністр замежных спраў Арменіі {{нп3|Вардан Асканян|Вардан Асканян|en|Vartan Oskanian}} у зваротнай заяве адзначыў, што «па-за Турцыяй, навукоўцы — армяне, туркі і іншыя, вывучылі гэтыя праблемы і зрабілі ўласныя незалежныя высновы. Самы вядомы сярод іх — ліст прэм’ер-міністру [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдагану]] ад Міжнароднай асацыяцыі навукоўцаў генацыду ў маі 2006 года, у якім яны разам і згоднена пацвярджаюць факт генацыду і звяртаюцца да турэцкага ўрада з просьбай прызнаць адказнасць папярэдняга ўрада»<ref name="Oskanian Comments"/>. У снежні 2008 года Рэджэп Эрдаган выступіў з крытыкай {{нп3|Прабачце нас|інтэрнэт-кампаніі|ru|Простите нас}}, разгорнутай шэрагам прадстаўнікоў турэцкай інтэлігенцыі, якія прынеслі выбачэнні за генацыд армян у Асманскай імперыі. Ён, у прыватнасці, адзначыў: «Мы не здзяйснялі гэтага злачынства, нам няма за што прасіць прабачэння. Хто вінаваты, той можа прынесці выбачэнні. Аднак у [[Турэцкая Рэспубліка|Турэцкай Рэспублікуі]], у турэцкай нацыі такіх праблем няма»<ref>[https://web.archive.org/web/20081219134905/http://www.izvestia.ru/news/news194533 Премьер Турции не собирается извиняться за геноцид армян] // Известия. 18 декабря 2008 ([https://web.archive.org/web/20140618233601/http://izvestia.ru/news/441416 копія])</ref>. У сакавіку 2010 года Эрдаган заявіў, што па-ранейшаму чакае адказу армянскіх улад на ліст пра стварэнне супольнай камісіі гісторыкаў<ref>[http://ru.trend.az/regions/met/turkey/1660001.html Турция ждет ответа от Армении на письмо о проведении совместного исследования — премьер-министр] // Trend.Az, 29 марта 2010 ([http://web.archive.org/web/20140618233745/http://www.trend.az/regions/met/turkey/1660001.html копія])</ref>. [[Танер Акчам]] падчас канферэнцыі, што праходзіць у Глендэйле ў чэрвені 2011 года, заявіў пра тое, што яму пры ўмове захавання прыватнасці паведамілі з [[Стамбул]]а, што навукоўцам, гатовымі адмаўляць факт генацыду армян, былі выплачаны велізарныя сумы грошай. «Калі б вы працавалі над тэмай генацыду армян і выкарысталі дадзены тэрмін, вы б неадкладна страцілі працу. Гэта і з’яўляецца асноўнай прычынай таго, што ніводны турэцкі вучоны не скарыстае тэрмін „генацыд“, хоць ёсць мноства журналістаў і грамадскіх дзеячаў, якія выкарыстоўваюць гэты тэрмін. Калі б я захацеў працаваць у Турцыі, тое не здолеў бы знайсці ніякай працы ў турэцкіх універсітэтах. Ніводны з іх не ўзяў бы мяне на працу, бо іх пасля гэтага адразу пачалі б „тэрарызаваць“ урад, грамадства і СМІ»<ref>[http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1448296.html МИД Турции покупает отрицание Геноцида армян у своих академиков — Times Higher Education] // Регнум. 23.09.2011 ([http://web.archive.org/web/20111228041107/http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1448296.html копія])</ref>. 23 красавіка 2014 года, выступаючы ў парламенце, Эрдаган упершыню выказаў спачуванні нашчадкам армян, «загінулых падчас падзей пачатку стагоддзя»<ref name="Gazeta_23.04.2014">[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/23/n_6104589.shtml Эрдоган выразил соболезнования потомкам жертв геноцида армян начала ХХ века] // Газета.ру, 23.04.2014 ([http://web.archive.org/web/20140618234201/http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/23/n_6104589.shtml копія])</ref>. Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для {{нп3|Пытанне пра ўступ Турцыі ў Еўрапейскі саюз|ўступу Турцыі ў ЕС|ru|Вопрос о вступлении Турции в Европейский союз}}, аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС<ref name="bbc.co.uk-4290524" /><ref name="mk.ru-76188" />. == Азербайджан == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Указ Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі Гейдара Аліева «Пра генацыд азербайджанцаў» (фрагмент)<ref>[http://www.human.gov.az/?sehife=etrafli&dil=ru&sid=MTMyMjMzMTA4MTMyNjE1Mw== Указ Президента Азербайджанской Республики о геноциде азербайджанцев] // Государственная Комиссия Азербайджанской Республики по делам военнопленных, заложников и без вести пропавших граждан. ([https://web.archive.org/web/20140719084340/http://www.human.gov.az/?sehife=etrafli&sid=MTMyMjMzMTA4MTMyNjE1Mw==&dil=ru копія])</ref>:<br /> «Ствараючы выяву „няшчаснага, абяздоленага армянскага народа“, яны свядома фальсіфікавалі падзеі, што адбываліся ў рэгіёне ў пачатку стагоддзя: тыя, хто здзейснілі генацыд супраць азербайджанцаў, паказваліся як ахвяры генацыду». |} {{Гл. таксама|Дзень генацыду азербайджанцаў}} [[Азербайджан]] на дзяржаўным узроўні адмаўляе генацыд армян 1915 года. Згодна дзяржаўнай ідэалогіі, сфармуляванай [[Гейдар Аліеў|Гейдарам Аліевым]], генацыд армян з’яўляецца лжывым, тым часам як насамрэч меў месца генацыд азербайджанцаў, які доўжыўся {{нп3|Гюлістанскі мірны дагавор|з 1813 года|ru|Гюлистанский мирный договор}} і ажыццяўляўся армянамі і рускімі. Паводле заявы дырэктара інстытута гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана|НАНА]] {{нп3|Ягуб Мікаіл аглы Махмудаў|Ягуба Махмудава|ru|Махмудов, Ягуб Микаил оглы}}, генацыд армян з’яўляецца выдумкай, і азербайджанскімі гісторыкамі прароблена вялікая праца для доваду гэтага<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137517/ В Азербайджане профессор истории Махмудов уверен в надуманности геноцида армян] // кавказский узел. 24 апреля 2008. ([http://web.archive.org/web/20141205094628/http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137517/ копія])</ref><ref>[http://anl.az/down/meqale/zerkalo/2011/may/av534.htm «Геноцида армян» не было] // Зеркало. 2011. — 27 мая. ([http://web.archive.org/web/20141205095238/http://anl.az/down/meqale/zerkalo/2011/may/av534.htm копія])</ref>. == Вялікабрытанія == У 2009 годзе ініцыятыўная група армянскіх эмігрантаў у Лондане наняла вядомага юрыста і прэзідэнта суда ААН па ваенных злачынствах у Сьера-Леонэ {{нп3|Джофры Робертсан|Джофры Робертсана|en|Geoffrey Robertson}} для аналізу дакументаў {{нп3|Форын-офіс|брытанскага МЗСа|ru|Форин-офис}} па пытанні генацыду армян. У апублікаванай у 2009 годзе справаздачы Робертсана<ref name="Robertson">Geoffrey Robertson. [http://groong.usc.edu/Geoffrey-Robertson-QC-Genocide.pdf Was there an Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501070714/http://groong.usc.edu/Geoffrey-Robertson-QC-Genocide.pdf |date=1 мая 2015 }} // Report. 9 October 2009</ref> гаворыцца, што няма ніякіх сумневаў у дэпартацыі больш 2 мільёнаў армян і гібель некалькіх сотняў тысяч з іх. У справаздачы таксама адзначана, што брытанскі парламент рэгулярна дэзынфармаваўся ўрадам. Брытанскі МЗС не рэкамендаваў міністру замежных спраў наведваць імпрэзы, прысвечаныя армянскаму генацыду, і адмаўляўся ўлучаць гэтыя імпрэзы ў дні памяці Халакосту. Паводле Робертсана, пазіцыя Брытаніі абумоўлена нежаданнем крыўдзіць Турцыю, за ўваходжанне якой у ЕС актыўна выступае Брытанія<ref name="Guardian_3-11-2009">David Leigh. [http://www.theguardian.com/world/2009/nov/03/armenia-genocide-denial-britain Britain accused of 'genocide denial' over Armenia] // The Guardian. 3 November 2009 ([http://web.archive.org/web/20140115024316/http://www.theguardian.com/world/2009/nov/03/armenia-genocide-denial-britain копія])</ref>. == ЗША, Ізраіль і яўрэйскія арганізацыі == Многія даследнікі адзначаюць ключавую ролю [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] як асноўных краін, прызнанне якімі генацыду армян здольна паўплываць на пазіцыю Турцыі. Таксама адзначаецца, што прызнанне з боку адной з краін — ЗША ці Ізраіля — рана ці позна прывядзе да прызнання і з боку другой дзяржавы<ref name="Auron_284">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|284}}</ref>. Разню армян афіцыйна прызналі генацыдам 42 штаты [[ЗША]] і [[Вашынгтон|акруга Калумбія]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute</ref>, а таксама асобныя ўплывовыя яўрэйскія арганізацыі ЗША: The Elie Wiesel Foundation for Humanity<ref name="EWFH">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.375/current_category.5/affirmation_detail.html The Elie Wiesel Foundation for Humanity]</ref>, [[:en:American Jewish Committee|Амерыкана-яўрэйскі камітэт]]<ref name="AJC">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.446/current_category.5/affirmation_detail.html American Jewish Commitee]</ref>, [[:en:Union for Reform Judaism|Саюз рэфармавання іўдаізму]]<ref name="UFRJ">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.68/current_category.5/affirmation_detail.html Union of American Hebrew Congregations]</ref>. === ЗША === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Зварот [[Барак Абама|Барака Абамы]] 24 красавіка 2014 года<ref name="Obama_24_05_2014">[http://www.armenianweekly.com/2014/04/24/obama-fails-recognize-genocide/ Obama Once again Fails to Recognize Genocide] // The Armenian Weekly, April 24, 2014</ref>:<br /> «Сёння мы ўспамінаем ахвяр Мец Егерна, тых, хто загінуў у выніку аднаго з самых жудасных злачынстваў 20-га стагоддзя. Мы ўспамінаем жудасныя падзеі, якія здарыліся 99 гадоў назад, калі 1,5 мільёна армян былі забіты ці пасланы на смерць у апошнія дні існавання Асманскай імперыі, і смуткуем пра страчаныя жыцці і пакуты гэтых мужчын, жанчын і дзяцей. Мы далучаемся да мільёнаў людзей у ЗША і па ўсім свеце, каб ушанаваць іх памяць. Тым самым мы напамінаем сабе пра ўзятыя на сябе абавязанні пра недапушчэнне паўтору падобных цёмных старонак гісторыі ў будучыні…» |} {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Пракламацыя Прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана да дня памяці ахвяр Халакосту (фрагмент)<ref name="Proclamation_4838">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.63/current_category.4/affirmation_detail.html Proclamation 4838] of April 22, 1981. «Like the genocide of the Armenians before it, and the genocide of the Cambodians which followed it — and like too many other such persecutions of too many other peoples — the lessons of the Holocaust must never be forgotten.»</ref>:<br /> «Як і ранейшы генацыд армян, генацыд камбаджыйцаў, што адбыўся пазней, як і мноства падобных пераследаў розных народаў, урокі Халакосту ніколі не павінны быць забыты.» |} У пракламацыі да дня памяці ахвяр Халакосту 22 красавіка 1981 года прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган стаў першым і дасёння адзіным прэзідэнтам ЗША, што ўжылі слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года<ref name="Proclamation_4838" />. У ЗША ў 1985 і 1987 гадах былі распачаты першыя спробы правесці дакумент, асуджальны генацыд армян, праз [[Сенат ЗША|Сенат]]. У 1989 годзе ў Сенат была прапанавана рэзалюцыя, якая аб’яўляла 24 красавіка днём памяці ахвяр армянскага генацыду, аналагічная рэзалюцыі па дні памяці Халакосту. Турцыя звінаваціла ў падрыхтоўцы гэтай рэзалюцыі «яўрэйскае лобі ў Вашынгтоне». Падчас праходжання рэзалюцыі ў Сенаце яўрэйскія арганізацыі Турцыі і ізраільскія дыпламаты распачыналі спробы выклікаць адчужэнне паміж яўрэямі і армянамі і не дапусціць прыняцця рэзалюцыі, што паставіла яўрэйскія арганізацыі ЗША ў няспрытнае становішча. Галоўны рабін Турцыі паслаў асабісты ліст кожнаму члену Сената, у якім прызнаваў «трагедыю, якая здарылася з туркамі і армянамі», але адмаўляў генацыд. Роля пасольства Ізраіля ў ЗША была асуджана побач яўрэйскіх арганізацый і лідараў у ЗША, якія падтрымалі рэзалюцыю пра генацыд армян. Турэцкі міністр замежных спраў сустрэўся з лідарамі «{{нп3|Антыдыфамацыйная ліга|Антыдыфамацыйнай лігі|ru|Антидиффамационная лига}}», аднак яны адмовіліся падтрымаць туркаў. Тым не менш, прадстаўнікі яўрэйскай супольнасці негалосна аказвалі туркам дапамогу<ref name="Auron_103-106">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|103-106}}</ref>. У самым Ізраілі роля дзяржавы ў прадухіленні армянскай рэзалюцыі выклікала рэзкую крытыку ў прэсе<ref name="Auron_Press_1">Гл. напрыклад [[Га-Арэц|Ha’aretz]] ад 20 кастрычніка 1989 і 23 кастрычніка 1989, [[The Jerusalem Post]] ад 25 кастрычніка 1989, [[Маарыў, газета|Maariv]] і [[Едыёт Ахранот|Yedioth Ahronoth]] ад 23 кастрычніка 1989, Yedioth Ahronoth ад 20 кастрычніка 1989 і г. д. // Спіс СМІ даецца па кнізе {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}</ref>. Намеснік міністра замежных спраў [[Біньямін Нетаньяху]] адмаўляў кожную дзейнасць Ізраіля ці {{нп3|Амерыкана-ізраільскі камітэт па грамадскіх сувязях|Амерыкана-ізраільскага камітэта па грамадскіх сувязях|ru|Американо-израильский комитет по общественным связям}} па армянскай рэзалюцыі ([[Яір Арон]] расцэньвае гэту заяву, як свядомую няпраўду)<ref name="Auron_107-110">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|107-110}}</ref>. Чарговая рэзалюцыя ў 2000 годзе была занесена ўжо ў [[Кангрэс ЗША]] і падтрымана камітэтам па міжнародных адносінах. У выпадку прыняцця рэзалюцыі Турцыя пагражала закрыць {{нп3|Авіябаза Інджырлік|ваенную базу НАТА ў Інджырлік|ru|Авиабаза Инджирлик}}, якую выкарыстоўвалі ў вайне супраць Ірака. Пасля ціску на Кангрэс з боку прэзідэнта ЗША [[Біл Клінтан|Клінтана]] за некалькі гадзін да абмеркавання рэзалюцыя была знята з парадку дня па прычыне магчымай небяспекі для жыцця амерыканцаў у Іраку. Згодна Ніцану Хоравіцу, туркі зноў спрабавалі выкарыстаць яўрэйскія арганізацыі ЗША, аднак яны адмовіліся, бо пытанне не тычылася Ізраіля і выходзіла за рамкі магчымасцей яўрэйскага лобі. Тым не менш нейтральная пазіцыя яўрэйскіх арганізацый выклікала крытыку<ref name="Auron_Press_2">Гл. напрыклад [[Га-Арэц|Ha’aretz]] October 25, 2000 // Спіс СМІ даецца па кнізе {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}</ref>. Варта адзначыць, што, нягледзячы на супраціў рэзалюцыі, у розныя гады Клінтан неаднаразова выступаў 24 красавіка з прамовай, у якой адзначаў масавае забойства армян у Асманскай імперыі, аднак унікаў слова «генацыд»<ref name="Auron_111-115">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|111-115}}</ref>. Многія амерыканскія сенатары і прадстаўнікі, якія ініцыююць ці заўважна падтрымліваюць рэзалюцыі па генацыдзе, прадстаўляюць акругі са значным армянскім насельніцтвам, і ключавым фактарам іх дзейнасці, па думцы [[Дональд Блоксхэм|Блоксхэма]], з’яўляецца перавыбранне<ref name="Bloxham224-225">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|224-225}}</ref>. У 2006 годзе пасол ЗША ў Арменіі Джон Эванс быў пазбыты занятай пасады за публічнае прызнанне масавай разні армян у Асманскай імперыі генацыдам<ref>А. Галоян. [http://archive.168.am/ru/articles/1147 Называющий вещи своими именами]. Газета «168 часов», Март 12, 2006</ref><ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/601884.html Вашингтон отозвал своего посла в Армении за высказывания о Геноциде армян] // Регнум, 07.03.2006</ref>. === Ізраіль === {{main|Стаўленне да генацыду армян у Ізраілі}} Ізраіль з’яўляецца той дзяржавай, у чыім прызнанні было асабліва зацікаўлена армянскае лобі<ref name="Bloxham225">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|225}}</ref>. Асноўныя прычыны, па якіх Ізраіль афіцыйна не прызнае генацыд армян, гэты пастаянны ціск з боку Турцыі і супраціўленне вызначаных груп у ізраільскім грамадстве, якія баяцца, што прызнанне армянскага генацыду пашкодзіла б прадстаўленню пра ўнікальнасць Халакосту (па другім аргуменце гл. вышэй раздзел [[#Параўнальны аргумент|Параўнальны аргумент]])<ref name="Auron_61-62">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|61-62}}</ref>. У перыяд халоднай вайны Турцыя забяспечвала бяспечны праход яўрэйскім мігрантам з Савецкага Саюза, што таксама з’яўляецца адной з прычын непрызнання<ref name="Bloxham225"/>. Як адзначаюць аналітыкі, прызнанне Ізраілем генацыду армян таксама можа сур’ёзна сапсаваць адносіны яўрэйскай дзяржавы з Азербайджанам, які лічыцца стратэгічным партнёрам Ізраіля супраць Ірана<ref name="Cursorinfo_23_04_2013">[http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2013/04/23/v-izraile-zvuchat-prizivi-priznat-genocid-armyan/ В Израиле звучат призывы признать геноцид армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141019171850/http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2013/04/23/v-izraile-zvuchat-prizivi-priznat-genocid-armyan/ |date=19 кастрычніка 2014 }} // Cursorinfo, 23 апреля 2013</ref>. Прэзідэнт Міжнароднай Асацыяцыі «Ізраіль-Азербайджан» {{нп3|Ёсеф Шагал|Ёсеф Шагал|ru|Шагал, Йосеф}} адзначаючы традыцыйна дадатнае стаўленне ў Азербайджане да яўрэйскай абшчыны, выказаў думку, што прызнанне генацыду армян Ізраілем можа пагоршыць становішча і нават прывесці да антыяўрэйскіх эксцэсаў супраць абшчыны<ref>[http://www.newsru.co.il/arch/israel/01apr2008/shagal_110.html Дискуссия о геноциде армян привела к скандалу между «русскими» депутатами Кнессета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210636/http://www.newsru.co.il/arch/israel/01apr2008/shagal_110.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Новости Израиля, 2 апреля 2008 г.</ref>. Довады прыхільнікаў прызнання галоўным чынам грунтуюцца на маральна-этычным боку пытання. Пасля астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін таксама стаў папулярны пункт погляду, што прызнанне генацыду армян можа быць адэкватным адказам новым уладам Турцыі, што займаюць праісламскую пазіцыю і падтрымваюць палестынцаў. Праціўнікі прызнання спасылаюцца на [[Рэальная палітыка|realpolitik]]: армянская абшчына Ізраіля малая і не прадстаўляе цікавасці, з улікам астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін прызнанне генацыду армян можа цалкам перапыніць іх, улічваючы колькасць ворагаў у бліжэйшым асяроддзі Ізраіль не можа стварыць яшчэ аднаго моцнага ворага. Таксама важным фактарам для Ізраіля з’яўляецца ўразлівасць армянскіх абшчын у арабскіх краінах і іх залежнасць ад кіруючых рэжымаў, што фактычна ператвараюць гэтыя абшчыны ў ворагаў Ізраіля<ref name="Satanovsky">Евгений Сатановский (президент Института Ближнего Востока). [http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=4410 Израиль и геноцид армян] // Интернет-газета «Мы здесь» ([http://web.archive.org/web/20140614171758/http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=4410 копія])</ref>. Праведзены ў 2007 годзе NEWSru.co.il апытанне па тэме прызнання генацыду армян сярод рускамоўных ізраільцян паказала, што 72,4 % лічылі, што Ізраіль павінен прызнаць масавыя забойствы армян у Турцыі ў 1915 годзе генацыдам армянскага народа. Калі цаной прызнання стаў бы разрыў з Турцыяй, дзель прыхільнікаў прызнання падала да 43,8 %<ref name="NEWSru.co.il_27.08.2007">[http://www.newsru.co.il/info/bigpoll/armen.html Израиль и геноцид армянского народа] // NEWSru.co.il, 27.08.2007 ([http://www.peeep.us/df7faffc копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715034235/http://www.peeep.us/df7faffc |date=15 ліпеня 2014 }})</ref>. Аналагічнае апытанне ў 2011 годзе паказала падтрымку прызнання генацыду з боку ўжо 89 % рэспандэнтаў<ref name="NEWSru.co.il_21.05.2011">[http://www.newsru.co.il/info/bigpoll/armen.html Должен ли Израиль признать геноцид армян в Османской империи?] // NEWSru.co.il, Начало опроса: 21.05.2011 ([http://www.peeep.us/e914dce2 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715044312/http://www.peeep.us/e914dce2 |date=15 ліпеня 2014 }})</ref>. Згодна [[The Jerusalem Post]] многія ізраільцяне лічаць, што генацыд армян варта прызнаць<ref name="Jerusalem_Post">David Smith. [http://www.jpost.com/Local-Israel/In-Jerusalem/Armenias-Christian-holocaust Armenia’s 'Christian holocaust'] // The Jerusalem Post. 04/24/2008 ([http://web.archive.org/web/20140619013924/http://www.jpost.com/Local-Israel/In-Jerusalem/Armenias-Christian-holocaust копія])</ref>. У чэрвені 1982 года ў Ерусаліме планавалася Першая міжнародная канферэнцыя па пытаннях Халакосту і генацыду, адкрыццё якой павінна было прайсці ў мемарыяле [[Яд ва-Шэм]]. У праграме канферэнцыі агадваліся 150 лекцый, пяць з якіх былі прысвечаны генацыду армян. Турцыя зрабіла моцны ціск на Ізраіль, і МЗС Ізраіля запатрабаваў, каб арганізатары канферэнцыі выключылі з праграмы даклады пра генацыд армян. У выніку армянскія даклады засталіся ў праграме, але мемарыял Яд ва-Шэм адмовіў арганізатарам канферэнцыі і яна была перанесена ў Тэль-Авіў. Шэраг арганізатараў канферэнцыі падаў у адстаўку, заявіўшы пра небяспеку для турэцкіх яўрэяў. МЗС Ізраіля і Турцыя адмаўлялі ціск на арганізатараў і ўдзельнікаў<ref name="Auron_217-226">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|217-226}}</ref>. Канферэнцыя была падтрымана ізраільскай прэсай і мела поспех<ref name="Fifty_Key_Thinkers_on_the_Holocaust_and_Genocide">{{Кніга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|67-72}}</ref><ref name="Totten">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|66-67}}</ref>. Першы раз дакументальны фільм пра падзеі 1915 года, зняты {{нп3|Якаў Ахімеір|Якавам Ахімеірам|en|Ya'akov Ahimeir}}, быў паказаны ў папулярнай праграме навін «Каляндар тыдня» 22 красавіка 1994 года, і з таго часу штогод напярэдадні 24 красавіка хоць бы адзін ізраільскі тэлеканал паведамляе пра хуткія ўгодкі<ref name="Auron_199-211">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|199-211}}</ref>. Рэпартаж быў скрытыкаваны паслом Турцыі, які заявіў, што стаўленне Ізраіля да армянскага пытання супярэчыць супольным зацікаўленасцям Турцыі і Ізраіля. Падчас дэбатаў у [[Кнэсет|Кнэсеце]] па заяве пасла Турцыі, намеснік міністра замежных спраў {{нп3|Ёсі Бэйлін|Ёсі Бэйлін|ru|Бейлин, Йоси}} заявіў, што падзеі 1915 года несумнеўна былі генацыдам, а не проста гібеллю людзей падчас грамадзянскай вайны. Заява Бэйліна была расцэнена некаторымі СМІ як прызнанне Ізраілем генацыду армян<ref name="Auron_118-119">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|118-119}}</ref>. Надалей афіцыйная пазіцыя Ізраіля пад ціскам Турцыі стала змяняцца. Турцыя з’яўлялася адзінай мусульманскай краінай, што падтрымвае дыпламатычныя адносіны з Ізраілем, была буйным бізнес-партнёрам Яўрэйскай дзяржавы, і магла зрабіць сур’ёзны ўплыў на насельніцтва [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|ПНА]], якая вяла [[Інтыфада|інтыфаду]]. У 2000 годзе намміністра замежных спраў Ізраіля Алон Ліэль фактычна дезавуяваў словы Бэйліна пра генацыд армян. У 2001 годзе міністр замежных спраў [[Шымон Перэс]] заявіў, што параўноўваць генацыд армян і Халакост немагчыма, і што ў першым выпадку мела месца трагедыя, але не генацыд. Шэраг яўрэйскіх лідараў засудзіў заяву Перэса. МЗС Ізраіля заявіў, што сцвярджэнні пра падзеі 1915 не былі сказаны Перасам, і што ён быў няслушна працытаваны турэцкай прэсай. У 2002 годзе пасол Ізраіля ў Арменіі, Рыўка Коэн, паўтарыла тэзу Пераса пра немагчымасць параўнання Халакосту і «армянскай трагедыі», што выклікала пратэст МЗСа Арменіі. У адказе на гэты пратэст МЗС Ізраіля заявіў, што прызнае велізарную колькасць армянскіх ахвяр, але таксама лічыць Халакост унікальнай з’явай, непараўнальнай з армянскімі падзеямі<ref name="Auron_119-133">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|119-133}}</ref>. Рэзалюцыі пра прызнанне генацыду армян 5 разоў выносіліся на абмеркаванне ў Кнэсеце, але былі адхілены<ref name="Israel_5">[http://www.panarmenian.net/rus/news/152218/ Яир Аурон: Общественность Израиля готова к признанию Геноцида армян, дело за правительством] // Panarmenian, 30 марта 2013 ([http://web.archive.org/web/20130404175021/http://www.panarmenian.net/rus/news/152218/ копія])</ref>. 13 мая 2014 года ў Кнэсеце прайшло адмысловае пасяджэнне, на якім абмяркоўвалася магчымасць прызнання генацыду армян да 100-гадовых угодкаў гэтай падзеі ў 2015 годзе. Шэраг парламентароў падтрымаў гэту ініцыятыву. «Мы не можам адмаўляць гісторыю і абыходзіць чалавечыя каштоўнасці з-за дыпламатычнай ці палітычнай дамэтнасці», — заявіў на пасяджэнні спікер кнэсета {{нп3|Ёэль Эдэльштэйн|Ёэль Эдэльштэйн|ru|Эдельштейн, Йоэль}}<ref name="regnum_14.05.2014">[http://www.regnum.ru/news/society/1801769.html Спикер Кнессета о Геноциде армян: «Мы не можем отрицать историю из политической целесообразности»] // Регнум, 14.05.2014 ([http://web.archive.org/web/20140618235746/http://www.regnum.ru/news/society/1801769.html копія])</ref>. Пітар Балаян адзначае, што яўрэйскія даследчыкі, у тым ліку і за межамі Ізраіля, такія як [[Элі Візель]], [[Роберт Джэй Ліфтан]], [[Дэбора Ліпштат]], [[Роберт Мелсан]], [[Яір Арон]], і інш., унеслі выбітны ўнёсак у вывучэнне генацыду армян<ref>Peter Balakian. [https://web.archive.org/web/20140701140843/http://www.jsantisemitism.org/pdf/jsa_2-2.pdf Israel’s State of Denial] // JOURNAL for the STUDY of ANTISEMITISM, Volume 2, Issue #2, 2010. Special Issue: New York Conference on Muslim Antisemitism. P. 423—427</ref>. === Калектыўныя рэзалюцыі === 8 чэрвеня 2000 года ў газетах "[[The New York Times]]" і "[[The Jerusalem Post]]" апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку [[Іегуда Баўэр]], [[Ізраэль Чарні]] і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars" />. У жніўні 2001 года была апублікавана «Заява даследчыкаў, рабінаў, настаўнікаў, грамадскіх лідараў і студэнтаў яўрэйскага паходжання», у якой сцвярджаўся факт генацыду армян. У ліку падпісантаў былі {{нп3|Леон Ботстэйн|Леон Ботстэйн|en|Leon Botstein}}, {{нп3|Рут Месінджэр|Рут Месінджэр|ru|Мессинджер, Рут}}, {{нп3|Эфраім Карш|Эфраім Карш|en|Efraim Karsh}}, [[Роберт Джэй Ліфтан]], [[Дэбара Ліпштат]], [[Роберт Мелсан]] і іншыя<ref name="Auron_315-320">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|315-320}}</ref>. == Расія == Нягледзячы на тое, што Расія прызнала факт генацыду армян у 1995 годзе, шэраг расійскіх дзеячаў ({{нп3|Міхаіл Серафімавіч Меер|Міхаіл Меер|ru|Мейер, Михаил Серафимович}}<ref>[http://novostink.ru/sng/48402-rossiyskiy-uchenyy-kotoryy-otricaet-fakt-genocida-armyan.html Российский ученый, который отрицает факт геноцида армян]</ref>, {{нп3|Гейдар Джахідавіч Джэмаль|Гейдар Джэмаль|ru|Джемаль, Гейдар Джахидович}}<ref>[http://www.kontrudar.com/faq/k-voprosu-ob-armyanskom-genocide Джемаль: К ВОПРОСУ ОБ АРМЯНСКОМ ГЕНОЦИДЕ]</ref> і іншыя) таксама распачыналі спробы публічнага адмаўлення генацыду армян. У 2008 годзе Генконсульства РФ у [[Трабзон]]е ў інфармацыйным паведамленні, апублікаваным на афіцыйным сайце Генконсульства, паставіла пад сумнеў факт генацыду армян у Асманскай імперыі, выкарыстаўшыы фармулёўку «так званы армянскі генацыд». У гэтай сувязі шэраг грамадскіх з’яднанняў Рэспублікі Арменія падрыхтавалі зварот у Дэпартамент інфармацыі і друку МЗС РФ, у пасольства Расійскай Федэрацыі ў Ерэване, у Генконсульства Расійскай Федэрацыі ў Трабзоне, у якім запатрабавалі выбачэнняў<ref>{{Cite web |url=http://www.armenia-online.ru/armnews/27727.html |title=Генконсульство РФ в турецком Трабзоне пересмотрело позицию России по Геноциду армян |access-date=10 лютага 2017 |archive-date=22 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105751/http://www.armenia-online.ru/armnews/27727.html |url-status=dead }}</ref>. Пазней дадзеная фармулёўка была зменена<ref>[http://regnum.ru/news/1078217.html С сайта Генконсульства РФ в Трабзоне убрали некорректную формулировку об армянском Геноциде] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222112805/http://regnum.ru/news/1078217.html |date=22 снежня 2015 }} // ИА REGNUM.</ref>. == Судовыя працэсы над «адмаўляльнікамі» == У 1995 годзе грамадзянскі суд [[Францыя|Францыі]] засудзіў заявы гісторыка [[Бернард Льюіс|Бернарда Льюіса]] і аштрафаваў яго за адмаўленне армянскага генацыду на адзін [[французскі франк|франк]], а таксама прысудзіў да абавязковай платнай публікацыі прысуду ў дачыненні сябе ў [[Le Monde]]<ref name=Frjudg>{{cite web|url=http://www.voltairenet.org/article14133.html|title=Civil judgment finding Lewis at fault|date=21 June 1995|publisher=Сетка Вальтэр|access-date=2015-10-16|lang=fr}}</ref>. Суд пастанавіў, што, тым часам як Льюіс мае права на ўласныя пагляды, яны ў рэчаіснасці нанеслі шкоду трэцім асобам і «толькі хаваючы факты, якія супярэчылі яго перакананням, адказнік змог заявіць, што не існуе „сур’ёзнага доваду“ генацыду армян; такім чынам, ён занядбаў абавязкам быць аб’ектыўным і разважным пры выказе пра такую спрэчную тэму, не маючы пры гэтым на тое кваліфікацыі»<ref name="Frjudg"/>. У кастрычніку 2006 года [[Нацыянальны сход Францыі]] прыняў законапраект<ref name="assembleenationale" />, які разглядаў адмаўленне генацыду армян як злачынства; законапраект, што агадвае турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у 45 000<ref>{{cite web|url=http://en.rian.ru/society/20111222/170430019.html|title=France makes denial of Armenian genocide illegal|date=22.12.2011|publisher=Sputnik|access-date=2015-10-16|lang=en}}</ref>, быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне<ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Отношения Франции с Арменией расцвели, а вот связи Парижа с Турцией, напротив, грозят охладеть вплоть до разрыва|publisher=NTV.RU|date=24.01.2012|access-date=2015-10-16}}</ref>. Аднак законапраект не набыў сілы, бо 28 лютага 2012 года Французская Канстытуцыйная рада прыняла рашэнне, паводле якога закон, што карае за адмаўленне армянскага генацыду ў Атаманскай імперыі ў 1915 годзе, прызнаны супярэчным французскай Канстытуцыі, таму што з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|quote=Отрицание геноцида армян не является преступлением, решил конституционный совет Франции... "«Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения»|publisher=[[Газета.Ru]]|date=29.02.2012|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян (Ереван)|access-date=2015-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russian.rfi.fr/frantsiya/20120228-zakon-ob-armyanskom-genotside-protivorechit-konstitutsii-frantsii|title=Закон об армянском геноциде противоречит Конституции Франции|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301203014/http://www.russian.rfi.fr/frantsiya/20120228-zakon-ob-armyanskom-genotside-protivorechit-konstitutsii-frantsii|archive-date=1 сакавіка 2012|access-date=2015-10-16|date=28-02-2012|publisher=RFI|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2008 года швейцарскі суд звінаваціў траіх туркаў у расавай дыскрымінацыі, бо яны сцвярджалі, што армянскі генацыд — гэта «міжнародная хлусня». Палітычны дзеяч Алі Мерчан была асуджана да штрафу ў 4500 [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франкаў]], а астатнія — да штрафу ў 3600 швейцарскіх франкаў<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/1072740.html|title=Суд в Швейцарии осудил трех турок за отрицание геноцида армян|date=21 Октября 2008|publisher=[[Regnum|ИА REGNUM]]|access-date=2015-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2c674032-c444-414c-a17a-9f3a23e0fc59|title=Swiss court finds Turks guilty for denying Armenian genocide|date=October 21, 2008|publisher=Canada.com|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324102925/http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2c674032-c444-414c-a17a-9f3a23e0fc59|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. У сакавіку 2007 года турэцкі палітычны дзеяч [[Догу Перынчэк]] за адмаўленне генацыду армян быў прызнаны вінаватым у [[расавая дыскрымінацыя|расавай дыскрымінацыі]] швейцарскім акруговым судом [[Лазана|Лазаны]]. Перынчэк апратэставаў рашэнне, аднак у снежні 2007 года швейцарскі федэральны суд пакінуў прысуд без змен<ref>{{cite web|url=http://www.swissinfo.org/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&sid=8549273&cKey=1198071731000&ty=nd|title=Court confirms verdict against Perinçek|publisher=SwissInfo|date=December 19, 2007|access-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224212341/http://www.swissinfo.ch/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&sid=8549273&cKey=1198071731000&ty=nd|archive-date=24 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2013 года Еўрапейскі суд па правах чалавека злічыў асуджэнне Перынчэка супрацьпраўным, абгрунтаваўшы свой рашэнне прынцыпам свабоды слова<ref name="News.Am_17_12_2013">{{cite web|url=http://news.am/rus/news/185817.html|title=Европейский суд оправдал отрицающего Геноцид армян Догу Перинчека|publisher=Новости Армении - NEWS.am|date=17.12.2013|access-date=2015-10-16}}</ref>. Не пагадзіўшыся з гэтай пастановай, Швейцарыя паспрабавала апратэставаць рашэнне ЕСПЧ у судовым парадку, аднак 15 кастрычніка 2015 года Вялікая палата ЕСПЧ адхіліла апеляцыйны зварот. У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што ўсталяванне гістарычнага факта генацыду не ўваходзіць у кампетэнцыю суда па правах чалавека. У тлумачэнні адзначана, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі адмаўлення генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымваюць выразаў нянавісці ці няцерпнасці, і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека<ref>[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда</ref>. Суд адмовіў Перынчэку ў кампенсацыі ў памеры 120 тыс. еўра і судовых выдаткаў. Афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі (заяўлена трэцім бокам у працэсе) падтрымалі рашэнне суда<ref>[http://news.am/rus/news/290865.html Генпрокурор Армении о том, чего ждет Ереван от вердикта по делу Перинчека] // News.am, 14.10.2015</ref><ref>[http://www.panorama.am/ru/law/2015/10/15/g-kostanyan/ Генпрокурор Армении: Вердикт ЕСПЧ по делу «Перинчек против Швейцарии» — прецедент, дающий армянам серьезные возможности]{{Недаступная спасылка}} // Панорама, 15/10/2015</ref>. Таксама рашэнне быў падтрымана вядомымі адвакатамі [[:en:Geoffrey Robertson|Джэфры Робертсанам]] і Амаль Клуні, прадстаўнікамі Арменіі ў судзе, якія заявілі, што Перынчэк з’яўляецца толькі правакатарам<ref>[http://panarmenian.net/m/rus/news/199018 Адвокаты Робертсон и Клуни: Вердикт ЕСПЧ не оспаривает факт Геноцид армян]</ref><ref>[http://www.theguardian.com/law/2015/oct/15/swiss-authorities-wrong-to-prosecute-politician-for-denying-armenian-genocide-court-rules Swiss wrong to prosecute politician for denying Armenian genocide, court rules] // The Guardian, 15 October 2015</ref>. == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="racial"|Прыкладам, у адрозненне ад адмаўлення Халакосту, галоўным чынам абумоўленым расавымі матывамі.}} }} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Encyclopedia of genocide">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}</ref> <ref name="Auron">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}} «When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.»</ref> <ref name="Reading Genocide">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42-52|аўтар=Fatma Müge Göçek.|частка=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref> <ref name="Bloxham-185-197">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|185-197}}</ref> <ref name="Bloxham-197-202">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|197-202}}</ref> <ref name="Colin Martin Tatz">{{Кніга:Colin Martin Tatz:With Intent to Destroy: Reflecting on Genocide|178}} «We examine the 'historical revisionism' that seeks to hide or deny genocide, particularly in the case of Turkish behaviour towards Armenians, Pontian Greeks and Assyrians.»</ref> <ref name="IAGS">[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], March 7, 2009 "that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence."</ref> <ref name="Bloxham-207-209">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|207-209}}</ref> <ref name="Totten 21">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}</ref> <ref name="Smith">Smith, Roger W.; Markusen, Eric; Lifton, Robert Jay (Spring 1995). “Professional Ethics and the Denial of Armenian Genocide”. Holocaust and Genocide Studies 9 (1): 1-22</ref> <ref name="assembleenationale">[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=11 лютага 2009 }}{{ref-fr}}</ref> <ref name="Lewis Affair">''[[Тернон, Ив|Yves Ternon]]''. The “Lewis Affair” // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=241}}<blockquote>The “Lewis Affair” began in the United States on May 19,1985, with the publication, both in the New York Times and in the Washington Post, of an advertisement addressed to members of the House of Representatives. The statement was signed by sixty-nine academics in Turkish studies and sponsored by die Assembly of Turkish American Associations. Among the signatories was die name of Bernard Lewis, the Cleveland E. Dodge Professor of Near Eastern History at Princeton University.</blockquote></ref> <ref name="Hovannisian-241">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=241}}</ref> <ref name="Rubinstein-145">''W. D. Rubinstein''. Genocide: a history. Pearson Education, 2004. ISBN 0-582-50601-8, 9780582506015. P.145 <blockquote>This was an element in the so-called ‘Lewis Affair’, which occurred in 1985 when Professor Bernard Lewis of Princeton University, one of the world’s leading experts on modern Turkish history, signed a statement addressed to the American Congress concerning the inclusion of the Armenian genocide in a proposed ‘National Day of Remembrance of Man’s Inhumanity to Man’.⁷⁰</blockquote></ref> <ref name="Banality-226-227">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|pages=226—227}}<blockquote>The rationalization of the Armenian Genocide began to take root in Western academic circles in the 1980s, and was further strengthened by the hiring of Bernard Lewis at Princeton University. Lewis is one of the most prominent specialists on the Middle East — some would say the most distinguished historian of the Middle East. Lewis' stature provided a lofty cover for the Turkish national agenda of obfuscating academic research on the Armenian Genocide. <…> Later on Bernard Lewis reversed his position and changed the text. In 1985 he signed a petition to the U.S. Congress protesting the plan to make April 24, the day on which the Armenians commemorate the victims of the Genocide, a national American-Armenian memorial day, mentioning man’s inhumanity to man. Lewis' signature was the most significant of sixty-nine signatures published. A two-page spread appeared simultaneously in the New York Times and Washington Post, financed by the Committee of the Turkish Associations.</blockquote></ref> <ref name="Hovannisian-227">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=227}}<blockquote>The Institute of Turkish Studies and its director. Heath Lowry, were instrumental in securing the signature of sixty-nine academics in Turkish studies, many of whom had been awarded grants by the institute, for an open letter published as an advertisement in the New York Times and the Washington Post, and read more than once into the Congressional Record.</blockquote></ref> <ref name="Bloxham-17">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|17}}</ref> <ref name="Miller-75-77">''Miller, Donald E. and Miller, Lorna Touryan''. Survivors: An Oral History Of The Armenian Genocide. Berkeley: University of California Press. P. 75-77</ref> <ref name="Suny-qog-24-27">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|24-27|аўтар=Ronald Grigor Suny.|частка=Writing Genocide. The Fate of the Ottoman Armenians}}</ref> <ref name="Suny-qog-100-101">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|100-101|аўтар=Gerard J. Libaridian.|частка=What Was Revolutionary about Armenian Revolutionary Parties in the Ottoman Empire?}}</ref> <ref name="Bloxham-208-210">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|208-210}}</ref> <ref name="McCarthy-1983">{{Кніга:McCarthy:Muslims and minorities: the population of Ottoman Anatolia and the end of empire}}</ref> <ref name="Erik Jan Zürcher 345">{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|345}}</ref> <ref name="Bloxham-210-211">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|210-211}}</ref> <ref name="Shaw-1977">{{Кніга:Stanford J. Shaw:History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. 2}}</ref> <ref name="Karpat-54-188">''Kemal H. Karpat'' Onoman Population 1830-1 914. Demographic and Social Characteristics. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985. Стр. 54 и 188</ref> <ref name="McCarthy-1983-112-130">''Justin McCarthy'' Muslim and Minorities. The Population of Onoman Anatolia and the End of the Empire (New York: New York University Press, 1983). Стр. 112 и 130</ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267-278}}</ref> <ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation">{{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}</ref> <ref name="MacDonald 136-143">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|136-143}}</ref> <ref name="Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension">''Steven T. Katz''. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|55-74}}</ref> <ref name="Davide E. Stannard. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship">''Davide E. Stannard''. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|295-340}}</ref> <ref name="Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide">''Vahakn N. Dadrian''. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide: A Sociohistorical Perspective // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|139-174}}</ref> <ref name="Stone-2006">[http://www.turkishcoalition.org/media/stone.pdf Norman Stone: «There is No Armenian Genocide». JTW News, 21/10/2006.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505105330/http://www.turkishcoalition.org/media/stone.pdf |date=5 мая 2017 }}</ref> <ref name="meforum-748">[http://www.meforum.org/748/revisiting-the-armenian-genocide Guenter Lewy. Revisiting the Armenian Genocide] // Middle East Quarterly, Fall 2005, pp. 3-12</ref> <ref name="Dhimmi Watch">{{cite web |url = http://www.jihadwatch.org/2005/10/vahakn-dadrian-responds-to-guenther-lewy.html |title = Dr. Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy |author = Vahakn Dadrian |date = 2005-10-18 |access-date = 2011-09-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110827125218/http://www.jihadwatch.org/2005/10/vahakn-dadrian-responds-to-guenther-lewy.html |archive-date = 27 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> <ref name="MacDonald 139-140">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|139-140}}</ref> <ref name="Lewy">Guenter Lewy. The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide (Salt Lake City: University of Utah Press, 2004)</ref> <ref name="Akcham">Taner Akcham. Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey. // Genocide Studies and Prevention 3, 1 (April 2008): 111—145</ref> <ref name="bbc.co.uk-4290524">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="mk.ru-76188">МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос]</ref> }} == Літаратура == * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}} * {{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}} * {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}} * {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}} * {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}} * {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}} * {{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}} * {{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}} * {{Кніга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide}} * {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} * {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} == Спасылкі == * [http://www.armeniangenocidedebate.com/ Armenian Genocide Debate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228020757/http://www.armeniangenocidedebate.com/ |date=28 лютага 2009 }} * [http://www.ermenisorunu.gen.tr/english/intro/index.html Armenian issue] * [http://www.tallarmeniantale.com/ Tall Armenian Tale] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081231053625/http://www.tallarmeniantale.com/ |date=31 снежня 2008 }} {{Генацыд армян}} [[Катэгорыя:Генацыд армян]] ps3s71g0jrf8mu51i4qw7m24awhuctm 0 359866 5184748 5174519 2026-08-21T15:30:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184748 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Інтэрвенцыя ў Гамбію |частка = |выява = Operation Restore Democracy participants.svg |памер = |загаловак = |дата = [[19 студзеня]] — [[20 студзеня]] [[2017]] |месца = [[Гамбія]] |прычына = адмова Яя Джамэ сысці з паста прэзідэнта Гамбіі |вынік = Яя Джамэ пакінуў пост прэзідэнта Гамбіі<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-38702787 Yahya Jammeh says he will step down in The Gambia]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3959196 Джамме согласился уйти с поста главы Гамбии]</ref> |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг Гамбіі}} '''[[Гамбія]]''' ** {{Сцяг Гамбіі}} [[Альянс за патрыятычную пераарыентацыю і стварэнне|АППС]] {{flagicon image|Flag of Casamance.svg}} [[Рух дэмакратычных сіл Казаманса|РДСК]] |праціўнік2 = {{Сцяг Гамбіі}} [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя, Гамбія|Аб'яднаная дэмакратычная партыя]] * '''[[ЭКАВАС]]''' ** {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]] ** {{Сцяг Нігерыі}} [[Нігерыя]] ** {{Сцяг Ганы}} [[Гана]] ** {{Сцяг Малі}} [[Малі]] ** {{Сцяг Тога}} [[Тога]] |камандзір1 = {{Сцяг Гамбіі}} [[Яя Джамэ]]<br>Абдуліе Баянг {{Капітуляцыя}} |камандзір2 = {{Сцяг Гамбіі}} [[Адама Бэрау]]<br>{{Сцяг Сенегала}} [[Макі Сал]]<br>{{Сцяг Нігерыі}} [[Мухамаду Бухары]]<br>{{Сцяг Ганы}} [[Нана Акуфа-Адо]] |сілы1 = {{Сцяг Гамбіі}} 2500 чалавек 200 чалавек (РДСК) каля 2000 наймітаў |сілы2 = *{{Сцяг Нігерыі}} 200 — 800 чалавек, некалькі самолётаў ды вайсковыя караблі *{{Сцяг Ганы}} 205 чалавек *{{Сцяг Сенегала}} 530 - 700 чалавек, не менш за 20 бронемашын |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = да 45000 бежанцаў |заўвага = |Commons = }} '''Інтэрвенцыя ў Гамбію''', пад кодавай назвай «Аперацыя аднаўлення дэмакратыі» — ваенны [[канфлікт]] паміж некалькімі краінамі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] і [[Гамбія]]й, справакаваны адмовай прэзідэнта Гамбіі [[Яя Джамэ]] падаць у адстаўку пасля перамогі [[Адама Бэрау|Адамы Бэрау]] на прэзідэнцкіх выбарах 2016 года. ==Удзельнікі== З боку [[ЭКАВАС]] у аперацыі прынялі ўдзел узброеныя сілы [[Сенегал]]а, [[Гана|Ганы]] і [[Нігерыя|Нігерыі]]. Нігерыя таксама дала [[самалёт]]ы і караблі<ref>Senegal troops move to Gambia border as Jammeh faces ultimatum (18 January 2017).</ref>. Паводле некаторых дадзеных, да аперацыі могуць далучыцца вайскоўцы з Малі і Тога. Армія Гамбіі не збіраецца ўмешвацца ў палітычную спрэчку. Пра гэта заявіў начальнік штаба ўзброеных сіл Гамбіі генерал Усман Баджа. Аднак некаторыя ваенізаваныя фармаванні, напрыклад дзяржаўная ахова, і найміты заставаліся вернымі Джамэ<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-jammeh-military-intervention-170119035928489.html|title=Military intervention looms as Jammeh clings to power}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allafrica.com/stories/201701180043.html|title=Gambia: Jammeh 'Imports Rebels'|first=C. Y.|last=Kwanue|date=18 January 2017|accessdate=19 January 2017}}</ref>. Сенегальская паўстанцкая групоўка «Рух дэмакратычных сіл Казаманса» далучылася да прапрэзідэнцкіх сіл, паведамлялася пра сутыкненні на граніцы з Сенегалам. ==Уварванне== Эканамічная супольнасць краін Заходняй Афрыкі (ЭКАВАС) вырашыла ўмяшацца ў канстытуцыйны крызіс у Гамбіі 19 студзеня 2017 года і пачаць ваенную аперацыю ў сувязі з тым, што прэзідэнт Гамбіі Яя Джамэ адмовіўся сысці ў адстаўку пасля паразы на прэзідэнцкіх выбарах у краіне <ref>{{Cite web|url=http://www.africanews.com/2017/01/18/ecowas-okays-military-intervention-in-gambia-joint-troop-stationed-at-border/|title=ECOWAS okays military intervention in Gambia, joint troops stationed at border|last=AfricaNews|date=19 January 2017}}</ref><ref name="RestoreDemocracy">{{Cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Senegal-army-says-regional-force-has-launched-strikes-in-Gambia-479042?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter|title=Senegal army says regional force has launched strikes in Gambia|accessdate=19 January 2017}}</ref>. 19 студзеня 2017 года сенегальскія войскі ўварваліся ў Гамбію, каб забяспечыць уладу абранаму прэзідэнту краіны Адаме Бэрау <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-africa-38682184|title=Gambia crisis: Senegal troops 'enter' to back new president|date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-takes-oath-senegal-170119170745954.html|title=New Gambia President Adama Barrow takes oath in Senegal}}</ref>. У гэты ж дзень прэзідэнт [[Батсвана|Батсваны]] Ян Кхама заявіў, што яго краіна не прызнае Джамэ кіраўніком Гамбіі. 19 студзеня Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю з заклікам паважаць вынікі выбараў, паводле якіх Адама Бэрау быў прызнаны ў якасці абранага прэзідэнта Гамбіі і заявай аб падтрымцы ЭКАВАС ў яго рашучасці забяспечыць, перш за ўсё палітычнымі сродкамі, павагу да волевыяўлення народа Гамбіі. Аднак рэзалюцыя, па патрабаванні Расіі і Егіпта, не санкцыянавала прымяненне сілы<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=27318|title=Совет Безопасности и Генеральный секретарь ООН признали Адаму Барроу в качестве президента Гамбии|date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-4136274/UN-vote-backing-ECOWAS-action-The-Gambia.html|title=UN Security Council unanimously backs ECOWAS action in The Gambia|date=19 January 2017}}</ref>. Па словах прэс-сакратара Дзяржаўнага дэпартамэнта ЗША Джона Кірбі, інтэрвенцыя павінна «стабілізаваць напружаную сітуацыю ў Гамбіі» <ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2228993.html|title=Госдеп США «одобряет» вторжение Сенегала в Гамбию|date=19 January 2017|access-date=11 лютага 2017|archive-date=29 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129080007/https://regnum.ru/news/polit/2228993.html|url-status=dead}}</ref>. Была ўсталяваная марская блакада Гамбіі, у якой прыняў удзел найноўшы карвет ВМС Нігерыі NNS Unity <ref name="tsargrad.tv">{{Cite web|url=http://tsargrad.tv/articles/operacija-vosstanovlenie-demokratii_45194|title=Операция «Восстановление демократии»|date=20 January 2017}}</ref>. У першыя гадзіны наступу сутыкненні мелі месца ў раёне прыгранічнага пасёлка Канілаі, роднага горада Джамэ, паміж сенегальцамі і падкантрольнымі прэзідэнту сіламі РДСК <ref>{{Cite web |url=http://okdakar.com/video-kanilai-est-tombe-avec-base-arriere-yahya-jammeh-les-troupes-sont-route-banjul/ |title=Архіўная копія |access-date=11 лютага 2017 |archive-date=20 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120090446/http://okdakar.com/video-kanilai-est-tombe-avec-base-arriere-yahya-jammeh-les-troupes-sont-route-banjul/ |url-status=dead }}</ref>. ВПС Нігерыі быў нанесены шэраг ракетна-бомбавых удараў па лаяльным Джамэ армейскім падраздзяленням, да якіх далучыліся прыхільнікі Руху дэмакратычных сіл Казаманса. Па словах палкоўніка арміі Сенегала Абду Ндзіае, бамбардзіроўкай была нанесена «значная шкода» паветраным, наземным і марскім аб'ектам узброеных сіл Гамбіі <ref name="tsargrad.tv"/><ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2228999.html|title=«Восстановление демократии»: Войска ЭКОВАС нанесли ракетные удары по Гамбии|date=20 January 2017|access-date=11 лютага 2017|archive-date=20 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120063236/https://regnum.ru/news/polit/2228999.html|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэтага Сенегал часова спыніў свой наступ, даўшы магчымасць Джамэ падаць у адстаўку да поўдня 20 студзеня <ref>{{Cite news|title=West African nations halt Gambia operation to allow mediation|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/reuters/article-4138386/West-African-nations-halt-Gambia-operation-allow-mediation.html|date=2017-01-19}}</ref>. Аднак нігерыйскія выведвальныя самалёты нават у гэты час няспынна кружылі над тэрыторыяй Гамбіі. 21 студзеня Джамэ паведаміў, што адмаўляецца ад барацьбы за ўладу. У заяве, паказанай па мясцовым тэлебачанні, ён сказаў, што ў Гамбіі не павінна быць праліта ні кроплі крыві. Потым ён сеў у самалёт, які паляцеў у сталіцу [[Гвінея|Гвінеі]] [[Канакры]] <ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2229580.html |title=Президент Гамбии, долго не желавший расставаться с властью, покинул страну |access-date=11 лютага 2017 |archive-date=2 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202004507/https://regnum.ru/news/polit/2229580.html |url-status=dead }}</ref>. 26 студзеня абраны прэзідэнт Адама Бэрау вярнуўся ў Гамбію з Сенегала і прыступіў да выканання абавязкаў прэзідэнта. 2500 ваеннаслужачых краін ЭКАВАС часова засталіся ў Гамбіі <ref>{{Cite news|url=https://www.newsru.com/world/26jan2017/gambia.html|title=Новый президент Гамбии вернулся в страну после конфликта с бывшим главой государства |date=2017-01-26|publisher=[[NEWSru.com]]|access-date=2017-01-28}}</ref><ref name=PostReturn>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/gambias-new-president-adama-barrow-returning-to-nation/2017/01/26/58372f50-e3b6-11e6-a419-eefe8eff0835_story.html?utm_term=.63cb744490e4 |title=Throngs cheer new president's triumphant return to Gambia |publisher=[[Washington Post]] |date=26 January 2017 |accessdate=26 January 2017 |author=Carley Petesch |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170130044710/https://www.washingtonpost.com/world/africa/gambias-new-president-adama-barrow-returning-to-nation/2017/01/26/58372f50-e3b6-11e6-a419-eefe8eff0835_story.html |archivedate=30 студзеня 2017 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Гамбіі]] [[Катэгорыя:Войны ў Афрыцы]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2017 года]] fxwhizcron73wtslwkcdakii33mot8s 0 465348 5184867 4569480 2026-08-22T05:15:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184867 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Алека Канстанцінаў |Выява = Aleko konstantinov.jpg |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Алека Іваніцаў Канстанцінаў |Псеўданімы = Шчаслівец, Башыбузук, Беню Накаў, Яўстафій Хаджыбалканскі, Член клуба Маральнага ўплыву, Вялікі |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = [[1880]]—[[1897]] |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = [[балгарская мова]]<ref name="data"/> |Дэбют = Люстэрка |Вікітэка = }} {{Цёзкі2|Канстанцінаў}} '''Алека Іваніцаў Канстанцінаў''' ([[1 студзеня]] [[1863]]<ref name="data">http://www.data.bnf.fr/13196303/aleko_konstantinov/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170902075618/http://data.bnf.fr/13196303/aleko_konstantinov/ |date=2 верасня 2017 }}</ref>, [[Свіштоў]] — [[11 мая]] [[1897]]<ref name="data"/>, {{нп3|Радзілава, Балгарыя|Радзілава|ru|Радилово}}) — [[Балгарская мова|балгарскі]] {{празаік|Балгарыі}}, {{паэт|Балгарыі}}, {{журналіст|Балгарыі}}, юрыст і грамадскі дзеяч. == Біяграфія == [[Файл:BASA-1735K-1-345-9-Aleko Konstantinov Monument, Svishtov, Bulgaria, 1927.jpeg|left|thumb|Помнік Алека Канстанцінава ў [[Свіштоў|Свіштове]] скульптара {{нп3|Жэка Спірыдонаў|Ж. Спірыдонава|ru|Спиридонов, Жека}}. 1927 г.]] Бацька Алека Канстанцінава быў значны свіштаўскі гандляр Іваніца Хаджыканстанцінаў, а па лініі маці ён паходзіў з вядомага [[відзін]]скага роду Шышманавых. Пачатковую адукацыю атрымаў з дапамогай прыватных настаўнікаў Эмануіла Васкідавіча і Янка Мустакова. У 1872—1874 гадах вучыўся ў свіштаўскім вучылішчы, а ў 1874—1877 — у Апрылаўскай гімназіі ў [[Габрава|Габраве]]. У 1877 годзе служыў пісарам у канцылярыі свіштаўскага [[губернатар]]а Марка Балабанава. Потым паехаў у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], дзе ў 1881 годзе скончыў {{нп3|Паўднёваславянскі пансіён||ru|Южнославянский пансион}} {{нп3|Фёдар Мікалаевіч Мінкоў|Ф. М. Мінкова|ru|Минков, Фёдор Николаевич}}. У [[1885]] годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Наварасійскага ўніверсітэта]]. Яшчэ падчас знаходжання ў Паўднёваславянскім пансіёне з'явіліся першыя друкаваныя творы Канстанцінава — вершы «Люстэрка» ([[1880]]) і «За што?» ([[1881]]), адасланыя ім ў Балгарыю і надрукаваныя ў газетах «Целокупна България» і «Свободна България». У іх ён не хаваў сваіх адносін да палітычнай сітуацыі ў Балгарыі і указваў на сацыяльныя заганы. Рэакцыяй на пэўныя палітычныя падзеі з'явілася напісаная ў [[Адэса|Адэсе]] паэма «Песня аб Слабод-Міджары і Пламен-Тэне» (1883). Пасля вяртання ў Балгарыю, працаваў суддзёй (1885—1886) і пракурорам (1886) [[Сафія|Сафійскага]] акруговага суда, памошнікам пракурора (1886—1888) і суддзёй (1890—1892) Сафійскага апеляцыйнага суда. Двойчы быў звольнены па палітычным матывам. З [[1892]] года займаўся прыватнай адвакацкай практыкай. У [[1896]] годзе служыў юрысконсультам Сафійскага гарадскога кіравання. У гэтым жа годзе абараніў дысертацыю на тэму «Права на памілаванне згодна з новым Крымінальным кодэксам» і стаў выкладаць крымінальнае і грамдзянскае права на юрыдычным факультэце [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. Наведваў [[Сусветная выстаўка (1889)|Сусветную выстаўку]] ў [[Парыж]]ы ([[1889]]), [[Юбілейная міжнародная выстаўка ў Празе, 1891|Юбілейную міжнародную выстаўку]] ў [[Прага|Празе]] ([[1891]]) і [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскую выстаўку]] ў [[Чыкага]] ([[1893]]). Пад уражаннем яго апавяданняў аб Чыкага сябры пераканалі Канстанцінава напісаць аб сваім падарожжы. У тым жа годзе была напісаная кніга «Да Чыкага і назад», у наступным годзе надрукаваная асобным выданнем. «Да Чыкага і назад» стала першай нацыянальнай кнігай аб падарожжы за межы Балгарыі, якая адлюстравала пры гэтым аўтарскія адносіны да балгарскай і замежнай рэчаіснасці і прынесла Канстанцінаву вядомасць. Пазней Канстанцінаў праслаўляў прыгажосць і веліч балгарскай прыроды ў дарожных нататках «Неверагодна, але факт...», «У балгарскай Швейцарыі» і іншых. Нататкі нясуць у сябе рысы як фельетона, так і рэпартажа, востра крытыкуюць бытавыя непарадкі і грамадскія праблемы, — пры гэтым заклікаюць да яднання нацыі і выхавання нацыянальнай годнасці. Самым вядомым творам Канстанцінава стала кніга «{{нп3|Бай Ганю||ru|Бай Ганю}}» з падзагалоўкам «Неверагодныя апавяданні аб адным сучасным балгарыне». Па сутнасці, гэта невялікія гумарыстычныя апавяданні, але пабудаваныя такім чынам, што кожнае з апавяданняў, напісаных у форме анекдота, раскрывае адну з рыс галоўнага героя бай Ганю: ягоную неадукаванасць, самазадаволенасць, імкненне да нажывы. У другой жа частцы кнігі, «Бай Ганю вяртаецца з Еўропы», пераважае вострая палітычная саціра. Вышаўшы асобным выданнем у [[1895]] годзе, кніга мела велізарны поспех. Да гэтага часу яна з'яўляецца адной з самых папулярных у балгарскай літаратуры, а імя бай Ганю стала нарыцальным. Таксама вядомы як фельетаніст. Яшчэ падчас навучання ў Мікалаеве, Канстанцінаў пісаў гумарыстычныя фельетоны аб бягучых падзеях, а да канца свайго жыцця ён стварыў каля 40 фельетонаў, асноўнымі тэмаміякіх былі парушэнні выбарчага права, паводіны міністраў, дэпутатаў і манарха, набалелыя грамадскія праблемы. Пераклаў творы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]] («Бахчысарайскі фантан», «Палтава», «Цыганы»), [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М. А. Някрасава]] («Рускія жанчыны», «Чыгунка»), [[Мальер]]а («Тарцюф»), {{нп3|Франсуа Копе|Ф. Копе|ru|Коппе, Франсуа}} («Ойча наш»)і іншых. Творы самога Канстанцінава былі перакладзены амаль на 30 моў. Першыя пераклады з'явіліся ў XIXстагоддзі ([[эстонская мова|эстонская]], [[руская мова|руская]], [[сербская мова|сербская]]) і пачатку XX стагоддзя ([[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[французская мова|французская]], [[чэшская мова|чэшская]] і іншыя мовы). Часцей за ўсё пісаў пад псеўданімам «Шчаслівец». Іншыя яго псеўданімы — «Башыбузук», «Беню Накаў», «Яўстафій Хаджыбалканскі», «Член клуба Маральнага ўплыва», і «Вялікі». [[Файл:Aleko monument cherni vruh.jpg|thumb|Помнік Канстанцінаву на Чэрні-Врыхе]] Вёў актыўную грамадскую дзейнасць. З'яўляўся школьным папячыцелем, членам Вярхоўнага македонска-охрыдскага камітэта, папячыцельскага савета таварыства «Славянская бяседа», Балгарскага саюза народнай адукацыі, Камісіі па падтрымцы нацыянальнай прамысловасці, Саюза падтрымкі мастацтва, Музыкальнага таварыства і Тэатральнага камітэта. Па яго ініцыятыве быў створаны {{нп3|Балгарскі саюз турыстаў||ru|Болгарский союз туристов}} (пад'ём на гару Чэрні-Врых [[27 жніўня]] [[1895]] года лічыцца датай нараджэння арганізаванага [[турызм]]а ў Балгарыі. Яшчэ падчас вучобы, Канстанцінаў стаў прыхільнікам {{нп3|Петка Каравелаў|Петка Каравелава|ru|Петко Каравелов}}, супрацоўнічаў у яго часопісе «Библиотека „Свети Климент“». Пазней уступіў ва ўзначаленую Каравелавым {{нп3|Дэмакратычная партыя, Балгарыя|Дэмакратычную партыю|ru|Демократическая партия (Болгария)}}, удзельнічаў у распрацоўцы яе праграмы, і з моманта стварэння партыйнага органа «Знаме» ([[1894]]) друкаваў у ім фельетоны, дарожныя нататкі, рэпартажы і артыкулы. Канстанцінаў быў забіты падчас няўдачнага пакушэння на свайго аднапартыйца Міхаіла Такева. Пакушэнне было здзейснена з засады на дарозе каля вёскі Радзілава. Згодна з меркаваннем Такева, прычынай пакушэння сталі мелкія палітычныя сваркі па асабістым матывам паміж жыхарамі Радзілава і [[Пазарджык]]а. == Памяць == У гонар Канстанццінава названыя: * скала Алека на востраве [[Востраў Смаленск|Смаленск]]<ref>[http://data.aad.gov.au/aada/gaz/scar/display_name.cfm&gaz_id=105002 SCAR Composite Gazetter]</ref>; * пік Алека масіва [[Рыла (горны масіў)|Рыла]]; * турыстычная база «Алека» на {{нп3|Вітоша|Вітошы|ru|Витоша}}; * вёска {{нп3|Вёска Алека-Канстанцінава|Алека-Канстанцінава|ru|Алеко-Константиново}}; * [[Джяржаўны тэатр саціры імя Алека Канстанцінава]] ў [[Сафія|Сафіі]]. Партрэт Канстанцінава размешчаны на [[Банкнота|банкноце]] ў 100 [[Леў (валюта)|леваў]] узора [[2003]] года. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://liternet.bg/publish9marnaudov/bpisateli/5/akonstantinov.htm Арнаудов, Михаил. Алеко Константинов]{{Недаступная спасылка}} {{ref-bg}} * [http://www.slovo.bg/showbio.php3?ID=169 Бъклова, Катя. // Речник на нова българска литература (1978—1992). софия, Хемус, 1994.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310115203/http://slovo.bg/showbio.php3?id=169 |date=10 сакавіка 2016 }}{{ref-bg}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канстанцінаў Алека}} [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Балагрыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Сафіі]] cph574w91y08bfxznalqa9hwg3ijm7a 0 466489 5184815 5017468 2026-08-21T19:35:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184815 wikitext text/x-wiki '''Аўтаматызава́ная сістэ́ма кірава́ння «Экспрэ́с»''' — [[аўтаматызаваная сістэма кіравання]] рэзерваваннем месцаў і білетна-касавымі аперацыямі, прызначаная для браніравання месцаў у [[цягнік]]ах далёкага праходжання. У цяперашні час уяўляе сабой сучасны праграмна-апаратны комплекс, пабудаваны на базе высокапрадукцыйных [[ЭВМ]], з шырока развітой сеткай продажу білетаў. Ліцэнзію на права выкарыстання сістэмы «Экспрэс» набылі практычна ўсе краіны [[СНД]] і [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]. Сістэма «Экспрэс-3» з'яўляецца паўнапраўным членам міжнароднай супольнасці сістэм рэзервавання месцаў, актыўна ўзаемадзейнічае з іншымі еўрапейскімі электроннымі сістэмамі рэзервавання ў рамках вылічальных сетак АСЧ/МСЧ. == Гісторыя == Распрацавана ў "УНДІЧТ" пад кіраўніцтвам Б. Е. Марчука<ref>Журнал «Наука и жизнь» № 4 за 1984 год, стр.10</ref>. Пакаленні: * «Экспрэс-1» — 1972—1985 гады. Платформа: ЭВМ «Маршрут-1» (распрацавана ў ЕрНДІММ на аснове «Раздан-3»<ref>[http://www.yercsi.am/ru/about.htm Ереванский научно-исследовательский институт автоматизированных систем управления — История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100922123205/http://www.yercsi.am/ru/about.htm |date=22 верасня 2010 }}</ref>, галоўны канструктар — А. Кучукян<ref>{{Cite web |url=http://www.ycrdi.am/R_FREM2_2.HTM |title=HISTORY ERNIMM |access-date=2 мая 2017 |archive-date=25 лістапада 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125222649/http://www.ycrdi.am/R_FREM2_2.htm |url-status=dead }}</ref>). З 1972 года абслугоўвала папярэднія касы [[Кіеўскі вакзал|Кіеўскага вакзала]], з 1974-га — увесь Маскоўскі чыгуначны вузел. Гэта пакаленне выконвала функцыю продажу білетаў толькі ад Масквы з тэрмінам рэзервавання ад 10 дзён да адпраўлення цягніка. * «Экспрэс-2» — 1982—2005 гады. Платформа: ЕС ЭВМ (пазней System/370); [[аперацыйная сістэма]] TKS. Набор функцый пашырыўся: «рэзерваванне месцаў, продаж білетаў ад 45 дзён да прыходу цягніка на станцыю прызначэння». * «Экспрэс-3» — з 2005 года па цяперашні час. Платформа: AlphaServer 1200. [[Камп’ютарная сетка|Вылічальная сетка]] па абслугоўванню пасажыраў для аўтаматызацыі продажу білетаў і рэзервавання месцаў у цягніках і аператыўнага кіравання пасажырскімі перавозкамі з тэрмінам рэзервавання ад 45 дзён да адпраўлення цягніка. Сістэма дзейнічае на тэрыторыі [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. == Функцыі сістэмы == * Продаж праязных дакументаў ва ўнутрыдзяржаўным і міжнародным паведамленнях. * Інфармацыйна-даведачнае абслугоўванне пасажыраў. * Афармленне перавозак багажу, грузабагажу і пошты. * Кіраванне паркам пасажырскіх вагонаў, уключаючы іх эксплуатацыю і рамонт, на базе падсістэмы АСК ПВ. * Фінансава-статыстычны ўлік і ўзаемаразлікі за пасажырскія перавозкі па ўсіх відах зносін. * Аналіз вынікаў перавозак, прагноз попыту, зніжэнне стратнасці і выдаткаў. * Рэалізацыя білетаў ва ўнутраным і міжнародным высакахуткасным паведамленні (цягніка «Сапсан», «Алегра»). * Падтрымка інфармацыйных сістэм кантролю пасадкі пасажыраў у цягніках далёкага праходжання. * Інфармацыйнае абслугоўванне дзейнасці розных перавозчыкаў пасажыраў у далёкім і прыгарадным зносінах. * Падтрымка розных каналаў збыту білетаў (касы перавозчыкаў, касы агентаў продажу, транзакцыйных тэрміналы самаабслугоўвання, інтэрнэт-рэсурсы, аплатныя тэрміналы, мабільныя ўстройствы продажу). * Падтрымка Праграм лаяльнасці і кіравання даходамі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bilet.ru/rus/TrainDirectory.htm Даведнік кодаў станцый сістэмы «Экспрэс»] * [http://raildata.ru/index.php?part=terminals АСК Экспрэс — абслугоўванне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171228171951/http://raildata.ru/index.php?part=terminals |date=28 снежня 2017 }}, афіцыйны сайт якая абслугоўвае арганізацыі — Санкт-Пецярбургскі інфармацыйна-вылічальны цэнтр * http://trels.ru/wps/portal/press?STRUCTURE_ID=4&layer_id=463&selectedDate=08-04-2005&id=35552{{Недаступная спасылка}} * http://www.oktmag.spb.ru/archive/?aday=02&amonth=03&ayear=2004 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304214328/http://www.oktmag.spb.ru/archive/?aday=02&amonth=03&ayear=2004 |date=4 сакавіка 2016 }} * http://www.neystadt.org/leonid/express/express.htm * http://www.express-2.ru/express-3/text.htm * http://www.lib.csu.ru/dl/bases/prg/dbms/1997/04/61.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204183917/http://www.lib.csu.ru/dl/bases/prg/dbms/1997/04/61.html |date=4 лютага 2012 }} * http://www.miit.ru/institut/it/faculties/evm/hist_vt/files/enin/er_niimm/er_niimm.html{{Недаступная спасылка}} * http://www.1520mm.ru/pass_and_e3/express/history.phtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170416221825/http://www.1520mm.ru/pass_and_e3/express/history.phtml |date=16 красавіка 2017 }} * http://www.vniizht.ru/_ru/1-structure/passasu_razrab.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070625095600/http://www.vniizht.ru/_ru/1-structure/passasu_razrab.html |date=25 чэрвеня 2007 }} [[Катэгорыя:Чыгуначная інфраструктура]] orz0m3a3s4ih079zkzed44kp0m622e5 0 467246 5184755 4628632 2026-08-21T15:49:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184755 wikitext text/x-wiki '''Інцыдэнт у Фынтына-Албэ''', таксама вядомы як '''Разня ў Фынтына-Албэ''' — трагедыя, якая здарылася [[1 красавіка]] [[1941]] года ў вёсцы {{нп3|Вёска Белая Крыніца, Чарнавіцкая вобласць|Белая Крыніца|ru|Белая Криница, Черновицкая область}} ({{Lang-ro|Fântâna Albă}}) [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]] [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. Па заявах уладаў Румыніі і Малдавіі, ад 200 да 2000 чалавек, спрабуючы перасекчы дзяржаўную мяжу СССР і Румыніі, былі застрэлены савецкімі пагранічнікамі. Афіцыйныя дадзеныя архіваў КДБ кажуць толькі аб 48 забітых грамадзянах, але румынскія ўлады, грунтуючыся на сведчаннях тых, хто выжыў, сцвярджаюць аб шматлікіх ахвярах, з якімі распраўляліся асабліва жорсткімі метадамі, і пра масавыя арышты і дэпартацыя, праведзеных [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]<ref name="Adevarul, 18 apr 2010">[http://www.adevarul.ro/exclusiv_adevarul/Masacrul-Fantana-Alba-sovietice-Romania_0_245975565.html Adevarul, 18 apr 2010]</ref><ref name="Gherasim"/>. == Перадгісторыя == [[Файл:Bucovina_division.svg|міні|Падзел тэрыторыі Букавіны]] У чэрвені 1940 года [[Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР|да СССР былі далучаны Бесарабія і Паўночная Букавіна]], якія раней уваходзілі ў склад Румыніі. Ваеннае і палітычнае кіраўніцтва румынскіх тэрыторый вымушана было пакінуць землі, якія потым увайшлі ў склад Савецкай Малдавіі. Частка сем'яў у поўным складзе апынуліся на тэрыторыі СССР, атрымаўшы савецкае грамадзянства, аднак частка сем'яў апынулася падзеленай новай мяжой. У сувязі з гэтым многія члены сем'яў спрабавалі перасекчы мяжу, як з дазволу савецкіх і румынскіх памежнікаў, так і без гэтага дазволу. Аховай савецка-румынскай мяжы займаўся 97-й Чарнавіцкі памежны атрад НКУС, які кантраляваў участак працягласцю ў 7,5 км на поўдзень ад [[Чарнаўцы|Чарнаўцоў]] (ён жа прыняў першыя баі ў пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] супраць румынскіх і нямецкіх войскаў)<ref>[http://www.polk.ru/forum/index.php?showtopic=7485 97-й Черновицкий погранотряд]{{ref-ru}}</ref>. Праз тэрыторыю, якая ахоўвалася 97-м пагранатрадам, перасёклі мяжу нелегальна 471 чалавек — ураджэнцы населеных пунктаў Герца, Глыбока, Пуціла і Старажынец. З больш аддаленых мястэчак [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]] (Вашкоўцы, Застаўна, Наваселіца і Садгара) праз савецка-румынскую мяжу перайшлі 628 чалавек. Лічыцца, што за першы год знаходжання Паўночнай Букавіны ў складзе СССР гэтую тэрыторыю пакінулі 7 тысяч чалавек, з'ехаўшы ў Румынію. Савецкія ўлады ставіліся да падобных пераходаў праз мяжу насцярожана, расцаніўшы тых, хто перайшоў мяжу як патэнцыйных шпіёнаў Румыніі напярэдадні будучай вайны. [[1 студзеня]] [[1941]] года 97-ы пагранатрад склаў спіс, куды ўвайшлі 1085 чалавек, якія ўцяклі праз мяжу або планавалі збегчы туды (іншы спіс ад [[7 снежня]] [[1940]] года налічваў 1294 чалавека). 19 лістапада 1940 года 105 чалавек з вёскі Сучэвень, узброеныя 20 стрэльбамі, вырашылі перайсці савецка-румынскую мяжу. Пры спробе пераходу яны распачалі перастрэлку з савецкімі пагранічнікамі: 3 чалавекі былі забітыя, пяцёра параненыя, двое арыштаваныя. Разам з параненымі тыя грамадзяне, што засталіся ў жывых перайшлі ў вёску Радоўцы на тэрыторыі Румыніі. На наступны дзень сваякоў ўсіх 105 чалавек выселілі з вёскі<ref name="Popescu">Popescu</ref>. Але выпадкі уцёкаў працягваліся: у Румынію перабраліся жыхары вёсак Махала, Астрыца і Гарэча у студзені 1941 года<ref name="Popescu"/>, а ў ноч на 6 лютага масавы пераход вырашылі здзейсніць каля 500 чалавек з вёсак Махала, Катул-Астрыца, Буда, Сіроўцы, Гарэча-Урбана і Астрыца. Раніцай у 6:00 завязалася чарговая перастрэлка: група завадатараў на чале з Н.Мерцікарам, Н.Нікай і Н.Ісак былі забітыя, каля 57 чалавек выбраліся ў вёску, 44 чалавек былі арыштаваныя і аддадзеныя пад суд. З асуджаных 12 чалавек былі расстраляныя па прысудзе Кіеўскага ваеннага трыбунала, 32 чалавекі атрымалі 10 гадоў турмы і на 5 гадоў пазбаўленыя грамадзянскіх правоў<ref name="Popescu"/>. Па румынскім дадзеным, раніцай 6 лютага савецкімі пагранічнікамі было забіта да траціны бежанцаў<ref name="EnewsMD">[http://enews.md/articles/view/533/ РЕЗНЯ В ФЫНТЫНА АЛБЭ: СОВЕТСКИМИ ВОЙСКАМИ БЫЛО УБИТО БОЛЕЕ 2 ТЫСЯЧ РУМЫН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419062530/http://enews.md/articles/view/533/ |date=19 красавіка 2017 }}{{ref-ru}}</ref>. == Трагедыя == Румынскія ўлады заяўляюць аб наступным развіцці падзей 1 красавіка 1941 года<ref name="EnewsMD"/>. Ад 2 да 3 тысяч чалавек<ref name="Adevarul, 18 apr 2010"/><ref name="Gherasim">Gherasim</ref><ref name="JN"/> з вёсак Пятроўцы-дэ-Сус, Пятроўцы-дэ-Йос, Купка, Карчешць і Сучэвень, несучы белыя сцягі і рэлігійную атрыбутыку, накіраваліся да румынскай мяжы. Шэраг з іх заяўлялі, што савецкія ўлады нібыта дазволілі ім перайсці румынскую мяжу. На мяжы іх спынілі савецкія пагранічнікі НКВД, запатрабаваўшы спыніцца<ref name="JN">Lavinia Betea, [http://www.jurnalul.ro/articole/38399/masacrul-din-fantana-alba «Masacrul din Fântâna Albă»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080521074216/http://www.jurnalul.ro/articole/38399/masacrul-din-fantana-alba |date=21 мая 2008 }}, ''[//ru.wikipedia.org/wiki/Jurnalul_Naţional Jurnalul Naţional]'', August 29, 2005{{ref-ru}}</ref>. Атрымаўшы адмову, супрацоўнікі НКУС пачалі страляніну<ref name="JN"/>. Паводле савецкіх дадзеных, колькасць забітых склала 44 чалавекі (17 з Пятроўцы-дэ-Йос, 12 з Трэсцян, 5 з Купкі і Сучэвені, 3 з Пятроўцы-дэ-Сус, 2 з Апрышэні). Аднак тыя, хто выжыў, сцвярджалі, што ахвяраў было значна болей: былі забітыя жанчыны, дзеці і старыя<ref name="Gherasim"/><ref name="EnewsMD"/>. Апазнаныя наступныя забітыя<ref>[http://enews.md/articles/view/1259/ 70 ЛЕТ ПАМЯТИ. 1 АПРЕЛЯ 1941 ГОДА 3 000 РУМЫН БЫЛО УНИЧТОЖЕНО СОВЕТСКИМИ ВОЕННЫМИ В СЕЛЕ ФЫНТЫНА АЛБЭ (БЕЛАЯ КИРИНИЦА), БУКОВИНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180201074159/http://enews.md/articles/view/1259/ |date=1 лютага 2018 }}(руск.)&nbsp;</ref>: * Карапчаў: Мікалай Кодубан, Казьма Опаіц, Георгій Опаіц, Васіль Опаіц, Казьма Таварніцкі, Георгій Таварніцкі, Васіль Таварніцкі * Купка: Іван Бельмега, Іван Газу, Аркадзь Плеван, Міхаіл Цугуй * Дымка: Мікалай Дрэварук, Пётр Кимбру, Васіль Кимбру, Пётр Яну * Сучэвены: Драгаш Бостан, Таццяна Ліпастян, Георгій Сідарак, Канстанцін Сучевян * Йорданешты: Дзмітрый Галац, Іван Галац, Мікалай Галац, Дзмітрый Опаіц, Канстанцін Молнар * Ніжнія Пятроўцы: Захар Бойчу, Ана Феадаран, Георгій Феадаран, Мікалай Феадаран, Фёдар Феадаран, Мацей Гаўрылюк, Іван Пэтрэчану, Стеван Павел, Рахіль Пажога * Верхнія Пятроўцы: Канстанцін Кучурану, Георгій Мацок, Аркадзь Урсулян * Іншыя вёскі: Іван Каблюк, Пётр Косташ, Іван Гудзіма, Пётр Палахнюк Румынскія ўлады сцвярджаюць са спасылкай на Нацыянальны архіў Бухарэста, што ахвяр было больш і што напад было спланаваны савецкімі пагранічнікамі: яны прыводзяць паказанні сведак пра больш чым 200 ці нават 2000 ахвяраў, забітых з стралковай зброі, і мноства параненых<ref name="Gherasim"/><ref name="EnewsMD"/>, якіх, нібыта, дабівала кавалерыя шаблямі. Некаторых тых, хто выжыў прывязвалі да коней і валаклі да месца, дзе былі выкапаныя пяць ям: туды кідалі і забітых, і яшчэ жывых, хаваючы жыўцом<ref name="Gherasim"/>. Іншых адправілі ў Глыбоку на допыт, дзе многія гінулі пасля катаванняў, а адтуль частка чалавек адвозілі на яўрэйскія могілкі, куды кідалі і хавалі жыўцом, заліваючы гашаную вапну<ref name="EnewsMD"/>. На думку Ауреліана Кэрунту, у той дзень было забіта не 2 тысячы, а 7 або нават 15 тысяч чалавек. Сведкам тых падзей з'яўляецца Георгій Міхалюк 1925 г. н. (настаўнік на пенсіі), які апублікаваў кнігу «Акрамя сказанага» ў 2004 годзе і апісаў тое, што здарылася як «бойню», «генацыд» і «разню»<ref name="EnewsMD"/>. == Памяць == * Румынскія ўлады лічаць трагедыю ў Фынтына-Албэ рэпрэсіяй супраць румынскага народа, арганізаванай савецкімі ўладамі, і патрабуюць ад [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]] прабачэнні за здзейсненыя дзеянні<ref>Niewyk, Donald L. ''The Columbia Guide to the Holocaust,'' [//ru.wikipedia.org/wiki/Columbia_University_Press Columbia University Press], 2000, p.47: «The Romanian Holocaust is commonly defined as the murder of more than 250,000 Romanians by the Soviets in [//ru.wikipedia.org/wiki/World_War_II World War II].</ref>. Украіна толькі з 2000 года падключылася да вывучэння фактаў: тады ж прайшла першая памінальная служба за спачын этнічных румынаў, якія загінулі пры пераходзе савецка-румынскай мяжы<ref name="EnewsMD"/>. * У Малдавіі штогод праводзяцца памятныя мерапрыемствы на гадавіну трагедыі: малдаўскія актывісты кожны год збіраюцца перад пасольсвам Расіі з патрабаваннем прынесці прабачэнні і прызнаць віну ў гібелі мірных грамадзян<ref>[http://www.timpul.md/ru/articol/Protest-u-posolistva-Rossii-v-pamiati-o-jertvah-pogibsjih-u-Fintina-Alba-42474.html Протест у посольства России в память о жертвах, погибших у Фынтына Албэ]{{ref-ru}}</ref>. * У Румыніі з 2014 года асобныя нацыяналістычныя арганізацыі патрабуюць ад уладаў афіцыйна правесці расследаванне падзей у Фынтына-Албэ. Да 1989 года ў Румыніі таксама забаранялася абмяркоўваць тэму падзей 1 красавіка 1941 года<ref>[http://moldnews.md/rus/news/66656 Пропрезидентские силы Румынии требуют расследовать инцидент при Фынтына Албэ, произошедший 70 лет назад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140406103153/http://moldnews.md/rus/news/66656 |date=6 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крытыка версіі == Праціўнікі афіцыйнай румынскай версіі падзей сцвярджаюць, што румынскі пісьменнік Паўлу Гоман, вядомы сваімі антысеміцкімі заявамі, наўмысна фальсіфікаваў паказанні сведак, перабольшыў колькасць загінулых і выдумаў факты аб жорсткай расправе з забітымі, з прычыны чаго яго называюць галоўным ідэолагам распаўсюджвання інфармацыі аб трагедыі ў Фынтына-Албэ<ref>[https://regnum.ru/news/2113817.html Румыния представила в Европарламенте свою «Катынь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190315200259/https://regnum.ru/news/2113817.html |date=15 сакавіка 2019 }}{{ref-ru}}</ref>; таксама крытыкі абвінавачваюць іншых румынскіх гісторыкаў у хлусні, заснаванай на асабістых антыкамуністычных перакананнях даследчыкаў<ref>[https://point.md/ru/novosti/v-mire/poroshenko-priravnyal-nkvd-k-gestapo-quotchumaquot-ne-zavisit-ot-cveta Порошенко приравнял НКВД к гестапо — «чума» не зависит от цвета]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Vasile Ilica, «Martiri şi mărturii din nordul Bucovinei (Fântâna-Albă-Suceveni-Lunca-Crasna-Ijeşti...)», Oradea, 2003 * Lavinia Betea, [http://www.jurnalul.ro/articol_5004/masacrul_din_fantana_alba.html «Masacrul din Fântâna Albă»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060410044232/http://www.jurnalul.ro/articol_5004/masacrul_din_fantana_alba.html |date=10 красавіка 2006 }}, ''Jurnalul Naţional'', October 29, 2005 * Ion Creţu, [http://www.crainou.ro/?module=displaystory&story_id=393&edition_id=3889&format=html 1 aprilie—64 de ani de la masacrul românilor la Fântâna Albă: Varniţa, o tristă amintire], Crai Nou, April 1, 2005 * Gabriel Gherasim, [http://www.ziua.net/display.php?id=182813&data=2005-08-16 «Românii bucovineni sub cizma străină»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070218005215/http://www.ziua.net/display.php?id=182813&data=2005-08-16 |date=18 лютага 2007 }}, ''Ziua'', August 16, 2005 * Vasile Mănescu, [http://www.mont.ro/stiri/?editia=20060404&pagina=1&articol=3839 «Masacrul de la Fîntîna Albă»], Monitorul de Neamţ, April 4, 2006 * Ion Popescu, [http://www.observatorul.com/articles_main.asp?action=articleviewdetail&ID=1951 «Crearea regiunii Cernăuţi»], ''Obsevatorul'', November 13, 2005 * [http://www.procesulcomunismului.com/marturii/fonduri/ioanitoiu/rechizit.htm Genocidul din România: Repere în Procesul Comunismului] * Vasile Târâţeanu, «[http://luceafarul.wordpress.com/atitudini/portrete-si-destainuri-interviuri-cu-personalitati-de-azi/vasile-tarateanu-scriitorul-nu-poate-exista-in-afara-cetatii-interviu-de-emanoil-toma/ Scriitorul nu poate exista în afara cetăţii]», ''Luceafărul Românesc'', May 2007. == Спасылкі == * [http://noinu.rdscj.ro/article.php?articleID=149&document=19#_ftn3 Masacrul de la Fântâna Alba] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006124452/http://noinu.rdscj.ro/article.php?articleID=149&document=19#_ftn3 |date=6 кастрычніка 2007 }}{{ref-ro}} * [http://www.restromania.com/Geografie/RegiuneaBucovina.htm Regiunea Bucovina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071008181043/http://www.restromania.com/Geografie/RegiuneaBucovina.htm |date=8 кастрычніка 2007 }}{{ref-ro}} * [http://basarabia-bucovina.info/category/bucovina/fantana-alba/ Fântâna Alba massacre articles]{{ref-en}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]] [[Катэгорыя:Падзеі 1 красавіка]] [[Катэгорыя:Красавік 1941 года]] [[Катэгорыя:1941 год у СССР]] [[Катэгорыя:1941 год у Малдавіі]] b4t0duoh7eb23m26drv5290nlpuby2j 0 469868 5184853 4572424 2026-08-21T23:06:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184853 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Бычкоўскі}} '''Адам Бычкоўскі''' ({{ДН|||1889}}, фальварак [[Талочкі Малэ|Талочкі]], [[Саколкаўскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — {{ДС|18|11|1937}}) — [[беларусь|беларускі]] [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]]. Стрыечны брат рэдактара газеты «[[Biełarus]]» [[Антон Бычкоўскі|А. Бычкоўскага]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Гродзенскай мужчынскай гімназіі (скончыў ў 1911). Будучы гімназістам, усвядоміў і стаў прыхільнікам беларускай нацыянальнай ідэі. Адзін з заснавальнікаў і першы старшыня [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]]. Актыўна ўдзельнічаў у асветніцкай дзейнасці на карысць беларускай справы, якая ладзілася гуртком. Быў рэжысёрам самадзейнайга спектакля па п’есе «Модны шляхцюк» [[Карусь Каганец|К. Каганца]] (1910). Выступаў з напісанымі ім [[Рэферат|рэфератамі]] аб адраджэнні Беларусі, напрыклад «Адгалосак душы беларускага народу ў яго песнях, казках і легендах». Скончыў юрыдычны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У 1920-х працаваў суддзей у [[Саколка|Саколцы]], потым меў адвакацкую практыку ў [[Варшава|Варшаве]] (1930-я). Арганізатар «[[Асветнае таварыства беларусаў|Асветнага таварыства беларусаў]]» (Варшава, дзейнічала ў [[1930-я]]). Аўтар сцэнічнага [[абразок|абразка]] «Сваты», які быў пастаўлены шэрагам [[самадзейнасць|самадзейных]] драматычных гурткоў у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2к|Бычкоўскі Адам}} — С. 152 == Спасылкі == *[https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/652-zoska-veras-uspaminy-staroe-grodna Зоська Верас. Успаміны. Старое Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200215214841/https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/652-zoska-veras-uspaminy-staroe-grodna |date=15 лютага 2020 }} {{DEFAULTSORT:Бычкоўскі Адам}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакульскім павеце]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] bolizi9c060z3s3rqkcrdc6zrxjksch 0 538939 5184811 4609886 2026-08-21T19:07:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184811 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Італіі}} '''Італьянскія гарады-дзяржавы''' з’яўляюцца палітычным феноменам малых незалежных дзяржаў, якія існавалі ў IX—XV стст., галоўным чынам, у цэнтральнай і паўночнай частцы [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]]. Пасля [[Падзенне Рымскай імперыі|падзення Заходняй Рымскай імперыі]] гарадскія паселішчы ў Італіі ў цэлым захавалі некалькі большую пераемнасць ад рымскай спадчыны ў параўнанні з астатняй часткай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Многія гарады ацалелі ад больш ранніх [[этрускі]]х і рымскіх гарадоў. Таксама захаваліся рэспубліканскія ўстановы Рыма. Некаторыя [[Феадалізм|феадалы]] карысталіся рабскай працай на вялікіх участках зямлі, але да XI стагоддзя такія гарады, як [[Венецыя]], [[Мілан]], [[Фларэнцыя]], [[Генуя]], [[Піза]], [[Сіена]], [[Лука (горад)|Лука]], [[Крэмона]], сталі буйнымі гандлёвымі метраполіямі, здольнымі здабыць незалежнасць ад іх фармальных суверэнаў. == Раннія італьянскія гарады-дзяржавы == [[Выява:Uffizi Gallery, Florence.jpg|thumbnail|right|[[Фларэнцыя]] была адным з найважнейшых гарадоў-дзяржаў Італіі]] Першыя італьянскія гарады-дзяржавы ўзніклі ў паўночнай Італіі ў выніку барацьбы са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] за здабыццё незалежнасці<ref>{{it icon}} [http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm Italian «Comuni»]</ref>. [[Ламбардская ліга]] была саюзам, які ў момант максімальнага развіцця ўключаў у сябе большасць гарадоў паўночнай Італіі, у тым ліку [[Мілан]], [[П’ячэнца|П’ячэнцу]], [[Крэмона|Крэмону]], [[Мантуя|Мантую]], [[Крэма|Крэму]], [[Бергама]], [[Брэшыя|Брэшыю]], [[Балоння|Балонню]], [[Падуя|Падую]], [[Трэвіза]], [[Вічэнца|Вічэнцу]], [[Венецыя|Венецыю]], [[Верона|Верону]], [[Лодзі]], [[Рэджа-нель-Эмілія|Рэджа-нель-Эмілію]] і [[Парма|Парму]], хоць колькасць удзельнікаў змянялася з цягам часу. Астатнія гарады-дзяржавы дзейнічалі сумесна з гэтай «садружнасцю» гарадоў, як гэта рабілі [[Генуя]], [[Турын]] і [[Дуброўнік|Рагуза]]. У цэнтральнай Італіі знаходзіліся гарады-дзяржавы [[Фларэнцыя]], [[Піза]], [[Лука (горад)|Лука]], [[Сіена]] і [[Анкона]], а на поўдні ад [[Рым]]а і [[Папская вобласць|Папскай вобласці]] былі гарады-дзяржавы [[Салерна]], [[Амальфі]], [[Бары]], [[Неапаль]] і [[Трані]], якія ў 1130 годзе былі аб’яднаны ў складзе зноў створанага нарманскага [[Каралеўства Сіцылія|Сіцылійскага каралеўства]]<ref>Franco Cardini & Marina Montesano. ''Storia Medievale''. Le Monnier Università. Florence, 2006</ref>. Каля 1100 гады ўзніклі Генуя і Венецыя як незалежныя [[марскія рэспублікі]]. Для Генуі намінальным кіраўніком быў [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]], а прэзідэнтам горада з’яўляўся [[Архідыяцэзія Генуі|біскуп]]; аднак рэальная ўлада належала некалькім саветнікам, якія штогод выбіраліся на народным сходзе. Піза і Амальфі таксама ўзніклі як марскія рэспублікі: гандаль, будаўніцтва караблёў і банкаўская справа падтрымлівалі моц гэтых гарадоў на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]<ref>G. Benvenuti ''Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia''. Newton & Compton editori, Roma 1989.</ref>. == Адрозненні ад паўночнай Еўропы == Паміж XII і XIII стагоддзямі Італія значна адрознівалася ад феадальнай Еўропы на поўнач ад [[Альпы|Альпаў]]. Паўвостраў уяўляў сабой сумесь разнастайных палітычных і культурных элементаў, а не адзіную дзяржаву. [[Марк Блок]] і [[Фернан Брадэль]] даказваюць, што гісторыя рэгіёна была прадвызначана яго геаграфіяй; іншыя навукоўцы падкрэсліваюць адсутнасць цэнтральнай палітычнай структуры. Гарыстая прырода італьянскага ландшафту перашкаджала эфектыўным міжгарадскім камунікацыям. Выключэннем была [[Паданская раўніна]]: толькі яна ўяўляла сабой шырокую складную тэрыторыю, і большасць заваяваных гарадоў-дзяржаў размяшчаліся менавіта тут. Тыя, што найдаўжэй заставаліся незалежнымі, размяшчаліся ў найбольш перасечанай мясцовасці, як Фларэнцыя ці Венецыя (якую абараняла яе [[Венецыянская лагуна|лагуна]]). Альпы сваімі скаламі заміналі імператару Свяшчэннай Рымскай імперыі і шматлікім нямецкім феадалам напасці на паўночную частку Італіі, што абараняла краіну ад пастаяннага германскага палітычнага кантролю. Галоўным чынам з гэтых прычынах не ўзнікла моцнай [[Манархія|манархіі]], як гэта адбылося ў астатняй Еўропе (улада Свяшчэннай Рымскай імперыі над паўночнай Італіяй, асабліва пасля 1177 года, была толькі намінальнай); а замест гэтага ўзніклі незалежныя [[Горад-дзяржава|гарады-дзяржавы]]. [[Выява:Venezianische Kolonien.png|thumbnail|Найяснейшая [[Венецыянская рэспубліка]], першапачаткова з’яўляючыся горадам-дзяржавай, пасля пашырылася і заваявала шэраг тэрыторый у самой Італіі і за морам]] Хоць, галоўным чынам, стабільна пераважалі рымскія гарадскія і рэспубліканскія настроі, адбывалася і мноства змен і рухаў. Італія першай адчувала змены, якія адбываліся ў Еўропе з XI па XIII стагоддзі. Гэта былі: * рост насельніцтва: насельніцтва ў гэты перыяд падвоілася (дэмаграфічны выбух); * узнікненне буйных гарадоў: Венецыя, Фларэнцыя і Мілан мелі звыш 100 000 жыхароў да XIII стагоддзя. Акрамя таго, шэраг іншых гарадоў, такіх як Генуя, Балоння і Верона, мелі звыш 50 000 жыхароў; * перабудова вялікіх сабораў; * прыкметнае перамяшчэнне насельніцтва з вёсак у гарады (у Італіі ўдзельная вага гарадскога насельніцтва складала 20 %, што рабіла яе найбольш урбанізаваным грамадствам таго часу); * аграрная рэвалюцыя; * развіццё камерцыі. У нядаўніх працах пра гарады-дзяржавах амерыканскі навуковец Родні Старк падкрэслівае, што яны спалучалі адказны ўрад, хрысціянства і зараджэнне капіталізму<ref>Stark, Rodney, ''The Victory of Reason'', New York, Random House, 2005</ref>. Ён зважае, што гэтыя дзяржавы былі галоўным чынам [[рэспубліка]]мі, у адрозненне ад вялікіх еўрапейскіх манархій Францыі і Іспаніі, дзе абсалютная ўлада была ўскладзена на кіраўнікоў, якія маглі і жадалі перашкаджаць развіццю камерцыі. Утрымліваючы як царкоўную, так і свецкую ўладу ў сваіх руках, незалежныя гарадскія рэспублікі квітнелі дзякуючы камерцыі, заснаванай на раннекапіталістычных прынцыпах, у канчатковым выніку ствараючы ўмовы для мастацкага і інтэлектуальнага росквіту [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Кембрыджскі гісторык і палітычны філосаф Квенцін Скінер<ref>Skinner, Quentin, ''The Foundations of Modern Political Thought'', vol I: ''The Renaissance''; vol II: ''The Age of Reformation'', Cambridge University Press, p. 69</ref> звярнуў увагу, як нямецкі біскуп [[Атон Фрайзінгскі]], які наведаў цэнтральную Італію ў XII стагоддзі, апісваў італьянскія гарады як гарады, якія выйшлі з феадалізму, так што іх соцыум грунтаваўся на купецтве і гандлі. Але і паўночныя гарады-дзяржавы былі годныя асаблівай увагі ў сувязі з феноменам [[Марскія рэспублікі|купецкіх рэспублік]], асабліва [[Венецыянская рэспубліка]]<ref>Martin, J. and Romano, D., Venice Reconsidered, Baltimore, Johns Hopkins University, 2000</ref>. У параўнанні з абсалютысцкімі манархіямі і іншымі дзяржавамі з большай цэнтралізацыяй, італьянскія камуны і гандлёвыя рэспублікі мелі большую палітычную свабоду, якая спрыяла навуковаму і мастацкаму развіццю. Геаграфічна і дзякуючы развіццю гандлю італьянскія гарады, такія як Венецыя, сталі міжнароднымі гандлёвымі і фінансавымі вузламі, а таксама інтэлектуальнымі цэнтрамі. Гарвардскі гісторык [[Нейл Фергюсан]]<ref>''Фергюсон Н.'' Восхождение денег. — М.: Астрель: CORPUS, 2010.</ref> адзначаў, што Фларэнцыя і Венецыя, як і некаторыя іншыя італьянскія гарады-дзяржавы, адыгрывалі найважнейшую інавацыйную ролю ў сусветным фінансавым прагрэсе, распрацоўваючы асноўныя інструменты і практыкі банкаўскай дзейнасці і ствараючы новыя формы сацыяльнай і эканамічнай арганізацыі. == Даход == Паводле ацэнак, даход на душу насельніцтва ў паўночнай Італіі прыкладна патроіўся за перыяд з XI па XV стагоддзі. Гэта было ў вышэйшай ступені мабільнае грамадства, яго насельніцтва расло, паскарэнне яму надавала камерцыя, што імкліва развівалася ў Эпоху Адраджэння. У пачатку XIV стагоддзя Італія з’яўлялася эканамічнай сталіцай Заходняй Еўропы: дзяржавы Апенінскага паўвострава былі асноўнымі вытворцамі гатовай шарсцяной прадукцыі. Аднак з прыходам [[Бубонная чума|бубоннай чумы]] ў 1348 годзе, зараджэннем англійскай шарсцяной прамысловасці і пастаянным ваенным становішчам, Італія часова страціла сваю эканамічную перавагу. Аднак, да канца XV стагоддзя Італія зноў паставіла пад кантроль гандаль у [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]]. Яна знайшла новую нішу ў гандлі прадметамі раскошы, такімі як кераміка, вырабы са шкла, карункі і шоўк, адначасова з гэтым часова адрадзіўшы шарсцяную прамысловасць. Аднак, Італія ніколі не вярнула такой моцнай пазіцыі ў тэкстыльнай галіне. І хоць яна была месцам нараджэння банкаўскай галіны, да XVI стагоддзя нямецкія і галандскія банкі пачалі ствараць сур’ёзную канкурэнцыю. [[Адкрыццё Амерыкі]] ў канцы XV стагоддзя, як і новых маршрутаў у [[Афрыка|Афрыку]] і [[Індыя|Індыю]] (якія зрабілі [[Іспанія|Іспанію]] і [[Партугалія|Партугалію]] лідарамі ў гандлі) выклікала зніжэнне італьянскай эканамічнай моцы<ref>Matthews and Platt. ''The Western Humanities''. Volume I: «Beginnings through the Renaissance». Mountain View: Mayfield Publishing Co., 1992</ref>. == Пісьменнасць і ўменне лічыць == Да XIII стагоддзя паўночная і цэнтральная Італія стала найбольш пісьменным грамадствам у свеце. Больш за траціну мужчынскага насельніцтва магла чытаць на мясцовых дыялектах (беспрэцэндэнтны ўзровень з моманту падзення [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]), гэтак жа як і невялікі, але прыкметны працэнт жанчын. Італьянскія гарады-дзяржавы таксама валодалі надзвычай высокай доляй насельніцтва, якая ўмела лічыць, што было звязана з важнасцю распрацаваных новых формаў рахаўніцтва, неабходных для купецкага базісу грамадства. Некаторыя з найбольш распаўсюджаных кніг, такія як ''[[Кніга абака|Кніга абака (Liber Abaci)]]'' Леанарда [[Фібаначы]] з Пізы, змягчалі прыкладныя прыклады выкарыстання матэматыкі і арыфметыкі ў камерцыйнай практыцы<ref>Stark, Rodney, ''The Victory of Reason''. Random House, New York: 2005</ref>, а таксама камерцыйныя кіраўніцтвы, заснаваныя на выдасканаленай матэматычнай і літаратурнай пісьменнасці. [[Лука Пачолі]] спрыяў стварэнню банкаўскай сістэмы ў італьянскіх гарадах-дзяржавах сваёй сістэмай «[[Падвойны запіс|падвойнага запісу]]»:<ref>Carruthers, Bruce G., & Espeland, Wendy Nelson, ''Accounting for Rationality: Double-Entry Bookkeeping and the Rhetoric of Economic Rationality'', American Journal of Sociology, Vol. 97, No. 1, July 1991, pp. 37</ref> яго 27-старонкавы [[трактат]] па рахаўніцтве з’яўляецца першай вядомай апублікаванай працай па гэтым пытанні, і, як лічыцца, заклаў аснову для заснаванага на падвойным запісе бухгалтарскага ўліку (генуэзскіх купцоў), як ён выкарыстоўваецца сёння<ref>Sangster, Alan: «The printing of Pacioli’s Summa in 1494: how many copies were printed?» (Accounting Historians Journal, John Carroll University, Cleveland, Ohio, June 2007)</ref>. == Камуны == У XI стагоддзі ў паўночнай Італіі ўзнікла новая палітычная і сацыяльная структура — горад-дзяржава, ці [[Камунальны рух|камуна]]. Грамадзянская культура, якая вырасла ў гэтых камунах была прыкметнай з’явай. У некаторых месцах, дзе камуны ўзнікалі (напрыклад, у Англіі ці Францыі), яны былі паглынуты манархічнай дзяржавай, як толькі яна з’явілася. Але яны выжылі ў паўночнай і цэнтральнай Італіі, як і ў шэрагу іншых тэрыторый Еўропы, каб стаць незалежнымі і магутнымі гарадамі-дзяржавамі. У Італіі аддзяленне ад іх феадальных сюзерэнаў адбылося ў канцы XII і ў XIII стагоддзі, у час [[Барацьба за інвестытуру|Барацьбы за інвестытуру]] паміж рымскімі папамі і [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі]]: Мілан узначаліў гарады Ламбардыі супраць імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі і заваяваў незалежнасць, перамогшы ў [[Бітва пры Леньяна|бітве пры Леньяна]] (1176) і [[Бітва пры Парме (1248)|бітве пры Парме]] (1248) (гл. таксама [[Ламбардская ліга|Ламбардскую лігу]]). Падобныя гарадскія рэвалюцыі прывялі да заснавання гарадоў-дзяржаў па ўсёй сярэдневяковай Еўропе: на Русі ([[Наўгародская рэспубліка]], XII стагоддзе), Фландрыі ([[Бітва пры Куртрэ|бітва Залатых шпор]], XIV стагоддзе), Швейцарыі (гарады [[Гісторыя Швейцарскага саюза|Старой Швейцарскай канфедэрацыі]], XIV стагоддзе), Германіі ([[Ганза|Ганзейскі саюз]], XIV—XV стагоддзя), і ў [[Прусія|Прусіі]] ([[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|Трынаццацігадовая вайна]], XV стагоддзе). Некаторыя італьянскія гарады-дзяржавы вельмі хутка сталі ўяўляць сабой значную ваенную сілу. Венецыя і Генуя стварылі велізарныя марскія імперыі на Міжземным і Чорным морах, якія пагражалі Асманскай імперыі. У час [[Чацвёрты крыжовы паход|Чацвёртага крыжовага паходу]] ([[1204]]), Венецыя заваявала чвэрць Візантыйскай імперыі. [[Выява:Italy 1494 shepherd.jpg|thumb|right|250px|Італія ў 1454 годзе пасля [[Ладзійскі мір|Ладзійскага міру]]]] [[Марскія рэспублікі]] былі адным з найважнейшых вынікаў развіцця гэтай новай грамадзянскай і сацыяльнай культуры, заснаванай на камерцыі і абмене ведамі з іншымі абласцямі свету па-за межамі заходняй Еўропы. [[Дуброўніцкая рэспубліка]] і [[Венецыянская рэспубліка]], прыклад, мелі важныя гандлёвыя сувязі з мусульманскім і індыйскім светам і гэта спрыяла першапачатковаму развіццю італьянскага [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Да канца XII стагоддзя ў паўночнай Італіі ўзнік новы тып грамадства; багатыя, мабільныя, са змяшанай арыстакратыяй і гарадскім бюргерскім класам (''abitante''), зацікаўленымі ў гарадскіх інстытутах і рэспубліканскім урадзе. Але многія з новых гарадоў-дзяржаў таксама раздзіраліся супярэчнасцямі паміж партыямі, заснаванымі на роднасных сувязях і рознага роду братэрствах, якія падрывалі іх адзінства (напрыклад [[гвельфы і гібеліны]]). == Княствы == Да 1300 года большасць гэтых рэспублік стала княствамі, якія кіраваліся [[Сіньярыя|сіньёрамі]]. Выключэннямі заставаліся [[Венецыянская рэспубліка|Венецыя]], [[Фларэнцыя]], [[Лука (горад)|Лука]], і некаторыя іншыя, што заставаліся рэспублікамі перад тварам усё больш манархічнай Еўропы. У мностве выпадкаў да 1400 сеньёры здолелі заснаваць стабільныя дынастыі ў гэтых гарадах (ці групах гарадоў у рамках рэгіёна), таксама набываючы дваранскі тытул ад свайго фармальнага сюзерэна. Напрыклад, у 1395 [[Джан Галеаца Вісконці]] купіў за 100,000 залатых [[флорын]]аў тытул [[Кіраўнікі Мілана|Герцага міланскага]] ў імператара [[Вацлаў IV|Вацлава IV]]. == Рэгіянальныя дзяржавы == У XIV і XV стагоддзях [[Мілан]], [[Венецыя]], і [[Фларэнцыя]] заваявалі астатнія гарады-дзяржавы, утварыўшы рэгіянальныя дзяржавы. У 1454 годзе [[Ладзійскі мір]] скончыў іх барацьбу за гегемонію ў Італіі за кошт дасягнення [[Баланс сіл (геапалітыка)|балансу сіл]] (гл. таксама [[Італьянскі Рэнесанс|Італьянскае Адраджэнне]]). У пачатку XVI стагоддзі акрамя дробных дзяржаў накшталт [[Лука (горад)|Лукі]] ці [[Сан-Марына]], толькі рэспубліканская Венецыя заставалася здольнай захаваць сваю незалежнасць і скласці канкурэнцыю Еўрапейскім манархіям [[Францыя|Францыі]] і [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (гл. [[Італьянскія войны]]). == Гл. таксама == * [[Камунальны рух]] {{зноскі}} == Літаратура == * [[Франчэска Гвічардзіні|Гвиччардини Ф]]. Сочинения. М., 1934. * [[Нікало Макіявелі|Макиавелли Н]]. История Флоренции. Государь. М., 1999.  * [[Аляксей Карпавіч Джывелегаў|Дживелегов А. К.]] Средневековые города в Западной Европе. СПБ. 1902 * Рутенбург В. И. Очерк из истории раннего капитализма в Италии. М.-Л.. 1951. * [[Віктар Іванавіч Рутэнбург|Рутенбург В. И.]] Итальянские коммуны XIV—XV вв. М.-Л., 1965. * Рутенбург В. И. Италия и Европа накануне нового времени. Л., 1974. * Рутенбург В. И. [http://www.e-reading.club/book.php?book=142403 Итальянский город от раннего Средневековья до Возрождения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170312090453/http://www.e-reading.club/book.php?book=142403 |date=12 сакавіка 2017 }}. Л., 1987. * Данилова И. Е. Итальянский город XV века: реальность, миф, образ. М. 2000. * Котельникова Л. А, Феодализм и город в Италии в VIII—XV веках. М.. 1987. * Краснова И. А. Деловые люди Флоренции XIV—XV вв.: занятия, образ жизни и обыденное сознание. В 2 ч. Ставрополь. 1995. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20070603124424/http://www.wsu.edu:8080/~dee/REN/BACK.HTM «Background to the Italian Renaissance»], Універсітэт штата Вашынгтон * [http://www.arcaini.com/ITALY/ItalyHistory/ItalianCityStates.htm «The Rise of the Italian City-States»] * [https://web.archive.org/web/20070625005440/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/c-states.html «Italy’s City-States»], ''End of Europe’s Middle Ages'', [[Універсітэт Калгары]] * [http://www.wga.hu/tours/gothic/history/city-sta.html «City-states in Italy»], [[Web Gallery of Art]] [[Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая Італія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Міжземнамор’я]] [[Катэгорыя:Гарады-дзяржавы]] 4samflmnsi54w4qnucfapi7dsezmelc 0 561786 5184819 4646481 2026-08-21T20:30:10Z Pabojnia 135280 афармленне 5184819 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schatzhaus des Atreus, Querschnitt.jpg|справа|міні|[[Скарбніца Атрэя]] ў [[Мікены|Мікенах]]]] [[Файл:Treasure_of_Atreus.jpg|справа|міні|Скарбніца Атрэя з боку калідора — [[дромас]]а]] [[Файл:Lion-tholos-tomb-at-Mycenae.jpg|міні|{{нп3|Ільвіная магіла (Мікены)|Ільвіная магіла|de|Löwengrab (Mykene)}} ў [[Мікены|Мікенах]]]] '''Толас''', фолас ({{Lang-grc|θόλος}}θόλος) у {{нп3|Архітэктура Старажытнай Грэцыі|старажытнагрэчаскай архітэктуры|ru|Архитектура Древней Греции}} — круглае ў плане збудаванне (святыня, грабніца, помнік, музычная зала), часта з [[каланада]]й. Калі ва ўнутраным памяшканні ёсць калоны або паўкалоны, то яны не адносяцца да таго ж [[Архітэктурны ордар|ордару]], што і вонкавыя калоны. У грэчаскую эпоху толасы часта былі культавымі будынкамі (напрыклад, {{нп3|асклепіён||ru|Асклепион}} у {{нп3|Эпідаўр|Эпідаўры|ru|Эпидавр}}), аднак у даэліністычную эпоху храмамі не з’яўляліся. [[Роберт Грэйвс]] адзначае, што грэчаскія падземныя толасы, якія выкарыстоўваліся для зносін з духамі, былі занесены з [[Палесціна|Палесціны]]; на яго думку, падобным свяцілішчам карысталася {{нп3|Аэндорская чараўніца||ru|Аэндорская волшебница}}, якая згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Роберт Грэйвс]]|загаловак=Мифы Древней Греции|месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1992|старонкі=140}}</ref>. У ваколіцах {{Нп3|Эйн-Дор|Эйн-Дора||Ein Dor}} ({{нп3|Аэндор|Аэндора|ru|Аэндор}}) знаходзіцца скальная пячора-толас, якую лічаць тым месцам, дзе па клічы аэндорскай чараўніцы [[Саўл]]у з’явіўся дух [[Самуіл]]а<ref>Аэндор // Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М., 1891—1892.</ref>. Як тып магільняў, падземныя і падкурганныя толасы, збудаваныя метадам ступеністага ([[Несапраўднае скляпенне|несапраўднага]]) скляпення, выціснулі ў XVI—XV стст. да н.э. [[мікенскія шахтавыя грабніцы]]. У [[XVI стагоддзе да н.э.|XVI]]—[[XII стагоддзе да н.э.|XII стст. да н.э.]] толасы былі распаўсюджаныя на [[Крыт|Крыце]], у [[Грэцыя|Грэцыі]] (напрыклад, толас у Эпідаўры ([[360 да н.э.|360]]—[[330 да н.э.]], архітэктар [[Паліклет Малодшы]]), у [[Дэльфы|Дэльфах]] (пачатак [[IV стагоддзе да н.э.|IV стагоддзя да н]] [[IV стагоддзе да н.э.|. э.]], Феадор з Факеі) і на заходнім узбярэжжы Малай Азіі. Найбольш грандыёзныя толасы (дыяметр і вышыня да 14 м) [[XIV стагоддзе да н.э.|XIV стагоддзя да н.э.]] адкрыты ў [[Мікены|Мікенах]]. У [[Фесалія|Фесаліі]] і на Крыце толасы будавалі яшчэ ў [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII ст.]] [[VIII стагоддзе да н.э.|да н.э.]] Вядомыя [[Курган|падкурганныя]] толасы [[VII стагоддзе да н.э.|VII]]—[[VI стагоддзе да н.э.|VI стст.]] [[VI стагоддзе да н.э.|да н.э.]] у [[Этрурыя|Этрурыі]] і [[V стагоддзе да н.э.|V]]—IV стст. да н.э. у Фракіі. Апошнім блізкія склепы [[керч]]анскіх Залатога кургана і [[Царскі курган|Царскага кургана]] (IV стагоддзе да н.э.). У выглядзе толасаў таксама часта будаваліся пахавальныя камеры [[мегаліты]]чных {{нп3|Калідорная грабніца|калідорных грабніц|ru|Коридорная гробница}} (напрыклад, «сесе» на востраве [[Пантэлерыя]] ў Міжземным моры) або памяшканні, прызначаныя для жылля і абароны ([[Нурага|нурагі]], {{нп3|талаёты||ru|Талайоты}}). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты паводле тыпаў]] [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Грабніцы]] [[Катэгорыя:Тыпы старажытнагрэчаскіх храмаў]] idwiau4daz452ku59qljdbfkwwob6f7 0 579422 5184842 5172223 2026-08-21T21:30:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184842 wikitext text/x-wiki {{Картка інстытута |назва = Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі |скарачэнне = АІПІ НАН Беларусі |эмблема =Лагатып Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі НАН Беларусі.svg |выява = |подпіс = |арыгінал = |міжназва = |ранейшая назва = Інстытут тэхнічнай кібернетыкі |заснаваны = 1965 |зачынены = |дырэктар = [[Дзмітрый Аляксандравіч Сахарук]] |колькасць супрацоўнікаў = |аспірантура = |дактарантура = |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |адрас = [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 6, 220012 |сайт = https://uiip.by/ |узнагароды = {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1984}} |Commons = }} '''Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі''' — дзяржаўная навуковая ўстанова ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Размешчаны ў [[Мінск]]у па [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 6. Перад будынкам устаноўлены [[помнік Якаву Барысавічу Зяльдовічу]]. == Гісторыя == [[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (19).jpg|міні|злева|Дэкаратыўны элемент на ўваходзе]] [[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (21).jpg|міні|злева|Помнік Я. Зяльдовічу]] [[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (18).jpg|міні|злева|Мемарыяльная дошка [[В. Танаеў|В. Танаеву]]]] У [[1965]] годзе на базе лабараторый кібернетычнага профілю [[Інстытут матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР|Інстытута матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР]] быў утвораны '''Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР'''. Інстытут быў вызначаны міжгаліновай галаўной арганізацыяй па ўжыванні матэматычных метадаў і вылічальнай тэхнікі для аўтаматызацыі працэсаў тэхнічнай падрыхтоўкі вытворчасці ў машынабудаванні. У [[1989]] годзе да інстытута было далучана Спецыяльнае канструктарска-тэхналагічнае бюро з доследнай вытворчасцю, якое было створано ў [[1975]] годзе. А ўжо у 1995 годзе да інстытута быў далучаны Вылічальны цэнтр [[АН Беларусі]]. У [[1996]] годзе на базе лабараторый і аддзелаў Інстытута тэхнічнай кібернетыкі НАН Беларусі было ўтворана навукова-даследчае аб’яднанне «Кібернетыка» у складзе Інстытута тэхнічнай кібернетыкі АН Беларусі, навукова-інжынернага прадпрыемства «Інфармацыйныя тэхналогіі», навукова-інжынернага прадпрыемства «Геаінфармацыйныя сістэмы», інжынернага прадпрыемства «Навуковае прыборабудаванне» і навукова-інжынернага прадпрыемства «Сістэмы аўтаматызацыі». У [[2002]] годзе дзяржаўная навуковая ўстанова «Інстытут тэхнічнай кібернетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі», навукова-даследчае аб’яднанне «Кібернетыка» і навукова-інжынернае прадпрыемства «Сістэмы аўтаматызацыі» рэарганізуюцца шляхам зліцця ў дзяржаўную навуковая ўстанову «Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» (АІПІ НАН Беларусі). У [[2007]] годзе Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі быў рэарганізаваны ў форме далучэння да яго навуковай установы «Нацыянальны цэнтр інфармацыйных рэсурсаў і тэхналогій» Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://uiip.bas-net.by/about/history.php |title=Гісторыя АІПІ НАНБ |access-date=25 лістапада 2018 |archive-date=25 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825210121/http://uiip.bas-net.by/about/history.php |url-status=dead }}</ref> == Асноўныя кірункі навуковых даследаванняў == * аўтаматызацыя праектавання тэхнічных сістэм; * мадэляванне інтэлектуальных працэсаў і распрацоўка новых інфармацыйных тэхналогій; * распазнаванне і апрацоўка сігналаў, відарысаў, мовы; * матэматычная кібернетыка == Распрацоўкі == * тэорыя і сістэмы аўтаматычнага праектавання для машына- і прыладабудавання, мікраэлектронікі; * спосабы і сродкі ўводу, выпаду, захоўвання і адлюстравання графічнай інфармацыі; * геаінфармацыйныя сістэмы і тэхналогіі; * аўтаматызаваныя сістэмы лічбавай картаграфіі, апрацоўкі сігналаў, відарысаў, у т.л. касмічных здымкаў і даных дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі; * новыя інфармацыйныя і сеткавыя тэхналогіі, аналізатары і сінтэзатары мовы, паралельныя структуры і нейракамп’ютары; * метады аптымізацыі, дэкампазіцыі экстрэмальных задач, тэорыі раскладаў, аналізу, сінтэзу і дыягностыкі дыскрэтных прылад, кіравання паралельнымі працэсамі, рашэння лагічных ураўненняў, штучнага інтэлекту і распазнавання вобразаў, аналізу і мадэлявання самаарганізавальных сістэм, экасістэм; * сродкі аховы інфармацыі == Структура == * Навукова-даследчае аддзяленне «Мадэляванне інтэлектуальных працэсаў і распазнання вобразаў» — НІА-1 ** Лабараторыя матэматычнай кібернетыкі ** Лабараторыя робататэхнічных сістэм ** Лабараторыя лагічнага праектавання ** Лабараторыя апрацоўкі і распазнавання малюнкаў ** Лабараторыя камп’ютарнай графікі ** Лабараторыя высокапрадукцыйных сістэм ** Аддзел інтэлектуальных інфармацыйных сістэм ** Лабараторыя распазнання і сінтэзу маўлення ** Навукова-даследчы аддзел «Рэспубліканскі суперкамп’ютарны цэнтр калектыўнага карыстання» ** Лабараторыя аналізу біямедыцынскіх выяў ** Аддзел міжнароднага супрацоўніцтва і выставачнай дзейнасці * Навукова-даследчае аддзяленне «Інфармацыйныя тэхналогіі і сістэмы» — НІА-2 ** Лабараторыя сінтэзу тэхнічных сістэм ** Аддзел тэхналогій лічбавай трансфармацыі ** Лабараторыя картаграфічных сістэм і тэхналогій ** Лабараторыя аэракасмічнага маніторынгу ** Аддзел сумесных праграм касмічных і інфармацыйных тэхналогій ** Лабараторыя мадэлявання самаарганізавальных сістэм ** Лабараторыя ідэнтыфікацыі сістэм ** Лабараторыя інфармацыйнага забеспячэння навуковых даследаванняў ** Аддзел арганізацыйнай падтрымкі навуковых даследаванняў і распрацовак * Падраздзяленні забеспячэння дзейнасці «офіса лібчавізацыі» НАН Беларусі ** Сектар суправаджэння інфармацыйных сістэм ** Лабараторыя біяінфарматыкі ** Лабараторыя інфармацыйна-аналітычных сістэм ** Лабараторыя праблем абароны інфармацыі ** Аддзел інтэлектуальных сэрвісаў ** Цэнтр кібербяспекі ** Цэнтр суправаджэння лічбавага развіцця *** Аддзел навукова-метадычнага забеспячэння лічбавага развіцця *** Аддзел інфармацыйнай бяспекі * Падраздзяленні забеспячэння дзейнасці ** Аддзел галоўнага энергетыка ** Аддзел развіцця тэлекамунікацыйных інфраструктур ** Аддзел тэлекамунікацый акадэмсеткі ** Рэдакцыйна-выдавецкі аддзел ** Эксплуатацыйна-тэхнічны аддзел ** Сектар па рамонце і абслугоўванні будынкаў == Дырэктары інстытута == * 1965—1970 — [[Георгій Канстанцінавіч Гаранскі]] * 1970—1987 — [[Алег Ігнатавіч Семянкоў]] * 1987—2002 — [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў]] * 2002—2008 — [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]]<ref name=":0" /> * са студзеня 2009 па сакавік 2022 — [[Аляксандр Васільевіч Тузікаў]] * з 11 сакавіка 2022<ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/15.03.22.pdf ПРЕЗИДИУМ НАН БЕЛАРУСИ 11 марта рассмотрел ряд кадровых вопросов… — Навука. — 2022. — 15 сакавіка. — С. 2]</ref> па 29 студзеня 2026<ref>{{Cite web |url=https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A |title=Персоналии ОИПИ — К |access-date=28 ліпеня 2026 |archive-date=8 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260808064443/https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A |url-status=dead }}</ref> — [[Сяргей Уладзіміравіч Круглікаў]] * з ліпеня 2026 — [[Дзмітрый Аляксандравіч Сахарук]]<ref>[https://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/28.07.26.pdf Дмитрий Сахарук: «Искусственный интеллект должен решать практические задачи» // Навука. — 2026. — 28 ліпеня. — С. 3]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|7|Інстытут тэхнічнай кібернетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|В.С. Танаеў, М.П. Савік|272-273}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Інстытуты НАНБ}} {{DEFAULTSORT:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі| ]] [[Катэгорыя:1965 год у Мінску]] 9w4l5wiff6los8e5hujk8cgekgpctxp 0 591699 5184780 3920527 2026-08-21T16:55:52Z Pabojnia 135280 афармленне 5184780 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent =Coenonympha | rang = Від | latin =Coenonympha glycerion | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Coenonympha glycerion | commons = Category:Coenonympha glycerion | itis = | ncbi = | eol = }} '''Іфіда''' (''Coenonympha glycerion'') — від дзённых [[Матылі|матылькоў]] з сямейства [[Аксамітніцы|Асамітніцы]]. [[Біялагічны від|Відавы эпітэт]] {{Lang-la|glycerion}} звязаны са {{Lang-grc|γλυκερός}} — салодкі. == Апісанне == Даўжыня пярэдняга {{нп3|Крыло насякомых|крыла|ru|Крыло насекомых}} ад 15-17 ([[Самец|самцы]]) да 16-19 мм<ref name="Lysandra">Моргун Д. В., Довгайло К. Е., Рубин Н. И., Солодовников И. А., Плющ И. Г. Дневные бабочки (Hesperioidea и Papilionoidea, Lepidoptera) Восточной Европы. CD определитель, база данных и пакет программ «Lysandra». — Минск, Киев, М.: 2005.</ref> ([[Самка|самкі]]). Пярэдняе крыло зверху цёмнае, у цэнтральнай вобласці іржава-карычневае, з шырокім карычнева-бурым зацямненнем па вонкавым краі. Задняе крыло зверху карычнева-бурае, аднастайна афарбаванае па ўсёй паверхні, часам з 1-3 дробнымі вочкавымі плямкамі. У анальнай палове вонкавага краю праходзіць больш-менш прыкметная вузкая вохрыстая рыска. Ніжні бок пярэдняга крыла светлы, вохрыста-карычневы, з шырокай белавата-шэрай расплывістай аблямоўкай па вонкавым краі, задняга крыла — карычнева-шэры з 1-2 чыста белымі плямамі няправільнай формы і 5-6 дробнымі вочкавымі плямамі, цэнтрыраванымі бліскучымі лускавінкамі; па краі праходзіць вельмі тонкая, матава бліскучая лінія. Палавы марфізм у знешнасці выяўлены вельмі слаба, самка буйней, малюнак, асабліва на ніжнім баку задняга крыла, развіты мацней, вочкавыя плямы буйней, выразней. == Распаўсюджанне == [[Еўропа]], [[Азія]] (ад [[Урал]]а праз [[Сібір]] і [[Далёкі Усход]] да [[Японія|Японіі]]). Адсутнічае ў [[Скандынавія|Скандынавіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і [[Партугалія|Партугаліі]]. Матылі насяляюць лясны пояс раўніннай часткі Усходняй Еўропы і Карпат, на ўсход даходзячы да Сярэдняга і Паўднёвага Урала. Паўднёвая мяжа глабальнага арэала [[Падвід|намінатыўнага падвіда]] праходзіць па паўночнай частцы лесастэпавай зоны [[Малдова|Малдовы]] і [[Украіна|Украіны]]. У [[Расія|Расіі]] найбольш паўднёвыя знаходкі віду вядомыя з далін [[Дон]]а і сярэдняй [[Волга|Волгі]]. На поўначы арэал дасягае поўдня [[Карэлія|Карэліі]]. Матылькі сустракаюцца на {{нп3|Узлесак|ўзлесках|ru|Опушка}}, [[Паляна (геаграфія)|палянах]], лясных [[Прасека|прасеках]] і высечках, {{нп3|Абочына|абочынах|ru|Обочина}} дарог у [[Мяшаныя лясы|змешаных]] і [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых лясах]] і [[Рэдкалессе|рэдкалессях]]. На поўначы жыве па забалочаных лугах. У [[Карпаты|Карпатах]] від звычайна не падымаецца вышэй за 1000 [[Вышыня над узроўнем мора|м над узр. м.]] На [[Каўказ]]е і ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]] сустракаецца ў лясных і [[Лесастэп|лесастэпавых]] [[Біятоп|біятопах]], на вышынях ад 800 да 2000 метраў над узроўнем мора. У Сібіры матылі жывуць у {{нп3|Калок (лес)|калках|ru|Колок (лес)}} і [[Бор (лес)|барах]], сярод лясных лугоў ў рачных [[даліна]]х, у гарах — звычайна на адкрытых [[біятоп]]ах, астэпненых прырэчных схілах, на вышыні да 2300 метраў над узроўнем мора. У [[Забайкалле|Забайкаллі]] від прымеркаваны да лістоўнічнага лесастэпу, але найбольш часта сустракаецца ў забалочаных рэдкастойных {{нп3|Лістоўнічны лес|лістоўнічніках|ru|Лиственничный лес}} па горных далінах. Для [[Прыамур’е|Прыамур’я]] і Прымор’я тыповым месцам пражывання віду з’яўляюцца тарфяныя балоты з лістоўніцай. == Біялогія == Развіваецца ў адным пакаленні за год. Час лёту матылькоў доўжыцца з пачатку чэрвеня (у лесастэпе і ў Карпатах з канца мая) па жнівень. Матылі кормяцца на кветках розных травяністых раслін, як тое {{bt-bellat||Tanacetum vulgare}}, {{bt-bellat|Мацярдушка звычайная{{!}}мацярдушкі звычайнай|Origanum vulgare}}, {{bt-bellat|Крываўнік лекавы{{!}}крываўніка лекавага|Achillea millefolium}}, {{bt-bellat|Старасцень{{!}}старасценя|Senecio}}, {{bt-bellat|Герань{{!}}герані|Geranium}}, {{bt-bellat|Казялец{{!}}казяльца|Ranunculus}}, {{bt-bellat|Нівянік звычайны{{!}}нівяніка звычайнага|Leucanthemum vulgare}}, {{bt-bellat||Trifolium repens}}, {{bt-bellat|Канюшына лугавая{{!}}канюшыны лугавой|Trifolium pratense}}. Самкі адкладаюць яйкі адзінкава на кармавыя расліны вусеняў. Яйка бледна-памяранцавае, шарападобнае, з сеткаватай скульптурай. [[Вусень]] развіваецца са жніўня па май, зімуе на малодшых узростах. Вусень апошняга ўзросту — зялёнага колеру, з не выяўленымі тонкімі падоўжнымі жаўтлявымі палосамі і цёмна-зялёнай лініяй уздоўж спіны, пакрыты рэдкімі валасінкамі. На канцы цела два жаўтлявых вострыя. Кармавыя расліны — трава родаў {{bt-bellat|метлюжок|Poa}}, {{bt-bellat|перлаўка|Melica}} і {{bt-bellat||Brachypodium}}, {{bt-bellat||Brachypodium silvaticum}}, {{bt-bellat|дрыжнік сярэдні|Briza media}}, {{bt-bellat||Bromus erectus}} і іншыя віды роду {{bt-bellat|каласоўнік|Bromus}}, {{bt-bellat|грэбнік звычайны |Cynosurus cristatus}}, {{bt-bellat|вострыца дзірваністая|Deschampsia cespitosa}}, {{bt-bellat|вострыца|Deschampsia}}. Кукалка зялёнага колеру, з больш цёмнай паласой уздоўж задняга боку брушных сегментаў, часам з цёмным аблямаваннем зародкаў крылье; на грудзях прыкметны грудок. Кукалка размяшчаецца на сцябле травы. Стадыя кукалкі доўжыцца 10-12 дзён. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Коршунов Ю. П.|заглаловак=Булавоусые чешуекрылые Северной Азии|месца=М.|выдавецтва=КМК|год=2002|старонкі=289—290|старонак=419}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аксамітніцы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] e3ivslikwijozjv13a7183y69hgia6x 0 597803 5184787 5036258 2026-08-21T17:22:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184787 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=прозвішча|Казакова}} {{Асоба |Імя = Ірына Валер'еўна Казакова |Выява = Iryna Kazakova.jpg |Дата нараджэння = 01.07.1967 |Месца нараджэння = Мінск |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства ={{Сцяг|Беларусь}} Беларусь |Навуковая сфера = [[фалькларыстыка]], [[міфалогія]] |Месца працы = [[БДУ]], кафедра гісторыі беларускай літаратуры, філалагічны факультэт |Навуковая ступень = доктар філалагічных навук ([[2000]]) |Навуковае званне = дацэнт ([[1997]]) |Альма-матэр = |Вядомы як = фалькларыстка, грамадская актывістка |Узнагароды і прэміі = * Ганаровая грамата БДУ ([[2009]]) <br/> * Падзяка рэктара БДУ ([[2017]]) * Вышэйшая узнагарода Саюза пісьменнікаў Беларусі - медаль «За вялікі ўклад у літаратуру»,([[2017]]) * Падзяка Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, ([[2017]]) |Роспіс = }} '''Ірына Валер’еўна Казакова''' (нар. ў [[1967]] г.) — беларуская [[фалькларыстка]]. [[Доктар філалагічных навук]], прафесар кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта [[БДУ]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[1967]] годзе ў [[Мінск]]у, закончыла ў [[1989]] годзе [[філалагічны факультэт БДУ]]. У [[1993]] годзе абараніла дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук, у [[2000]] годзе абараніла дысертацыю на атрыманне вучонай ступені доктара філалагічных навук і ў 32 гады стала самай маладой доктаркай навук. У [[2017]] годзе ўзнагароджана Падзякай рэктара [[БДУ]]. З [[2018]] года займае пасаду прафесара кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта [[БДУ]]. == Навуковая дзейнасць == З’яўляецца адзіным доктарам навук у [[БДУ]] па спецыяльнасці 10.01.09 — Фалькларыстыка. Уваходзіць у склад Савета [[БДУ]], прафесарскага сходу [[БДУ]], [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]], Навуковага савета Фонду фундаментальных даследаванняў Рэспублікі Беларусь. Заснавала на філалагічным факультэце [[БДУ]] навучальны кабінет-музей беларускай народнай культуры. Галіна навуковых інтарэсаў — этнічныя традыцыі ў духоўнай культуры беларусаў, абрадавы фальклор, міфалогія, беларуская вусная паэзія. Першай у Рэспубліцы Беларусь распачала традыцыю кампаратывістскага даследавання беларускай і іншых культур (турэцкай, кітайскай і г.д.). Распрацавала канцэпцыю параўнальнага аналізу семантыкі славянскіх міфалагем. Стварыла больш 12 аўтарскіх курсаў, надрукавала звыш 250 навуковых і навукова-папулярных прац, сярод якіх індывідуальныя і калектыўныя манаграфіі, вучэбныя і практычныя дапаможнікі, артыкулы. Займаецца папулярызацыяй кітайскай культуры ў Беларусі, мае [http://baike.baidu.com/item/%E4%BC%8A%E8%8E%B2%E5%A8%9C%C2%B7%E7%93%A6%E9%87%8C%E9%87%8C%E8%80%B6%E5%A4%AB%E5%A8%9C%C2%B7%E5%8D%A1%E6%89%8E%E7%A7%91%E5%A8%83/20401241?fr=aladdin старонку]{{Недаступная спасылка}} у Кітайскай электроннай энцыклапедыі. Галоўная рэдактарка рэцэнзуемага электроннага навуковага журнала БДУ «[http://elib.bsu.by/handle/123456789/153678 Сафія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103138/http://elib.bsu.by/handle/123456789/153678 |date=27 красавіка 2019 }}» ISSN-2520-2219. == Грамадская дзейнасць == Узначальвае грамадскае аб’яданне «[http://unionwomen.bsu.by/ Саюз жанчын БДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103140/http://unionwomen.bsu.by/ |date=27 красавіка 2019 }}» — некамерцыйную арганізацыю, якая створана дзеля сацыяльнай падтрымкі, абароны правоў і інтарэсаў жанчын, якія працуюць ці навучаюцца ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. Гэта адзінае ў Рэспубліцы Беларусь буйное акадэмічнае аб’яднанне жанчын (больш за 450 чалавек), дзейнасць якога сістэматычна асвятляецца ў агульнанацыянальных СМІ <ref>{{Cite web |url=https://static.tvr.by/upload/video/06031506_(6).mp4 |title=Саюз жанчын святкуе 20-годдзе |access-date=27 красавіка 2019 |archive-date=27 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427103138/https://static.tvr.by/upload/video/06031506_(6).mp4 |url-status=dead }}</ref>,<ref>[https://www.tvr.by/news/kultura/v_bgu_otkrylas_ekspozitsiya_posvyashchennaya_godu_maloy_rodiny_i_deyatelyam_nauki/ Открылась экспозиция, посвященная Году малой Родины и деятелям науки]</ref>. Заснавальніца адзінай ў Беларусі серыі міжнародных навуковых канферэнцый «Жанчыны-навукоўцы Беларусі», якая актуалізуе праблему ўкладу і ролі жанчын, як у сусветнай, так і айчыннай навуцы, паказвае значэнне іх прац у рэалізацыі задач сацыяльнага развіцця дзяржавы, фарміраванні нацыянальна-культурнай асновы адукацыі, арыентацыі на сусветны ўзровень развіцця навукі і адукацыі, вывучэння і выкарыстання вопыту іншых краін <ref>[https://bel.sputnik.by/society/20180227/1033913771/rol-zhenshchin-nauka-konferenciya-bgu.html Ролю жанчын у развіцці навукі абмяркуюць на канферэнцыі ў БДУ]</ref>,<ref>[http://www.ecopress.by/ru/news/7/detail/223632/back.html Международная конференция «Женщины-ученые Беларуси и Казахстана» откроется 1 марта в БГУ]</ref>. Заснавальніца конкурсу «Жанчына года БДУ»<ref>[http://zviazda.by/be/news/20170301/1488370477-u-beldzyarzhuniversitece-vyberuc-zhanchynu-goda У Белдзяржуніверсітэце выберуць «Жанчыну года»]</ref>. == Публікацыі == * Казакова, І. В. Этнічныя традыцыі ў духоўнай культуры беларусаў / І. В. Казакова. — Мінск : Універсітэцкае, 1995. — 151 с. * Казакова, І. В. Міфалагемы і магія ў беларускім абрадавым фальклоры / І. В. Казакова. — Мінск: БОФФ, 1997. — 120 с. * Казакова, І. В. Сімволіка і семантыка славянскіх міфалагем / І. В. Казакова. — Мінск: БОФФ, 1999. — 203 с. * Казакова, І. В. Беларускі фальклор: курс лекцый / І. В. Казакова. — Мінск : Палікрафт, 2003. — 195 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/24601 Казакова, І. В. Фальклорная спадчына Магілёўшчыны (Хоцімскі раён) / І. В. Казакова. — Мінск: Паркус плюс, 2012. — 180 с. (2-е выданне дапоўненае, на беларускай і англійскай мовах)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103146/http://elib.bsu.by/handle/123456789/24601 |date=27 красавіка 2019 }}. * Казакова, І. В. Каменны пояс Беларусі: Славутасці нашай зямлі / І. В. Казакова. — Мінск : Светач, 2004. — 176 с. (на беларускай і англійская мовах; 2-е выд. 2009 г.). * Казакова, И. В. Культура Турции / И. В. Казакова. — Минск: Паркус плюс, 2007. — 135 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/28117 Казакова, І. В. Беларускі фальклор: Тэставыя заданні: вучэб.-метад. дапам. / І. В. Казакова. — Мінск : РІВШ, 2006. — 132 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103149/http://elib.bsu.by/handle/123456789/28117 |date=27 красавіка 2019 }} * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/170039 Казакова, І. В. Беларускі фальклор: вучэб. дапам. / І. В. Казакова, — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2007. — 309 с. (з грыфам Міністэрства адукацыі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103139/http://elib.bsu.by/handle/123456789/170039 |date=27 красавіка 2019 }} * Казакова, І. В. Песні беларускага народа: метад. зб. / І. В. Казакова, Бел. дзярж. ун-т. — Мінск : Паркус плюс, 2007. — 68 с. * Казакова, І. В. Функцыянальная роля тэматычнага кабінета ў адукацыйным працэсе вышэйшай навучальнай установы: метад. дапам. / І. В. Казакова; Бел. дзярж. ун-т, філал. фак. — Мінск : Паркус плюс, 2008. — 16 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/24605 Казакова, І. В. Беларускі абрадавы фальклор: Нацыянальная спецыфіка: вуч.-метад. дапаможнік / І. В. Казакова. — Мінск : Паркус плюс, 2012. — 54 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103137/http://elib.bsu.by/handle/123456789/24605 |date=27 красавіка 2019 }} * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/169435 Традиционные китайские и белорусские обряды: сравнительный аспект /Китайский научный журнал Northern Literature, ISSN 0476-031x, No.12,2015.С.112-113.(на китайском языке)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427103137/http://elib.bsu.by/handle/123456789/169435 |date=27 красавіка 2019 }} * Казакова, И. В. Белорусская и китайская традиционные народные культуры: сравнительный аспект / И. В. Казакова. — Мн.: Паркус плюс, 2014. — 150 с. (на белорусском языке) * История культуры Беларуси : пособие для иностранных студентов, Бельская Т. В., Смольская Т. М., Казакова И. В.; под общей редакцией И. В. Казаковой.-Минск : Издательство «Регистр», 2017.-172с. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.bsu.by/ru/main.aspx?guid=70261 Старонка І. В. Казаковай на сайце БДУ] Дадзеныя у энцыклапедыях: * Казакова. І. В. / Беларускі фальклор : Энцыклапедыя. Т .1 . — Мн. : БелЭн, 2005. — С.601 * Казакова. И. В. / Республика Беларусь: Энциклопедия. Т .3 — Мн. : БелЭн, 2006. — С.830 * Казакова. І. В. / Культура Беларусі : Энцыклапедыя. Т .4 .- Мн. : БелЭн, 2013. — С.249 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казакова, Ірына Валер'еўна}} [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] ti4b0odg8d692nxkew4398bon8c9mue 0 627551 5184838 3536014 2026-08-21T21:24:19Z Petr Pavlovich Fedosov 130356 5184838 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Міжнародны транспартны форум |альтэрнатыўная = {{lang-en|International Transport Forum}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = ITF% 20Logo% 20colour% 201057x292.jpg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = International Transport Forum (ECMT).PNG |шырыня_карты1 = 300px |легенда1 = Карта-членаў ІТФ |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = ІТФ |назва_папярэдніка = Еўрапейская канферэнцыя міністраў транспарту |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |юрыдычны_статус = [[Міжнародная міжурадавая арганізацыя]] |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = [[1953]] |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = https://www.itf-oecd.org/ |вікісховішча = }} '''Міжнародны транспартны форум''' (''ІТФ'') ({{lang-en|International Transport Forum}}) (з [[1953]] да [[2007]] гг. — '''Еўрапейская канферэнцыя міністраў транспарту''', ''ЕКМТ'') — [[міжнародная міжурадавая арганізацыя]] ў рамках сістэмы [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] (АЭСР), якая мае мандат на ўсе віды [[транспарт]]у. ІТФ дзейнічае ў якасці аналітычнага цэнтра па пытаннях транспартнай палітыкі і арганізуе штогадовы сусветны саміт міністраў транспарту. == Гісторыя == [[17 кастрычніка]] [[1953]] г., у Бруселі (Бельгія), была створана '''Еўрапейская канферэнцыя міністраў транспарту''' (ЕКМТ)<ref>[https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/docs/protocole.pdf Protocol concerning the European conference of ministers of transport] {{ref-en}}</ref>. == Дзейнасць == ІТФ аб'ядноўвае 60 краін-членаў<ref>{{cite web|url = itf-oecd.org/member-countries|title = Member Countries|author = |date = |work = International Transport Forum|language = en|accessdate = 2020-01-12}}</ref> з мэтай прасоўвання глабальнай праграмы транспартнай палітыкі і забеспячэння таго, каб яна працягвала садзейнічаць [[Устойлівае развіццё|устойліваму развіццю]], дабрабыту, сацыяльнаму ўключэнню, абароне жыцця і дабрабыту чалавека. Галоўная задача ІТФ палегчыць міжнародны абмен інфармацыяй і павысіць патэнцыял для прыняцця рашэнняў у краінах-членах. У якасці пастаяннай рабочай групы ІТФ выступае Міжнародная база даных дарожнага руху і аварый (ІРТАД)<ref>{{cite web|url = https://www.itf-oecd.org/IRTAD|title = International Traffic Safety Data and Analysis Group (IRTAD)|author = |date = |work = International Transport Forum|language = en|accessdate = 2020-01-12}}</ref>. У [[2013]] г. ІТФ стварыў Савет па карпаратыўным партнёрстве (КПБ) як механізм для ўзаемадзеяння з прыватным сектарам і забеспячэння дзелавой перспектывы палітычных дыскусій<ref>{{cite web|url = https://www.itf-oecd.org/corporate-partnership-board-members|title = Corporate Partnership Board - Members|author = |date = |work = International Transport Forum|language = en|accessdate = 2020-01-12}}</ref>. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] [[Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Транспартныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1953 годзе]] 0jholgreuu43r5uvv471h7nwhsqk8l5 0 639799 5184967 4624982 2026-08-22T09:57:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184967 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{цёзкі2|Алендскі}} '''Аляксандр Алендскі''' (? — ?) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[Алендскія|роду Алендскіх]] [[Равіч (герб)|герба «Равіч»]], сын [[Януш Алендскі (сын Стэфана)|Януша]] і Канстанцыі з [[Чаховічы|Чаховічаў]]. [[Суддзя земскі]], а потым [[падкаморы]] [[ваўкавыск]]і. Спадчыннік пасля бацькі і брата [[Станіслаў Алендскі (сын Януша)|Станіслава]] ў 1799 годзе маёнтка [[Мачульна]] з фальваркам Канстанцінаў і пляцаў у [[Ваўкавыск]]у, [[Вільня|Вільні]] і [[Зэльва|Зэльве]]. == Сям’я == Першая жонка Уршуля з [[род Дзяконскіх|Дзяконскіх]], дачка скарбніка ваўкавыскага. З ёй дзеці: * Аляксандр Юзаф (нар. 1808). * Генрых Эдвард (нар. 1809), займаўся арандатарствам і пражываў у розных фальварках на тэрыторыі сучаснай [[Польшча|Польшчы]]. Ад першай жонкі, Юстыны, народжанай Пшэўлоцкай, у 1823 пакінуў сына Уладзіслава Андрэя Францішка, ад другой — графіні Людвікі народжанай [[Астрарогі|Астрарог]] у 1824 годзе — сына Яна і дачку Кацярыну Марыю. * Ксаверый Вінцэнт (нар. 1811). * Марыяна. * Канстанцыя. * Юзэфа. Другая жонка Францішка, дачка [[Алаізы Букаты|Алаізія Букатага]] і [[Тэафіля Багуміла з Глінскіх|Тэафілі Багумілы з Глінскіх]]<ref>{{cite web|author = Tadeusz Mikulski|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1950|url = http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4-s1011-1044/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4-s1011-1044.pdf|title = Teofila Glińska. Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 41/3-4, 1011-1044|format = |work = |publisher = |accessdate = 2020-04-26|language = pl|postscript = |archive-date = 25 верасня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210925223052/https://www.bazhum.muzhp.pl/media/files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4-s1011-1044/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1950-t41-n3_4-s1011-1044.pdf|url-status = dead}}</ref>. З ёй дзеці: * Станіслаў Вільгельм * Пшамыслаў Францішак (нар. 1831). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/5803-1.pdf Генеалогія роду Алендскіх мачулінскай лініі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514035811/http://pdf.kamunikat.org/5803-1.pdf |date=14 мая 2021 }}. «[[Гербоўнік беларускай шляхты]]». Т.1. Мінск. 2002. С. 146—151. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алендскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Алендскія|Аляксандр]] [[Катэгорыя:Суддзі земскія ваўкавыскія]] [[Катэгорыя:Падкаморыя ваўкавыскія]] 8lvc449udtdz6op11r0yeqzhvw8j7xc 0 640053 5184829 5146097 2026-08-21T21:01:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184829 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Абрубскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб (Абруб-Ластавіцкі)]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Славецкі Анатоль Міхайлавіч |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Піскуновіч Маргарыта Яўгеньеўна |Назва главы2 = Кіраўнік справамі |Глава3 = 211824, Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён аг. Абруб вул. Школьная, 12<ref>{{Cite web |url=http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/special/ru/obrubskij/ |title=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=3 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123007/http://www.glubokoe.vitebsk-region.gov.by/special/ru/obrubskij/ |url-status=dead }}</ref> |Назва главы3 = Юрыдычны адрас сельвыканкама |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1169 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 15,26 |Месца па шчыльнасці = 4 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 95,18 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Абрубскі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2156 |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/obrubskij/ |Заўвагі = }} '''Абру́бскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб (Абруб-Ластавіцкі)]], размешчаны за 10 км ад райцэнтра г. [[Глыбокае]]. Сельсавет мяжуе з [[Падсвільскі сельсавет|Падсвільскім]], [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкім]], [[Карабоўскі сельсавет|Карабоўскім]], [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкім]] сельсаветамі Глыбоцкага раёна, а таксама з [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёнам]]. Плошча Абрубскага сельсавета — 9518 га. У склад сельсавета ўваходзяць 17 населеных пунктаў<ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ Сельские Советы депутатов Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200507012623/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ |date=7 мая 2020 }}{{ref-ru|}}</ref>. == Гісторыя == Утвораны [[12 кастрычніка]] [[1940]] года як '''Ластавіцкі сельсавет''' з цэнтрам у в. [[Ластавічы]], у складзе Глыбоцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З [[20 верасня]] [[1944]] года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. Рашэннем райвыканкама ў красавіку [[1948]] года Ластавіцкі сельскі савет быў перайменаваны ў Абрубскі з цэнтрам у вёсцы Абруб. З 8 студзеня [[1954]] года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 31 сакавіка 1958 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Дзеркаўшчынскі сельсавет|Дзеркаўшчынскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Кавалеўшчына (Глыбоцкі раён)|Кавалеўшчына]], [[Маліноўшчына (Глыбоцкі раён)|Маліноўшчына]], [[Навасёлкі (Абрубскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Прыперна]], [[Сарокі (Абрубскі сельсавет)|Сарокі]], [[Ступішча (Глыбоцкі раён)|Ступішча]] і [[Хмяльнова]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref> З 20 студзеня [[1960]] года ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 31 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. Падчас калектывізацыі ў пасляваенны час і ўзбуйнення калектыўных гаспадарак былі пераселены і зніклі вёскі Дзехцяры (Дзехцяры-Шыпоўскія) (42 двары), Майсеенкі (28 двароў), Русакі (24 двары). 28 сакавіка 2011 года ліквідавана вёска [[Навасёлкі (Абрубскі сельсавет)|Навасёлкі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-45/2011_45_9_40170.pdf Решение Глубокского районного Совета депутатов от 28.03.2011 г. № 55 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805120928/http://www.pravo.by/pdf/2011-45/2011_45_9_40170.pdf |date=5 жніўня 2016 }}</ref>. Хутары Дзехцяры і Субатава фактычна не існуюць: адсутнічаюць жыхары і будынкі. == Геаграфія == Адгор’і [[Свянцянскія грады|Свянцянскіх град]] са сярэднеўзвышаным рэльефам займаюць большую частку тэрыторыі Абрубскага сельсавета. На ўсход ад вёскі Кавалі знаходзіцца найвышэйшая кропка Глыбоцкага раёна, праз якую праходзіць Чарнаморска-Балтыйскі водападзел. Гідраграфічную сетку тэрыторыі сельсавета ўтвараюць азёры [[Ластавіцкае]], [[Белае (возера, басейн Аржаніцы)|Белае]], [[Крывое (возера, басейн Дзісны)|Крывое]], [[Чачалёўскае возера|Чачалёўскае]] (Ражон) і ракі [[Аржаніца]], [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]] і іх прытокі, якія ставяцца да басейна Балтыйскага мора. Зашчэслянскі канал і прытокі рэк [[Чысцянка]] і Манашка нясуць ваду да Чорнага мора. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1382 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,3 % — [[беларусы]], 2,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[палякі на Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1169 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. У 2018 г. у 14 населеных пунктах сельсавета пражывала каля 1347 чалавек, што складала 7,38 % ад сельскага насельніцтва Глыбоцкага раёна<ref name="ДУК">[http://cbs.okglub.by/news/1545-ischeznuvshie-derevni-obrubskogo-selsoveta ИСЧЕЗНУВШИЕ ДЕРЕВНИ ОБРУБСКОГО СЕЛЬСОВЕТА{{ref-ru|}}] ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref>. {| class="wikitable sortable" |- | ''Дынаміка насельніцтва (год)'' | ''1949'' || ''1959'' || ''1969'' || ''1979'' || ''1989'' || ''1999'' || ''2009'' || ''2018'' |- | Колькасць жыхароў | 4791 || 4342 || 3452 || 2747 || 2131 || 1849 || 1547 || 1343 |} == Гаспадарка == На тэрыторыі Абрубскага сельсавета знаходзіцца: * Сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Каралі» * Сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «За Радзіму» * Гравійна-сартавальны завод, ф-л РУП «Дарбудіндустрыя» (в. [[Бацілоўшчына]])<ref name="ДУК"/> * Цяплічная гаспадарка базіснага гадавальніка Глыбоцкага лясгаса<ref>[http://www.leshoz-glubokoe.ru/index.php?url=lesopolzovanie Глубокский опытный лесхоз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200428202838/http://www.leshoz-glubokoe.ru/index.php?url=lesopolzovanie |date=28 красавіка 2020 }}{{ref-ru|}}</ref> == Транспарт == Транспартныя зносіны з райцэнтрам ажыццяўляецца па аўтобусных маршрутах: * Глыбокае — Падсвілле * Глыбокае — Запалоўе * Глыбокае — Шуневіча * Глыбокае — Крулеўшчына * Глыбокае — Докшыцы * Глыбокае — Мінск == Славутасці == * [[Свята-Успенская царква (Кавалі)|Свята-Успенская царква]] ([[1748]]) — {{ГККРБ 4|213Г000392}} * Стараверская царква Богаз’яўлення Гасподняга ([[Дрэўлеправаслаўная паморская царква|Дрэўлеправаслаўнай паморскай царквы]]), другой паловы ХІХ ст.<ref>[https://navigator.starove.ru/item/bogoyavlenskij-hram-lastovichi-dpts/ ХРАМ БОГОЯВЛЕНИЯ ГОСПОДНЯ, ЛАСТОВИЧИ (ДПЦ)]{{ref-ru|}}</ref>, в. [[Ластавічы]] * Капліца могілкавая ХІХ ст. у в. [[Сарокі (Абрубскі сельсавет)|Сарокі]] * Помнікі загінулым у Другой сусветнай вайне ([[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]]<ref name="Помнікі землякам">[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4167-pomniki-zemlyakam-glybotski-rajon Помнікі землякам. Глыбоцкі раён] «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»</ref>, [[Бацілоўшчына]]<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4136-pamyatny-znak-voinam-glybotski-rajon-v-batsilo-shchyna Памятны знак воінам. Глыбоцкі раён, в. Бацілоўшчына] «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»</ref>, [[Прыпернае]]<ref name="Помнікі землякам"/>) * Памятны знак спаленым вёскам Глыбоцкага раёна<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4137-pamyatny-znak-spalenym-vjoskam-glybochchyny-glybotski-rajon-v-la-ryna-ka Памятны знак спаленым вёскам Глыбоччыны. Глыбоцкі раён, в. Лаўрынаўка] «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»</ref>(ля в. [[Лаўрынаўка]]) * «Кавалеўская гара» — геалагічны помнік прыроды мясцовага значэння, найвышэйшы пункт Глыбоцкага раёна (226,4 м) ля в. Кавалі<ref name="ААПП">[http://pravo.by/upload/docs/op/R918v0087541_1516741200.pdf РЕШЕНИЕ ГЛУБОКСКОГО РАЙОННОГО ИСПОЛНИТЕЛЬНОГО КОМИТЕТА 4 января 2018 г. № 18]{{ref-ru|}}</ref> * «Камень Прыпернянскі» — геалагічны помнік прыроды мясцовага значэння (в. [[Прыпернае]])<ref name="ААПП"/> * Геалагічны [[заказнік]] мясцовага значэння «Малінаўшчынскія ўзвышшы» (ля в. Прыпернае)<ref name="ААПП"/> <gallery mode=packed perrow ="3" heights="140px"> Кавалі. Свята-Успенская царква (03).jpg|Кавалі. Свята-Успенская царква Ластавічы. Стараверская царква.jpg|thumb|Ластавічы. Стараверская царква Богаз'яўлення Гасподняга Кавалі. Геадэзічны знак - найвышэйшы пункт Глыбоцкага раёна (03).jpg|«Кавалеўская гара» Абруб-Ластавіцкі. Помнік землякам.jpg|thumb|Абруб-Ластавіцкі. Помнік землякам Помнік загінулым воінам. Глыбоцкі раён, в. Бацілоўшчына.jpg|thumb|Бацілоўшчына. Помнік загінулым воінам Мемарыял памяці спаленых вёсак Глыбоцкага раёна (Лаўрынаўка).jpg|thumb|Мемарыял памяці спаленых вёсак Глыбоцкага раёна (Лаўрынаўка) </gallery> === Страчаная спадчына === [[Файл:Saroki, Bahasłoŭskaja. Сарокі, Багаслоўская (1900).jpg|міні|справа|Сарокі. Багаслоўская царква (1900 г.)]] * Царква ў в. [[Сарокі (Абрубскі сельсавет)|Сарокі]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Абрубскі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Абрубскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 03scmg3ybhqizdg86pm9rcretboq59r 0 640712 5184860 5155332 2026-08-22T01:29:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184860 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азярэцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азярэцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Анашкевіч Святлана Вацлаваўна |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Крывогіна Марына Леанідаўна |Назва главы2 = Кіраўнік справамі |Глава3 = 211806, Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён, аг. Азярцы, вул. Савецкая, 33 <ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/selskizkamiteti/j/ Сельскія выканаўчыя камітэты]{{Недаступная спасылка}} Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт</ref> |Назва главы3 = Юрыдычны адрас сельвыканкама |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1770 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 105,9 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2156 |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/obrubskij/ |Заўвагі = }} '''Азярэ́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]], размешчаны за 11 км ад райцэнтра [[Глыбокае]]. Сельсавет мяжуе з [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскім]], [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескім]], [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскім]], [[Падсвільскі сельсавет|Падсвільскім]] і [[Абрубскі сельсавет|Абрубскім]] сельсаветамі, тэрыторыяй горада Глыбокае. Плошча Азярэцкага сельсавета — 10 586 га. У склад сельсавета ўваходзяць 23 населеныя пункты<ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ Сельские Советы депутатов Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200507012623/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ |date=7 мая 2020 }}{{ref-ru|}}</ref>. == Гісторыя == Утвораны [[12 кастрычніка]] [[1940]] года як '''Мамайскі сельсавет''' з цэнтрам у вёсцы [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]], у складзе Глыбоцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня [[1944]] года — у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня [[1954]] года — у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў ([[Антаполле (Глыбоцкі раён)|Антаполле]], [[Вугляне]], [[Дзмітраўшчына 1|Дзмітраўшчына Першая]], [[Дзмітраўшчына 2|Дзмітраўшчына Другая]], [[Залессе (Азярэцкі сельсавет)|Залессе]], [[Калеснікі (Глыбоцкі раён)|Калеснікі]], [[Кісарэўшчына 1|Кісарэўшчына Першая]], [[Кісарэўшчына 2|Кісарэўшчына Другая]], [[Кухты (Глыбоцкі раён)|Кухты]], [[Малейкава]], [[Паўлова (Глыбоцкі раён)|Паўлова]], [[Прудавое]] і [[Пыршчына]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня [[1960]] года сельсавет у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Марцыбыліна]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Мамайскага сельсавета 35 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. Рашэннем райвыканкама ад [[22 снежня]] [[1981]] года Мамайскі сельскі савет быў перайменаваны ў Азярэцкі з цэнтрам у вёсцы [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2168 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[палякі на Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1770 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == * [[Абруб Беразвецкі]] — вёска * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] — аграгарадок * [[Арэхаўна (Глыбоцкі раён)|Арэхаўна]] — вёска * [[Бурцы]] — вёска * [[Вугляне]] — вёска * [[Гаркушы]] — вёска * [[Гваздова (Глыбоцкі раён)|Гваздова]] — вёска * [[Гінькі (Азярэцкі сельсавет)|Гінькі]] — вёска * [[Дзмітраўшчына 2]] — вёска * [[Жабінка (Глыбоцкі раён)|Жабінка]] — вёска * [[Залессе (Азярэцкі сельсавет)|Залессе]] — вёска * [[Каміншчына (Азярэцкі сельсавет)|Каміншчына]] — вёска * [[Кісарэўшчына 1]] — вёска * [[Кухты (Глыбоцкі раён)|Кухты]] — вёска * [[Латушкі (Глыбоцкі раён)|Латушкі]] — вёска * [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска * [[Марцыбыліна]] — аграгарадок * [[Мушкат]] — вёска * [[Пыршчына]] — вёска * [[Пялеўшчына]] — вёска * [[Станулі]] — вёска * [[Хацілаўшчына]] — вёска * [[Шубнікі (Глыбоцкі раён)|Шубнікі]] — вёска == Гаспадарка == На тэрыторыі Азярэцкага сельсавета знаходзяцца: * Камунальнае завадовае сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Азярцы» * ААТ Глыбоцкая птушкафабрыка == Транспарт == Транспартныя зносіны з райцэнтрам ажыццяўляюцца па аўтобусных маршрутах: * Глыбокае — Кухты * Глыбокае — Азярцы * Глыбокае — Віцебск == Культура, спорт == * бібліятэка-музей этнаграфіі ў аграгарадку [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]<ref>[http://cbs.okglub.by/12-bibliyatechnaya-sistema/bibliyateki/64-azyaretskaya-b-ka-muzej-etnagrafii-agragaradka-azyartsy Азярэцкая бібліятэка-музей этнаграфіі аграгарадка «Азярцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191025123940/http://cbs.okglub.by/12-bibliyatechnaya-sistema/bibliyateki/64-azyaretskaya-b-ka-muzej-etnagrafii-agragaradka-azyartsy |date=25 кастрычніка 2019 }} ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref> * футбольны клуб «Азярцы» == Славутасці == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Мамаі)]], канец XVIII стагоддзя ў вёсцы Мамаі, {{ГККРБ 4|213Г000394}} * Сядзібна-паркавы ансамбль Аскеркаў (XIX ст.) у аграгарадка Азярцы * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Азярцы)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], 2007 г. (Азярцы) * 7 помнікаў падзеям Вялікай Айчыннай вайны<ref>[http://cbs.okglub.by/elektronnyya-resursy/pomniki-vav/1318-pomniki-vyalikaj-ajchynnaj-vajny-azyaretskaga-selsaveta Помнікі Вялікай Айчыннай вайны Азярэцкага сельсавета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805101840/http://cbs.okglub.by/elektronnyya-resursy/pomniki-vav/1318-pomniki-vyalikaj-ajchynnaj-vajny-azyaretskaga-selsaveta |date=5 жніўня 2020 }} ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref> * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] ля вёскі Арэхаўна * Курганны могільнік, за 1,2 км ад вёскі Мамаі на пагорку — {{ГККРБ 4|213В000395}} {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)| ]] r7ubhbg8hy242otqc68odl96xl8zi8s 0 652859 5184817 5174615 2026-08-21T20:01:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184817 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Канарцы <br /> | image = [[Выява:Canarios Torriani 1590.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Абарыгены [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]. Малюнак [[1592]] г.<small> | poptime = | popplace = [[Канарскія астравы]] | langs = гуанчскія мовы | rels = [[політэізм]] | related = [[берберы]] }} '''Абарыгены Канарскіх астравоў''' ({{lang-es|Aborígenes canarios}}) — супольная назва тубыльцаў [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]], заваяваных на працягу [[XV]] ст. [[Іспанцы|іспанцамі]]. У літаратуры таксама шырока выкарыстоўваецца іншая назва '''гуа́нчы''' ({{lang-es|Guanche}}), якая на самой справе адносіцца толькі да тубыльцаў вострава [[Тэнэрыфэ]]. == Назвы == Абарыгены Канарскіх астравоў не з’яўляліся адзіным народам і жылі досыць ізалявана адзін ад іншага, карысталіся рознымі саманазвамі<ref>{{Cite web |url=http://www.rogerblench.info/Archaeology/Africa/Peopling%20of%20the%20Canaries.pdf |title=The peopling of the Canaries: new data and new hypotheses |access-date=14 кастрычніка 2020 |archive-date=27 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527211435/https://www.rogerblench.info/Archaeology/Africa/Peopling%20of%20the%20Canaries.pdf |url-status=dead }}</ref>: {| class="wikitable" |+ Назвы абарыгенаў Канарскіх астравоў |- ! Сучасная назва вострава !! Назва на мове абарыгенаў !! Саманазва астравіцян |- | style="background:#eaecf0;" | [[Тэнэрыфэ]] || ''Chenech'' || ''Guan Chenech'', ''Chinet'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Фуэртэвентура]] || ''Maxorata'' || ''Majorero'', ''Maxo'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Гран-Канарыя]] || ''Tamaran'' || |- | style="background:#eaecf0;" | [[Эль-Ера]] || ''Hero'' || ''Bimbache'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Ла-Пальма]] || ''Benahoare'' || ''Auarita'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Ла-Гамера]] || ''Gomera'' || ''Gomero'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Лансаротэ]] || ''Tyteroygatra'' || ''Maxo'' |- |} Сучасная шырока распаўсюджаная назва '''гуанчы''' паходзіць ад саманазвы тубыльцаў [[Тэнэрыфэ]] ''Guan Chenech'' (літаральна «мужчыны з Тэнэрыфэ»). Канарцамі ({{lang-la|Canarii}}) [[Іспанія|іспанскія]] заваёўнікі звычайна называлі карэнных жыхароў вострава [[Гран-Канарыя]]. == Паходжанне == На працягу [[16 стагоддзе|XVI]] — [[20 стагоддзе|XX]] стст. высоўваліся розныя тэорыі паходжання абарыгенаў Канарскіх астравоў, у тым ліку нібы ад [[Кельты|кельтаў]] і нават [[Дравідыйскія мовы|дравідаў]]<ref>[https://english.elpais.com/elpais/2019/06/06/inenglish/1559833589_664515.html Studies shed new light on origins of Canary Islands population]</ref><ref>[https://faculty.ucr.edu/~legneref/bronze/guanche.htm COMPARING DRAVIDIAN WITH GUANCHE]</ref>. Аднак да другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. яны сканцэнтраваліся пераважна на паходжанні ад выхадцаў з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. На карысць гэтага сведчылі матэрыялы [[мовазнаўства|лінгвістыкі]], [[Фізічная антрапалогія|фізічнай антрапалогіі]], пазней — [[генетыка|генетыкі]]. Так, было выяўлена, што [[мова|мовы]] абарыгенаў з’яўляліся блізкімі да моў [[берберы|бербераў]]<ref>[https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news-canary-island-language-history-europe-49668/ The lost language of the Canary Islands]</ref>. Даследаванне [[Мумія|мумій]], што знаходзілі ў месцах старажытных пахаванняў, паказала, што памерлыя абарыгены належалі да міжземнаморскага тыпу [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]], радзей — да тыпу, падобнаму на [[Краманьёнец|краманьёнскі]]<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1900.2.3.02a00040 THE ABORIGINES OF THE CANARY ISLANDS]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Падзел старажытных астравіцян на 2 расавыя тыпы стаў прычынай меркавання пра 2 розныя хвалі перасяленняў. Генетычныя даследаванні пачатку [[20 стагоддзе|XXI]] ст. пацвердзілі блізкасць канарскіх тубыльцаў да еўрапеоіднага насельніцтва Паўночнай Афрыкі. Толькі невялікая частка генетычнага радаводу канарцаў належыць да папуляцый, шчыльна звязаных з мігрантамі з [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]], якія ў [[7 тысячагоддзе да н.э.|7]] тысячагоддзі да н. э. прынеслі ў [[Еўропа|Еўропу]] веды пра [[земляробства]]<ref>[https://www.ed.ac.uk/biomedical-sciences/news/archives/2017/study-reveals-origin-canary-island-aboriginals Skull study Reveals Origin of Canary Island’s Aboriginal People]</ref>. Гэта не значыць, што нашчадкі пярэднеазіяцкай папуляцыі прыбылі на Канарскія астравы з Еўропы. Яны маглі спярша дасягнуць Паўночнай Афрыкі, а ўжо потым — Канарскіх астравоў. Час перасялення нашчадкаў абарыгенаў на астравы з’яўляецца дыскусійным. Найстаражытнейшыя знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] датуюцца сярэдзінай [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э.<ref>Onrubia-Pintado J. Les cultures préhistoriques des Îles Canaries état de la question // Lánthropologie, 1987, vol. 91. P. 653—678</ref>, аднак дакладнасць датыроўкі не пэўная. Перасяленне суправаджалася доўгатэрміновай ізаляцыяй і стратай некаторых [[культура|культурных]] навыкаў, у тым ліку [[мараплаўства]]. Адсутнасць на астравах даступных радовішчаў [[металы|металаў]] прывяла да вяртання [[неаліт]]ычных тэхналогій. == Культура == Да еўрапейскага заваявання абарыгены насялялі 7 з буйных астравоў [[Канарскія астравы|Канарскага архіпелага]], прычым насельнікі кожнага вострава былі дастаткова ізаляваны ад астатніх<ref>[http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanches.htm The Guanches]</ref>. Астраўныя [[археалагічная культура|культуры]] развіваліся асобна і былі прыстасаваны да мясцовых умоў. Найбольш развітымі з’яўляліся культуры жыхароў астравоў [[Гран-Канарыя]] і [[Тэнэрыфэ]]. Найболей адсталымі — астравоў [[Ла-Пальма]] і [[Ла-Гамера]]. === Заняткі === [[Выява:MNH - Schüssel Garafia.jpg|thumb|Пасудзіна з вострава [[Ла-Гамера]]]] Асноўнымі заняткамі карэннага насельніцтва [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] здаўна былі [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]] і [[рыбалоўства]]. Вырошчвалі [[Ячмень звычайны|ячмень]], [[бабовыя]], на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] — [[пшаніца|пшаніцу]]. Адбор насення дазваляў атрымліваць дастатковыя ўраджаі [[Збожжавыя культуры|збожжа]] нават у засушлівыя гады. Характэрна, што нават у наш час канарскія фермеры вырошчваюць сарты ячменя, якія бяруць пачатак ад раслін, што раслі на гародах абарыгенаў<ref>[https://www.abc.es/espana/canarias/abci-guanches-hacian-gofio-cebada-vino-marruecos-201701091911_noticia.html Los guanches hacían gofio con cebada que vino de Marruecos]</ref>. Звычайнай ежай з’яўлялася ''гофіа'' — смажаная ячменная [[мука]] з [[арэх]]авым смакам<ref>{{Cite web |url=https://www.gran-canaria-info.com/en/content/eat-drink-fun/what-do-the-canary-islands-have-in-common-with-tibet-ethiopia |title=Gofio: The History & Origins Of An Ancient Canary Islands Food |access-date=21 верасня 2020 |archive-date=19 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119190237/https://gran-canaria-info.com/en/content/eat-drink-fun/what-do-the-canary-islands-have-in-common-with-tibet-ethiopia |url-status=dead }}</ref>. На [[Тэнэрыфэ]] падрыхтоўкай палеткаў да сяўбы займаліся мужчыны, астатняя праца клалася на жанчын. На Гран-Канарыі захаваліся шматлікія збожжасховішчы<ref>[https://www.hellocanaryislands.com/first-settlers/ The first settlers of the Canary]</ref>. Зямлю апрацоўвалі завостранымі каламі. Астравіцяне таксама збіралі плады дзікіх раслін, у тым ліку [[фінікі]]. Важную ролю ў забеспячэнні адыгрывала трыманне [[Авечка свойская|авечак]] і [[Каза свойская|коз]]. З [[малако|малака]] свойскай жывёлы выраблялі [[сыр]]<ref>{{Cite web |url=http://www.medianias.org/productores/historiaq_en.html |title=HISTORY OF CHEESE IN THE CANARY ISLANDS |access-date=21 верасня 2020 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028050137/http://www.medianias.org/productores/historiaq_en.html |url-status=dead }}</ref>. Са скур шылі [[вопратка|вопратку]]. Жывёлу пасвілі з дапамогай [[Сабака свойскі|сабак]]. Астравіцянам было знаёма [[пчалярства]], пераважна ў форме [[бортніцтва]]. Лічыцца, што гэты занятак быў прынесены з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]]<ref>Crane, E. The World History of Beekeeping and Honey Hunting. — Taylor & Francis, 1999. P. 218</ref>. Лоў [[рыбы]], [[Крэветкі|крэветак]], [[Малюскі|малюскаў]] адбываўся з дапамогай сетак, крукоў, [[гарпун]]оў. У замкнёных вадаёмах выкарыстоўвалі [[атрута|атруту]]. Радзей здабыча жывёльных прадуктаў адбывалася дзякуючы [[паляванне|паляванню]]. За-за адсутнасці [[металы|металаў]] абарыгены Канарскіх астравоў шырока выкарыстоўвалі [[Прыродны камень|камень]] — [[базальт]], [[абсідыян]], [[амфіболы]]. Звычайнай была ''табона''<ref>[https://www.academiacanarialengua.org/palabra/tabona/ Tabona]</ref> — камень з завостранымі канцамі, які з’яўляўся рэжучай прыладай працы або простай [[зброя]]й. З камянёў таксама ладзілі жорны для расцірання збожжа. Хаця ганчарнае кола не было вядома, з гліны ляпілі пасудзіны, прычым астраўная [[кераміка]] адрознівалася значнай разнастайнасцю. === Жытлы і будынкі === [[Выява:Cenobio de Valerón - Höhlen 4.jpg|thumb|Штучныя пячоры ў скале Валерон на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] выкарыстоўваліся абарыгенамі для захавання збожжа]] Пакуль не існуе адзіна прынятай тыпалагізацыі пабудоў абарыгенаў Канарскага архіпелага, што толькі часткова тлумачыцца розніцай [[археалагічная культура|археалагічных культур]] населеных імі астравоў. Найбольш вядомы [[пячора|пячорныя]] жытлы, якія ў нашы дні з’яўляюцца цэнтрамі [[Археалагічныя даследаванні|археалагічных раскопак]] і [[гісторыя|гістарычнымі]] славутасцямі. Горныя пячоры выкарыстоўваліся тубыльцамі як дамы, магільні і сховішчы. На [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] рабілі штучныя пячоры<ref>[https://www.grancanaria.com/turismo/en/culture/heritage/archaeological-heritage/ Archaeological Heritage]</ref>. Знутры іх сцены абмазваліся [[гліна]]й, маглі мецца дзверы і вокны. У сценах высякалі нішы для хатняга начыння, у падлозе — ямы для запасаў. Драўлянай мэблі не было, замест стала і крэслаў выкарыстоўвалі плоскія камяні. На астравах [[Ла-Пальма]], [[Ла-Гамера]] і [[Тэнэрыфэ]] ў пячорах магла жыць большая частка насельніцтва. Але нават там былі вядомы непячорныя каменныя пабудовы і хованкі<ref>[https://en.la-palma.travel/aborigines-la-palma-benahoaritas-auaritas-awaras-benahoare-guanchen-keramik-stone-engravings-history Native Inhabitants of La Palma]</ref><ref name="tenerife-holiday-home-insider.com">[https://www.tenerife-holiday-home-insider.com/guanche.html Much scope by Guanche caves for intrigung cavemen explorations]</ref>. Каменныя хаціны сярод [[скала|скал]] узгадваліся храністамі пры апісанні іншых населеных астравоў. Вядомы [[рытуал]]ьныя пабудовы ''тагарор''. Яны ўяўлялі сабою прастору, замкнёную каменнымі сценамі, без даху. Лічыцца, што ''тагарор'' выкарыстоўвалі для збораў старэйшын, каля сцен у [[свята|святочныя]] дні арганізоўваліся [[Гульня|гульні]] і [[танец|танцы]]. На паўднёвым усходзе Тэнэрыфэ існуюць ступеністыя каменныя [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]]<ref>[https://www.piramidesdeguimar.es/el-parque/qu%C3%A9-es-pir%C3%A1mides-de-gue%C3%ADmar/ Que es Pirámides de Güímar?]</ref>. [[Тур Хеердал]], які палічыў іх рэшткамі старажытнай [[рэлігія|сакральнай]] культуры, заснаваў у [[1998]] г. на іх месцы этнаграфічны парк Гуімар. Але пазней вучоныя выявілі, што піраміды не маюць дачынення да абарыгенаў, яны былі створаны ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Пад адной з пірамід была знойдзена пячора старажытных насельнікаў. Яна сапраўды магла выкарыстоўвацца як [[храм]]. === Вопратка === [[Выява:Pintadera aborigen, Museo Canario, Las Palmas de Gran Canaria, España.jpg|thumb|''Пінтадэра'' з [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]]] Астравіцяне шылі [[вопратка|вопратку]] са скур [[Авечка свойская|авечак]] і [[Каза свойская|коз]], карысталіся [[Пальмавыя|пальмавымі]] і [[Трыснёг|трысняговымі]] валокнамі. Найбольш распаўсюджаным адзеннем была скураная [[кашуля]], якая часам дасягала шчыкалатак. На Тэнэрыфэ яна была вядома як ''тамарка''<ref>[https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/wiki/index.php?title=Tamarco Tamarco]</ref>. Акрамя таго, узгадваліся скураное адзенне ''ахіка'', нарукаўнікі ''гуайка'' і [[панчохі]] ''хуйрма'', на [[Ла-Гамеры]] — жаночыя [[Спадніца|спадніцы]] ''тахуаян'', на [[Лансаротэ]] — [[капялюш|капелюшы]] ''гуапіл''. Насельнікі Тэнэрыфэ, Лансаротэ і [[Фуэртэвентура|Фуэртэвентуры]] таксама апраналі [[сандалі]]<ref>[http://www.mundoguanche.com/portada/articulo.php?id_articulo=137 Qu ropas usaban los guanches?]</ref>. Канарскія абарыгены ўпрыгожвалі цела малюнкамі, насілі [[пацеркі]] з [[драўніна|драўніны]], [[Косць|косці]], [[Ракавіна малюскаў|ракавін]]<ref>[https://www.ethnicjewelsmagazine.co.uk/articles/tara-of-gran-canaria/ Tara of Gran Canaria]</ref>. Вядомы ''пінтадэра''<ref>[https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/wiki/index.php?title=Pintaderas Pintaderas — CanariWiki — Gobierno de Canarias]</ref>, невялікія пласціны з [[гліна|гліны]] або драўніны рознай геаметрычнай формы з выпуклым малюнкам, якія маглі насіць на шыі і выкарыстоўваць пасля апускання ў раслінныя [[Пігмент|фарбы]] для адбіткаў на целе або нават упрыгожвання пасудзін. === Сацыяльны лад === Згодна з [[Іспанія|іспанскімі]] [[хроніка]]мі, карэнныя жыхары кожнага вострава падзяляліся на групы ({{lang-es|banda}}), што займалі пэўную тэрыторыю і мелі свае органы ўлады са старэйшын і правадыроў. На [[Тэнэрыфэ]] яны зваліся ''менсэята''. Напрыклад, на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] вылучалася 10 такіх груп, на Тэнэрыфэ — 9<ref>[https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ Guanches — History and culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123001222/https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ |date=23 студзеня 2022 }}</ref>, на [[Пальма|Пальме]] — 12<ref>[https://en.la-palma.travel/aborigines-la-palma-benahoaritas-auaritas-awaras-benahoare-guanchen-keramik-stone-engravings-history/ Native Inhabitants of La Palma]</ref>, на [[Эль-Ера]] — 1<ref>[https://elhierro.travel/en/discover/history-el-hierro/ History of El Hierro]</ref>, на [[Фуэртэвентура|Фуэртэвентуры]] — 2 і г. д. На Фуэртэвентуры паміж паўночнай групай ''максарата'' і паўднёвай групай ''хандыя'' быў пабудаваны [[абарончая сцяна|мур]], які, аднак, не стрымліваў узаемныя варожыя дзеянні<ref>[https://www.spiritoffuerteventura.com/index.php/lifestyle-guide-fuerteventura/people-a-history/history/181-history-of-the-guanches History of the Guanches] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227122814/https://spiritoffuerteventura.com/index.php/lifestyle-guide-fuerteventura/people-a-history/history/181-history-of-the-guanches |date=27 лютага 2021 }}</ref>. У [[14 стагоддзе|XIV]] ст. прадракальніца Андамана з Гран-Канарыі ўступіла ў [[шлюб]] з Гумідафэ, правадыром групы ''гальдар''. Разам яны заваявалі землі ўсяго вострава і абвясцілі сябе вярхоўнымі правадырамі ''гуанартэмэ''. У сярэдзіне [[15 стагоддзе|XV]] ст. нашчадкі Андаманы і Гумідафэ падзялілі Гран-Канарыю на 2 «каралеўствы», паміж якімі адбываліся войны. Улада вярхоўных правадыроў абмяжоўвалася радай старэйшын ''гуайрэ'' і вярхоўным [[святар|жрацом]] ''файкан''. На Тэнэрыфэ таксама за 150 гадоў да заваявання кіраваў адзін правадыр, але яго сыны падзялілі яго ўладанні на 9 частак. Ла-Гамера з’яўлялася адзіным «каралеўствам» да XIV ст. Сярод абарыгенаў не мелася сацыяльнай роўнасці, што часткова пацвярджаецца пахаваннямі, дзе памерлыя абгортваліся рознай колькасцю скур і мелі розную колькасць прадметаў, пакладзеных у магільні. Храністы ўзгадваюць прадстаўнікоў высакародных пластоў насельніцтва на Гран-Канарыі і Тэнэрыфэ. На апошнім востраве правадыры валодалі ўсёй зямлёй і перадавалі яе за частку ўраджаю простым абшчыннікам<ref name="theodora.com">[https://theodora.com/encyclopedia/g2/guanches.html Guanches — Encyclopedia — Theodora.com]</ref>, што складалі большасць насельніцтва. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы стаялі [[рабства|рабы]] і прадстаўнікі [[рытуал]]ьна нячыстых прафесійных груп, у тым ліку мяснікі і муміфікатары. Жыхары Тэнэрыфэ тлумачылі сацыяльную няроўнасць падзелам людзей, што адбыўся з пачаткам сусвету<ref>[https://books.google.by/books?id=uURACwAAQBAJ&pg=PT101&lpg=PT101&dq=guanche+social+inequality&source=bl&ots=FEWwvahIhf&sig=ACfU3U3lgnzWL5jF_EVi8KxGsvAWAg1Pdw&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjE-pjZsJTsAhXGk4sKHVNrCtcQ6AEwGXoECAsQAg#v=onepage&q&f=false Gunnar Landtman, The Origin of the Inequality of the Social Classes]</ref>. На Гран-Канарыі некаторыя маладыя воіны прыносілі сябе ў ахвяру пры ўзыходжанні новага правадыра. На ўсіх астравах жанчыны карысталіся значнай павагай. Абраза жанчыне, зробленая ўзброеным мужчынам, каралася смерцю<ref name="theodora.com"/>. Абарыгены лічыліся гасціннымі, праяўлялі павагу да старэйшых і любоў да сям’і<ref>[https://lanzaroteinformation.co.uk/who-were-the-guanches WHO WERE THE GUANCHES?]</ref>. Сустракаліся як [[манагамія|манагамныя]], так і [[палігамія|палігамныя]] сем’і<ref>[https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ The Guanche mystery, people of the Canaries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123001222/https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ |date=23 студзеня 2022 }}</ref>, прычым была вядома [[паліандрыя]]<ref>[https://www.sisterwives.com/articles/article/28/what-is-polyandry What is Polyandry?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На востраве Ла-Пальма існаваў звычай, калі знясіленыя старыя па ўласнаму жаданню развітваліся са сваякамі і сыходзілі паміраць у [[пячора|пячорныя]] магільні, з сабою бралі толькі міску [[малако|малака]]<ref name="theodora.com"/>. === Веды === Нягледзячы на ізаляванасць і прымітыўнасць матэрыяльнай культуры, абарыгены Канарскіх астравоў захоўвалі веды і навыкі, характэрныя для больш развітых грамадстваў. Так, гуанчы [[Тэнэрыфэ]] мелі ўяўленні пра [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месячныя]] і [[сонца|сонечныя]] астранамічныя цыклы, карысталіся месячным і сонечным [[Каляндар|календарамі]]<ref>[https://www.academia.edu/775626/The_Guanche_lunar_calendar_and_the_virgin_of_Candelaria_Tenerife_14th_15th_centuries_ THE GUANCHE LUNAR CALENDAR AND THE VIRGIN OF CANDELARIA(TENERIFE, 14th-15th CENTURIES)]</ref>. На Тэнэрыфэ, [[Пальма|Пальме]] і [[Лансаротэ]] знойдзены надпісы, якія меркавана маюць [[берберы|берберскае]] і [[Пірэнейскі паўвостраў|іберыйскае]] паходжанне. Найбольш старажытны надпіс на Пальме адносіцца да [[3 стагоддзе|III]] ст. н. э.<ref>[https://journals.openedition.org/corpus/2641 José Farrujia de la Rosa, Written in stones: The Amazigh colonization of the Canary Islands]</ref> === Мастацтва === Захаваліся малюнкі, якія абарыгены Канарскіх астравоў наносілі на сцены жылых і пахавальных [[пячора|пячор]] з дапамогай натуральных [[пігмент]]аў, а таксама ўпрыгожванні на [[кераміка|керамічных]] вырабах у форме геаметрычнага [[арнамент]]а, радзей — [[Антрапамарфізм|антрапаморфных]] і [[Зоамарфізм|зоаморфных]] постацяў<ref>{{Cite web |url=http://www.tenerife-guanches.com/en/arte.aspx |title=Guanche Art |access-date=5 кастрычніка 2020 |archive-date=9 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009050015/http://www.tenerife-guanches.com/en/arte.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.ancient-origins.net/ancient-places-africa/cueva-pintada-0012113 Cueva Pintada: Painted Cave of Gran Canaria Reveals Mystery of Ancient Inhabitants]</ref>. Невялікія [[статуя|статуэткі]], магчыма, культавага прызначэння, ляпілі з гліны, потым абпальвалі, таксама выразалі з мяккіх парод каменю. Першыя еўрапейскія даследчыкі архіпелага ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. паведамлялі, што абарыгены выдатна спявалі і танцавалі на [[Францыя|французскі]] манер<ref>{{Cite web |url=https://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=2&idcap=10&idcon=178 |title=CÓMO ERAN LOS GUANCHES? |access-date=5 кастрычніка 2020 |archive-date=17 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817190536/http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=2&idcap=10&idcon=178 |url-status=dead }}</ref>. На [[Тэнэрыфэ]] і ў нашы дні вядомы [[фальклор]]ны танец ''таджарастэ'', які паходзіць ад танцаў гуанчаў<ref>[https://milyunviajesporelmundo.com/2018/11/28/guanches-asi-eran/ Guanches: así eran y así vivían los (altísimos) aborígenes de Canarias]</ref>. <gallery> Petroglifo en Las Tricias.jpg|Геаметрычныя [[петрогліф]]ы з [[Пальма|Пальмы]] At Tenerife 2020 274.jpg|Рэканструкцыя пячорнага мастацтва [[Тэнэрыфэ]] Idolo guanche Museo Canario.jpg|Гліняная антрапаморфная статуэтка з [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] </gallery> === Рэлігійныя ўяўленні === [[Выява:MNH - Idol Zonzamas.jpg|thumb|[[Ідал]] з вострава [[Лансаротэ]]]] Звесткі пра [[рэлігія|рэлігійныя]] ўяўленні абарыгенаў Канарскіх астравоў дайшлі да нас значна трансфармаванымі. Іх пакідалі мараплаўцы, заваёўнікі і місіянеры [[хрысціянства|хрысціяне]], якія тлумачылі ўбачанае або пачутае па-свойму. Некаторыя запісы былі зроблены пасля заваявання і адлюстроўвалі рэлігійную культуру, вельмі змененую хрысціянствам. Аднак ва ўсіх выпадках можна казаць пра існаванне [[політэізм]]у, заснаванага на веры ў розных [[бог|багоў]]. Напрыклад, гуанчы [[Тэнэрыфэ]] шанавалі бога [[сонца]] Магека, багіню-маці Чаксіраксі, бажаство [[Тэйдэ]] і замагільнага свету ў форме [[сабака свойскі|сабакі]] Гуаёта, багоў ніжэйшага рангу. [[Абрад]]ы арганізоўваліся [[святар|жрацамі]], што мелі пэўную спецыялізацыю<ref>{{Cite web |url=http://www.tenerife-guanches.com/en/religion.aspx |title=Guanche Religion |access-date=3 кастрычніка 2020 |archive-date=9 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009042626/http://www.tenerife-guanches.com/en/religion.aspx |url-status=dead }}</ref>, у асобных месцах сярод [[гара|гор]] і [[скала|скал]]. Прывілеяванае становішча для рытуалаў займала гара Тэйдэ<ref>[http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanche1.htm THE GUANCHE WAY OF LIFE]</ref>. На [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] абарыгены шанавалі вышэйшага бога Акарана<ref>[https://www.oocities.org/tragicpixie/GodsAfrica.html African Gods]</ref>, мелася пасада вярхоўнага жраца ''файкан''. Жыхары Пальмы таксама шанавалі адзінага нябеснага бога Абору, для якога ўзводзілі з камянёў насыпы [[Піраміда (збудаванне)|пірамідальнай]] формы<ref>[https://archive.org/details/racesandpeoples00bringoog Daniel Garrison Brinton, Races and Peoples: Lectures on the Science of Ethnography]</ref>. Бімбачэ [[Эль-Ера]] верылі, што сусветам кіруе пара, бог-мужчына Эраорахан і багіня-жанчына Манейба<ref>[http://leyendasytradiciones.blogspot.com/2017/05/eraorahan-isla-de-el-hierro.html Eraorahan — Isla de El Hierro]</ref>. Карэнныя жыхары некаторых астравоў Канарскага архіпелага практыкавалі [[мумія|муміфікацыю]] памерлых. На Тэнэрыфэ гэтым займаліся прадстаўнікі асобнай прафесійнай групы з нізкім сацыяльным становішчам. Жанчыны рыхтавалі да замагільнага свету памерлых жанчын, мужчыны — мужчын. Цела нябожчыка абмывалі і напаўнялі мазямі, прыгатаванымі з [[расліны|раслін]] і [[мінерал]]аў. Потым цела змяшчалі на сонца і сушылі. Тым часам сваякі і сябры павінны былі захоўваць жалобу. Гатовую мумію загортвалі ў скуры, сшывалі іх і адносілі скрутак ў пахавальную [[пячора|пячору]], дзе клалі на дошкі разам з дарамі<ref>[http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanche2.htm THE GUANCHES AND DEATH]</ref>. На Гран-Канарыі муміфікавалі найбольш выбітных абшчыннікаў, астатніх закопвалі ў зямлю<ref>[https://allthatsinteresting.com/guanche-cave-tomb 72 Skeletons And Mummies Found In Ancient Guanche Cave]</ref>. На Пальме муміфікацыя адбывалася натуральным шляхам<ref>[https://www.la-palma24.info/en/Harald-braem-mummies-Canary-Islands/ Guest post by Harald Braem on the topic of mummies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180316140544/http://www.la-palma24.info/en/Harald-braem-mummies-Canary-Islands/ |date=16 сакавіка 2018 }}</ref>. На астатніх астравах наяўнасць гэтай традыцыі або абвяргаецца, або лічыцца недаказанай. == Мова == На розных астравах Канарскага архіпелага размаўлялі на асобным [[дыялект|дыялекце]] або нават на асобнай [[мова|мове]]. Больш дакладнае вызначэнне немагчыма, паколькі ў [[15 стагоддзе|XV]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. лексіка карэннага насельніцтва была выціснута [[іспанская мова|іспанскай]]<ref>{{Cite web |url=http://www.tenerife-guanches.com/en/idioma.aspx |title=Guanche language |access-date=7 кастрычніка 2020 |archive-date=8 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008205401/http://www.tenerife-guanches.com/en/idioma.aspx |url-status=dead }}</ref>. Захаваліся толькі асобныя словы, якія дазваляюць злучаць мову канарскіх абарыгенаў з [[берберы|берберскімі]] мовамі [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]]. Аднак дакладнай класіфікацыі не існуе. Шэраг аўтараў адносяць гуанчскую мову (або мовы) да берберскай групы моў. У іншых выпадках кажуць толькі пра наяўнасць берберскага элемента ў гуанчскай мове<ref>[https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news/canary-island-language-history-europe-49668 The lost language of the Canary Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009071114/https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news/canary-island-language-history-europe-49668 |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref>. У нашы дні мова карэнных жыхароў архіпелага лічыцца вымерлай<ref>[https://omniglot.com/writing/guanche.htm Guanche language, alphabet and pronunciation — Omniglot]</ref>. Сучасныя насельнікі Канараў выкарыстоўваюць у паўседзённым побыце толькі асобныя словы, накшталт назвы харчовага прадукта ''гофіа'' ({{lang-es|Gofio}}) або расліны ''таджынастэ'' ({{lang-es|Tajinaste}}). Гуанчскія назвы захаваліся ў [[тапонім]]ах і [[прозвішча]]х астравіцян. === Сільба Ла-Гамера === На востраве [[Ла-Гамера]] захавалася свісцячая мова «[[сільба Ла-Гамера]]», на якой у старажытнасці перагукваліся мясцовыя абарыгены. У нашы дні яна адаптавана да [[Іспанская мова|іспанскай мовы]], калі традыцыйныя іспанскія гукі заменены двума свісцячымі [[Галосныя|галоснымі]] і чатырма свісцячымі зычнымі<ref>[https://www.bbc.com/news/magazine-20953138 Silbo gomero: A whistling language revived]</ref>. У [[гара|горнай]] мясцовасці вострава свісцячая мова чутна за 3,2 км. У [[2009]] г. яна была ўнесена ў рэпрезентатыўны [[спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Заваяванне і знікненне == [[Выява:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|Алонса дэ Луга прадстаўляе каралям [[Ізабела I|Ізабеле]] і [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынанду]] захопленых ім у палон правадыроў [[Тэнэрыфэ]], [[1496]] г.]] У [[1312]] г. Канарскія астравы былі адкрыты [[Генуэзская рэспубліка|генуэзскім]] мараплаўцам Лансаротам Марачэлі<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/lanzarotto-malocello_%28Dizionario-Biografico%29/ MALOCELLO, Lanzarotto]</ref>, пасля чаго архіпелаг пачалі наведваць [[гандаль|гандляры]] і [[Пірацтва|піраты]] з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]]. У [[1344]] г. Папа [[Клімент VI (Папа Рымскі)|Клімент VI]] фармальна перадаў правы на адкрытыя землі нашчадкам [[Іспанія|іспанскага]] караля, аднак іх каланізацыя ў той перыяд была немагчымай з-за канкурэнцыі з боку [[Партугалія|Партугаліі]] і ўнутраных праблем на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]]. У [[1351]] г. Клімент VI стварыў [[Дыяцэзія|біскупства]] астравоў Фартуны, як тады часам называліся Канары, і садзейнічаў прыбыццю [[хрысціянства|хрысціянскіх]] місіянераў з [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]]. Дзейнасці місіянераў перашкаджалі еўрапейскія піраты, якія захоплівалі карэнных жыхароў у [[рабства]]. У [[1391]] г. раз’юшаныя нападамі тубыльцы вострава [[Ла-Пальма]] пакаралі смерцю 13 місіянераў<ref>[https://www.wikiwand.com/en/Religion_in_the_Canary_Islands Religion in the Canary Islands]</ref>. У адказ, на дапамогу хрысціянам на астравы прыбыў атрад з 53 воінаў на чале з [[Нармандыя|нармандскім]] рыцарам Жанам дэ Бетанкурам. Ён заснаваў на востраве [[Лансаротэ]] крэпасць Рубікон, дамогся дапамогі з боку караля [[Кастылія|Кастыліі]] для далейшага заваявання Лансаротэ, [[Фуэртэвентура|Фуэртэвентуры]] і [[Эль-Ера]], але наўзамен прызнаў свае заваяванні іспанскім [[лен]]ам. Заваяванне Лансаротэ суправаджалася гвалтам у дачыненні да абарыгенаў і іх паўстаннем супраць заваёўнікаў. Каля [[1450]] г. правадыры [[Ла-Гамеры]], знясіленыя нападамі піратаў, далі згоду на хрысціянізацыю і далучэнне да ленных тэрыторый. Але ў далейшым яны таксама паўставалі. Найбольш актыўнае паўстанне на Ла-Гамеры адбылося ў [[1488]] г.<ref>[https://lagomera1.blogspot.com/2012/11/rebellion-on-la-gomera.html Rebellion on La Gomera]</ref> У [[1477]] г. права на лен перайшло непасрэдна да каралевы [[Ізабела I|Ізабелы I]], якая ў [[1478]] г. загадала заваяваць астатнія Канарскія астравы. У [[1478]]—[[1483]] гг. адбылося заваяванне і прымусовая хрысціянізацыя абарыгенаў [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]. Яно суправаджалася вынішчэннем непакорнага насельніцтва. Некаторыя абарыгены скончвалі жыццё самагубствам, каб не падпарадкоўвацца заваёўнікам<ref>[https://www.spain-grancanaria.com/en/discover/facts/history.html History of Gran Canaria]</ref>. У [[1492]] г. [[канкістадоры]] на чале Алонса дэ Луга скарылі тубыльцаў Пальмы, у [[1492]]—[[1493]] гг. — гуанчаў [[Тэнэрыфэ]]. Згодна з паданнямі, апошняе «каралеўства» абарыгенаў Пальмы на чале з правадыром Танаусу было заваявана дзякуючы падману, у якім удзельнічаў мясцовы жыхар-хрысціянін<ref>[https://www.ing.iac.es/PR/lapalma/history.html The History of La Palma]</ref>. Заваяванне Тэнэрыфэ стала магчымым дзякуючы [[эпідэмія|эпідэміі]]<ref>[https://www.webtenerife.co.uk/tenerife/history/events/la+conquista+de+tenerife.htm The conquest of Tenerife]</ref>, што значна зменьшыла колькасць гуанчаў. Згубы ў баях і паўстаннях, продаж у [[рабства]], напады еўрапейскіх, а пасля заваявання — і [[Берберскія карсары|берберскіх]] піратаў, эпідэміі — усё гэта садзейнічала рэзкаму скарачэнню карэннага насельніцтва. Заваёўнікі часцяком сілком перасялялі абарыгенаў аднаго вострава на іншы. Гэта садзейнічала захопу іх зямель [[феадал]]амі і зніжала рызыку паўстанняў. Каб эксплуатаваць захопленыя астравы, каланізатары былі вымушаны прыцягваць перасяленцаў з краін Еўропы. У сваю чаргу, выжылыя абарыгены Канараў удзельнічалі ў каланізацыі іспанцамі [[Новы Свет|Новага Свету]]. Абавязковая хрысціянізацыя суправаджалася навязваннем іспанскіх звычаяў, мовы і культуры. Аднак [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]] абарыгенаў Канарскага архіпелага не была імклівай і заняла працяглы адрэзак часу. Так, карэнныя мовы былі выціснуты [[іспанская мова|іспанскай]] толькі паміж [[16 стагоддзе|XVI]] ст. і [[17 стагоддзе|XVII]] ст.<ref>[http://www.linkedvocabs.org/lingvoj/languages/tag-gnc.html Guanche]</ref>. На поўдні Тэнэрыфэ сельскія жыхары працягвалі насяляць [[пячора|пячоры]] і прытрымлівацца старажытнага ладу жыцця да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст.<ref name="tenerife-holiday-home-insider.com"/> [[генетыка|Генетычныя]] даследаванні паказваюць высокі ўнёсак абарыгенаў у спадчыну сучасных насельнікаў Канарскага архіпелага: ад 19,04 % на Фуэртэвентуры да 60,87 % на Ла-Гамеры<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2728732/ Demographic history of Canary Islands male gene-pool: replacement of native lineages by European]</ref><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2986650/ The maternal aborigine colonization of La Palma (Canary Islands)]</ref>. Захаваліся шматлікія абарыгенныя [[тапонім]]ы, мова [[сільба Ла-Гамера]], некаторыя стравы, у трансфармаваным выглядзе — пэўныя лакальныя традыцыі. Цікавасць да спадчыны абарыгенаў сярод канарцаў асабліва ўзрасла ў другой палове XX ст. у сувязі з развіццём канарскага [[нацыяналізм]]у. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Guanches}} * [http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanches.htm THE GUANCHES] * [https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ The Guanche mystery, people of the Canaries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123001222/https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ |date=23 студзеня 2022 }} * [https://archive.archaeology.org/online/features/canary/ Beyond the Beaches of Gran Canaria] * [https://ia801702.us.archive.org/31/items/jstor-3014084/3014084.pdf THOMAS HODGKIN ON THE ANCIENT INHABITANTS OF THE CANARY ISLANDS] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канарскія астравы]] [[Катэгорыя:Старажытныя народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы]] 24rk4846wx3nvpadunhkbpx7mxl6wni 100 658977 5184762 5184368 2026-08-21T15:51:27Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5184762 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дождь|2026-08-21T09:58:02Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Георгій Мікалаевіч Панцюкоў|2026-08-20T08:33:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка|2026-08-17T10:30:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|The Revenge of Shinobi|2026-08-16T05:56:03Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Калыханка для мужчын|2026-08-16T04:37:47Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Panic! At the Disco|2026-08-16T00:17:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі|2026-08-15T20:10:04Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j432jdv7wiapuu1ju6occmu0p26e8hk 0 660105 5184831 4876667 2026-08-21T21:09:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184831 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Абу Мусаб аз-Заркаві''' ({{lang-ar|أبو مصعب الزرقاوي}}; [[20 кастрычніка]] [[1966]] — [[7 чэрвеня]] [[2006]]) — іарданскі тэрарыст, заснавальнік і кіраўнік ісламісцкай групоўкі «[[Армія адзінабожжа і джыхаду]]», член міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]», удзельнік Афганскай і Іракскай войнаў. == Біяграфія == Інфармацыя пра асабістую біяграфію аз-Заркаві заснавана на паведамленнях з розных крыніц і з цягам часу змянялася — магчыма па кан’юнктурных меркаваннях, звязаных з інтарэсамі амерыканскіх спецслужбаў. Аз-Заркаві нарадзіўся, як мяркуецца, 20 кастрычніка 1966 года ў горадзе Зарка ([[Іарданія]]) непадалёк ад [[Аман (горад)|Аман]]а. Яго сапраўднае імя, як мяркуецца, — Ахмед Фадыль Халейла (араб. أحمد فاضل النزال الخلايله‎). Быў удзельнікам [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайны]], у гады якой ваяваў супраць Савецкай Арміі. Па вяртанні ў Іарданію быў заўважаны ў падрыўных дзеяннях супраць караля, за што быў арыштаваны і правёў сем гадоў у турме (1992—[[1999]]). Выйшаўшы на волю, арганізаваў радыкальную групоўку «Армія адзінабожжа і джыхаду» (з [[2003]] года перабазаваную ў [[Ірак]]). Сусветную вядомасць аз-Заркаві атрымаў дзякуючы дзяржаўнаму сакратару ЗША [[Колін Паўэл|Коліну Паўэла]], які зімой 2003 года, [[Выступленне Коліна Паўэла ў Савеце Бяспекі ААН|выступаючы на пасяджэнні]] [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]] і спрабуючы даказаць, што Ірак пагражае ўсім свеце сваёй зброяй масавага паражэння і звязаны з «Аль-Каідай», распавёў, у прыватнасці, аб нібыта злучным звяне паміж [[Садам Хусейн|Садамам Хусейнам]] і [[Усама бін Ладэн|Усамай бэн Ладэнам]]. Гэтым злучным звяном і быў Абу Мусаб аз-Заркаві<ref name="Ъ"/>. Падчас [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] Аз-Заркаві падазраваўся ў арганізацыі мноства тэрарыстычных актаў, у тым ліку выбухаў з выкарыстаннем замініраваных аўтамабіляў, накіраваных супраць замежнікаў, іракцаў, якія супрацоўнічалі з амерыканскімі ваеннымі сіламі і новай іракскай адміністрацыяй, і іракскіх [[шыіты|шыітаў]]. Акрамя таго, ён арганізаваў выкраданні замежных закладнікаў і асабіста ўдзельнічаў у іх пакараннях смерцю<ref name="Ъ"/>. Амерыканскія ўлады прызначылі ўзнагароду ў 25 мільёнаў долараў ЗША за яго злоў<ref name="Ъ"/>. У [[2004]] годзе Абу Мусабу Заркаві сталі прыпісваць арганізацыю практычна ўсіх буйных тэрактаў, як у Іраку, так і за яго межамі<ref name="Ъ"/>. Улетку 2004 года, на фоне абвастрэння адносін паміж ЗША і [[Іран]]ам, амерыканскія СМІ сталі падкрэсліваць сувязі яго з іранскімі рэлігійнымі ўладамі. Аказалася, што зусім нядаўна ён пастаянна пражываў у [[Тэгеран]]е<ref name="Ъ"/>. 18 верасня 2004 года арганізацыя, якую ўзначальваў аз-Заркаві, абвясціла аб пачатку беспрэцэдэнтнай акцыі па скупцы выкрадзеных замежнікаў у крымінальных банд. Іракскія спецслужбы меркавалі, што мясцовыя крымінальныя верхаводы наладзілі своеасаблівы бізнес: яны выкрадалі замежнікаў, а затым за бясцэнак прадавалі іх людзям аз-Заркаві. [[20 лістапада]] [[2005]] года 57 старэйшын клана Халейла — аднаго з найбольш уплывовых бедуінскіх родаў у Іарданіі, які мае роднасныя сувязі нават з кіруючай у Іарданіі хашыміцкай дынастыяй, — падпісалі адкрыты ліст, у якім яны адракліся ад свайго сваяка і асудзілі тэрарыстычныя акцыі аз-Заркаві. Падставай для гэтага паслужылі тры выбухі ў гатэлях Амана, якія адбыліся ў лістападзе 2005. Адказнасць за гэтыя выбухі ўзяла на сябе групоўка аз-Заркаві. Сам жа ён выступіў з пагрозамі забіць караля Іарданіі Абдалу II. [[7 чэрвеня]] [[2006]] года аз-Заркаві і шэсць ягоных паплечнікаў былі забіты двума бомбамі, скінутымі амерыканскім знішчальнікам-бамбардзіроўшчыкам [[F-16]] за сем кіламетраў ад горада Баакуба<ref>{{cite news | title=Iraq Terror Chief Killed In Airstrike | date=June 8, 2006 | publisher=CBS News | url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/06/08/iraq/main1692753.shtml | accessdate=4 лістапада 2020 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524101119/http://www.cbsnews.com/stories/2006/06/08/iraq/main1692753.shtml | archivedate=24 мая 2011 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/08/AR2006060800114.html |title=Insurgent Leader Al-Zarqawi Killed in Iraq |work=The Washington Post |date= June 8, 2006|accessdate=July 18, 2010 | first1=Ellen | last1=Knickmeyer | first2=Jonathan | last2=Finer}}</ref>. == Асабістая характарыстыка == Па расказах людзей, якія асабіста мелі зносіны з аз-Заркаві, ён паўстае змрочным, запальчывым чалавекам. Галоўнае яго крэда — барацьба з заходнім уплывам на мусульманскае грамадства. == Калецтва == Адной з важных дэталяў у апісанні Абу Мусаба Заркаві з самага пачатку было яго калецтва. Яшчэ Колін Паўэл сцвярджаў, што падчас Афганскай вайны ён быў паранены ў нагу і доўга лячыўся. У рэшце рэшт яму ампутавалі нагу. Аперацыя была зроблена ў [[Багдад]]зе, і гэта лічылася доказам сувязяў Заркаві з Садамам Хусейнам. Аднак у 2004 годзе амерыканскія спецслужбы перагледзелі свае першапачатковыя даныя і было абвешчана, што тэрарыст зусім не інвалід<ref name="Ъ">[http://www.kommersant.ru/doc/507420 Ъ-газета — Лучший враг Америки]</ref>. == Тэорыя змовы вакол Заркаві == Прадстаўнікі адной з ісламісцкіх арганізацый заявілі ў красавіку 2004 года, што аз-Заркаві на самай справе мёртвы, а ўсе заклікі, якія публікуюцца ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]] ад яго імя, на самай справе сфабрыкаваны, каб распаліць у Іраку грамадзянскую вайну і нацкаваць шыітаў і сунітаў. Пры гэтым ісламісты абвясцілі аўтарамі фабрыкацый амерыканскія спецслужбы<ref name="Ъ"/>. == Кантакты з чачэнскімі баевікамі == У пачатку 2004 года Заркаві заклікаў баевікоў з [[Чачня|Чачні]] адправіцца ў Ірак «для барацьбы з ЗША»<ref>[http://www.redstar.ru/2004/02/18_02/1_02.html ЭТО НУЖНО ЖИВЫМ…] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040822021824/http://www.redstar.ru/2004/02/18_02/1_02.html |date=2004-08-22 }}</ref>. Пра сувязі аз-Заркаві з чачэнскімі сепаратыстамі заяўляў расійскі генерал-маёр Ілля Шабалкін, па яго сцвярджэнні, [[Абу Джарах]], які з’яўляўся ў Чачні падчас [[Другая Чачэнская вайна|Чачэнскай вайны]] эмісарам «Аль-Каіды», прыходзіўся стрыечным братам аз-Заркаві<ref>{{Cite web |url=http://www.stapravda.ru/20050520/Generalmajor_Ilya_Shabalkin_My_vse_znaem_no_inogda_ne_obo__17787.html |title=«Ставропольская правда» от 20.05.2005 |access-date=4 лістапада 2020 |archive-date=12 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112221136/http://www.stapravda.ru/20050520/Generalmajor_Ilya_Shabalkin_My_vse_znaem_no_inogda_ne_obo__17787.html |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_3683000/3683384.stm Досье: Абу Мусаб Заркави] * [http://www.newsru.com/world/08jun2006/zarkavi.html Эмир «Аль-Каиды» террорист Абу Мусаб аз-Заркави убит в Ираке] * [https://web.archive.org/web/20110423121803/http://crynews.ru/persprint/521.html Аль-Заркави Абу Мусаб — биография] * [http://www.e1.ru/news/spool/news_id-267105-section_id-17.html Абу Мусаб аз-Заркави вошёл в тройку самых «дорогих» террористов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610205525/http://www.e1.ru/news/spool/news_id-267105-section_id-17.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * [http://www.kommersant.ru/doc/507420 Лучший враг Америки] {{Іракская вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Аль-Каіды]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]] 6k0q0f66i16dctszh583e1wy161g8sg 0 672395 5184868 5155450 2026-08-22T05:26:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184868 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Алена Іванаўна Белая''' (нар. {{ДН|9|12|1957}}, [[Красны Беражок (Кіраўскі раён)|Красны Беражок]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]) — беларуская [[літаратуразнаўца]], [[педагог]]. Даследчыца творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] і беларускай прозы першай трэці [[XX]] стагоддзя. Сфера навыковых інтарэсаў: праблематыка асабістасці ў шырокім гуманітарным кантэксце. [[Кандыдат педагагічных навук]]. [[Доктар філалагічных навук]]. == Біяграфія == Скончыла ў 1979 годзе [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова]] па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура». Працавала выхавацелем дзіцячага садку, настаўнікам у горадзе [[Слонім]], настаўнікам беларускай мовы і літаратуры гімназіі № 2 горада [[Баранавічы]]. У 1995—1995 гг. — навучанне ў аспірантуры Нацыянальнага інстытута адукацыі. У У 1995—2003 працавала выкладчыкам гісторыі беларускай літаратуры, методыкі выкладання беларускай літаратуры Баранавіцкага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага каледжа. У 2000 годзе абараніла кандыдатскую дысертацыю па тэме «Фарміраванне гісторыка-патрыятычнай свядомасці школьнікаў пры вывучэнні літаратуры (на матэрыяле твораў У. Караткевіча)». Навуковая значнасць атрыманых вынікаў дысертацыі вызначаееца тым, што на аснове теэрэтычнага і эксперыментальна-практычнага даследвання распрацавана сістэма вывучэння творчасці У.Караткевіча, якая забяспечвае большую эфектыўнасць працэсу фарміравання гістарычнай свядомасці школьнікаў як адной з асноў іх грамадзянска-патрыятычнага выхавання. У 2003 г. атрымала вучонае званне дацэнта па спецыяльнасці «Педагогіка». У 2003—2004 гг. працавала на пасадзе загадчыка кафедры гуманітарных дысцыплін Баранавіцкага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага каледжа, у 2004—2006 гг. — загадчыкам кафедры філалогіі [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Баранавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2006—2009 гг. праходзіла навучанне ў дактарантуры пры кафедре беларускай літаратуры і культуры БДУ. З 2012 г. — прафесар кафедры філалогіі Баранавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>http://ph.barsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=71&Itemid=9</ref>. У 2019 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па тэме «Беларуская проза першай трэці ХХ ст. : станаўленне сістэмы персанажаў, тыпы і эвалюцыя мастацкіх характараў» <ref>https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-11/d_Bielaja%20A.I.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аленай Іванаўнай упершыню праведзена комплекснае даследаванне сістэмы персанажаў у яе непарыўнасці з мастацкай канцэпцыяй асобы на матэрыяле беларускай прозы першай трэці ХХ ст. Да гэтага адпаведная праблематыка ў творах данага перыяду асвятлялася фрагментарна, класіфікацыя і сістэматызацыя літаратурных тыпаў не ажыццяўлялася. Уведзены ў навуковы ўжытак тэарэтычныя даследаванні, якія дагэтуль былі на перыферыі даследчай думкі; улучаны ў тыпалагічны кантэкст мастацкія творы Я. Брайцава, Я. Нёманскага, М. Мойхер-Сфарыма, М. Ільінскага, С. Пясецкага і інш.; прапанавана новае прачытанне твораў З. Бядулі, М. Зарэцкага, К. Чорнага. Выяўлены кагерэнтнасць і пераемнасць, семантыка-стылявыя мадыфікацыі і нацыянальная адметнасць персанажаў айчыннай прозы, вызначаны вектары іх эвалюцыі, дадзена абноўленая трактоўка традыцыйных мастацкіх тыпаў, вылучаны новыя тыпы і характары. Мэтам літаратуразнаўчага даследавання падпарадкаваны асобныя паняцці і катэгорыі з тэзаўрусу сумежных антрапалагічна арыентаваных навук. Вынікі даследавання могуць быць выкарыстаны пры распрацоўцы курсаў па гісторыі беларускай літаратуры для вышэйшай школы, планаў семінарскіх і практычных заняткаў, стварэнні праграм па ўводзінах у літаратуразнаўства, тэорыі літаратуры; пры правядзенні параўнальна-тыпалагічных даследаванняў іншых літаратур акрэсленага перыяду. Аўтар навукова-метадычных артыкулаў, якія друкаваліся ў часопісах «Беларуская мова і літаратура», «Народная асвета» і «Роднае слова». Увесь час цікавіцца і займаецца літаратурнай творчасцю. У 1990-я гады яе апавяданні і эсэ друкаваліся ў газетах «Літаратура і мастацтва», «Звязда», «Сям’я». У 2006 г. выйшла кніга паэзіі Алены Белай пад назвай «Кніга жонкі паэта» <ref>http://tavlay-library.by/index.php?option=com_content&view=article&id=1683</ref>. == Узнагароды == 2012 — прэмія спецыяльнага фонда Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў за асабісты ўклад у развіццё здольнасцей адораных студэнтаў па выніках 2010—2011 навучальнага года. 2013 — грамата Міністэрства адукацыі Республікі Беларусь за актыўны ўдзел ў міжнародным супрацоўніцтве, асабісты ўклад у развіццё здольнасцей адораных студэнтаў і ў сувязі з Днём беларускай навукі. == Бібліяграфія == Манаграфіі: * Белая, А. І. Чалавек у плыні часу : мастацкаяканцэпцыяасобы і тыпалогіяхарактараў у беларускай прозе першайтрэці ХХ стагоддзя: манаграфія. — Баранавічы : РВА БарДУ, 2009. — 408 с. * Белая, А. І. Людзі адной зямлі : Тыпалогія і паэтыкахарактараў у беларускай прозе першайтрэці XX стагоддзя". — Барановичи: РИО БарГУ, 2010. — 420 с. * Белая, А. І. Герой. Асоба. Характар : Мастацкая персаналогія ў беларускай прозе першайтрэці XX стагоддзя. — Барановичи: РИО БарГУ, 2012. — 517 с. * Белая, А. І. Абрысы роднага : нацыянальныя локусы культуры ў беларускай прозе «эпохі рубяжа»: манаграфія /А. І. Белая ; М-ва адукацыіРэсп. Беларусь, Баранавіцкідзяржаўныўніверсітэт. — Баранавічы: БарДУ, 2015. — 206 с. * Беларуская проза першай трэці ХХ ст. : станаўленне сістэмы персанажаў, тыпы і эвалюцыя мастацкіх характараў : манаграфія / А. І. Белая ; М-ва адукацыі Рэсп. Беларусь, Баранавіцкі дзярж. ун-т. — Баранавічы : БарДУ, 2018. — 352 с. Навукова-метадычныя выданні: * Фарміраванне гістарычнай свядомасці школьнікаў пры вывучэнні рамана У.Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім»: дапаможнік для настаўнікаў. — Баранавічы, 1999. — 62 с. * Фарміраванне гісторыка-патрыятычнай свядомасці школьнікаў пры вывучэнні твораў У.Караткевіча: вучэб.-метад.дапаможнік. — Баранавічы, 2011. — 104 с. Аўтар больш за 100 навуковых артыкулаў, тэзісаў дакладаў па літаратуразнаўству, методыцы выкладання беларускай літаратуры. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ph.barsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=71&Itemid=9]] * [https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-11/d_Bielaja%20A.I.pdf{{Недаступная спасылка}}]] * [http://tavlay-library.by/index.php?option=com_content&view=article&id=1683]] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12638 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211209170623/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12638 |date=9 снежня 2021 }}]] * Кніга жонкі паэта / А.Белая. — Баранавічы, 2007. — 132 с. * Алена Іванаўна Белая: бібліяграфічны паказальнік / складальнікі: Л.Гарбунова, Т.Громава, Т.Пучынская. — Баранавічы, 2017. — 70 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белая Алена Іванаўна}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] dlca6m0hs3fhh4bt05pu0azhdb98fx8 0 675485 5184750 4763436 2026-08-21T15:41:42Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184750 wikitext text/x-wiki {{Музыкант }} '''Ліза Крысціна Аякс''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Lisa Kristina Ajax''; [[13 жніўня]] [[1998]]) — шведская спявачка і пераможца ''Idol 2014''.<ref>{{Cite web|url=http://www.posh24.se/lisa_ajax|title=Lisa Ajax|work=Posh24.se|accessdate=29 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205074543/http://www.posh24.se/lisa_ajax|archivedate=5 снежня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.svd.se/kultur/lisa-och-mollie-till-idol-final_4147357.svd|title=Lisa och Mollie till "Idol"-final|work=Svenska Dagbladet|accessdate=29 November 2014}}</ref><ref>[https://www.gp.se/kulturnoje/1.2560818-lisa-ajax-och-mollie-linden-till-idol-final Lisa Ajax och Mollie Linden till Idol final] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702174038/https://www.gp.se/kulturnoje/1.2560818-lisa-ajax-och-mollie-linden-till-idol-final}} Göteborgs Posten</ref><ref>{{Cite web|url=http://musicguru.commind.se/itunes-topplistan-sverige/top-50|title=iTunes topplista Sverige – Top 50|accessdate=29 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702215927/http://musicguru.commind.se/itunes-topplistan-sverige/top-50|archivedate=2 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=1646&artikel=6038629|title=Lisa Ajax vann Idol 2014|accessdate=6 December 2014}}</ref> Яна таксама ўдзельнічала ў Ліла Мелодыфестывалене 2012 з песняй «Allt som jag har».<ref name="DN.SE">{{Cite web|url=http://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/16-aringen-som-spas-vinna-arets-idol/|title=16-åringen som spås vinna årets "Idol"|work=Dagens Nyheter|accessdate=29 November 2014|date=18 September 2014}}</ref> Аякс удзельнічала у Мелодыфестывалене 2016 з песняй «My Heart Wants Me Dead» і прайшла ў фінал на Friends Arena. У фінале яна заняла сёмае месца.<ref name="Escudero">{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=frans_wins_melodifestivalen_in_sweden|title=Frans wins Melodifestivalen in Sweden|date=12 March 2016}}</ref> 30 лістапада 2016 года шведская тэлекампанія SVT раскрыла ўдзельнікаў Мелодыфестывалена 2017. Аякс удзельнічала з песняй «I Don’t Give A».<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/30/melodifestivalen-2017-participants/|title=Melodifestivalen 2017 Participants Revealed|date=30 November 2016}}</ref> Яна атрымала кваліфікацыю да раўнда другога шунца з другога паўфіналу. Яна выйшла ў фінал 11 сакавіка 2017 года, дзе заняла дзевятае месца.<ref name="The NPBC">{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2017/02/11/melodifestivalen-final-qualifiers/|title=BENJAMIN INGROSSO AND MARIETTE TO MELODIFESTIVALEN FINAL|date=11 February 2017}}</ref> 27 лістапада 2018 года стала вядома, што Аякс прыме ўдзел у Мелодыфестывалене 2019 з песняй «Torn» у апошнім паўфінале. Яна зноў прайшла кваліфікацыю да раўнда другога шунца з чацвёртага паўфіналу і ў фінале заняла дзевятае месца.<ref>{{Cite web|url=https://wiwibloggs.com/2018/11/27/sweden-svt-28-artists-competing-melodifestivalen-2019/229018/|title=Sweden: SVT reveals the 28 artists competing in Melodifestivalen 2019|date=27 November 2018|work=Eurovoix.com|accessdate=27 November 2018}}</ref> == Дыскаграфія == === Міні-альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" |Назва ! rowspan="2" scope="col" |Падрабязнасці ! scope="col" |Пазіцыя ў чартах |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><br /><ref name="swe1">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lisa+Ajax|title=Lisa Ajax discography|accessdate=11 December 2014}}</ref> |- ! scope="row" |''Unbelievable'' | * Выйшаў: 12 снежня 2014 * Лэйбл: [[Universal Music Group|Universal Music AB]] * Фармат: Цыфравы |2 |- ! scope="row" |''Collection'' | * Выйшаў: 19 мая 2017 * Лэйбл: [[Capitol Records|Capitol]] * Фармат: Цыфравы |— |} === Сінглы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" |Назва ! rowspan="2" scope="col" |Год ! colspan="1" scope="col" |Пазіцыя ў чартах ! rowspan="2" scope="col" |Сертыфікат ! rowspan="2" scope="col" |Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><br /><ref name="swe">{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lisa+Ajax|title=Lisa Ajax discography|accessdate=11 December 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lisa+Ajax «Lisa Ajax discography»]. ''swedishcharts.com''<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> |- ! scope="row" |«Love Run Free» | rowspan="2" |2014 |55 | | rowspan="2" |''Unbelievable'' |- ! scope="row" |«Unbelievable» |14 | * GLF: Gold |- ! scope="row" |«Blue Eyed Girl» |2015 |— | | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row" |«My Heart Wants Me Dead» | rowspan="3" |2016 |10 | * GLF: Platinum | rowspan="5" |''Collection'' |- ! scope="row" |«Give Me That» |— | |- ! scope="row" |«Love Me Wicked» |— | |- ! scope="row" |«I Don’t Give A» | rowspan="2" |2017 |25 | * GLF: Gold |- ! scope="row" |«Number One» |— | |- ! scope="row" |«Think About You» |2018 |— | | {{n/a|Non-album single}} |- ! scope="row" |«Torn» |2019 |9<br /><br /><ref>{{Cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/|title=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista|accessdate=16 March 2019}}</ref> | |''Мелодыфестывален 2019'' |- ! scope="row" |«Jag måste»<ref>{{Cite web|title=Jag Måste by Lisa Ajax|url=https://open.spotify.com/album/5eQLbXLHsLEBRHogKPajbx?si=s5p4HJquRFSdE56DGvmyBw|accessdate=25 May 2020}}</ref> |2020 |— | | |}  {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://vk.com/club106577115 Афіцыйная група ВКонтакте] * [https://www.instagram.com/lisaajax/ Афіцыйная старонка ў Instagram] {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] lajo0jt9dje0ko8f34djpha2v7t8c2s 0 676933 5184898 3847068 2026-08-22T06:54:59Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]]; ±[[Катэгорыя:Гісторыя БССР]]→[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184898 wikitext text/x-wiki '''Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі Беларускай ССР''' ці '''пяцігодкі''' — дзяржаўныя перспектыўныя планы развіцця эканомікі і культуры Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Адна з форм рэалізацыі планавага кіраўніцтва эканамічнымі і сацыяльнымі працэсамі беларускага савецкага грамадства. Пяцігодкі БССР з’яўляліся састаўной часткай агульнасаюзных пяцігодак. Распрацоўваліся [[КПСС]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыяй Беларусі]], [[Савет Міністраў СССР|Саветам Міністраў СССР]] і [[Савет Міністраў БССР|БССР]]. За перыяд існавання Беларускай ССР было распрацавана і праведзена 11 пяцігодак і 1 сямігодка. == Перадгісторыя == У сярэдзіне 1920-х гадоў пачало ўводзіцца планаванне на адзін год. Пры гэтым яно мела адносны характар, таму што перапляталася з прыватнай ініцыятывай і прыватным капіталам. Гэта ўзаемадзеянне дзяржаўнага і індывідуальнага дало добрыя гаспадарчыя вынікі ў аднаўленні краіны, якія, аднак, не задавальнялі яе вышэйшае кіраўніцтва. Імкнучыся да аўтарытарнага праўлення, яно мела на мэце распаўсюдзіць адміністрацыйныя метады кіравання на ўсю эканоміку, дасягнуўшы ў ёй высокай ступені цэнтралізацыі. З гэтай мэтай вырашана было перайсці да планавага развіцця гаспадаркі, сацыяльнай і культурнай сфер на 5-гадовы тэрмін. Такая задача была пастаўлена на [[XV з'езд УКП(б)|XV з’ездзе УКП(б)]] і на якім былі прыняты «Дырэктывы па складанню пяцігадовага плана развіцця народнай гаспадаркі». Аднак у той час на з’ездзе яшчэ не абсалютызавалася роля плана, а толькі адзначалася, што ён «абумоўлівае сабою адноснасць значэння планавых і лічбавых меркаванняў наогул». == Спіс пяцігодак == [[Дзяржплан БССР]] пачаў складаць пяцігадовыя планы і кантраляваць іх выкананне з [[1928]] года. {| class="wikitable" align="center" !|Перыяд рэалізацыі !|Парадкавы нумар !|Назва дакумента !|Зацверджаны |- | [[1928]]—[[1933]] | [[Першая пяцігодка Беларускай ССР (1928-1933)|I пяцігадовы план]] | | [[XII з’езд КП(б)Б]] ([[1929]] год); Прыняты [[IX Усебеларускі з’езд Саветаў|IX Усебеларускім з’ездам Саветаў]] у [[1929]] годзе |- | [[1933]]—[[1937]] | [[Другая пяцігодка Беларускай ССР (1933-1937)|II пяцігадовы план]] | | [[XV з’езд КП(б)Б]] у [[1934]] годзе |- | [[1938]]—[[1942]] | [[Трэцяя пяцігодка Беларускай ССР (1938-1942)|III пяцігадовы план]]  | | |- | [[1946]]—[[1950]] | [[Чацвёртая пяцігодка Беларускай ССР (1946-1950)|IV пяцігадовы план]] | | |- | [[1951]]—[[1955]] | [[Пятая пяцігодка Беларускай ССР (1951-1955)|V пяцігадовы план]] | | |- | [[1956]]—[[1960]] | [[Шостая пяцігодка Беларускай ССР (1956-1960)|VI пяцігадовы план]] | | |- | [[1961]]—[[1965]] | [[Сёмая пяцігодка Беларускай ССР (1961-1965)|Сямігадовы план]] | | |- | [[1966]]—[[1970]] | [[Восьмая пяцігодка Беларускай ССР (1966-1970)|VIII пяцігадовы план]] | | |- | [[1971]]—[[1975]] | [[Дзявятая пяцігодка Беларускай ССР (1971-1975)|IX пяцігадовы план]] | | |- | [[1976]]—[[1980]] | [[Дзясятая пяцігодка Беларускай ССР (1976-1980)|X пяцігадовы план]] | | |- | [[1981]]—[[1985]] | [[Адзінаццатая пяцігодка Беларускай ССР (1981-1985)|XI пяцігадовы план]] | | |- | [[1986]]—[[1990]] | [[Дванаццатая пяцігодка Беларускай ССР (1986-1990)|XII пяцігадовы план]] | | |- |} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі БССР|Юнцэвіч, А.}} — С. 21—24. * Гиоргидзе, З. И., Геращенко, Л. Ф. Белоруссия за десять пятилеток / З. И. Гиоргидзе, Л. Ф. Геращенко; Академия наук БССР, Институт экономики. — Минск: Наука и техника, 1982. — 152 с. * Эканамічная гісторыя Беларусі і замежных краін: Матэрыялы для самастойнай працы: Для студэнтаў і курса дзеннага і завочнага формаў навучання. — Мінск: ВП «Экаперспектыва», 1997. — 118, [2] с. [[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі]] [[Катэгорыя:Пяцігодкі БССР]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] {{Пяцігодкі Беларускай ССР}} 8y8s201ifvbn12n5q0236e0fdopegmr 0 689498 5184900 5100617 2026-08-22T06:55:36Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Гісторыя БССР]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184900 wikitext text/x-wiki [[Выява:BSSR 1.12.1938.jpg|250px|thumb|right|Усходняя Беларусь (1938)]] [[Выява:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg|thumb|right|Герб БССР у 1927—1937 гадах]] '''Усхо́дняя Белару́сь''' — назва той часткі [[Беларусь|Беларусі]], якая ўваходзіла ў склад [[СССР]] у 1919—1939 гадах, у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая знаходзілася ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Афіцыйная назва — [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі]] (1919—1920), пасля — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] (1920—1939). У 1939 пасля [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|далучэння Заходняй Беларусі]] да Савецкага Саюза яна была ўключана ў склад [[БССР]]. [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] qe5s7tqtze2cvuosg7ptsv6jv3r6wm2 0 690397 5184998 5013735 2026-08-22T11:42:07Z Ciepiersia 162280 афармленне 5184998 wikitext text/x-wiki '''Прафесійна-тэхнічная адукацыя''' — падрыхтоўка і павышэнне кваліфікацыі спецыялістаў для народнай гаспадаркі. Грунтуецца на базавай і агульнай сярэдняй адукацыі. Уключае прафесійныя вучылішчы, [[Ліцэй|ліцэі]], [[каледж]]ы і навукова-вытворчыя асяродкі. Паводле профілю бывае: будаўнічая, машынабудаўнічая, паслуговая, сельскагаспадарчая, хімічная і электратэхнічная. Для пашырэння дадатковых прафесійных ведаў і навыкаў, надання новых [[Прафесія|прафесій]] і спецыяльнасцей прафесійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы праводзяць павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўку кадраў<ref name="а">{{Кніга|аўтар=[[Эдуард Каліцкі]].|частка=Прафесійна-тэхнічная адукацыя|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2001|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu 13]|старонкі=28|старонак=576|серыя=|isbn=985-11-0216-4|тыраж=10 000}}</ref>. == Беларусь == На 2001 год у Беларусі налічвалася 248 прафесійна-тэхнічных навучальных устаноў, у якіх больш за 136 000 навучэнцаў асвойвалі звыш 350 прафесій<ref name="а"/>. За 1991—2013 гады колькасць месцаў для прыёму ў прафесійна-тэхнічныя вучылішчы Беларусі скарацілася з 72 тыс. да 36 тыс. чалавек (удвая за 22 гады), што ў 2013 годзе складала ўтрая менш за план прыёму ў [[ВНУ]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Ці могуць быць ільготы на веды|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130831/1377904284-ci-moguc-byc-ilgoty-na-vedy|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=31 жніўня 2013|нумар=[http://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-163-27528-ot-31082013 163 (27528)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/08/1377900612_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/08/1377900612_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=20 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020202957/http://zviazda.by/be/news/20130831/1377904284-ci-moguc-byc-ilgoty-na-vedy}}</ref>. На верасень 2013 года звыш 280 іншаземцаў з 15 краін атрымлівалі ў Беларусі прафесійна-тэхнічную адукацыю<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Інжынер, тэхнік або рабочы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130917/1379367509-inzhyner-tehnik-abo-rabochy|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=17 верасня 2013|нумар=[http://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-174-27539-ot-17092013 174 (27539)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1379367471_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1379367471_4.pdf 4]|issn=1990-763x|archive-date=20 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020202946/http://zviazda.by/be/news/20130917/1379367509-inzhyner-tehnik-abo-rabochy}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прафесійная адукацыя]] [[Катэгорыя:Сярэдняя адукацыя]] 0478vaqt8zgxlp5amc8en2zkg6o0j4n 0 690400 5184726 5163231 2026-08-21T12:10:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184726 wikitext text/x-wiki {{Картка БК | назва = Імпульс-БДУІР | заснаваны = | расфарміраваны = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | горад = {{Сцяг Мінска}}[[Мінск]] }} '''Імпульс-БДУІР''' — беларускі мужчынскі баскетбольны клуб з [[Мінск]]а. Прадстаўляе [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]]<ref>[https://www.bsuir.by/ru/fizkultura-i-sport Физкультура и спорт в БГУИР]</ref>. == Назвы == * Імпульс-БДУІР (2006—2007) * БДУІР-РЦАР (2007—2011) * БДУІР (2011—2012) * Імпульс-БДУІР (з 2012) == Гісторыя == Клуб быў створаны ў [[2006|2006 годзе]] і з’яўляецца пераемнікам [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]], які быў расфарміраваны ў [[2003|2003 годзе]]. З 2010 года клуб выступаў у Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://www.bsuir.by/impuls/bguir-rtsor-budet-vystupat-v-elite-muzhskogo-basketbola-n9-ot-4-iyunya-2010 |title=«БГУИР-РЦОР» будет выступать в элите мужского баскетбола |access-date=28 студзеня 2022 |archive-date=7 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207122624/https://www.bsuir.by/impuls/bguir-rtsor-budet-vystupat-v-elite-muzhskogo-basketbola-n9-ot-4-iyunya-2010 |url-status=dead }}</ref>. З 2025 года клуб выступае ў Непрафесійнай баскетбольнай лізе Беларусі. == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]]. '''[[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (1)''': [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2025/2026|2025/2026]]. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2006/2007 «Імпульс-БДУІР»|2006-07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|Першая ліга]] || 2 || н/у || |- | [[Сезон 2007/2008 БДУІР-РЦАР|2007-08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Першая ліга]] || 3 || н/у || |- | [[Сезон 2008/2009 БДУІР-РЦАР|2008-09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Першая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2009/2010 БДУІР-РЦАР|2009-10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010| Першая ліга]] || 2 || н/у || Еўрапейская юнацкая баскетбольная ліга (U-20) — 8 месца<ref>[http://www.eybl.lv/new/archive/Juniors/09-10.htm ЕЮБЛ (U-20)-2009-2010]</ref> |- | [[Сезон 2010/2011 БДУІР-РЦАР|2010-11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || bgcolor=Silver| Еўрапейская юнацкая баскетбольная ліга (U-20) — сярэбраны прызёр<ref>[http://www.eybl.lv/new/archive/Juniors/10-11.htm ЕЮБЛ (U-20)-2010-2011]</ref> |- | [[Сезон 2011/2012 БДУІР (баскетбол)|2011-12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|Групавы этап]] || bgcolor=gold| Еўрапейская юнацкая баскетбольная ліга (U-20) — Чэмпіён<ref>[http://www.eybl.lv/new/archive/Juniors/11-12.htm ЕЮБЛ (U-20)-2011-2012]</ref> |- | [[Сезон 2012/2013 «Імпульс-БДУІР»|2012-13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2013/2014 «Імпульс-БДУІР»|2013-14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | [[Сезон 2014/2015 «Імпульс-БДУІР»|2014-15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2015/2016 «Імпульс-БДУІР»|2015-16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2016/2017 «Імпульс-БДУІР»|2016-17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2017/2018 «Імпульс-БДУІР»|2017-18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2018/2019 «Імпульс-БДУІР»|2018-19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2019/2020 «Імпульс-БДУІР»|2019-20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | [[Сезон 2020/2021 «Імпульс-БДУІР»|2020-21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/6171-impuls-bguir-bronzovyj-prizjor-xxix-chempionata-belarusi-sredi-muzhskikh-komand «Импульс-БГУИР» - бронзовый призёр XXIX чемпионата Беларуси среди мужских команд]</ref> || н/у || |- | [[Сезон 2021/2022 «Імпульс-БДУІР»|2021-22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | [[Сезон 2022/2023 «Імпульс-БДУІР»|2022-23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 «Імпульс-БДУІР»|2023-24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2024/2025 «Імпульс-БДУІР»|2024-25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |} == Трэнеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Сяргеевіч Варыводаў]]<ref>[https://www.bsuir.by/impuls/komanda-molodosti-nashey-n10-ot-24-iyunya-2010 «Команда молодости нашей…»]{{Недаступная спасылка}}</ref> (2006—2012) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Фёдар Мікалаевіч Радэнка]]<ref>[https://www.bsuir.by/ru/news/101138-trener-impuls-bguir-fedor-rodenko-pro-istoriyu-basketbolnoy-komandy-film-dvizhenie-vverkh-i-kubok Тренер «Импульс — БГУИР» Федор Роденко: про историю баскетбольной команды, фильм «Движение вверх» и Кубок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020204323/https://www.bsuir.by/ru/news/101138-trener-impuls-bguir-fedor-rodenko-pro-istoriyu-basketbolnoy-komandy-film-dvizhenie-vverkh-i-kubok |date=20 кастрычніка 2021 }}</ref> (2012—2014) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў]] (2014—2015) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Фёдар Мікалаевіч Радэнка]] (з 2015) == Вядомыя баскетбалісты == ''Старажылы каманды:'' * {{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Францавіч Захар|Генадзь Захар]] (2006—2022, 2024) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аляксандравіч Ігнацьеў|Юрый Ігнацьеў]] (2009—2019, 2020/21) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яраслаў Дзмітрыевіч Курапаў|Яраслаў Курапаў]] (2013—2015, 2016—2022) ''Баскетбалісты зборнай Беларусі:'' * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч|Сяргей Вабішчэвіч]] (2020—2023, 2025) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Вітальевіч Вашкевіч|Антон Вашкевіч]] (2015/16, з 2020) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Іванавіч Куль|Аляксандр Куль]] (2011) * {{Сцяг|Беларусь}} [[ Дзмітрый Куратнік]] (2025) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Віктаравіч Лютыч|Віталь Лютыч]] (2007/08) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Мікульскі]] (2013/14, 2015/16, 2019/20) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Андрэевіч Навойчык|Андрэй Навойчык]] (2021—2023) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Рубінштэйн]] (2022, 2023/24) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда|Вадзім Стубеда]] (2017/18) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Валер’евіч Шустаў|Максім Шустаў]] (2015—2017) ''Легіянеры:'' * {{Сцяг|Расія}} [[Іван Мікалаевіч Зімін|Іван Зімін]] (2024) * {{Сцяг|Украіна}} [[Максім Валер’евіч Казлавец|Максім Казлавец]] (2018—2021, 2023/24) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/team?team_id=199003&season_id=122657 Профіль на сайце Беларускай федэрацыі баскетбола] * [https://basketball.eurobasket.com/team/Belarus/Impuls-BGUIR-Minsk/14152 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://belarus.russiabasket.ru/teams/102727?apiUrl=https://org.infobasket.su&compId=40257&lang=ru Профіль на сайце belarus.russiabasket.ru] * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/team/?id=25801 Профіль на сайце Расійскай федэрацыі баскетбола] * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/104/217.html Профіль на сайце nbl.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251003202738/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/104/217.html |date=3 кастрычніка 2025 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Імпульс-БДУІР| ]] feusaj9k6xkb0dhs2ip89bbqdhgy84z 0 691076 5184850 5146120 2026-08-21T21:56:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184850 wikitext text/x-wiki У перыяд з 18 па 28 кастрычніка [[2021]] года [[Ваенна-паветраныя сілы Эфіопіі]], падчас «[[Апошняе наступленне (2021)|апошняга наступлення]]» ў [[Тыграйскі канфлікт|Тыграйскім канфлікце]], здзейснілі серыю авіяўдараў па горадзе [[Мэкэле]]. Падчас бамбардзіровак 14 чалавек загінулі<ref name="gianluca">{{Cite web|last=CNN|first=Gianluca Mezzofiore, Bethlehem Feleke, Barbara Arvanitidis and Sharon Braithwaite|title=Three children killed in airstrikes on Ethiopia's Tigray region, UN says|url=https://www.cnn.com/2021/10/19/africa/ethiopia-airstrikes-tigray-children-killed-un-intl/index.html|access-date=20 October 2021|website=CNN}}</ref><ref name="tghat"/> (1 супрацоўнік Mesfin Industrial Engineerin і 3 непаўналетнія жыхары горада, 10 невядомых), яшчэ 29 чалавек атрымалі раненні<ref name="gianluca"/>. Гэтыя бамбардзіроўкі адбыліся, калі ўрадавая армія знаходзілася пад ціскам паўстанцаў у раёне [[Дэсэ]]<ref name="reuters20211020">{{Cite news|last=Reuters|date=20 October 2021|title=Ethiopia conducts two air strikes on Tigray within hours, war escalates|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/capital-ethiopias-tigray-hit-by-air-strike-second-time-this-week-tv-2021-10-20/|access-date=20 October 2021}}</ref>. == Бамбардзіроўкі == [[18 кастрычніка]] ўрадавая авіяцыя нанесла два ўдары па горадзе<ref>{{Cite web|date=18 October 2021|title=Ethiopia conducts air strikes on capital of Tigray region|url=https://www.france24.com/en/africa/20211018-ethiopia-conducts-deadly-air-strikes-on-capital-of-tigray-region|access-date=20 October 2021|website=France 24|language=en}}</ref>. Першая бамбардзіроўка адбылося на ўскраіне горада каля цэментнага завода, дзе загінулі трое непаўналетніх<ref name=":0">{{Cite news|last=Reuters|date=19 October 2021|title=Three children killed in strike on Ethiopia's Mekelle - UN|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/three-children-killed-strike-ethiopias-mekelle-un-2021-10-19/|access-date=20 October 2021}}</ref>. Другі ўдар быў нанесены па цэнтральных раёнах каля гасцініцы «Планета». Гатэль і бліжэйшыя будынкі, у тым ліку прадпрыемства Mesfin Industrial Engineering, атрымалі пашкоджанні. Адзін інжынер загінуў<ref name=":1">{{Cite news|last=Reuters|date=18 October 2021|title=Tigray forces say air strikes hit Ethiopia's Mekelle, government denies|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/mekelle-capital-ethiopias-tigray-hit-by-air-strikes-regional-tv-2021-10-18/|access-date=20 October 2021}}</ref>. Яшчэ дзевяць чалавек атрымалі раненні<ref name=":0" />. Таксама бамбардзіроўкам падвергнуўся мясцовы рынак<ref name=":3"/>. Самалёты наносілі ўдары з вялікай вышыні, бо ў горадзе дзейнічала [[супрацьпаветраная абарона]] паўстанцаў<ref name="afp20211022"/>. [[20 кастрычніка]] Mesfin Industrial Engineering зноў падвергнулася авіяўдару<ref>The New Arab, 20 October: [https://english.alaraby.co.uk/news/ethiopias-tigray-region-capital-hit-again-airstrike Ethiopia's Tigray region capital Mekelle hit by airstrike for second time in week] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020135425/https://english.alaraby.co.uk/news/ethiopias-tigray-region-capital-hit-again-airstrike |date=20 кастрычніка 2021 }}</ref>. 21 і 22 кастрычніка бамбардзіроўкі працягваліся. Гэтым разам пад удар трапіў галоўны кампус [[Універсітэт Мэкэле|універсітэта Мэкэле]] і [[Мэкэле (аэрапорт)|аэрапорт]]. Падчас бамбёжкі на ўзлётна-пасадачную паласу сядаў самалёт гуманітарнай місіі [[ААН]]. Дыспетчарская вышка аэрапорта змагла своечасова праінфармаваць пілотаў, каб рэйс вярнуўся ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] без пашкоджанняў. Пасля гэтага ААН адмяніла далейшыя гуманітарныя рэйсы ў Мэкэле<ref name="afp20211022">AFP, 22 October 2021: [UN cancels Tigray flights after Ethiopia government airstrike https://news.yahoo.com/ethiopia-air-strikes-hit-tigray-102335411.html]</ref>. [[28 кастрычніка]] ўлады аднаўляюць авіяналёты. Паводле заявы ўрадавай інфармацыйнай службы, ударам падвергнулася прадпрыемства Mesfin Industrial Engineering, якое абслугоўвала вайсковую тэхніку САТ. Між тым тэлебачанне Тыграя перадало, што бамбардзіроўка прыйшлася па жылым раёне паблізу каледжа. Тэлеканал Tigrai TV прадэманстраваў кадры авіяўдару, на які наносіць [[беспілотны лятальны апарат]]. Паведамлялася пра 10 загінулых, яшчэ 20 паранены<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12792907?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news/search?text= В результате удара ВВС Эфиопии по целям в столице Тыграя погибли 10 человек]</ref>. == Ідэнтыфікаваныя ахвяры == Ідэнтыфікаваны трое забітых 18-га чысла дзяцей, гэта два браты і іх стрыечны брат: Місгана Лілай Нігусе (12 гадоў), Абель Лілай Нігусэ (14 гадоў), Медхані Хадгу (9 гадоў). Інжынэр Зэмарыям Кідане (32 гады), які працаваў на кампанію Mesfin Industrial Engineering, быў цяжка паранены і памёр ад ран 22-га<ref name="tghat">TGHAT, [https://www.tghat.com/victim-list/ A compilation of the verified list of civilian victims from different sources] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211029122703/https://tghat.com/victim-list/ |date=29 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Наступствы == Першы час бамбардзіроўкі адмаўляліся афіцыйнымі ўладамі<ref name=":1" />, але пазней урад прызнаў, што авіяцыя здзейсніла серыю налётаў на горад<ref name=":2">{{Cite web|title=New army strikes kill civilians in northern Ethiopia, rebels on the move|url=https://uk.news.yahoo.com/army-strikes-kill-civilians-northern-125059602.html|access-date=20 October 2021|website=uk.news.yahoo.com|language=en-GB|archive-date=20 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020004854/https://uk.news.yahoo.com/army-strikes-kill-civilians-northern-125059602.html|url-status=dead}}</ref>. Як паведаміла Ethiopian Press Agency, авіяўдары былі нанесены па сродках масавай інфармацыі і камунікацыйным абсталяванні, якім карысталіся паўстанцамі<ref name=":2" />. Са слоў прадстаўніка [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] [[Гетачу Рэда]], мэтай нападаў з’яўляліся мірныя жыхары. Ён адзначыў, што 18 кастрычніка (панядзелак), дзень першай бамбардзіроўкі, з’яўляецца рынкавых днём у Мэкэле, што цягнула за сабой масавае скопішча людзей на кірмашах<ref name=":3">{{Cite news|date=19 October 2021|title=Ethiopia Stages Airstrikes Targeting Rebel Region's Capital|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-19/ethiopia-launches-airstrikes-targeting-rebel-region-s-capital|access-date=20 October 2021}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Вайна ў Тыграі}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Паветраныя бамбардзіроўкі Тыграйскага канфлікту]] 71uly2r4s4ght7sja4o0y2wonm9ykrc 0 692532 5184759 4637039 2026-08-21T15:51:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184759 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Іншушынак | Міфалогія = [[элам]]ская | Выява = God golden hand-Sb 2823-IMG 0815-white.jpg | Памер выявы = | Подпіс = Выява пачатку 2 тысячагоддзя да н.э. | Апісанне = бог замагільнага свету і [[права]] | Бацька = | Маці = | Жонка = магчыма [[Кірырыша]] | Дзеці = }} '''Іншушынак''' ({{lang-elx|𒀭𒈹𒂞𒆠}}) — [[бог]] замагільнага свету і [[права]] ў старажытным [[Элам]]е. Адзін з вярхоўных багоў эламскай [[міфалогія|міфалогіі]]. == Функцыі == У пахавальных тэкстах, знойдзеных у [[Сузы|Сузах]], Іншушынак узгадваецца як справядлівы [[суд]]дзя памерлых. Яго імем кляліся пры заключэнні кантрактаў паміж жывымі. Парушальнік кантракта караўся ад імя Іншушынака. == Культ == Імя Іншушынака ўпершыню сустракаецца ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. у дагаворы паміж [[Элам]]ам і [[акад]]скім валадаром [[Нарам-Суэн]]ам. У далейшым Іншушынак часцяком узгадваўся як адзін з вярхоўных [[бог|багоў]] на працягу ўсёй гісторыі Эламскай дзяржавы. Яго імя прымалася як частка імёнаў валадароў, ім кляліся, да яго звярталіся ў малітвах. Прадстаўнікі эламскай дынастыі Шутрукідаў, што кіравалі ў канцы [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э., называлі свае землі краінай, любімай Іншушынакам. Лічыцца, што культ Іншушынака быў непасрэдна звязаны з [[Сузы|Сузамі]], а сам ён разглядаўся ў якасці заступніка гэтага [[горад]]а. Першыя звесткі пра будаўніцтва асобнага храма Іншушынака ў Сузах з’явіліся ў гады кіравання [[Шульгі (Ур)|Шульгі]]. У 2 тысячагоддзі да н. э. у Сузах і [[Чога-Занбіль]] у яго гонар былі пабудаваны [[зікурат]]ы. Сімвалам гэтага бога была [[змеі|змяя]], якая таксама сімвалізавала сакральную ўладу [[манарх]]аў. == Спасылкі == * [https://www.religionswissenschaft.uzh.ch/idd/prepublications/e_idd_god_on_serpent_throne.pdf God on a serpent throne] * [http://rupkatha.com/V12/n2/v12n206.pdf Neshat Madadi, Hassan Ali Pourmand and Seyyedeh Motahareh Mousavi. Mythical Motifs in the Furniture of Elamite Civilization] * [https://www.iranchamber.com/religions/articles/elamite_religion.php Françoise Vallat. The Elamite Religion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211111213329/https://www.iranchamber.com/religions/articles/elamite_religion.php |date=11 лістапада 2021 }} [[Катэгорыя:Багі]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя багі]] [[Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету]] [[Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] 2bqs43as3luyjj1drx228gk4qz2y1if 0 697339 5184742 4003064 2026-08-21T13:48:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184742 wikitext text/x-wiki {{Картка інстытута |назва = Інстытут малекулярнай і атамнай фізікі {{{s|НАН Беларусі}} |скарачэнне = ІМАФ НАНБ |эмблема = |міжназва = Institute of Molecular and Atomic Physics, NASB |заснаваны = 1992 |рэарганізаваны = 2007 |колькасць супрацоўнікаў = |аспірантура = |размяшчэнне = {{сцяг|Беларусь}} [[Мінск]] |адрас =г. Мінск, [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр-т Ф. Скарыны]], 70 |сайт = [http://web.archive.org/web/20051017083122/http://imaph.bas-net.by/ '''imaph.bas-net.by'''] }} '''Інстытут малекулярнай і атамнай фізікі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]''' ('''ІМАФ НАНБ''') быў утвораны ў [[1992]] годзе на аснове дзесяці лабараторый [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытута фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі]], якія спецыялізаваліся галоўным чынам у вобласці спектраскапіі і фізікі плазмы. У [[2007]] годзе ІМАФ быў расфарміраваны, а ягоныя лабараторыі і аддзелы ўвайшлі ў склад Інстытута фізікі. == Навуковыя кірункі == Асноўнымі кірункамі навуковай дзейнасці інстытута з’яўляліся: * вывучэнне будовы і ўласцівасцей рэчыва аптычнымі метадамі * спектраскапія рэчываў у газавай і кандэнсаванай фазах * даследаванне хуткацечных малекулярных і міжмалекулярных працэсаў * фізіка нанапамерных структур * распрацоўзка медатаў кіравання параметрамі генеруемага выпраменьвання * фізіка і дыягностыка плазмы * вывучэнне ўзаемадзеяння канцэнтраваных патокаў энергіі з рэчывам * аналітычнае і навуковае прыборабудаванне == Структура на 2005 год == === Лабараторыі === * аналітычнай спектраскапіі * фізікі інфрачырвоных прамянёў ** сектар электроннай спектраскапіі і оптыкі * лазернай дыягностыкі плазмы * лазернай спектраскапіі * люмінесцэнцыі * фізікі газавага разраду * фатонікі малекул * фізікі плазмавых працэсаў * фізікі плазмавых паскаральнікаў * радыяцыйнай плазмадынамікі * спектраскапіі свабодных малекул ** сектар малекулярнай кінетыкі * аддзел аўтаматызаваных спектраскапічных вымярэнняў == Дырэктары інстытута ў розныя гады == * [[Віктар Сямёнавіч Буракоў]] — дырэктар-арганізатар, 1992—1993 * [[Аляксандр Паўлавіч Вайтовіч]] — 1993—1997 * [[Валерый Іванавіч Архіпенка]] — в.а. дырэктара, 1998—1999<ref>[https://web.archive.org/web/19981212014830/http://imaph.bas-net.by/ сайт Інстытута, 1998]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/19990209044632/http://imaph.bas-net.by/ сайт Інстытута, 1999]</ref> * [[Сяргей Васільевіч Гапоненка]] — в.а. дырэктара з 1999 па 2000, дырэктар у 2000—2007 {{Зноскі}} == Літаратура == * Национальная академия наук Беларуси: 1929—1999 / Под научн. ред. Н. А. Борисевича, А. П. Войтовича. — Минск: Беларуская навука, 1998. — 252 с. ISBN 985-08-0278-2 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20051017083122/http://imaph.bas-net.by/ Афіцыйны сайт (2005)] * [http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=eng&orgid=5701 Профіль ІМАФ на партале MathNet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211229112555/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=eng&orgid=5701 |date=29 снежня 2021 }} {{Інстытуты НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізічныя інстытуты]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Фізіка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2007 годзе]] n4wloydfbn4pr1nnw0e5y0s2xsn0hm7 0 703600 5184799 4923023 2026-08-21T17:58:29Z DBatura 73587 /* Гл. таксама */ 5184799 wikitext text/x-wiki '''Місія ААН у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга''' ({{lang-en|United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo, Mission de l'organisation des Nations Unies pour la stabilisation en République démocratique du Congo, MONUSCO}}) — [[міратворчыя сілы ААН|міратворчыя сілы]] [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] у [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], заснаваныя [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]] у рэзалюцыях 1279 (1999) і 1291 (2000). Прызначаны для назірання за мірным працэсам [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. == Дзейнасць == === 2022 год === У сакавіку 2022 года з-за [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], [[Украінскі міратворчы кантынгент у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] вывеў авіяцыйнае падраздзяленне з 8 верталётаў<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |title=Ukraine troops leave DR Congo peacekeeping mission Monusco |last=Cyuzuzo |first=Samba |website=BBC |date=2022-09-19 |access-date=2024-05-12|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925065053/https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |url-status=live |lang= en}}</ref>. У канцы ліпеня, на фоне абвінавачанняў палітыкаў і грамадзянскіх асоб ДР Конга ў няздольнасці прыняць меры для спынення канфлікту, прайшлі пратэсты мясцовага насельніцтва з патрабаваннем, каб Місія ААН пакінула краіну<ref>{{Cite web |date=2022-07-26 |title=At least 15 killed as anti-UN protests spread in eastern DR Congo |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/26/un-peacekeepers-troops-shoot-two-protesters-dead-in-goma-drc |access-date=2022-07-27 |website=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726212051/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/26/un-peacekeepers-troops-shoot-two-protesters-dead-in-goma-drc |url-status=live }}</ref>. === 2023 год === У лістападзе 2023 года Дэмакратычная Рэспубліка Конга падпісвае пагадненне аб поўным вывадзе міратворчых сіл ААН<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Congo and the UN sign a deal for peacekeepers to withdraw after more than 2 decades and frustration |url=https://apnews.com/article/united-nations-congo-peacekeepers-monusco-35764b2e37becb8febfbdb313e7b851b |access-date=2024-05-12 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=23 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223041056/https://apnews.com/article/united-nations-congo-peacekeepers-monusco-35764b2e37becb8febfbdb313e7b851b#federation=archive.wikiwix.com&tab=url |url-status=live }}</ref>. === 2024 год === У маі 2024 года Місія ААН зачыніла базу ў горадзе [[Букаву]] і перадала яе ўрадавым вайскоўцам<ref>{{Cite web |date=2024-04-26 |title=UN peacekeepers close base in preparation to leave DR Congo |url=https://t.me/africaintel/9878 |access-date=2024-05-12 |website=Telegram-канал «Africa Intel» |language=en |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512095659/https://t.me/africaintel/9878 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Украінскі міратворчы кантынгент у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] * [[Аперацыя «Артэміда»]] {{зноскі}} ==Літаратура== * Séverine Autesserre, ''The Trouble with the Congo: Local Violence and the Failure of International Peacebuilding"', Cambridge University Press, 2010. ISBN 9780521156011'' * Miller, Eric, "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma," 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2 * Shabbir Ahsan, ''The peacekeeper'', 2007. ISBN 978-0-595-46896-6- [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН]] f6b6eijwf497tw6uyn2lywykijr3ppd 5184818 5184799 2026-08-21T20:26:15Z DzBar 156353 шаблон 5184818 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|дата_заснавання1=1999}} '''Місія ААН у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга''' ({{lang-en|United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo, Mission de l'organisation des Nations Unies pour la stabilisation en République démocratique du Congo, MONUSCO}}) — [[міратворчыя сілы ААН|міратворчыя сілы]] [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] у [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], заснаваныя [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]] у рэзалюцыях 1279 (1999) і 1291 (2000). Прызначаны для назірання за мірным працэсам [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. == Дзейнасць == === 2022 год === У сакавіку 2022 года з-за [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], [[Украінскі міратворчы кантынгент у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] вывеў авіяцыйнае падраздзяленне з 8 верталётаў<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |title=Ukraine troops leave DR Congo peacekeeping mission Monusco |last=Cyuzuzo |first=Samba |website=BBC |date=2022-09-19 |access-date=2024-05-12|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925065053/https://www.bbc.com/news/world-africa-62945971 |url-status=live |lang= en}}</ref>. У канцы ліпеня, на фоне абвінавачанняў палітыкаў і грамадзянскіх асоб ДР Конга ў няздольнасці прыняць меры для спынення канфлікту, прайшлі пратэсты мясцовага насельніцтва з патрабаваннем, каб Місія ААН пакінула краіну<ref>{{Cite web |date=2022-07-26 |title=At least 15 killed as anti-UN protests spread in eastern DR Congo |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/26/un-peacekeepers-troops-shoot-two-protesters-dead-in-goma-drc |access-date=2022-07-27 |website=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726212051/https://www.aljazeera.com/news/2022/7/26/un-peacekeepers-troops-shoot-two-protesters-dead-in-goma-drc |url-status=live }}</ref>. === 2023 год === У лістападзе 2023 года Дэмакратычная Рэспубліка Конга падпісвае пагадненне аб поўным вывадзе міратворчых сіл ААН<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Congo and the UN sign a deal for peacekeepers to withdraw after more than 2 decades and frustration |url=https://apnews.com/article/united-nations-congo-peacekeepers-monusco-35764b2e37becb8febfbdb313e7b851b |access-date=2024-05-12 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=23 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223041056/https://apnews.com/article/united-nations-congo-peacekeepers-monusco-35764b2e37becb8febfbdb313e7b851b#federation=archive.wikiwix.com&tab=url |url-status=live }}</ref>. === 2024 год === У маі 2024 года Місія ААН зачыніла базу ў горадзе [[Букаву]] і перадала яе ўрадавым вайскоўцам<ref>{{Cite web |date=2024-04-26 |title=UN peacekeepers close base in preparation to leave DR Congo |url=https://t.me/africaintel/9878 |access-date=2024-05-12 |website=Telegram-канал «Africa Intel» |language=en |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512095659/https://t.me/africaintel/9878 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Украінскі міратворчы кантынгент у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] * [[Аперацыя «Артэміда»]] {{зноскі}} ==Літаратура== * Séverine Autesserre, ''The Trouble with the Congo: Local Violence and the Failure of International Peacebuilding"', Cambridge University Press, 2010. ISBN 9780521156011'' * Miller, Eric, "The Inability of Peacekeeping to Address the Security Dilemma," 2010. ISBN 978-3-8383-4027-2 * Shabbir Ahsan, ''The peacekeeper'', 2007. ISBN 978-0-595-46896-6- [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН]] 3ljim8dtp11ivzbssq12yt1jqrhmjtl 2 707519 5184793 4562199 2026-08-21T17:52:53Z Kazan Zabur 2.0 118025 Kazan Zabur 2.0 перанёс старонку [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Руская мова]] у [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Русландская мова]] 4562199 wikitext text/x-wiki {{Мова|імя=Руская мова|саманазва=русланд тили, rusland tili, رێس طیلی|класіфікацыя=''[[Алтайскія мовы]]'' : [[Цюркскія мовы]] :: [[Агузскія мовы]]|катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]]|пісьменнасць=[[кірыліца]], [[лацінскі алфавіт]], [[арабскі алфавіт]]|ISO3=няма|ISO2=няма|ISO1=няма|афіцыйная мова=[[Выява:Russland Flag.jpg|border|{{#if:{{{1|}}}|{{{1|}}}|25px}}|Сцяг Азаніі]]<noinclude> [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Расландыя|Расландыя]]|краіны=[[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Расіі|Расландыя]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Украіна]], [[Канада]], [[ЗША]]|колькасць носьбітаў=4 427 318(з папраўкай на 2011 год)}} '''Рускамоўная''' (руск.: русланд тили, rusland tili, رێس طیلی) — адна з цюркскіх моў. Распаўсюджаны ў [[Еўропа]], у асноўным у [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Расландыя|Расландыя]], але таксама і ў іншых краінах. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2002|том=15|старонак=552|isbn=985-11-0251-2 (Т. 15)|тыраж=10&nbsp;000}} {{Цюркскія мовы}} [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kazan Zabur 2.0/ਰੂਸਲੈਂਡਿਕ ਭਾਸ਼ਾ]] [[sah:Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нуучча тыла]] [[hi:सदस्य:Kazan Zabur 2.0/रूसी भाषा]] [[simple:User:Kazan Zabur 2.0/Russlandic language]] <!--[[Катэгорыя:Мовы і дыялекты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Цюркскія мовы]]--> [[es:Usuario:Kazan Zabur 2.0/Idioma ruso]] [[la:Usor:Kazan Zabur 2.0/Lingua Russlandica]] [[id:Pengguna:Kazan Zabur 2.0/Bahasa Rusia]] [[lt:Naudotojas:Kazan Zabur 2.0/Rusų kalba]] [[it:Utente:Kazan Zabur 2.0/Lingua russa]] [[ug:ئىشلەتكۈچى:Kazan Zabur 2.0/رۇس تىلى]] 8qsaf6d9vjf0lhdhs8hbvu2ax6196ge 5184795 5184793 2026-08-21T17:55:22Z Kazan Zabur 2.0 118025 5184795 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Русландская мова | саманазва = русланд тили, rusland tili, رێس طیلی | класіфікацыя = ''[[Алтайскія мовы]]'' : [[Цюркскія мовы]] :: [[Агузскія мовы]] | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | пісьменнасць = [[кірыліца]], [[лацінскі алфавіт]], [[арабскі алфавіт]] | ISO3 = няма | ISO2 = няма | ISO1 = няма | афіцыйная мова = [[Выява:Russland Flag.jpg|border|{{#if:{{{1|}}}|{{{1|}}}|25px}}|Сцяг Азаніі]]<noinclude> [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Расландыя|Расландыя]] | краіны = [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Расіі|Расландыя]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Украіна]], [[Канада]], [[ЗША]] | колькасць носьбітаў = 4 427 318(з папраўкай на 2011 год) }} '''Русландкамоўная''' (руск.: русланд тили, rusland tili, رێس طیلی) — адна з цюркскіх моў. Распаўсюджаны ў [[Еўропа]], у асноўным у [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Расландыя|Расландыя]], але таксама і ў іншых краінах. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2002|том=15|старонак=552|isbn=985-11-0251-2 (Т. 15)|тыраж=10&nbsp;000}} {{Цюркскія мовы}} [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kazan Zabur 2.0/ਰੂਸਲੈਂਡਿਕ ਭਾਸ਼ਾ]] [[sah:Кыттааччы:Kazan Zabur 2.0/Нуучча тыла]] [[hi:सदस्य:Kazan Zabur 2.0/रूसी भाषा]] [[simple:User:Kazan Zabur 2.0/Russlandic language]] <!--[[Катэгорыя:Мовы і дыялекты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Цюркскія мовы]]--> [[es:Usuario:Kazan Zabur 2.0/Idioma ruso]] [[la:Usor:Kazan Zabur 2.0/Lingua Russlandica]] [[id:Pengguna:Kazan Zabur 2.0/Bahasa Rusia]] [[lt:Naudotojas:Kazan Zabur 2.0/Rusų kalba]] [[it:Utente:Kazan Zabur 2.0/Lingua russa]] [[ug:ئىشلەتكۈچى:Kazan Zabur 2.0/رۇس تىلى]] 2qxq0g92o6w38fimgycl24da4e7fafc 0 709638 5184966 5039676 2026-08-22T09:57:03Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ 5184966 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1981—цяпер }} '''«Anthrax»''' ({{Tr|сібірская язва}}) — амерыканскі метал-гурт, які грае [[трэш-метал]], [[спід-метал]], а таксама [[груў-метал]] (пазней творчасць). Заснаваны ў 1981 годзе ў Нью-Ёрку. Разам з такімі гуртамі, як [[Slayer]], [[Metallica]] і [[Megadeth]], Anthrax уваходзіць у «вялікую чацвёрку трэш-метала». Чатыры студыйныя альбомы гурта (Among The Living, State of Euphoria, Persistance of Time, Sound of White Noise) і зборнік Attack of The Killer B’s станавіліся «залатымі» ў ЗША. Альбомы калектыва прададзены агульным тыражом больш за 20 мільёнаў копій па ўсім свеце. Гурт шэсць разоў намінаваўся на «Грэмі», пяць з іх — у катэгорыі «Лепшае метал-выкананне». == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Fistful of Metal'' (1984) * ''Spreading the Disease'' (1985) * ''Among the Living'' (1987) * ''State of Euphoria'' (1988) * ''Persistence of Time'' (1990) * ''Sound of White Noise'' (1993) * ''Stomp 442'' (1995) * ''Volume 8: The Threat Is Real'' (1998) * ''We've Come for You All'' (2003) * ''Worship Music'' (2011) * ''For All Kings'' (2016) * ''Cursum Perficio'' (2026) {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Трэш-метал-гурты ЗША]] k8w856mavldip6tkpgkip1w9qkgdmdp 5184969 5184966 2026-08-22T09:59:24Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184969 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1981—цяпер }} '''«Anthrax»''' ({{Tr|сібірская язва}}) — амерыканскі метал-гурт, які грае [[трэш-метал]], [[спід-метал]], а таксама [[груў-метал]] (пазней творчасць). Заснаваны ў 1981 годзе ў Нью-Ёрку. Разам з такімі гуртамі, як [[Slayer]], [[Metallica]] і [[Megadeth]], Anthrax уваходзіць у «вялікую чацвёрку трэш-метала». Чатыры студыйныя альбомы гурта (Among The Living, State of Euphoria, Persistance of Time, Sound of White Noise) і зборнік Attack of The Killer B’s станавіліся «залатымі» ў ЗША. Альбомы калектыва прададзены агульным тыражом больш за 20 мільёнаў копій па ўсім свеце. Гурт шэсць разоў намінаваўся на «Грэмі», пяць з іх — у катэгорыі «Лепшае метал-выкананне». == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Fistful of Metal'' (1984) * ''Spreading the Disease'' (1985) * ''Among the Living'' (1987) * ''State of Euphoria'' (1988) * ''Persistence of Time'' (1990) * ''Sound of White Noise'' (1993) * ''Stomp 442'' (1995) * ''Volume 8: The Threat Is Real'' (1998) * ''We've Come for You All'' (2003) * ''Worship Music'' (2011) * ''For All Kings'' (2016) * ''Cursum Perficio'' (2026) {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Трэш-метал-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Island Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Megaforce Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Elektra Records]] [[Катэгорыя:Спід-метал-гурты]] kee5ej8a3aqiotcsidmn2711psb1x0e 0 712278 5184786 4305172 2026-08-21T17:19:41Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5184786 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = {{lang-it|Ercole Ercole}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = Ercole Ercole.png |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Каралеўства Італія|1861}} |гады службы = |званне = генерал авіяцыйнай брыгады |род войскаў = [[пяхота]], [[ваенна-паветраныя сілы]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Эрколе Эрколе''' ({{lang-it|Ercole Ercole}}; [[25 сакавіка]] [[1885]] — [[2 кастрычніка]] [[1967]]) — італьянскі генерал і лётчык-бамбардзіроўшчык<ref name="U9p15">Ufficio Storico dell’Aeronautica Militare1969 p. 15</ref>. == Біяграфія == Эрколе нарадзіўся [[23 сакавіка]] [[1887]] года ў горадзе Торэ-Анунцыата<ref name="M8p71">Maisto 1948 p. 71/</ref>. У [[1907]] годзе паступіў на службу ў італьянскую армію ў якасці афіцэра пяхоты, прайшоўшы навучанне ў Ваеннай акадэміі Мадэны<ref name=M6p254>Mancini 1936 p. 254</ref>. Пазней паступіў на курсы пілатавання ў Авіяна і з лютага [[1912]] года навучаўся ў навучальным лагеры Эймсберы, дзе [[18 чэрвеня]] Эрколе атрымаў ліцэнзію пілота самалёта<ref name="M8p71"/>. Пасля ўступлення Італіі ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Эрколе змагаўся ў шэрагах Каралеўскай арміі, у складзе авіяцыйнага батальёна. [[28 мая]] [[1915]] года яго накіравалі ў 14-ю разведвальную эскадрыллю. Пасля яе роспуску ў жніўні ўвайшоў у склад 1-й эскадрыллі Капроні<ref name="M8p71"/>. З лютага па красавік [[1916]] года Эрколе быў камандзірам гэтага падраздзялення. [[7 чэрвеня]] зноў стаў камандзірам 11-й эскадрыллі. [[25 жніўня]] эскадрыллю адпраўляюць у [[Албанія|Албанію]]. [[12 кастрычніка]] 1916 года Эрколе быў атакаваны ў небе над горадам Зарнека аўстрыйскім знішчальнікам ''Hansa-Brandenburg C.I''. У выніку бою яго кампаньёны былі збіты, паліўны бак самалёта Эрколе апынуўся прабітым. Аднак пілоту ўдалося выраўнаваць самалёт і здзейсніць аварыйную пасадку прыкладна за 50 км ад італьянскіх пазіцый. На працягу наступных некалькіх дзён Эрколе прасоўваўся да дружалюбных войскаў. Як толькі ён дабраўся да італьянскага лагера, авіятара тэрмінова адправілі да ваендоктара Габрыэля Русо, які правёў аперацыю па частковай ампутацыі параненай нагі лётчыка<ref name="M8p71"/>. [[6 мая]] [[1917]] года Эрколе прыняў камандаванне 74-й эскадрылляй, абсталяванай самалётамі ''SAM S.2'' і ''Savoia-Pomilio SP.2'', якая прымала ўдзел у [[Адзінаццатая бітва пры Ізонца|адзінаццатай бітве пры Ізонца]]. Ужо ў лістападзе маёр Эрколе перайшоў да камандавання Паўночнай ваеннай авіяцыйнай групай. Дадзены пост Эрколе займаў да студзеня [[1918]] года. Пасля заканчэння вайны каля года займаў пасаду авіяцыйнага аташэ Італіі ў [[Францыя|Францыі]]<ref name="M6p254"/>. У [[1923]]-м ён прызначаны камандуючым [[Regia Aeronautica|Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл]]. У [[1935]] года, у званні падпалкоўніка, працаваў у якасці абслуговага работніка ў 1-й тэрытарыяльнай паветранай зоне. Затым яго павышаюць да генерала авіяцыйнай брыгады. Эрколе памёр у [[Рым]]е [[2 кастрычніка]] [[1967]] года<ref name="M6p254"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.generals.dk/general/Ercole/Ercole/Italy.html Ercole Ercole]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эрколе Эрколе}} [[Катэгорыя:Лётчыкі Першай сусветнай вайны (Італія)]] 6azt58oivkphgmzy6uuj1izk0kd8o3z 0 712297 5184982 4744577 2026-08-22T11:10:23Z DBatura 73587 5184982 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Стральба ў Хайленд-Парку | Выява = Highland Park IL police after shooting.jpg | Подпіс = Машыны праваахоўнікаў на месцы здарэння. | Спосаб атакі = стральба | Месца атакі = [[Хайленд-Парк (Ілінойс)]] | Дата = [[4 ліпеня]] [[2022]] | Час = 10:10<ref name="nw"/> / 10:14<ref name="7ахвяра"/> / 10:15<ref name="times"/> | Загінулыя = 7 <small>(у т.л. 2 памерлі ў бальніцы)</small> | Параненыя = 25 ад агнястрэльнай зброі <small>(+2 параненых пазней памерлі)</small>,<br>21 ад панікі і цісканіны | Падазраваныя = Роберт Крыма | Зброя =[[вінтоўка]]<ref name="bbc"/><ref name="ТАСС"/> }} [[4 ліпеня]] [[2022]] года ў [[Хайленд-Парк (Ілінойс)|Хайленд-Парк]]у, прыгарадзе [[Чыкага]], адбылася стральба падчас парада ў гонар [[Дзень незалежнасці ЗША|Дня незалежнасці ЗША]]. У выніку нападу загінулі сем чалавек<ref name="CNN2"/>, у тым ліку грамадзянін [[Мексіка|Мексікі]]<ref name="Чикаго"/> і эмігрантка з [[РФ|Расіі]]<ref name="lenta"/>. == Кантэкст == У 2022 годзе арганізацыя ''Gun Violence Archive'' зафіксавала 308-м перастрэлак за 185 дзён у ЗША. Як удакладніла арганізацыя, у [[2021]] годзе ў краіне мелі месца 693 масавых расстрэла. І гэтая лічба толькі павялічвалася ў апошнія гады. У [[2020]] годзе іх было 611 у параўнанні з 417 у [[2019]] годзе. Паводле сайта архіва гвалту з ужываннем агнястрэльнай зброі, які ўключае звесткі пра [[самагубства|самагубствы]], у краіне агулам назіраўся рост гвалту з ужываннем [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]: з пачатку года было забіта больш за 22 тысячы чалавек<ref name="Чикаго"/>. [[25 чэрвеня]] ў ЗША, за два тыдні да трагедыі, падпісаны закон аб узмацненні жорсткасці кантролю за абаротам зброі. У сувязі з частымі выпадкамі масавых расстрэлаў было неабходна перагледзець існуючыя стандарты ў процівагу [[Другая папраўка да Канстытуцыі ЗША|другой папраўцы]] [[Канстытуцыя ЗША|амерыканскай Канстытуцыі]]. Яна гарантуе права грамадзянам ЗША на захоўванне і нашэнне зброі. Пры гэтым у апошні час у краіне назіралася тэндэнцыя на страту кантролю над зброевымі патокамі: па даных [[ФБР|Федэральнага бюро расследаванняў]], толькі за 2021 год паказчык па інцыдэнтах са стральбой адзначыўся прыростам на 52,5%<ref name="iz"/>. Як адзначала агенцтва [[Бі-бі-сі|BBC]] у сувязі са здарэннем на Дзень незалежнасці ў Хайленд-Парку<ref name="bbc"/>: {{Цытата|У памяці амерыканцаў яшчэ занадта свежыя падзеі 24 мая, [[Масавае забойства ў пачатковай школе «Роб»|калі ў пачатковай школе ў горадзе Ювалда]], [[Тэхас|штат Тэхас]], ад рук узброенага зламысніка загінула 19 дзяцей і двое настаўнікаў, і бойня 14 мая, [[Масавае забойства ў Буфала (2022)|калі ў супермаркеце ў Буфала]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], было застрэлена 10 чалавек.}} Аднак расстрэл у Хайленд-Парку быў не адзіным у той перыяд. Паводле інфармацыі ''Gun Violence Archive'', за святочныя выхадныя з 2 да 5 ліпеня на тэрыторыі Злучаных Штатаў зафіксавана 414 інцыдэнтаў са стральбой. Ахвярамі атак сталі 198 чалавек, з якіх 12 — дзеці і падлеткі. Таксама 542 чалавекі атрымалі раненні і траўмы рознай ступені цяжкасці<ref name="iz">[https://iz.ru/1360355/2022-07-06/pochti-200-chelovek-pogibli-v-ssha-iz-za-strelby-v-prazdnichnye-vykhodnye Почти 200 человек погибли в США из-за стрельбы в праздничные выходные]</ref>. == Напад == У 10 гадзін раніцы ў Хайленд-Парку быў прызначаны парад. Праз дзесяць<ref name="nw">[https://rg.ru/2022/07/04/v-rezultate-strelby-na-den-nezavisimosti-v-chikago-pogibli-po-menshej-mere-piat-chelovek.html В результате стрельбы на День независимости в Чикаго погибли по меньшей мере пять человек]</ref>—пятнаццаць<ref name="times">[https://thechenabtimes.com/2022/07/04/us-at-least-6-killed-more-than-two-dozen-injured-as-multiple-people-shot-at-independence-day-parade-in-highland-park-illinois/ "US: At least 6 killed, more than two dozen injured as Multiple people shot at Independence Day parade in Highland Park, Illinois"]</ref> хвілін пасля яго пачатку пачуліся стрэлы. Мясцовыя ўлады пазначылі пачатак стральбы на 10:14 па цэнтральным часе. Атака зафіксавана ў раёне Цэнтральнай авеню і 2-й вуліцы ў цэнтры горада<ref name="7ахвяра"/>. Налётчык вёў агонь з даху камерцыйнага будынка<ref name="gazeta">[https://www.gazeta.ru/social/2022/07/05/15078920.shtml «Прятались в мусорном баке»: что известно о стрельбе в День независимости США]</ref>. Відавочцы чулі ад 20 да 50 стрэлаў. Людзі не адразу зразумелі, што чуюць стральбу, вырашыўшы, што пачаўся [[феерверк]], які сапраўды быў запланаваны ў праграме мерапрыемства. Неўзабаве мэр Нэнсі Ротэрынг заявіла, што парад адменены, і прапанавала прысутным пакінуць небяспечную зону<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/news-62044229 Стрельба на параде в США: подозреваемый долго готовился к нападению]</ref>. Чыноўнікі заклікалі людзей у цэнтры горада схавацца на месцы<ref name="nw"/>. Стральба прымусіла сотні ўдзельнікаў парада ў паніцы бегчы, спрабуючы знайсці прытулак. Пры гэтым працягвала гуляць святочная музыка. На вуліцы засталіся кінутыя рэчы, садовыя крэслы, фургоны, ровары, недаедзеная ежа і кепкі<ref name="gazeta"/>. Першапачаткова паведамлялася, што ў злачынца могуць быць закладнікі. Аднак мясцовыя ўлады гэта абверглі<ref name="ТАСС">[https://tass.ru/proisshestviya/15122119 Что известно о стрельбе в пригороде Чикаго]</ref>. == Налётчык == Увечары таго ж дня пасля шматгадзінных пошукаў у Хайленд-Парку і яго ваколіцах быў узяты пад варту 21-гадовы ўраджэнец [[Італія|Італіі]] Роберт Крыма, які падазраўся ў ажыццяўленні нападу<ref name="CNN2"/>. Начальнік паліцыі Лу Джогмен сказаў, што паліцыянт спыніў яго аўтамабіль у васьмі кіламетрах ад месца стральбы. За некалькі гадзін да гэтага [[паліцыя]] апублікавала фатаграфію мужчыны і выяву яго серабрыстай Honda Fit, і папярэдзіла грамадскасць, што ён узброены і небяспечны<ref name="Чикаго"/>. Аднак праваахоўнікі некаторы час не спяшаліся называць Крыма падазраваным. Яму таксама не вылучылі афіцыйных абвінавачванняў<ref name="gazeta"/>. Потым пракурор акругі Лэйк Каўнці Эрык Райнхарт заявіў, што маладому чалавеку прад’яўлена абвінавачванне ў забойстве па сямі пунктах<ref name="interfax"/>. Сям’я Крыма характарызавалася як шчасная<ref name="CNN2"/>. Паводле звестак выдання ABC News, бацька затрыманага, Боб, — мясцовы прадпрымальнік, уладальнік гастранома. Ён таксама беспаспяхова балатаваўся на пасаду мэра Хайленд-Парку ў 2019 годзе, называючы сябе «чалавекам для народа»<ref name="gazeta"/>. Са слоў былых аднакласнікаў, у школе ён быў спакойным і замкнёным, але прыемным у зносінах<ref name="Крыма"/>. У дарослым узросце стралок стаў музыкам-аматарам, які называў сябе «Прабудзі рэпера». Пасты Крыма ў сацсетках часта ўтрымліваюць сцэны гвалту, звязаныя са зброяй і стральбой. У адным яго відэа на [[YouTube]], апублікаваным за восем месяцаў да здарэння, былі аніміраваныя кадры, на якіх чалавек расстрэльваў іншых людзей<ref name="Крыма">[https://www.bbc.com/russian/news-62063018 Стрельба на параде в США: задержанному предъявили обвинения, но мотивы его все еще неясны]</ref>. [[CNN]] адзначала, што ў апошнія некалькі гадоў у Крыма ўжо былі праблемы з органамі. Як заяўляў яго сваяк, у верасні 2019 года ён пагражаў «усіх забіць». У яго была калекцыя нажоў, якую пасля канфіскавала паліцыя. Ужо пасля вераснёўскага інцыдэнту Крыма на законных падставах набыў пяць адзінак агнястрэльнай зброі<ref name="interfax">[https://www.interfax.ru/world/850662 Подозреваемому в стрельбе на параде в пригороде Чикаго предъявлено обвинение]</ref>. Для абароны абвінавачанага наняты адвакат Томас Дуркін. Іншы, Стыў Грынберг, быў найманы для прадстаўлення інтарэсаў бацькоў Крыма. Адвакат апублікаваў заяву ў [[Twitter]] ад імя бацькоў падазраванага<ref name="CNN2"/>. {{Цытата|Мы ўсе маці і бацькі, сёстры і браты, і гэта жудасная трагедыя для многіх сем’еў, ахвяр, удзельнікаў парада, грамадства і нас саміх. Нашы сэрцы, думкі і малітвы звернутыя да ўсіх.}} == Ахвяры == Каранер акругі Лэйк Джэніфер Банек сказала, што пяцёра загінулых, былі дарослымі, пры гэтым яна не мела інфармацыяй аб шостай ахвяры, якая была дастаўлена ў бальніцу і там памерла. Адзін з забітых быў грамадзянінам [[Мексіка|Мексікі]], раненні атрымалі яшчэ двое мексіканцаў<ref name="Чикаго"/>. Неўзабаве з’явілася інфармацыя, што сярод загінулых была Ірына Макарці, якая, як мяркуецца, мела грамадзянства [[РФ|Расіі]]. Расійская пасольства ў [[Вашынгтон]]е пачало высвятленне дадзенага факту<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2022/07/06/589037/ Посольство России в США проверит наличие гражданства РФ у жертвы стрельбы в Иллинойсе]</ref>. Медыцынскі цэнтр North Shore University прыняў 26 пацярпелых. Ва ўсіх, як распавёў доктар Брыга Темпл, акрамя аднаго, былі агнястрэльныя раненні. Узрост параненых — ад 8 да 85 гадоў. Па словах Темпл, чацвёра ці пяцёра пацыентаў — гэта дзеці. 19 з іх прайшлі лячэнне і былі выпісаны. Астатніх перавялі ў іншыя лячэбныя ўстановы, а двое пацыентаў у стабільным стане засталіся ў бальніцы Хайленд-Парк<ref name="Чикаго">[https://rg.ru/2022/07/05/strelba-v-chikago-razrushila-skrepy-amerikanskogo-obraza-zhizni.html Стрельба в Чикаго разрушила скрепы американского образа жизни]</ref>. Па словах прадстаўніка бальніцы Норт Шор-Хайленд-парк Джыма Энтані, у агульнай складанасці раненні атрымалі 31 чалавек. Пераважная большасць была дастаўлена з агнястрэльнымі раненнямі, астатнія людзі атрымалі траўмы падчас панікі і цісканіны на парадзе<ref name="bbc"/>. Пазней, па ўдакладненых даных уладаў акругі, колькасць параненых ацэнена ў 39 чалавек<ref name="CNN2">[https://edition.cnn.com/2022/07/05/us/highland-park-illinois-shooting-july-fourth-parade-tuesday-intl-hnk/index.html Highland Park parade shooting suspect charged with 7 counts of murder, state's attorney says]</ref>. У другой палове дня [[5 ліпеня]] ўлады паведамілі пра 47 пацярпелых. У той жа час у шпіталі памёр адзін з параненых. Такім чынам, колькасць ахвяр дасягнула 7 загінулых і 46 пацярпелых<ref name="7ахвяра">[https://www.nbcchicago.com/news/local/7th-person-dies-day-after-highland-park-parade-mass-shooting/2873971/ 7th Person Dies Day After Highland Park Parade Mass Shooting]</ref>. Забітымі апынуліся 64-гадова, Кэтрын Гольдштэйн, 35-гадовая Ірына Макарці, 37-гадовы Кевін Макарці, 63-гадовая Жаклін Сандхейм, 88-гадовы Стывен Штраўс і 78-гадовы Нікалас Таледа-Сарагоса з Мексікі. Імя сёмай ахвяры, памерлай да раніцы 5-га чысла, не называлася<ref name="CNN2"/>. Пазней высветлілася, што гэтым чалавекам быў 37-гадовы Кевін Макарці, муж Ірыны Макарці. Сямейная пара прыйшла на парад разам са сваім двухгадовым сынам Эйдэнам. Дзіцяці знайшлі пад целам бацькі, які да апошняга закрываў яго ад агню<ref name="Макарці">[https://edition.cnn.com/2022/07/06/us/aiden-mccarthy-parents-highland-park-shooting/index.html 2-year-old orphaned in parade shooting was shielded by his father as the wounded man lay dying]</ref>. == Рэакцыя == Запланаваныя ўрачыстасці больш чым у 10 камунах ля Хайленд-Парку былі адменены<ref name="gazeta"/>. Шырокую вядомасць атрымала гісторыя двухгадовага Эйдэна Макарці, які пазбавіўся падчас гэтых падзей абодвух бацькоў. Валанцёры пачалі збор сродкаў для дапамогі дзіцяці. Да 5-га чысла ўнеслі больш за $ 2 млн<ref name="Макарці"/>. З нагоды трагедыі мэр горада Нэнсі Ротэрынг сказала наступнае<ref name="bbc"/>: {{Цытата|Нашы мясцовыя жыхары да глыбіні душы ўзрушаныя і іпуганы гэтым нападам. Мы ад усяго сэрца спачуваем сем’ям пацярпелых у гэты цяжкі момант.}} У сваю чаргу губернатар штата [[Ілінойс]] Джэй Роберт Прытцкер заявіў на прэс-канферэнцыі<ref name="Чикаго"/>:{{Цытата|Спусташальна, што святкаванне Амерыкі было падарвана нашай унікальнай амерыканскай чумой.}} [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] паабяцаў працягваць змагацца з узброеным гвалтам. Адзначаецца, што кіраўнік дзяржавы і ягоная жонка [[Джыл Байдэн]] ''«шакаваны пазбаўленым сэнсу гвалтам з ужываннем агнястрэльнай зброі»''. Прэзідэнт прапанаваў мясцовым уладам садзейнічанне з боку федэральных органаў у сувязі са стральбой<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5446832 Байден после стрельбы в Чикаго: я не сдамся в борьбе с эпидемией вооруженного насилия]</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбух у Мінску (2008)]] — тэракт на [[Дзень незалежнасці Беларусі]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 ліпеня]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Чыкага]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў ЗША]] mn8freai8tcys4cd2oua4h5j67kwhmi 5184983 5184982 2026-08-22T11:12:54Z DBatura 73587 /* Кантэкст */ 5184983 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Стральба ў Хайленд-Парку | Выява = Highland Park IL police after shooting.jpg | Подпіс = Машыны праваахоўнікаў на месцы здарэння. | Спосаб атакі = стральба | Месца атакі = [[Хайленд-Парк (Ілінойс)]] | Дата = [[4 ліпеня]] [[2022]] | Час = 10:10<ref name="nw"/> / 10:14<ref name="7ахвяра"/> / 10:15<ref name="times"/> | Загінулыя = 7 <small>(у т.л. 2 памерлі ў бальніцы)</small> | Параненыя = 25 ад агнястрэльнай зброі <small>(+2 параненых пазней памерлі)</small>,<br>21 ад панікі і цісканіны | Падазраваныя = Роберт Крыма | Зброя =[[вінтоўка]]<ref name="bbc"/><ref name="ТАСС"/> }} [[4 ліпеня]] [[2022]] года ў [[Хайленд-Парк (Ілінойс)|Хайленд-Парк]]у, прыгарадзе [[Чыкага]], адбылася стральба падчас парада ў гонар [[Дзень незалежнасці ЗША|Дня незалежнасці ЗША]]. У выніку нападу загінулі сем чалавек<ref name="CNN2"/>, у тым ліку грамадзянін [[Мексіка|Мексікі]]<ref name="Чикаго"/> і эмігрантка з [[РФ|Расіі]]<ref name="lenta"/>. == Кантэкст == У 2022 годзе за 185 дзён арганізацыя ''Gun Violence Archive'' зафіксавала ў ЗША 308-м перастрэлак. Як удакладніла арганізацыя, у [[2021]] годзе ў краіне мелі месца 693 масавых расстрэла. І гэтая лічба толькі павялічвалася ў апошнія гады. У [[2020]] годзе іх было 611 у параўнанні з 417 у [[2019]] годзе. Паводле сайта архіва гвалту з ужываннем агнястрэльнай зброі, які ўключае звесткі пра [[самагубства|самагубствы]], у краіне агулам назіраўся рост гвалту з ужываннем [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]: з пачатку года было забіта больш за 22 тысячы чалавек<ref name="Чикаго"/>. [[25 чэрвеня]] ў ЗША, за два тыдні да трагедыі, падпісаны закон аб узмацненні жорсткасці кантролю за абаротам зброі. У сувязі з частымі выпадкамі масавых расстрэлаў было неабходна перагледзець існуючыя стандарты ў процівагу [[Другая папраўка да Канстытуцыі ЗША|другой папраўцы]] [[Канстытуцыя ЗША|амерыканскай Канстытуцыі]]. Яна гарантуе права грамадзянам ЗША на захоўванне і нашэнне зброі. Пры гэтым у апошні час у краіне назіралася тэндэнцыя на страту кантролю над зброевымі патокамі: па даных [[ФБР|Федэральнага бюро расследаванняў]], толькі за 2021 год паказчык па інцыдэнтах са стральбой адзначыўся прыростам на 52,5%<ref name="iz"/>. Як адзначала агенцтва [[Бі-бі-сі|BBC]] у сувязі са здарэннем на Дзень незалежнасці ў Хайленд-Парку<ref name="bbc"/>: {{Цытата|У памяці амерыканцаў яшчэ занадта свежыя падзеі 24 мая, [[Масавае забойства ў пачатковай школе «Роб»|калі ў пачатковай школе ў горадзе Ювалда]], [[Тэхас|штат Тэхас]], ад рук узброенага зламысніка загінула 19 дзяцей і двое настаўнікаў, і бойня 14 мая, [[Масавае забойства ў Буфала (2022)|калі ў супермаркеце ў Буфала]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], было застрэлена 10 чалавек.}} Аднак расстрэл у Хайленд-Парку быў не адзіным у той перыяд. Паводле інфармацыі ''Gun Violence Archive'', за святочныя выхадныя з 2 да 5 ліпеня на тэрыторыі Злучаных Штатаў зафіксавана 414 інцыдэнтаў са стральбой. Ахвярамі атак сталі 198 чалавек, з якіх 12 — дзеці і падлеткі. Таксама 542 чалавекі атрымалі раненні і траўмы рознай ступені цяжкасці<ref name="iz">[https://iz.ru/1360355/2022-07-06/pochti-200-chelovek-pogibli-v-ssha-iz-za-strelby-v-prazdnichnye-vykhodnye Почти 200 человек погибли в США из-за стрельбы в праздничные выходные]</ref>. == Напад == У 10 гадзін раніцы ў Хайленд-Парку быў прызначаны парад. Праз дзесяць<ref name="nw">[https://rg.ru/2022/07/04/v-rezultate-strelby-na-den-nezavisimosti-v-chikago-pogibli-po-menshej-mere-piat-chelovek.html В результате стрельбы на День независимости в Чикаго погибли по меньшей мере пять человек]</ref>—пятнаццаць<ref name="times">[https://thechenabtimes.com/2022/07/04/us-at-least-6-killed-more-than-two-dozen-injured-as-multiple-people-shot-at-independence-day-parade-in-highland-park-illinois/ "US: At least 6 killed, more than two dozen injured as Multiple people shot at Independence Day parade in Highland Park, Illinois"]</ref> хвілін пасля яго пачатку пачуліся стрэлы. Мясцовыя ўлады пазначылі пачатак стральбы на 10:14 па цэнтральным часе. Атака зафіксавана ў раёне Цэнтральнай авеню і 2-й вуліцы ў цэнтры горада<ref name="7ахвяра"/>. Налётчык вёў агонь з даху камерцыйнага будынка<ref name="gazeta">[https://www.gazeta.ru/social/2022/07/05/15078920.shtml «Прятались в мусорном баке»: что известно о стрельбе в День независимости США]</ref>. Відавочцы чулі ад 20 да 50 стрэлаў. Людзі не адразу зразумелі, што чуюць стральбу, вырашыўшы, што пачаўся [[феерверк]], які сапраўды быў запланаваны ў праграме мерапрыемства. Неўзабаве мэр Нэнсі Ротэрынг заявіла, што парад адменены, і прапанавала прысутным пакінуць небяспечную зону<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/news-62044229 Стрельба на параде в США: подозреваемый долго готовился к нападению]</ref>. Чыноўнікі заклікалі людзей у цэнтры горада схавацца на месцы<ref name="nw"/>. Стральба прымусіла сотні ўдзельнікаў парада ў паніцы бегчы, спрабуючы знайсці прытулак. Пры гэтым працягвала гуляць святочная музыка. На вуліцы засталіся кінутыя рэчы, садовыя крэслы, фургоны, ровары, недаедзеная ежа і кепкі<ref name="gazeta"/>. Першапачаткова паведамлялася, што ў злачынца могуць быць закладнікі. Аднак мясцовыя ўлады гэта абверглі<ref name="ТАСС">[https://tass.ru/proisshestviya/15122119 Что известно о стрельбе в пригороде Чикаго]</ref>. == Налётчык == Увечары таго ж дня пасля шматгадзінных пошукаў у Хайленд-Парку і яго ваколіцах быў узяты пад варту 21-гадовы ўраджэнец [[Італія|Італіі]] Роберт Крыма, які падазраўся ў ажыццяўленні нападу<ref name="CNN2"/>. Начальнік паліцыі Лу Джогмен сказаў, што паліцыянт спыніў яго аўтамабіль у васьмі кіламетрах ад месца стральбы. За некалькі гадзін да гэтага [[паліцыя]] апублікавала фатаграфію мужчыны і выяву яго серабрыстай Honda Fit, і папярэдзіла грамадскасць, што ён узброены і небяспечны<ref name="Чикаго"/>. Аднак праваахоўнікі некаторы час не спяшаліся называць Крыма падазраваным. Яму таксама не вылучылі афіцыйных абвінавачванняў<ref name="gazeta"/>. Потым пракурор акругі Лэйк Каўнці Эрык Райнхарт заявіў, што маладому чалавеку прад’яўлена абвінавачванне ў забойстве па сямі пунктах<ref name="interfax"/>. Сям’я Крыма характарызавалася як шчасная<ref name="CNN2"/>. Паводле звестак выдання ABC News, бацька затрыманага, Боб, — мясцовы прадпрымальнік, уладальнік гастранома. Ён таксама беспаспяхова балатаваўся на пасаду мэра Хайленд-Парку ў 2019 годзе, называючы сябе «чалавекам для народа»<ref name="gazeta"/>. Са слоў былых аднакласнікаў, у школе ён быў спакойным і замкнёным, але прыемным у зносінах<ref name="Крыма"/>. У дарослым узросце стралок стаў музыкам-аматарам, які называў сябе «Прабудзі рэпера». Пасты Крыма ў сацсетках часта ўтрымліваюць сцэны гвалту, звязаныя са зброяй і стральбой. У адным яго відэа на [[YouTube]], апублікаваным за восем месяцаў да здарэння, былі аніміраваныя кадры, на якіх чалавек расстрэльваў іншых людзей<ref name="Крыма">[https://www.bbc.com/russian/news-62063018 Стрельба на параде в США: задержанному предъявили обвинения, но мотивы его все еще неясны]</ref>. [[CNN]] адзначала, што ў апошнія некалькі гадоў у Крыма ўжо былі праблемы з органамі. Як заяўляў яго сваяк, у верасні 2019 года ён пагражаў «усіх забіць». У яго была калекцыя нажоў, якую пасля канфіскавала паліцыя. Ужо пасля вераснёўскага інцыдэнту Крыма на законных падставах набыў пяць адзінак агнястрэльнай зброі<ref name="interfax">[https://www.interfax.ru/world/850662 Подозреваемому в стрельбе на параде в пригороде Чикаго предъявлено обвинение]</ref>. Для абароны абвінавачанага наняты адвакат Томас Дуркін. Іншы, Стыў Грынберг, быў найманы для прадстаўлення інтарэсаў бацькоў Крыма. Адвакат апублікаваў заяву ў [[Twitter]] ад імя бацькоў падазраванага<ref name="CNN2"/>. {{Цытата|Мы ўсе маці і бацькі, сёстры і браты, і гэта жудасная трагедыя для многіх сем’еў, ахвяр, удзельнікаў парада, грамадства і нас саміх. Нашы сэрцы, думкі і малітвы звернутыя да ўсіх.}} == Ахвяры == Каранер акругі Лэйк Джэніфер Банек сказала, што пяцёра загінулых, былі дарослымі, пры гэтым яна не мела інфармацыяй аб шостай ахвяры, якая была дастаўлена ў бальніцу і там памерла. Адзін з забітых быў грамадзянінам [[Мексіка|Мексікі]], раненні атрымалі яшчэ двое мексіканцаў<ref name="Чикаго"/>. Неўзабаве з’явілася інфармацыя, што сярод загінулых была Ірына Макарці, якая, як мяркуецца, мела грамадзянства [[РФ|Расіі]]. Расійская пасольства ў [[Вашынгтон]]е пачало высвятленне дадзенага факту<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2022/07/06/589037/ Посольство России в США проверит наличие гражданства РФ у жертвы стрельбы в Иллинойсе]</ref>. Медыцынскі цэнтр North Shore University прыняў 26 пацярпелых. Ва ўсіх, як распавёў доктар Брыга Темпл, акрамя аднаго, былі агнястрэльныя раненні. Узрост параненых — ад 8 да 85 гадоў. Па словах Темпл, чацвёра ці пяцёра пацыентаў — гэта дзеці. 19 з іх прайшлі лячэнне і былі выпісаны. Астатніх перавялі ў іншыя лячэбныя ўстановы, а двое пацыентаў у стабільным стане засталіся ў бальніцы Хайленд-Парк<ref name="Чикаго">[https://rg.ru/2022/07/05/strelba-v-chikago-razrushila-skrepy-amerikanskogo-obraza-zhizni.html Стрельба в Чикаго разрушила скрепы американского образа жизни]</ref>. Па словах прадстаўніка бальніцы Норт Шор-Хайленд-парк Джыма Энтані, у агульнай складанасці раненні атрымалі 31 чалавек. Пераважная большасць была дастаўлена з агнястрэльнымі раненнямі, астатнія людзі атрымалі траўмы падчас панікі і цісканіны на парадзе<ref name="bbc"/>. Пазней, па ўдакладненых даных уладаў акругі, колькасць параненых ацэнена ў 39 чалавек<ref name="CNN2">[https://edition.cnn.com/2022/07/05/us/highland-park-illinois-shooting-july-fourth-parade-tuesday-intl-hnk/index.html Highland Park parade shooting suspect charged with 7 counts of murder, state's attorney says]</ref>. У другой палове дня [[5 ліпеня]] ўлады паведамілі пра 47 пацярпелых. У той жа час у шпіталі памёр адзін з параненых. Такім чынам, колькасць ахвяр дасягнула 7 загінулых і 46 пацярпелых<ref name="7ахвяра">[https://www.nbcchicago.com/news/local/7th-person-dies-day-after-highland-park-parade-mass-shooting/2873971/ 7th Person Dies Day After Highland Park Parade Mass Shooting]</ref>. Забітымі апынуліся 64-гадова, Кэтрын Гольдштэйн, 35-гадовая Ірына Макарці, 37-гадовы Кевін Макарці, 63-гадовая Жаклін Сандхейм, 88-гадовы Стывен Штраўс і 78-гадовы Нікалас Таледа-Сарагоса з Мексікі. Імя сёмай ахвяры, памерлай да раніцы 5-га чысла, не называлася<ref name="CNN2"/>. Пазней высветлілася, што гэтым чалавекам быў 37-гадовы Кевін Макарці, муж Ірыны Макарці. Сямейная пара прыйшла на парад разам са сваім двухгадовым сынам Эйдэнам. Дзіцяці знайшлі пад целам бацькі, які да апошняга закрываў яго ад агню<ref name="Макарці">[https://edition.cnn.com/2022/07/06/us/aiden-mccarthy-parents-highland-park-shooting/index.html 2-year-old orphaned in parade shooting was shielded by his father as the wounded man lay dying]</ref>. == Рэакцыя == Запланаваныя ўрачыстасці больш чым у 10 камунах ля Хайленд-Парку былі адменены<ref name="gazeta"/>. Шырокую вядомасць атрымала гісторыя двухгадовага Эйдэна Макарці, які пазбавіўся падчас гэтых падзей абодвух бацькоў. Валанцёры пачалі збор сродкаў для дапамогі дзіцяці. Да 5-га чысла ўнеслі больш за $ 2 млн<ref name="Макарці"/>. З нагоды трагедыі мэр горада Нэнсі Ротэрынг сказала наступнае<ref name="bbc"/>: {{Цытата|Нашы мясцовыя жыхары да глыбіні душы ўзрушаныя і іпуганы гэтым нападам. Мы ад усяго сэрца спачуваем сем’ям пацярпелых у гэты цяжкі момант.}} У сваю чаргу губернатар штата [[Ілінойс]] Джэй Роберт Прытцкер заявіў на прэс-канферэнцыі<ref name="Чикаго"/>:{{Цытата|Спусташальна, што святкаванне Амерыкі было падарвана нашай унікальнай амерыканскай чумой.}} [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] паабяцаў працягваць змагацца з узброеным гвалтам. Адзначаецца, што кіраўнік дзяржавы і ягоная жонка [[Джыл Байдэн]] ''«шакаваны пазбаўленым сэнсу гвалтам з ужываннем агнястрэльнай зброі»''. Прэзідэнт прапанаваў мясцовым уладам садзейнічанне з боку федэральных органаў у сувязі са стральбой<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5446832 Байден после стрельбы в Чикаго: я не сдамся в борьбе с эпидемией вооруженного насилия]</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбух у Мінску (2008)]] — тэракт на [[Дзень незалежнасці Беларусі]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 ліпеня]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Чыкага]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў ЗША]] gw6sgx0fou9x6ycpvytqsnvuuaebqtu 5184985 5184983 2026-08-22T11:17:20Z DBatura 73587 /* Ахвяры */ 5184985 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Стральба ў Хайленд-Парку | Выява = Highland Park IL police after shooting.jpg | Подпіс = Машыны праваахоўнікаў на месцы здарэння. | Спосаб атакі = стральба | Месца атакі = [[Хайленд-Парк (Ілінойс)]] | Дата = [[4 ліпеня]] [[2022]] | Час = 10:10<ref name="nw"/> / 10:14<ref name="7ахвяра"/> / 10:15<ref name="times"/> | Загінулыя = 7 <small>(у т.л. 2 памерлі ў бальніцы)</small> | Параненыя = 25 ад агнястрэльнай зброі <small>(+2 параненых пазней памерлі)</small>,<br>21 ад панікі і цісканіны | Падазраваныя = Роберт Крыма | Зброя =[[вінтоўка]]<ref name="bbc"/><ref name="ТАСС"/> }} [[4 ліпеня]] [[2022]] года ў [[Хайленд-Парк (Ілінойс)|Хайленд-Парк]]у, прыгарадзе [[Чыкага]], адбылася стральба падчас парада ў гонар [[Дзень незалежнасці ЗША|Дня незалежнасці ЗША]]. У выніку нападу загінулі сем чалавек<ref name="CNN2"/>, у тым ліку грамадзянін [[Мексіка|Мексікі]]<ref name="Чикаго"/> і эмігрантка з [[РФ|Расіі]]<ref name="lenta"/>. == Кантэкст == У 2022 годзе за 185 дзён арганізацыя ''Gun Violence Archive'' зафіксавала ў ЗША 308-м перастрэлак. Як удакладніла арганізацыя, у [[2021]] годзе ў краіне мелі месца 693 масавых расстрэла. І гэтая лічба толькі павялічвалася ў апошнія гады. У [[2020]] годзе іх было 611 у параўнанні з 417 у [[2019]] годзе. Паводле сайта архіва гвалту з ужываннем агнястрэльнай зброі, які ўключае звесткі пра [[самагубства|самагубствы]], у краіне агулам назіраўся рост гвалту з ужываннем [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]: з пачатку года было забіта больш за 22 тысячы чалавек<ref name="Чикаго"/>. [[25 чэрвеня]] ў ЗША, за два тыдні да трагедыі, падпісаны закон аб узмацненні жорсткасці кантролю за абаротам зброі. У сувязі з частымі выпадкамі масавых расстрэлаў было неабходна перагледзець існуючыя стандарты ў процівагу [[Другая папраўка да Канстытуцыі ЗША|другой папраўцы]] [[Канстытуцыя ЗША|амерыканскай Канстытуцыі]]. Яна гарантуе права грамадзянам ЗША на захоўванне і нашэнне зброі. Пры гэтым у апошні час у краіне назіралася тэндэнцыя на страту кантролю над зброевымі патокамі: па даных [[ФБР|Федэральнага бюро расследаванняў]], толькі за 2021 год паказчык па інцыдэнтах са стральбой адзначыўся прыростам на 52,5%<ref name="iz"/>. Як адзначала агенцтва [[Бі-бі-сі|BBC]] у сувязі са здарэннем на Дзень незалежнасці ў Хайленд-Парку<ref name="bbc"/>: {{Цытата|У памяці амерыканцаў яшчэ занадта свежыя падзеі 24 мая, [[Масавае забойства ў пачатковай школе «Роб»|калі ў пачатковай школе ў горадзе Ювалда]], [[Тэхас|штат Тэхас]], ад рук узброенага зламысніка загінула 19 дзяцей і двое настаўнікаў, і бойня 14 мая, [[Масавае забойства ў Буфала (2022)|калі ў супермаркеце ў Буфала]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], было застрэлена 10 чалавек.}} Аднак расстрэл у Хайленд-Парку быў не адзіным у той перыяд. Паводле інфармацыі ''Gun Violence Archive'', за святочныя выхадныя з 2 да 5 ліпеня на тэрыторыі Злучаных Штатаў зафіксавана 414 інцыдэнтаў са стральбой. Ахвярамі атак сталі 198 чалавек, з якіх 12 — дзеці і падлеткі. Таксама 542 чалавекі атрымалі раненні і траўмы рознай ступені цяжкасці<ref name="iz">[https://iz.ru/1360355/2022-07-06/pochti-200-chelovek-pogibli-v-ssha-iz-za-strelby-v-prazdnichnye-vykhodnye Почти 200 человек погибли в США из-за стрельбы в праздничные выходные]</ref>. == Напад == У 10 гадзін раніцы ў Хайленд-Парку быў прызначаны парад. Праз дзесяць<ref name="nw">[https://rg.ru/2022/07/04/v-rezultate-strelby-na-den-nezavisimosti-v-chikago-pogibli-po-menshej-mere-piat-chelovek.html В результате стрельбы на День независимости в Чикаго погибли по меньшей мере пять человек]</ref>—пятнаццаць<ref name="times">[https://thechenabtimes.com/2022/07/04/us-at-least-6-killed-more-than-two-dozen-injured-as-multiple-people-shot-at-independence-day-parade-in-highland-park-illinois/ "US: At least 6 killed, more than two dozen injured as Multiple people shot at Independence Day parade in Highland Park, Illinois"]</ref> хвілін пасля яго пачатку пачуліся стрэлы. Мясцовыя ўлады пазначылі пачатак стральбы на 10:14 па цэнтральным часе. Атака зафіксавана ў раёне Цэнтральнай авеню і 2-й вуліцы ў цэнтры горада<ref name="7ахвяра"/>. Налётчык вёў агонь з даху камерцыйнага будынка<ref name="gazeta">[https://www.gazeta.ru/social/2022/07/05/15078920.shtml «Прятались в мусорном баке»: что известно о стрельбе в День независимости США]</ref>. Відавочцы чулі ад 20 да 50 стрэлаў. Людзі не адразу зразумелі, што чуюць стральбу, вырашыўшы, што пачаўся [[феерверк]], які сапраўды быў запланаваны ў праграме мерапрыемства. Неўзабаве мэр Нэнсі Ротэрынг заявіла, што парад адменены, і прапанавала прысутным пакінуць небяспечную зону<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/news-62044229 Стрельба на параде в США: подозреваемый долго готовился к нападению]</ref>. Чыноўнікі заклікалі людзей у цэнтры горада схавацца на месцы<ref name="nw"/>. Стральба прымусіла сотні ўдзельнікаў парада ў паніцы бегчы, спрабуючы знайсці прытулак. Пры гэтым працягвала гуляць святочная музыка. На вуліцы засталіся кінутыя рэчы, садовыя крэслы, фургоны, ровары, недаедзеная ежа і кепкі<ref name="gazeta"/>. Першапачаткова паведамлялася, што ў злачынца могуць быць закладнікі. Аднак мясцовыя ўлады гэта абверглі<ref name="ТАСС">[https://tass.ru/proisshestviya/15122119 Что известно о стрельбе в пригороде Чикаго]</ref>. == Налётчык == Увечары таго ж дня пасля шматгадзінных пошукаў у Хайленд-Парку і яго ваколіцах быў узяты пад варту 21-гадовы ўраджэнец [[Італія|Італіі]] Роберт Крыма, які падазраўся ў ажыццяўленні нападу<ref name="CNN2"/>. Начальнік паліцыі Лу Джогмен сказаў, што паліцыянт спыніў яго аўтамабіль у васьмі кіламетрах ад месца стральбы. За некалькі гадзін да гэтага [[паліцыя]] апублікавала фатаграфію мужчыны і выяву яго серабрыстай Honda Fit, і папярэдзіла грамадскасць, што ён узброены і небяспечны<ref name="Чикаго"/>. Аднак праваахоўнікі некаторы час не спяшаліся называць Крыма падазраваным. Яму таксама не вылучылі афіцыйных абвінавачванняў<ref name="gazeta"/>. Потым пракурор акругі Лэйк Каўнці Эрык Райнхарт заявіў, што маладому чалавеку прад’яўлена абвінавачванне ў забойстве па сямі пунктах<ref name="interfax"/>. Сям’я Крыма характарызавалася як шчасная<ref name="CNN2"/>. Паводле звестак выдання ABC News, бацька затрыманага, Боб, — мясцовы прадпрымальнік, уладальнік гастранома. Ён таксама беспаспяхова балатаваўся на пасаду мэра Хайленд-Парку ў 2019 годзе, называючы сябе «чалавекам для народа»<ref name="gazeta"/>. Са слоў былых аднакласнікаў, у школе ён быў спакойным і замкнёным, але прыемным у зносінах<ref name="Крыма"/>. У дарослым узросце стралок стаў музыкам-аматарам, які называў сябе «Прабудзі рэпера». Пасты Крыма ў сацсетках часта ўтрымліваюць сцэны гвалту, звязаныя са зброяй і стральбой. У адным яго відэа на [[YouTube]], апублікаваным за восем месяцаў да здарэння, былі аніміраваныя кадры, на якіх чалавек расстрэльваў іншых людзей<ref name="Крыма">[https://www.bbc.com/russian/news-62063018 Стрельба на параде в США: задержанному предъявили обвинения, но мотивы его все еще неясны]</ref>. [[CNN]] адзначала, што ў апошнія некалькі гадоў у Крыма ўжо былі праблемы з органамі. Як заяўляў яго сваяк, у верасні 2019 года ён пагражаў «усіх забіць». У яго была калекцыя нажоў, якую пасля канфіскавала паліцыя. Ужо пасля вераснёўскага інцыдэнту Крыма на законных падставах набыў пяць адзінак агнястрэльнай зброі<ref name="interfax">[https://www.interfax.ru/world/850662 Подозреваемому в стрельбе на параде в пригороде Чикаго предъявлено обвинение]</ref>. Для абароны абвінавачанага наняты адвакат Томас Дуркін. Іншы, Стыў Грынберг, быў найманы для прадстаўлення інтарэсаў бацькоў Крыма. Адвакат апублікаваў заяву ў [[Twitter]] ад імя бацькоў падазраванага<ref name="CNN2"/>. {{Цытата|Мы ўсе маці і бацькі, сёстры і браты, і гэта жудасная трагедыя для многіх сем’еў, ахвяр, удзельнікаў парада, грамадства і нас саміх. Нашы сэрцы, думкі і малітвы звернутыя да ўсіх.}} == Ахвяры == Каранер акругі Лэйк Джэніфер Банек сказала, што пяцёра загінулых, былі дарослымі, пры гэтым яна не мела інфармацыяй аб шостай ахвяры, якая была дастаўлена ў бальніцу і там памерла. Адзін з забітых быў грамадзянінам [[Мексіка|Мексікі]], раненні атрымалі яшчэ двое мексіканцаў<ref name="Чикаго"/>. Неўзабаве з’явілася інфармацыя, што сярод загінулых была Ірына Макарці, якая, як мяркуецца, мела грамадзянства [[РФ|Расіі]]. Расійская пасольства ў [[Вашынгтон]]е пачало высвятленне дадзенага факту<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2022/07/06/589037/ Посольство России в США проверит наличие гражданства РФ у жертвы стрельбы в Иллинойсе]</ref>. Медыцынскі цэнтр North Shore University прыняў 26 пацярпелых. Ва ўсіх, як распавёў доктар Брыга Темпл, акрамя аднаго, былі агнястрэльныя раненні. Узрост параненых — ад 8 да 85 гадоў. Па словах Темпл, чацвёра ці пяцёра пацыентаў — гэта дзеці. 19 з іх прайшлі лячэнне і былі выпісаны. Астатніх перавялі ў іншыя лячэбныя ўстановы, а двое пацыентаў у стабільным стане засталіся ў бальніцы Хайленд-Парк<ref name="Чикаго">[https://rg.ru/2022/07/05/strelba-v-chikago-razrushila-skrepy-amerikanskogo-obraza-zhizni.html Стрельба в Чикаго разрушила скрепы американского образа жизни]</ref>. Па словах прадстаўніка бальніцы Норт Шор-Хайленд-парк Джыма Энтані, у агульнай складанасці раненні атрымалі 31 чалавек. Пераважная большасць была дастаўлена з агнястрэльнымі раненнямі, астатнія людзі атрымалі траўмы падчас панікі і цісканіны на парадзе<ref name="bbc"/>. Пазней, па ўдакладненых даных уладаў акругі, колькасць параненых ацэнена ў 39 чалавек<ref name="CNN2">[https://edition.cnn.com/2022/07/05/us/highland-park-illinois-shooting-july-fourth-parade-tuesday-intl-hnk/index.html Highland Park parade shooting suspect charged with 7 counts of murder, state's attorney says]</ref>. У другой палове дня [[5 ліпеня]] ўлады паведамілі пра 47 пацярпелых. У той жа час у шпіталі памёр адзін з параненых. Такім чынам, колькасць ахвяр дасягнула 7 загінулых і 46 пацярпелых<ref name="7ахвяра">[https://www.nbcchicago.com/news/local/7th-person-dies-day-after-highland-park-parade-mass-shooting/2873971/ 7th Person Dies Day After Highland Park Parade Mass Shooting]</ref>. Забітымі апынуліся 64-гадовая Кэтрын Гольдштэйн, 35-гадовая Ірына Макарці, 37-гадовы Кевін Макарці, 63-гадовая Жаклін Сандхейм, 88-гадовы Стывен Штраўс і 78-гадовы Нікалас Таледа-Сарагоса з Мексікі. Імя сёмай ахвяры, памерлай да раніцы 5-га чысла, не называлася<ref name="CNN2"/>. Пазней высветлілася, што гэтым чалавекам быў 37-гадовы Кевін Макарці, муж Ірыны Макарці. Сямейная пара прыйшла на парад разам са сваім двухгадовым сынам Эйдэнам. Дзіцяці знайшлі пад целам бацькі, які да апошняга закрываў яго ад агню<ref name="Макарці">[https://edition.cnn.com/2022/07/06/us/aiden-mccarthy-parents-highland-park-shooting/index.html 2-year-old orphaned in parade shooting was shielded by his father as the wounded man lay dying]</ref>. == Рэакцыя == Запланаваныя ўрачыстасці больш чым у 10 камунах ля Хайленд-Парку былі адменены<ref name="gazeta"/>. Шырокую вядомасць атрымала гісторыя двухгадовага Эйдэна Макарці, які пазбавіўся падчас гэтых падзей абодвух бацькоў. Валанцёры пачалі збор сродкаў для дапамогі дзіцяці. Да 5-га чысла ўнеслі больш за $ 2 млн<ref name="Макарці"/>. З нагоды трагедыі мэр горада Нэнсі Ротэрынг сказала наступнае<ref name="bbc"/>: {{Цытата|Нашы мясцовыя жыхары да глыбіні душы ўзрушаныя і іпуганы гэтым нападам. Мы ад усяго сэрца спачуваем сем’ям пацярпелых у гэты цяжкі момант.}} У сваю чаргу губернатар штата [[Ілінойс]] Джэй Роберт Прытцкер заявіў на прэс-канферэнцыі<ref name="Чикаго"/>:{{Цытата|Спусташальна, што святкаванне Амерыкі было падарвана нашай унікальнай амерыканскай чумой.}} [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] паабяцаў працягваць змагацца з узброеным гвалтам. Адзначаецца, што кіраўнік дзяржавы і ягоная жонка [[Джыл Байдэн]] ''«шакаваны пазбаўленым сэнсу гвалтам з ужываннем агнястрэльнай зброі»''. Прэзідэнт прапанаваў мясцовым уладам садзейнічанне з боку федэральных органаў у сувязі са стральбой<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5446832 Байден после стрельбы в Чикаго: я не сдамся в борьбе с эпидемией вооруженного насилия]</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбух у Мінску (2008)]] — тэракт на [[Дзень незалежнасці Беларусі]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 ліпеня]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Чыкага]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў ЗША]] erl77ob6saxmw47jjtkjzn5v46rxpcx 5184987 5184985 2026-08-22T11:18:19Z DBatura 73587 /* Рэакцыя */ 5184987 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Стральба ў Хайленд-Парку | Выява = Highland Park IL police after shooting.jpg | Подпіс = Машыны праваахоўнікаў на месцы здарэння. | Спосаб атакі = стральба | Месца атакі = [[Хайленд-Парк (Ілінойс)]] | Дата = [[4 ліпеня]] [[2022]] | Час = 10:10<ref name="nw"/> / 10:14<ref name="7ахвяра"/> / 10:15<ref name="times"/> | Загінулыя = 7 <small>(у т.л. 2 памерлі ў бальніцы)</small> | Параненыя = 25 ад агнястрэльнай зброі <small>(+2 параненых пазней памерлі)</small>,<br>21 ад панікі і цісканіны | Падазраваныя = Роберт Крыма | Зброя =[[вінтоўка]]<ref name="bbc"/><ref name="ТАСС"/> }} [[4 ліпеня]] [[2022]] года ў [[Хайленд-Парк (Ілінойс)|Хайленд-Парк]]у, прыгарадзе [[Чыкага]], адбылася стральба падчас парада ў гонар [[Дзень незалежнасці ЗША|Дня незалежнасці ЗША]]. У выніку нападу загінулі сем чалавек<ref name="CNN2"/>, у тым ліку грамадзянін [[Мексіка|Мексікі]]<ref name="Чикаго"/> і эмігрантка з [[РФ|Расіі]]<ref name="lenta"/>. == Кантэкст == У 2022 годзе за 185 дзён арганізацыя ''Gun Violence Archive'' зафіксавала ў ЗША 308-м перастрэлак. Як удакладніла арганізацыя, у [[2021]] годзе ў краіне мелі месца 693 масавых расстрэла. І гэтая лічба толькі павялічвалася ў апошнія гады. У [[2020]] годзе іх было 611 у параўнанні з 417 у [[2019]] годзе. Паводле сайта архіва гвалту з ужываннем агнястрэльнай зброі, які ўключае звесткі пра [[самагубства|самагубствы]], у краіне агулам назіраўся рост гвалту з ужываннем [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]: з пачатку года было забіта больш за 22 тысячы чалавек<ref name="Чикаго"/>. [[25 чэрвеня]] ў ЗША, за два тыдні да трагедыі, падпісаны закон аб узмацненні жорсткасці кантролю за абаротам зброі. У сувязі з частымі выпадкамі масавых расстрэлаў было неабходна перагледзець існуючыя стандарты ў процівагу [[Другая папраўка да Канстытуцыі ЗША|другой папраўцы]] [[Канстытуцыя ЗША|амерыканскай Канстытуцыі]]. Яна гарантуе права грамадзянам ЗША на захоўванне і нашэнне зброі. Пры гэтым у апошні час у краіне назіралася тэндэнцыя на страту кантролю над зброевымі патокамі: па даных [[ФБР|Федэральнага бюро расследаванняў]], толькі за 2021 год паказчык па інцыдэнтах са стральбой адзначыўся прыростам на 52,5%<ref name="iz"/>. Як адзначала агенцтва [[Бі-бі-сі|BBC]] у сувязі са здарэннем на Дзень незалежнасці ў Хайленд-Парку<ref name="bbc"/>: {{Цытата|У памяці амерыканцаў яшчэ занадта свежыя падзеі 24 мая, [[Масавае забойства ў пачатковай школе «Роб»|калі ў пачатковай школе ў горадзе Ювалда]], [[Тэхас|штат Тэхас]], ад рук узброенага зламысніка загінула 19 дзяцей і двое настаўнікаў, і бойня 14 мая, [[Масавае забойства ў Буфала (2022)|калі ў супермаркеце ў Буфала]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], было застрэлена 10 чалавек.}} Аднак расстрэл у Хайленд-Парку быў не адзіным у той перыяд. Паводле інфармацыі ''Gun Violence Archive'', за святочныя выхадныя з 2 да 5 ліпеня на тэрыторыі Злучаных Штатаў зафіксавана 414 інцыдэнтаў са стральбой. Ахвярамі атак сталі 198 чалавек, з якіх 12 — дзеці і падлеткі. Таксама 542 чалавекі атрымалі раненні і траўмы рознай ступені цяжкасці<ref name="iz">[https://iz.ru/1360355/2022-07-06/pochti-200-chelovek-pogibli-v-ssha-iz-za-strelby-v-prazdnichnye-vykhodnye Почти 200 человек погибли в США из-за стрельбы в праздничные выходные]</ref>. == Напад == У 10 гадзін раніцы ў Хайленд-Парку быў прызначаны парад. Праз дзесяць<ref name="nw">[https://rg.ru/2022/07/04/v-rezultate-strelby-na-den-nezavisimosti-v-chikago-pogibli-po-menshej-mere-piat-chelovek.html В результате стрельбы на День независимости в Чикаго погибли по меньшей мере пять человек]</ref>—пятнаццаць<ref name="times">[https://thechenabtimes.com/2022/07/04/us-at-least-6-killed-more-than-two-dozen-injured-as-multiple-people-shot-at-independence-day-parade-in-highland-park-illinois/ "US: At least 6 killed, more than two dozen injured as Multiple people shot at Independence Day parade in Highland Park, Illinois"]</ref> хвілін пасля яго пачатку пачуліся стрэлы. Мясцовыя ўлады пазначылі пачатак стральбы на 10:14 па цэнтральным часе. Атака зафіксавана ў раёне Цэнтральнай авеню і 2-й вуліцы ў цэнтры горада<ref name="7ахвяра"/>. Налётчык вёў агонь з даху камерцыйнага будынка<ref name="gazeta">[https://www.gazeta.ru/social/2022/07/05/15078920.shtml «Прятались в мусорном баке»: что известно о стрельбе в День независимости США]</ref>. Відавочцы чулі ад 20 да 50 стрэлаў. Людзі не адразу зразумелі, што чуюць стральбу, вырашыўшы, што пачаўся [[феерверк]], які сапраўды быў запланаваны ў праграме мерапрыемства. Неўзабаве мэр Нэнсі Ротэрынг заявіла, што парад адменены, і прапанавала прысутным пакінуць небяспечную зону<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/news-62044229 Стрельба на параде в США: подозреваемый долго готовился к нападению]</ref>. Чыноўнікі заклікалі людзей у цэнтры горада схавацца на месцы<ref name="nw"/>. Стральба прымусіла сотні ўдзельнікаў парада ў паніцы бегчы, спрабуючы знайсці прытулак. Пры гэтым працягвала гуляць святочная музыка. На вуліцы засталіся кінутыя рэчы, садовыя крэслы, фургоны, ровары, недаедзеная ежа і кепкі<ref name="gazeta"/>. Першапачаткова паведамлялася, што ў злачынца могуць быць закладнікі. Аднак мясцовыя ўлады гэта абверглі<ref name="ТАСС">[https://tass.ru/proisshestviya/15122119 Что известно о стрельбе в пригороде Чикаго]</ref>. == Налётчык == Увечары таго ж дня пасля шматгадзінных пошукаў у Хайленд-Парку і яго ваколіцах быў узяты пад варту 21-гадовы ўраджэнец [[Італія|Італіі]] Роберт Крыма, які падазраўся ў ажыццяўленні нападу<ref name="CNN2"/>. Начальнік паліцыі Лу Джогмен сказаў, што паліцыянт спыніў яго аўтамабіль у васьмі кіламетрах ад месца стральбы. За некалькі гадзін да гэтага [[паліцыя]] апублікавала фатаграфію мужчыны і выяву яго серабрыстай Honda Fit, і папярэдзіла грамадскасць, што ён узброены і небяспечны<ref name="Чикаго"/>. Аднак праваахоўнікі некаторы час не спяшаліся называць Крыма падазраваным. Яму таксама не вылучылі афіцыйных абвінавачванняў<ref name="gazeta"/>. Потым пракурор акругі Лэйк Каўнці Эрык Райнхарт заявіў, што маладому чалавеку прад’яўлена абвінавачванне ў забойстве па сямі пунктах<ref name="interfax"/>. Сям’я Крыма характарызавалася як шчасная<ref name="CNN2"/>. Паводле звестак выдання ABC News, бацька затрыманага, Боб, — мясцовы прадпрымальнік, уладальнік гастранома. Ён таксама беспаспяхова балатаваўся на пасаду мэра Хайленд-Парку ў 2019 годзе, называючы сябе «чалавекам для народа»<ref name="gazeta"/>. Са слоў былых аднакласнікаў, у школе ён быў спакойным і замкнёным, але прыемным у зносінах<ref name="Крыма"/>. У дарослым узросце стралок стаў музыкам-аматарам, які называў сябе «Прабудзі рэпера». Пасты Крыма ў сацсетках часта ўтрымліваюць сцэны гвалту, звязаныя са зброяй і стральбой. У адным яго відэа на [[YouTube]], апублікаваным за восем месяцаў да здарэння, былі аніміраваныя кадры, на якіх чалавек расстрэльваў іншых людзей<ref name="Крыма">[https://www.bbc.com/russian/news-62063018 Стрельба на параде в США: задержанному предъявили обвинения, но мотивы его все еще неясны]</ref>. [[CNN]] адзначала, што ў апошнія некалькі гадоў у Крыма ўжо былі праблемы з органамі. Як заяўляў яго сваяк, у верасні 2019 года ён пагражаў «усіх забіць». У яго была калекцыя нажоў, якую пасля канфіскавала паліцыя. Ужо пасля вераснёўскага інцыдэнту Крыма на законных падставах набыў пяць адзінак агнястрэльнай зброі<ref name="interfax">[https://www.interfax.ru/world/850662 Подозреваемому в стрельбе на параде в пригороде Чикаго предъявлено обвинение]</ref>. Для абароны абвінавачанага наняты адвакат Томас Дуркін. Іншы, Стыў Грынберг, быў найманы для прадстаўлення інтарэсаў бацькоў Крыма. Адвакат апублікаваў заяву ў [[Twitter]] ад імя бацькоў падазраванага<ref name="CNN2"/>. {{Цытата|Мы ўсе маці і бацькі, сёстры і браты, і гэта жудасная трагедыя для многіх сем’еў, ахвяр, удзельнікаў парада, грамадства і нас саміх. Нашы сэрцы, думкі і малітвы звернутыя да ўсіх.}} == Ахвяры == Каранер акругі Лэйк Джэніфер Банек сказала, што пяцёра загінулых, былі дарослымі, пры гэтым яна не мела інфармацыяй аб шостай ахвяры, якая была дастаўлена ў бальніцу і там памерла. Адзін з забітых быў грамадзянінам [[Мексіка|Мексікі]], раненні атрымалі яшчэ двое мексіканцаў<ref name="Чикаго"/>. Неўзабаве з’явілася інфармацыя, што сярод загінулых была Ірына Макарці, якая, як мяркуецца, мела грамадзянства [[РФ|Расіі]]. Расійская пасольства ў [[Вашынгтон]]е пачало высвятленне дадзенага факту<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2022/07/06/589037/ Посольство России в США проверит наличие гражданства РФ у жертвы стрельбы в Иллинойсе]</ref>. Медыцынскі цэнтр North Shore University прыняў 26 пацярпелых. Ва ўсіх, як распавёў доктар Брыга Темпл, акрамя аднаго, былі агнястрэльныя раненні. Узрост параненых — ад 8 да 85 гадоў. Па словах Темпл, чацвёра ці пяцёра пацыентаў — гэта дзеці. 19 з іх прайшлі лячэнне і былі выпісаны. Астатніх перавялі ў іншыя лячэбныя ўстановы, а двое пацыентаў у стабільным стане засталіся ў бальніцы Хайленд-Парк<ref name="Чикаго">[https://rg.ru/2022/07/05/strelba-v-chikago-razrushila-skrepy-amerikanskogo-obraza-zhizni.html Стрельба в Чикаго разрушила скрепы американского образа жизни]</ref>. Па словах прадстаўніка бальніцы Норт Шор-Хайленд-парк Джыма Энтані, у агульнай складанасці раненні атрымалі 31 чалавек. Пераважная большасць была дастаўлена з агнястрэльнымі раненнямі, астатнія людзі атрымалі траўмы падчас панікі і цісканіны на парадзе<ref name="bbc"/>. Пазней, па ўдакладненых даных уладаў акругі, колькасць параненых ацэнена ў 39 чалавек<ref name="CNN2">[https://edition.cnn.com/2022/07/05/us/highland-park-illinois-shooting-july-fourth-parade-tuesday-intl-hnk/index.html Highland Park parade shooting suspect charged with 7 counts of murder, state's attorney says]</ref>. У другой палове дня [[5 ліпеня]] ўлады паведамілі пра 47 пацярпелых. У той жа час у шпіталі памёр адзін з параненых. Такім чынам, колькасць ахвяр дасягнула 7 загінулых і 46 пацярпелых<ref name="7ахвяра">[https://www.nbcchicago.com/news/local/7th-person-dies-day-after-highland-park-parade-mass-shooting/2873971/ 7th Person Dies Day After Highland Park Parade Mass Shooting]</ref>. Забітымі апынуліся 64-гадовая Кэтрын Гольдштэйн, 35-гадовая Ірына Макарці, 37-гадовы Кевін Макарці, 63-гадовая Жаклін Сандхейм, 88-гадовы Стывен Штраўс і 78-гадовы Нікалас Таледа-Сарагоса з Мексікі. Імя сёмай ахвяры, памерлай да раніцы 5-га чысла, не называлася<ref name="CNN2"/>. Пазней высветлілася, што гэтым чалавекам быў 37-гадовы Кевін Макарці, муж Ірыны Макарці. Сямейная пара прыйшла на парад разам са сваім двухгадовым сынам Эйдэнам. Дзіцяці знайшлі пад целам бацькі, які да апошняга закрываў яго ад агню<ref name="Макарці">[https://edition.cnn.com/2022/07/06/us/aiden-mccarthy-parents-highland-park-shooting/index.html 2-year-old orphaned in parade shooting was shielded by his father as the wounded man lay dying]</ref>. == Рэакцыя == Запланаваныя ўрачыстасці больш чым у 10 камунах ля Хайленд-Парку былі адменены<ref name="gazeta"/>. Шырокую вядомасць атрымала гісторыя двухгадовага Эйдэна Макарці, які пазбавіўся падчас гэтых падзей абодвух бацькоў. Валанцёры пачалі збор сродкаў для дапамогі дзіцяці. Да 5-га чысла ўнеслі больш за $ 2 млн<ref name="Макарці"/>. З нагоды трагедыі мэр горада Нэнсі Ротэрынг сказала наступнае<ref name="bbc"/>: {{Цытата|Нашы мясцовыя жыхары да глыбіні душы ўзрушаныя і напалоханы гэтым нападам. Мы ад усяго сэрца спачуваем сем’ям пацярпелых у гэты цяжкі момант.}} У сваю чаргу губернатар штата [[Ілінойс]] Джэй Роберт Прытцкер заявіў на прэс-канферэнцыі<ref name="Чикаго"/>:{{Цытата|Спусташальна, што святкаванне Амерыкі было падарвана нашай унікальнай амерыканскай чумой.}} [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] паабяцаў працягваць змагацца з узброеным гвалтам. Адзначалася, што кіраўнік дзяржавы і ягоная жонка [[Джыл Байдэн]] ''«шакаваны пазбаўленым сэнсу гвалтам з ужываннем агнястрэльнай зброі»''. Прэзідэнт прапанаваў мясцовым уладам садзейнічанне з боку федэральных органаў у сувязі са стральбой<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5446832 Байден после стрельбы в Чикаго: я не сдамся в борьбе с эпидемией вооруженного насилия]</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбух у Мінску (2008)]] — тэракт на [[Дзень незалежнасці Беларусі]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 ліпеня]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Чыкага]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў ЗША]] 7b0grqsfucog4elghpc50pplu440hcz 0 712732 5184774 5131488 2026-08-21T16:32:14Z Pabojnia 135280 /* Біяграфія */ афармленне 5184774 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ульрых Гозій''', або '''Ульрык Гоз''' ({{Lang-de|Ulrich Hosius}}, {{Lang-pl|Ulryk Hozjusz}}, {{Lang-lt|Ulrichas Hozijus}}; 1455, Пфорцгайм, Карлсруэ — 1535, Вільня) — кіраўнік [[Віленскі манетны двор|Віленскага манетнага двара]] (1508—1535), віленскі [[гараднічы]] (1524—1535). Бацька [[кардынал]]а і [[Багаслоўе|тэолага]] [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]]. == Біяграфія == Паходзіў з сям’і бадэнскіх мяшчан. Напэўна, у маладосці шмат падарожнічаў, наведаў некалькі хрысціянскіх і нехрысціянскіх краін. Каля 1500 года ажаніўся з удавой кракаўскага купца Эрхарда Слякера. У 1503 годзе прыбыў у [[Кракаў]] і стаў кракаўскім мешчанінам. У Кракаве разам з кампаньёнамі займаўся пастаўкамі срэбра на манетны двор і неўзабаве набыў два дамы. У 1504 годзе з Кракава перасяліўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]]{{Sfn|VLE}}. Жыў у [[Коўна]], меў урад ковенскага мытніка, затым у [[Вільня|Вільні]], дзе ўзначаліў [[Віленскі манетны двор]] і быў яго кіраўніком да смерці (у 1506—1508 і 1529—1535 гадах біццё манеты прыпынялася). Кіраваў будаўнічымі працамі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] — з 1513 года перабудоўваў [[Ніжні замак (Вільня)|Віленскі Ніжні замак]], з 1515 года будаваў вялікія каралеўскія млыны, з іх атрымліваў траціну даходаў. Правёў у Вільні драўляныя водаправоды, якія належалі [[Дамініканцы|дамініканцам]]. У 1521 годзе на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]] ў Вільні пабудаваў дом з рысамі [[готыка|готыкі]] і [[Адраджэнне|адраджэння]] ({{Langi|lt|Vokiečių g. 24}}). Стаў віленскім гараднічым (1524—1535). У 1532 годзе пачаў будаваць першы мост праз [[Вілія|Вілію]] на месцы цяперашняга [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] — драўляны, крыты, з крамамі (не захаваўся). Выдаткаваў на будаўніцтва моста ўласныя сродкі, якія мусілі вярнуцца праз атрыманне платы за пераправу па мосце. Каб грошы вярнуліся хутчэй, паміж [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыца]] і [[Кернаў|Кернавам]] было забаронена будаваць іншыя масты, а паміж [[Веркі (Вільня)|Вяркамі]] і [[Панярай|Панарамі]] — карыстацца плытамі. За права збораў з моста, паводле прывілея Жыгімонта Старога, Гозій павінен быў пабудаваць прытулак і [[Плябанія|плябанію]] пры [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільня)|дамініканскім кляштары]], што і зрабіў. Пабудову прытулку або шпіталя на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|Дамініканскай вуліцы]] ({{Langi|lt|Dominikonų g. 14}}) скончыў ужо сын Ян, які спадкаваў і ўрад віленскага гараднічага. У 1516 годзе за заслугі атрымаў маёнтак [[Бяздоніс|Безданы]], але жыў у асноўным у [[Маркучэй|Маркуцці]], дзе і памёр. == Сям’я == З першага шлюбу адзін сын — [[Станіслаў Гозій]] стаў кардыналам і значным дзеячам каталіцкай царквы, другі — Ян быў віленскім гараднічым у сярэдзіне XVI ст., потым старостам вармійскага біскупа ў Смаляйнах, трэці — Ульрых Гозій прыняў лютэранства, некаторыя даследчыкі атаясняюць яго з Ульрыхам Меркуцэцыем ({{Langi|la|Ulrich Mercucecius}} — ''Ульрыхам Маркуцкім'', то бок з Маркуцця), супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], чый літоўскі пераклад нямецкай песні змешчаны ў песенніку Мажвідаса. Ян і Ульрых Гозіі [[Набілітацыя|набілітаваны]] каралём Жыгімонтам Аўгустам у 1561 годзе. З другога шлюбу быў яшчэ адзін сын — Ульрых Гозій, ковенскі мытнік, і дзве дачкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Urban, Wacław.'' [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ulryk-hozjusz-ur-ok-1455-zm-1535-mieszcz-krakowski-horodniczy-wilenski Hozjusz Ulryk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220712103453/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ulryk-hozjusz-ur-ok-1455-zm-1535-mieszcz-krakowski-horodniczy-wilenski |date=12 ліпеня 2022 }} // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław — Warsazawa--Kraków: Zakład Narodowy imenia Ossolińskich, 1962. — Т. X/1. — С. 47 {{Ref-pl}} * Visuotinė lietuvių enciklopedija. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. — Т. VII: Gorkai—Imermanas. — С. 662. — 799 с. — ISBN 5-420-01561-7 {{Ref-lt}} * ''Venclova, Tomas.'' Vilniaus vardai. — Vilnius: R. Paknio leidykla, 2006. — С. 39. — 536 с. — ISBN 9986-830-96-6 {{Ref-lt}} * ''Gumowski M.'' Ulryk Hozjusz, ojciec kardynała, horodniczy wileński // Przegląd powszechny. — T. 171. — 1926. == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Ulrich-Hosius-30866|title=Ulrich Hosius|author=Jurgita Biliukevičiūtė|date=2005-01-06|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija|publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras|accessdate=2020-08-31|lang=lt|ref=VLE}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Гозій Ульрых}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Гараднічыя віленскія]] a7d1mlsy87l6golrqedf6nvl0vmhgg0 0 712798 5184778 4158910 2026-08-21T16:53:01Z Pabojnia 135280 афармленне 5184778 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Станіслаў Гозій''' ({{Lang-la|Stanislaus Hosius}}, {{Lang-pl|Stanisław Hozjusz}}; {{Датанараджэння|5|05|1504}}, [[Кракаў]] — {{Датасмерці|5|08|1579}}, [[Капраніка-Прэнесціна|Капраніка]] каля [[Рым]]) — тэолаг, дзеяч каталіцкай царквы, [[кардынал]] (1561), мецэнат і аўтар шматлікіх тэалагічных твораў. == Біяграфія == Сын кракаўскага мешчаніна [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]]. Дзяцінства правёў у [[Вільнюс|Вільні]]. У 1519—1524 гадах вучыўся ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. Служыў настаўнікам пры кракаўскім біскупе. Цікавіўся гуманістычным рухам і падтрымліваў кантакты з [[Эразм Ратэрдамскі|Эразмам Ратэрдамскім]]. У 1529—1534 гадах вучыўся ў [[Балоння|Балонні]]. З 1538 годзе быў каралеўскім сакратаром польскага і адначасова прызначаны вармійскім канонікам, з 1540 — адначасова кракаўскім, з 1542 — сандамірскім. У 1549—1550 і 1569 гадах выконваў дыпламатычныя даручэнні караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. З 1549 года біскуп [[Хэлм|хэлмскі]], з 1551 — [[Вармія|вармійскі]]. Актыўны дзеяч [[контррэфармацыя|контррэфармацыі]]. З 1558 года служыў у [[Рым|Рыме]], у 1560—1561 гадах [[Апостальскі Нунцый у Аўстрыі|папскі нунцый ў Вене]]. У 1561—1563 гадах удзельнічаў у [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкім саборы]], кіраваў ім у 1563 годзе. У 1564 годзе вярнуўся ў [[Польшча|Польшчу]]. Пад уплывам Гозія кароль [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]], у выкананне рашэнняў Трыдэнцкага сабора, узмацніў барацьбу з Рэфармацыяй. У 1564 годзе запрасіць [[Езуіты|езуітаў]] у Польшчу і ў Браўнсбергу (цяпер [[Бранева]]) заснаваў першую езуіцкую калегію ({{Langi|la|Collegium Hosianum}}). З 1569 года зноў служыў у Рыме. == Творы == Багаслоўскія творы і палемічныя лісты выданы ў зборніку {{Langi|la|„Opera omnia“}} (1548). Найважнейшы твор — {{Langi|la|„Confessio fidei catholicae christiana“}} (1557; 39 выданняў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Visuotinė lietuvių enciklopedija|спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius|выдавецтва = Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год = 2005|том = VII: Gorkai—Imermanas|старонкі = 662|старонак = 799|серыя = |isbn = 5-420-01561-7}} {{ref-lt}}. * {{кніга|аўтар = Venclova, Tomas.|частка = |загаловак = Vilniaus vardai|том= |спасылка =https://archive.org/details/vilniausvardai0000venc|адказны = |выданне = |месца = Vilnius|выдавецтва = R. Paknio leidykla|год = 2006|старонкі = [https://archive.org/details/vilniausvardai0000venc/page/39 39]|старонак = 536|серыя = |isbn = 9986-830-96-6}} {{ref-lt}} * {{Крыніцы/БіЕ|Гозий, Станислав|[[Платон Мікалаеві Жуковіч|Жукович П. Н.]]}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Гозій Станіслаў}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Падуанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Балонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Польшчы]] [[Катэгорыя:Вялікія пенітэнцыярыі]] [[Катэгорыя:Кардыналы Польшчы]] 3x4kvfrp0in6yqbguc3zquntt7ncwy2 0 720629 5184893 5165906 2026-08-22T06:47:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184893 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. Працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (філалагічны факультэт, кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства, прафесар). У 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія|url-status=dead}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія|access-date=11 чэрвеня 2026|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420101558/https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|url-status=dead}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024|месца=Мінск}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі|url-status=dead}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] libf7m7xj3l0sxh5bnscjglupb7i5ca 0 724384 5184996 4272411 2026-08-22T11:39:34Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5184996 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Раме́сныя вучы́лішчы'''{{sfn|Беларусь|1995}} — пачатковыя прафесійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы, у якіх рыхтавалі кваліфікаваных рабочых. Існавалі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя і ў [[СССР]] у 1940—1959 гадах. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі створаны ў 1888 годзе ў адпаведнасці з «Асноўным палажэннем аб прамысловых вучылішчах» і ўтрымліваліся, большай часткай, на прыватныя сродкі. Навучанне праводзілася 2—3 гады пасля пачатковай школы. У 1914 годзе ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай]] губернях было 8 рамесных вучылішчаў, у якіх вучыліся 606 навучэнцаў. У савецкі час у рамесныя вучылішчы прымаліся навучэнцы з 14—15 гадоў, як правіла, з 7-гадовай адукацыяй. Вучылішчы былі створаны ў адпаведнасці з Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] «Аб дзяржаўных працоўных рэзервах». Навучэнцы знаходзіліся на дзяржаўным забеспячэнні. Тэрмін навучання складаў 2 гады, у спецыяльных вучылішчах для дзяцей-сірот — 3—4 гады. У 1948 годзе былі заснаваны спецыяльныя рамесныя вучылішчы для дзяцей-сірот воінаў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]] і [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызан]] з тэрмінам навучання 4 гады. Рамесныя вучылішчы былі пераўтвораны ў [[прафесійна-тэхнічныя вучылішчы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Раме́сныя вучы́лішчы|623|Марчанка М. Р.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прафесійная адукацыя]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў СССР]] kxgdj3w1aqgm8arwupyn6fxyo28zzwq 0 724905 5184733 4274833 2026-08-21T12:33:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184733 wikitext text/x-wiki [[Выява:Ingapirca Ecuador388.JPG|міні|Эліпс]] {{coord|2|32|24.2|S|78|52|24.8|W|scale:600000|display=title}} '''Інгапірка''' ({{lang-es|Ingapirca}}, ад {{lang-qu|Inka Pirka}} «сцяна інкаў») — [[археалогія|археалагічны]] комплекс у [[эквадор]]скай правінцыі [[Каньяр (правінцыя)|Каньяр]] на месцы дакалумбавых [[горад]]а і [[крэпасць|крэпасці]]. == Гісторыя == Інгапірка была заснавана ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] [[індзейцы|індзейцамі]]-[[каньяры]]. Да [[15 стагоддзе|XV]] ст. яна ператварылася ў [[горад]] Хатун-Каньяр са шматпакаёвымі каменнымі комплексамі. У канцы XV ст. мясцовыя землі былі заваяваны [[Інкі|інкамі]]. Яны перабудавалі і пашырылі паселішча. Яго галоўным цэнтрам стала [[крэпасць]], дзе месціўся ваенны гарнізон і захоўваўся харч. Інкі ўзвялі [[акведук]]і для забеспячэння вадой, злучылі Інгапірку з суседнімі паселішчамі праз сетку [[дарога|дарог]]. Найбольш істотныя будаўнічыя работы арганізоўваліся ў гады кіравання [[Уайна Капак]]а. Мяркуецца, што горад быў важным апорным пунктам інкскай арміі на шляху ў паўночны [[Эквадор]]. Разам з гэтым, ён выконваў функцыі адміністрацыйнага і цырыманіяльнага цэнтра. Адметна, што пасля заваявання інкі і каньяры жылі ў асобных частках. Відавочна, апошнія мелі пэўную аўтаномію. Крэпасць і горад былі пакінуты ў першай палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст., што магло быць выклікана [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайной]] у дзяржаве інкаў, [[эпідэмія]]й, а потым [[Іспанія|іспанскім]] заваяваннем. Пасля іспанскага заваявання горад быў разрабаваны шукальнікамі скарбаў. Найбольшыя згубы панеслі месцы магільняў. Навакольныя землі былі падзелены паміж некалькімі памешчыцкімі сем'ямі, якія прымушалі мясцовых насельнікаў за карыстанне надзеламі бязвыплатна працаваць на іх палетках. Паміж памешчыкамі часцяком здараліся спрэчкі за ўрадлівыя тэрыторыі, у тым ліку вакол пакінутага горада. Старажытныя пабудовы не ўзнаўляліся і прыходзілі ў заняпад. Тым не меней, ужо ў каланіяльны перыяд з'явіліся даследчыцкія апісанні і спробы ідэнтыфікацыі пабудоў. Так, у [[1739]] г. Інгапірку наведаў і апісаў вядомы [[Францыя|французскі]] навуковец і падарожнік [[Шарль Мары дэ ла Кандамін]]. Найбольш інтэнсіўнае вывучэнне Інгапіркі пачалося ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[Археалагічныя даследаванні]] і мерапрыемствы па захаванню праводзяцца і ў нашы дні. == Славутасці == [[Выява:Ingapirca - 51188077868.jpg|міні|Інтыўайка]] Археалагічны комплекс Інгапірка месціцца на вышыні 3160 м і займае каля 4 га. Ён уключае наступныя аб'екты: * Эліпс ({{lang-es|La Elipse}}) — каменнае ўмацаванне даўжынёй 37 м, шырынёй 12 м і зменнай вышынёй ад 3,5 м да 4 м на прыпаднятай платформе, замкнёнай [[абарончая сцяна|мурам]] з крохкіх камянёў. Каб патрапіць сябе, трэба прайсці праз трапецападобныя [[дзверы]] з падвойным вушаком і адзінарнай каменнай перамычкай, злучаную з двума [[лесвіца]]мі. Мяркуецца, што выкарыстоўвалася як [[храм]]. З 2 пакояў, што выходзяць на захад і усход, можна назіраць узыход і заход [[сонца]]. Да [[фундамент]]а прыстроены 2 прастакутныя пакоі і 2 невялікія [[калідор]]ы. У іх маглі жыць служкі храма. * Кандамін ({{lang-es|La Condamine}}) названы ў гонар [[Шарль Мары дэ ла Кандамін|Ш. М. дэ ла Кандаміна]]. Уяўляе сабою падмуркі групы пабудоў уздоўж цэнтральнага калідора. [[Археолаг]]і лічаць, што ў іх жылі жанчыны-служкі. * [[Плошча]] паміж Эліпсам і Кандамінам. * «Карыта» ({{lang-es|La Vaguada}}) — падвальны сектар, які выкарыстоўваўся для жылля. * «Склеп» ({{lang-es|La Vaguada}}) — [[гліна|гліняныя]] пабудовы паміж «Карытам» і Кандамінам для захавання харчу. У мінулым каля іх знаходзілася шырокая [[дарога]] з цвёрдым пакрыццём. * Пілалома ({{lang-es|Pilaloma}}) — старажытнае месца на паўднёвым усходзе ад Эліпса. Тут была знойдзена магільня [[каньяры]] з 11 пахаванымі [[шкілет]]амі і багатым інвентаром, які ўключае [[кераміка|кераміку]], [[золата]], [[медзь]] і [[тканіны]]. [[Інкі]] выкарыстоўвалі Пілалому як месца захавання прыпасаў. * Бані ({{lang-es|Baños}}) — цырыманіяльныя [[Плавальны басейн|басейны]]. * Інгачуангана ({{lang-es|El Ingachungana}}, ад {{lang-qu|Inka chungana}} «гульня інкаў») — рытуальная [[скала]] на поўнач ад Эліпса. Утрымоўвае паражніны ў выглядзе [[ванна]]ў або сядзенняў, упрыгожаных [[барэльеф]]амі ў форме скручаных [[змеі|змей]]. * Інтыўайка («цясніна сонца») — скала, знакамітая прыроднай фармацыяй у выглядзе чалавечага твару. * Капак-Ньян ({{lang-es|Kapak Ñan}}) — частка «каралеўскай» дарогі інкаў. == Спасылкі == * [http://www.ingapirca.gob.ec/ Ingapirca] * [https://www.patrimoniocultural.gob.ec/complejo-arqueologico-ingapirca/ Complejo Arqueológico Ingapirca] * [https://www.nanmagazine.com/las-ruinas-de-ingapirca/ Las ruinas de Ingapirca] * [https://www.turismo.gob.ec/visita-canar-un-magico-rincon-del-austro-ecuatoriano/ Visita Cañar, un mágico rincón del Austro ecuatoriano] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230523152217/https://www.turismo.gob.ec/visita-canar-un-magico-rincon-del-austro-ecuatoriano/ |date=23 мая 2023 }} * [https://www.researchgate.net/publication/325273764_CONTEXTO_HISTORICO_SOBRE_EL_TERRITORIO_Y_LAS_RUINAS_ARQUEOLOGICAS_DE_INGAPIRCA Díaz, Rita. (2013). CONTEXTO HISTORICO SOBRE EL TERRITORIO Y LAS RUINAS ARQUEOLÓGICAS DE INGAPIRCA] [[Катэгорыя:Гарады інкаў]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Эквадоры]] csm7ct7coevzz0ubgg7u1rck6do5x2m 0 725062 5184768 4483335 2026-08-21T16:16:35Z DzBar 156353 5184768 wikitext text/x-wiki {{Песня}} '''«''Despacito''»''' (з ісп. «Паволі») — песня [[Пуэрта-Рыка|пуэртарыканскіх]] музыкантаў [[Луіс Фонсі|Луіса Фонсі]] і [[Дэдзі Янкі]]. Была запісана ў 2017 годзе на [[іспанская мова|іспанскай мове]] і адразу стала штампаваць рэкорды. За першыя тры месяцы яна мела 3 мільярды праглядаў на «''[[YouTube]]''», а за год — ужо 5 мільярдаў. Да 2022 года [[Спіс самых прагляданых відэа на YouTube|колькасць праглядаў]] «''Despacito''» на «''YouTube''» дасягнула 8 мільярдаў<ref>[https://d367rzjs5oyeba.cloudfront.net/302946 Nashaniva.com]</ref>, што больш, чым [[насельніцтва Зямлі]]. Песня займела шмат кавераў. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{YouTube|kJQP7kiw5Fk|logo=1|Luis Fonsi — «Despacito» ft. Daddy Yankee}} (афіцыйны кліп) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сінглы 2017 года]] [[Катэгорыя:Песні на іспанскай мове]] lh1cxni6dhljxyis671sqh7bzybg8p6 4 728988 5184970 5183367 2026-08-22T09:59:51Z Ameisenigel 86547 /* Message from the Ombuds Commission */ Адказ 5184970 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Message from the Ombuds Commission == Dear Community of the Belarus Wikipedia, I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision: # The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies. # The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia. # The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]). # However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians. # Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required. # The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission asks the Trust & Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties). # The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame. For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03) :Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch! :The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time. :Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03) ::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03) == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == {{закрыта}} Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> impr7u4m1acaadixefno1fxk6p40775 0 729413 5184862 4765526 2026-08-22T02:27:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184862 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лыніў (значэнні)}} {{Музыкант}} '''Аксана Яраславаўна Лыніў''' ({{lang-uk|Оксана Ярославівна Линів}}, {{Lang-la|Oksana Lyniv}}; нар. 6 студзеня 1978, [[Броды (горад)|Броды]], [[Львоўская вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]) — украінская [[дырыжор]]ка. Першая жанчына на пасадзе галоўнага дырыжора [[Оперны тэатр Граца|Оперы]] і філарманічнага аркестра [[Грац]]а. Заснавальніца і мастацкая кіраўніца фестывалю [[LvivMozArt]], заснавальніца і галоўная дырыжорка [[Маладзёжны сімфанічны аркестр Украіны|Маладзёжнага сімфанічнага аркестра Украіны (YsOU)]]. Ганаровая грамадзянка Бродаў. == Біяграфія == === Сям’я === Унучка настаўніка музыкі, [[Рэгент (хор)|рэгента]] царкоўнага хору Дзмітра Лыніва<ref>{{Cite web|url=http://www.cnt.lviv.ua/wp-content/uploads/2012/11/%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8-%E2%84%96-1-2-2012.pdf|title=У вічності Боянової пісні (До 60-річчя від дня народження Ярослава Линіва)|accessdate=9 квітня 2022|archive-date=22 січня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122205957/http://www.cnt.lviv.ua/wp-content/uploads/2012/11/Животоки-%E2%84%96-1-2-2012.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160122205957/http://www.cnt.lviv.ua/wp-content/uploads/2012/11/%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8-%E2%84%96-1-2-2012.pdf|archivedate=22 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>, дачка Яраслава Лыніва (нар. 25.1.1952)&nbsp;— кіраўніка народнай харавой капэлы «Баян» у Бродах<ref name="ОЯЛ">[http://www.radiosvoboda.org/a/28278070.html Оксана Линів — перша жінка-диригент Опери австрійського Ґраца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170211081305/http://www.radiosvoboda.org/a/28278070.html}} Радіо Свобода 04.02.2017</ref>. Маці таксама музыкантка. Брат — Юрый. З 2021 года ў шлюбе з Андрэем Мурзам, скрыпачом, музыкантам Дзюсельдорфскага сімфанічнага аркестра. === Адукацыя === [[Файл:Львів._Музична_академія._Нижанківського_5.jpg|справа|міні|Нацыянальная музычная акадэмія імя Міколы Лысенкі ў Львове, 2015.]] Скончыла музычную школу ў Бродах. Вучылася ў Драгобыцкім музычным вучылішчы імя Васіля Барвінскага, пасля першага курса перавялася ў Львоў і ў 1996 годзе скончыла Львоўскае музычнае вучылішча імя Станіслава Людкевіча, дзе вучылася граць на жалейцы. У 1996—2003 гадах вучылася ў [[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі|Львоўскай дзяржаўнай музычнай акадэміі імя Мікалая Лысенкі]] у класе оперна-сімфанічнага дырыжыравання [[Багдан Дашак|Багдана Дашака]], галоўнага дырыжора [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскай оперы]]. Падчас вучобы ў Акадэміі стала асістэнткай Дашака<ref>[http://vgolos.com.ua/articles/pered_dyrygentom_oksanoyu_lyniv_yaku_vyznav_svit_zachynyla_dveri_lvivska_opera_250274.html Перед диригентом і львів’янкою Оксаною Линів зачинила свого часу двері Львівська опера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170212140930/http://vgolos.com.ua/articles/pered_dyrygentom_oksanoyu_lyniv_yaku_vyznav_svit_zachynyla_dveri_lvivska_opera_250274.html|date=12 лютого 2017}} Вголос 10.02.2017</ref>. У 2004 годзе ўдзельнічала ў першым конкурсе дырыжораў імя [[Густаў Малер|Густава Малера]] у Бамбергскай філармоніі, заняла трэцяе месца. Гэта было першае падарожжа Аксаны Лыніў. У 2005 годзе стала асістэнткай дырыжора Джонатана Нота пры Бамбергскай філармоніі. У 2005 годзе прыехала ў [[Дрэздэн]], дзе вучылася ў аспірантуры ў [[Дрэздэнская Вышэйшая школа музыкі|Вышэйшай школе музыкі]] імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вебера]] (атрымала паслядыпломную адукацыю) і з 2007 года наведвала майстар-класы ў Экегарда Клема<ref name="ОЯЛ"/>. Стыпендыятка Нямецкай акадэмічнай службы абмену (''DAAD''),<ref name=":0">{{Cite web|title=Дюссельдорф. Жінка-оркестр • Ukrainer|url=https://ukrainer.net/oksana-lyniv/|website=Ukrainer|date=2020-10-24|accessdate=2020-11-20|last=|first=|publisher=|language=|archive-date=25 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125140335/https://ukrainer.net/oksana-lyniv/}}</ref> [[Інстытут імя Гётэ|Гётэ-Інстытута]]<ref name=":1">{{Cite web|title=Оксана Линів: «Я диригувала у багатьох театрах світу. А у Львівську оперу мене не запрошують» — Високий Замок|url=https://wz.lviv.ua/interview/162518-oksana-liniv-ya-diriguvala-u-bagat-okh-teatrakh-svitu-a-u-l-vivs-ku-operu-mene-ne-zaproshuyut|website=wz.lviv.ua|date=2016-03-06|accessdate=2020-11-20|language=uk-ua|first=Галина|last=Ярема|publisher=|archive-date=28 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128023531/https://wz.lviv.ua/interview/162518-oksana-liniv-ya-diriguvala-u-bagat-okh-teatrakh-svitu-a-u-l-vivs-ku-operu-mene-ne-zaproshuyut}}</ref> і Фонду Оскара і Веры Рытэр. У 2007—2009 гадах яе падтрымліваў «Форум дырыжораў» асацыяцыі нямецкіх музыкантаў. Наведвала майстар-класы такіх постацей, як Гартмут Генхен (''Hartmut Haenchen''), [[Курт Мазур]] Георг Фрычэ і Роланд Зайфарт. Для Баварскага радыё кіравала гуказапісамі з Баварскім сімфанічным аркестрам і ў 2007 годзе 97-й фазай мясцовага маладзёжнага аркестра. == Музычная дзейнасць == [[Файл:Graz_-_Opernhaus_(b).JPG|злева|міні|[[Оперны тэатр Граца]], 2022]] Працуе з вядучымі аркестрамі і опернымі тэатрамі Аўстрыі, Германіі, Чэхіі, Францыі, Швейцарыі, Іспаніі, Швецыі, Эстоніі, Венгрыі, Румыніі, Японіі і Украіны.<ref name=":2" /> Сярод іх [[Баварскі дзяржаўны аркестр]], Берлінская дзяржаўная капэла, Бамбергскі сімфанічны аркестр,<ref name=":1"/><ref>{{Cite news|title=Третя симфонія Бориса Лятошинського: Оксана Линів про перше виконання твору в Німеччині з Бамберзьким симфонічним оркестром|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=Ukrmuzyka_2016_2_15|date=2016|accessdate=2020-11-20|first=А.|last=Єфіменко}}</ref> Пражскі філарманічны аркестр, Гамбургскі сімфанічны аркестр,<ref>{{Cite news|title=Hamburger Symphoniker: Sommerliche Rathauskonzerte von Bernstein bis Tschaikowsky|url=https://www.welt.de/print/die_welt/hamburg/article156866412/Sommerliche-Rathauskonzerte-von-Bernstein-bis-Tschaikowsky.html|date=2016-07-07|accessdate=2020-11-21|last=|first=|language=}}</ref> Базельскі сімфанічны аркестр, Мюнхенскі сімфанічны аркестр, Фрайбургскі філарманічны аркестр, Гесэнскі дзяржаўны аркестр у Вісбадэне,<ref>{{Cite web|title=Концерт симфонічної музики у Вісбадені, диригент Оксана Линів|url=http://ukraine-frankfurt.de/index.php?option=com_acymailing&ctrl=archive&task=view&mailid=260&tmpl=component|website=ukraine-frankfurt.de|accessdate=2020-11-20|language=uk-ua|last=|first=|date=|publisher=|archive-date=7 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107192909/https://ukraine-frankfurt.de/index.php?option=com_acymailing&ctrl=archive&task=view&mailid=260&tmpl=component|url-status=dead}}</ref> Ставангерскі сімфанічны аркестр, Дзюсельдорфскі сімфанічны аркестр,<ref name=":0"/> Філарманічны аркестр Граца,<ref name=":0" /> Тулунскі оперны аркестр, Сімфанічны аркестр Баварскага радыё<ref name=":6">{{Cite web|title=Videos|url=https://www.br-so.de/brso-mediathek/videos/|website=Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks|accessdate=2020-11-21|language=de|archive-date=19.11.2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119103331/https://www.br-so.de/brso-mediathek/videos/}}</ref> і іншыя. Працавала опернай дырыжоркай у Баварскай дзяржаўнай оперы, [[Вялікі оперны тэатр «Лісеў»|«Гран тэатры Лісеў»]] у Барселоне, {{нп5|Тэатр-ан-дэр-Він|Тэатр-ан-дэр-Він|en|Theater an der Wien}} у Вене<ref name=":2">{{Cite web|title=У Гранд-концерті до 120-річчя Львівської національної опери диригуватиме Оксана Линів|url=https://opera.lviv.ua/u-grand-kontserti-120-richchya-lvivskoyi-natsionalnoyi-opery-dyryguvatyme-oksana-lyniv/|website=Львівський Національний Академічний театр опери та балету|date=2020-10-01|accessdate=2020-11-20|language=uk-UA|last=|first=|publisher=Львівська національна опера|archive-date=29 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129230223/http://opera.lviv.ua/u-grand-kontserti-120-richchya-lvivskoyi-natsionalnoyi-opery-dyryguvatyme-oksana-lyniv/}}</ref>, Дзяржаўнай оперы Дрэздэна,<ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv {{!}} Staatsoper Stuttgart|url=https://www.staatsoper-stuttgart.de/haus/ensemble/oksana-lyniv/|website=www.staatsoper-stuttgart.de|accessdate=2020-11-21|language=de|first=|last=|date=|publisher=Staatsoper Stuttgart|archive-date=29 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129091753/https://www.staatsoper-stuttgart.de/haus/ensemble/oksana-lyniv/}}</ref> Эстонскай нацыянальнай оперы, оперных тэатрах у Боне, Оснабруку, Брэмене, Каралеўскай шведскай оперы, Львоўскай нацыянальнай оперы, [[Адэскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета|Адэскай нацыянальнай оперы]] і многіх іншых. У 2008—2013 гадах працавала дырыжоркай у Адэскім нацыянальным тэатры оперы і балета. Дырыжыравала ў операх «Багема», «Сельскі гонар», [[Рыгалета|«Рыгалета»]] і [[Мадам Батэрфляй|«Мадам Батэрфляй»]]. Ажыццявіла пастаноўкі опер [[Руджэра Леанкавала]] «Паяцы», [[Дзмітрый Сцяпанавіч Бартнянскі|Дзмітрыя Бартнянскага]] «Алкід», балетаў на музыку [[Густаў Малер|Густава Малера]], [[Іаган Штраус (бацька)|Іагана Штраўса]] «Таямніца Венскага лесу» і [[Людвіг Мінкус]] «Дон Кіхот». З сезона 2013/2014 года працавала музычным асістэнткай генеральнага музычнага дырэктара і дырыжора Баварскай дзяржаўнай оперы — [[Кірыл Гарыевіч Пятрэнка|Кірыла Пятрэнкі]],<ref name=":1"/><ref name=":3">{{Cite web|title=Серед лідерів фестивалю у Байройті з’явиться ім’я українки Оксани Линів|url=http://mus.art.co.ua/sered-lideriv-festyvaliu-u-bayroyti-z-iavyt-sia-im-ia-ukrainky-oksany-lyniv/|website=МУЗИКА|date=2020-10-23|accessdate=2020-11-20|language=uk|first=Olga|last=Golynska|archive-date=23 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123215916/http://mus.art.co.ua/sered-lideriv-festyvaliu-u-bayroyti-z-iavyt-sia-im-ia-ukrainky-oksany-lyniv/}}</ref> дзе дырыжыравала ў операх «Граф Ары», «Міласэрнасць Ціта» і падчас прэм’еры оперы {{Не перакладзена 5|Насценныя гадзіннікі (опера)|«Насценныя гадзіннікі»|de|Mauerschau (Oper)}}<ref>[http://gazeta.dt.ua/CULTURE/oksana-liniv-na-zahodi-nemaye-uperedzhen-stosovno-dirigentiv-zhinok-_.html Оксана Линів: На Заході немає упереджень стосовно диригентів-жінок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170211155641/http://gazeta.dt.ua/CULTURE/oksana-liniv-na-zahodi-nemaye-uperedzhen-stosovno-dirigentiv-zhinok-_.html|date=11.02.2017 }} Дзеркало тижня. Україна 24.07.2015</ref>. У 2015 годзе Аксану Лыніў прызналі лепшым дырыжорам Баварскай дзяржаўнай оперы ў намінацыі «Класічная музыка»<ref name="ОЯЛ"/>. У лютым 2017 года абрана пераемніцай {{Не перакладзена 5|Дзірк Кафтан|Дзірка Кафтана|de|Dirk Kaftan}}, з сезона 2017/2018 стала галоўнай дырыжоркай Оперы Граца і філарманічнага аркестра Граца<ref>[http://gazeta.ua/articles/diaspora/_ukrayinka-stala-golovnim-dirigentom-avstrijskoyi-operi/750537 Українка стала головним диригентом австрійської опери] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170203124508/http://gazeta.ua/articles/diaspora/_ukrayinka-stala-golovnim-dirigentom-avstrijskoyi-operi/750537|date=3 лютого 2017}} Gazeta.ua 03.02.2017</ref><ref>[http://steiermark.orf.at/news/stories/2823390/ Oper Graz: Oksana Lyniv wird neue Chefdirigentin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202170223/http://steiermark.orf.at/news/stories/2823390/|date=2 лютого 2017}} 02.02.2017 {{Ref-de}}</ref>. Сезон 2019/2020 адзначаны важнымі дэбютамі з Берлінскай дзяржаўнай капэлай, Мюнхенскай філармоніяй, [[Даніель Барэнбойм|Даніэлем Барэнбоймам]] у Берліне. Сярод значных падзей&nbsp;— абнаўленні опер «Медэя» [[Луіджы Керубіні|Керубіні]] і [[Чароўная флейта (опера)|«Чароўная флейта»]] [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] ў [[Берлінская дзяржаўная опера|Берлінскай дзяржаўнай оперы]], пастаноўка [[Аіда|«Аіды»]] [[Джузэпэ Вердзі]] у гістарычным комплексе [[Дэйр эль-Бахры|Храма Хатшэпсут]] ў [[Луксор]]ы ([[Егіпет]]) з аркестрам INSO-Lviv; пастаноўкі опер [[Дон Карлас (опера)|«Дон Карлас»]] Дж. Вердзі, «Пасажырка» [[Мечыслаў Вайнберг|М. Вайнберга]] і балета [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. Пракоф’ева]] «Папялушка» у оперы Граца (Аўстрыя); пастаноўка оперы «Юдзіта» у Баварскай дзяржаўнай оперы.<ref name=":2"/> 6 лістапада 2020 года ў залатой зале Венскай філармоніі адбылася прэм’ера аднайменнага твора Сафіі Губайдулінай «Гнеў Божы» пад дырыжыраваннем Аксаны Лыніў.<ref name=":4">{{Cite web|title=Экс-дирижер одесского оперного дала мировую премьеру в Венской филармонии (фото)|url=https://culturemeter.od.ua/jeks-dirizher-odesskogo-opernogo-upravljala-mirovoj-premeroj-v-venskoj-opere-foto-106473-2/|date=2020-11-08|language=ru-RU|archive-date=7 грудня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207073547/https://culturemeter.od.ua/jeks-dirizher-odesskogo-opernogo-upravljala-mirovoj-premeroj-v-venskoj-opere-foto-106473-2/}}</ref> Праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]] канцэрт пераносілі чатыры разы. «Канцэрт для альта з аркестрам» сыграў Антуан Тамесціт&nbsp;— адзін з лепшых альтыстаў сучаснасці.<ref name=":4" /> 8 лістапада 2020 года ў Львоўскай нацыянальнай філармоніі імя М. Скорыка адбылася яшчэ адна прэм’ера&nbsp;з удзелам Аксаны Лыніў&nbsp;— пастаноўка оперы «Сэрца Аксаны» [[Стэфанія Іванаўна Туркевіч|Стэфаніі Туркевіч-Лукіяновіч]], напісанай ў 1960 годзе і ўпершыню пастаўленай ва Украіне.<ref>{{Cite web|title=Серце Оксани: післяпрем'єрні роздуми від Любові Кияновської|url=https://philharmonia.lviv.ua/media/sertse-oksany-pisliapremierni-rozdumy-vid-liubovi-kyianovskoi/|date=2020-11-11|language=uk|archive-date=30.11.2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130133538/https://philharmonia.lviv.ua/media/sertse-oksany-pisliapremierni-rozdumy-vid-liubovi-kyianovskoi/}}</ref> 20 лістапада 2020 года дэбютавала з Сімфанічным аркестрам Баварскага радыё з творамі [[Фелікс Мендэльсон|Фелікса Мендэльсона]] і Вольфганга Амадэя Моцарта.<ref name=":6"/> 30 лістапада 2020 года ў Берліне атрымала прэстыжную ўзнагароду «Oper!Awards» у катэгорыі «Найлепшая дырыжорка 2020 года», заснаваную оперным часопісам «Oper!Das Magazin». Прэмія прысуджаецца мастакам у галіне опернага мастацтва.<ref>{{Cite web|title=BESTE DIRIGENTIN / BEST CONDUCTOR|url=https://www.oper-awards.com/preistraeger-2020/beste-dirigentin-best-conductor/|website=Oper! Awards 2020 - 30. November 2020 aus Berlin ab 19.30 Uhr|accessdate=2020-11-30|language=de-DE|archive-date=2 грудня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202165245/https://www.oper-awards.com/preistraeger-2020/beste-dirigentin-best-conductor/}}</ref> 19 лістапада 2020 года ў жывым эфіры дырыжыравала афіцыйным Адвэнт-канцэртам канала WDR зямлі [[Паўночны Рэйн-Вестфалія|Паўночная Рэйн-Вестфалія]], які трансляваўся з базілікі Святой Марыі ў [[Кевелар]]ы. Дырыжорка супрацоўнічала з радыё-аркестрам WDR і такімі салістамі як сапрана Гольда Шульц, вядомым вагнерыянскім тэнарам Клаўсам Фларыянам Фогтам і кларнетысткай Шаран Кам.<ref>{{Cite web|title=Sendung - Nordrhein-Westfalen feiert Advent 2020 am Sa, 19.12.2020 - WDR Fernsehen|url=https://www.wdr.de/programmvorschau/wdrfernsehen/sendung/2020-12-19/44298046/nordrhein-westfalen-feiert-advent-2020.html|website=www.wdr.de|date=2020-12-20|accessdate=2020-12-20|language=de|archive-date=4 грудня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204032703/https://www.wdr.de/programmvorschau/wdrfernsehen/sendung/2020-12-19/44298046/nordrhein-westfalen-feiert-advent-2020.html}}</ref> На канцэрце прадстаўлена новая аркестравая версія «Шчэдрыка» ў апрацоўцы [[Іван Васілевіч Нябесны|Івана Нябеснага]]. Сярод ганаровых гасцей канцэрта быў старшыня ўрада федэратыўнай зямлі Паўночная Рэйн-Вестфалія&nbsp;— [[Армін Лашэт]].<ref>{{Cite web|title=Erstes digitales Adventskonzert der Landesregierung in Kevelaer {{!}} Das Landesportal Wir in NRW|url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/erstes-digitales-adventskonzert-der-landesregierung-kevelaer-live-uebertragung-aus|website=www.land.nrw|date=2020-12-18|accessdate=2020-12-20|language=de|archive-date=25 грудня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225075224/https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/erstes-digitales-adventskonzert-der-landesregierung-kevelaer-live-uebertragung-aus}}</ref> У 2021 годзе стала першай жанчынай-дырыжоркай за ўсе 145 гадоў гісторыі [[Байройтскі фестываль|Байрайтскага фестывалю]], найпрэстыжнейшага опернага фестывалю свету.<ref name=":0"/> У Байрайце выступала з прэм’ерай оперы «Лятучы галандзец», на пастаноўцы якой супрацоўнічала з Дзмітрыем Чарняковым.<ref name=":3"/><ref>{{Cite web|title=Українка Оксана Линів з оркестром зірвала овації у Байройті (фото)|url=https://glavcom.ua/news/ukrajinski-zhinki-rulyat-oksana-liniv-z-orkestrom-zirvala-ovaciji-u-bayroyti-foto-771674.html?1627309890|website=glavcom.ua|accessdate=2021-07-26|language=uk|archive-date=26 липня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726180358/https://glavcom.ua/news/ukrajinski-zhinki-rulyat-oksana-liniv-z-orkestrom-zirvala-ovaciji-u-bayroyti-foto-771674.html?1627309890}}</ref> З 1 студзеня 2022 года першая жанчына на пасадзе музычнага дырэктара муніцыпальнага тэатра «Камунале» у Балонні ({{Lang-it|Teatro Comunale Bologna}}).<ref>{{Cite web|title=Українка Оксана Линів стане першою жінкою-диригенткою в оперному театрі в Італії|url=https://suspilne.media/194969-ukrainka-oksana-liniv-stane-persou-dirigentkou-aka-ocolit-opernij-teatr-v-italii/?|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2022-01-04|accessdate=2022-01-06|language=uk|first=Катерина|last=Крупенко|archive-date=6 січня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106131313/https://suspilne.media/194969-ukrainka-oksana-liniv-stane-persou-dirigentkou-aka-ocolit-opernij-teatr-v-italii/}}</ref> == Культурная дыпламатыя == Займаецца развіццём класічнай музыкі ва Украіне і вядома як пасол культуры Украіны ў свеце. За міжнародныя поспехі і адданасць развіццю ўкраінскай культуры адзначана званнем ганаровага пасла Львова.<ref name=":5">{{Cite web|title=Почесні Амбасадори Львова LIVE з Оперного театру|url=https://ambassadors.lviv.ua/rozpochato-priyom-zayavok-na-zvannya-pochesnogo-ambasadora-lvova-2020-2022/|website=Почесні Амбасадори Львова|accessdate=2020-11-20|language=uk|archive-date=28 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128114146/https://ambassadors.lviv.ua/rozpochato-priyom-zayavok-na-zvannya-pochesnogo-ambasadora-lvova-2020-2022/}}</ref> У 2016 годзе ініцыявала заснаванне Міжнароднага фестывалю класічнай музыкі LvivMozArt у Львове, з тага часу ўзначальвае яго як арт-дырэктарка. У 2016 годзе па ініцыятыве Аксаны Лыніў заснаваны [[Маладзёжны сімфанічны аркестр Украіны|Маладзёжны сімфанічны аркестр Украіны (YsOU)]], першы і адзіны моладзевы аркестр, які аб’ядноўвае таленавітую моладзь з усёй Украіны.<ref name=":0"/><ref name=":5" /> Аркестр стаў магутнай платформай для развіцця маладых музыкантаў ва ўзросце ад 12 да 22 гадоў, а таксама ўжо заваяваў міжнароднае прызнанне бліскучымі выступамі ў Боне (фестываль Beehovenfest Bonn), Берліне (фестываль моладзевых аркестраў Young Euro Classic), Байрайце (фестываль маладых артыстаў Байрайта), Грацы (Musikverein Graz), Львове (фестываль LvivMozArt) і Кіеве.{{Quotation|''«Аксана Лыніў мела шалёны поспех. За адзін вечар яна паказала ўсе, сапраўды ўсе грані Бартака! Выразны і дакладны рысунак яе рухаў. Квінтэсенцыя тонкай драматургіі, надзвычайнага танальнага дыяпазону ад мяккасці да жорсткасці, ад пяшчотнага гучання да вастрыні ляза. Дзяржаўны аркестр Баварыі патрапіў ва ўсе нюансы вялікай майстрыхі за пультам. Гучанне: ад далікатнага да надзвычайна сканцэнтраванага. Але ніводнага імгнення пераціскання або лішняга шуму! Беззаганныя групы труб і трамбонаў, солі ад флейты да фагота: не хутка хтосьці здолее зрабіць штосьці падобнае!»''|[https://onlinemerker.com/ Onlinemerker, 2020]}}Далучылася да некалькіх музычных ініцыятыў ва Украіне пры падтрымцы [[Украінскі культурны фонд|Украінскага культурнага фонду]]. У супрацоўніцтве з культурнай мэнэджаркай Ярынай Вініцкай, удзельнічала ў маштабным мастацкім праекце «Каўчэг Украіна: музыка», які ўпершыню трансляваўся онлайн 24 кастрычніка 2020 года. Праект спалучае ўкраінскую архаіку, а таксама сучасныя класічныя творы. Акрамя таго, ён сімвалізуе музычны каўчэг, мэта якога захаванне ўкраінскай спадчына і данясенне гэтага скарбу да наступных пакаленняў. У гэтым праекце Ліней супрацоўнічала з амаль 200 удзельнікамі з усёй Украіны: «ДахаБраха», «Курбаси», мужчынскім хорам «Дударик», Кіеўскім дзявочым хорам імя Мікалая Лысенкі, [[Сяргей Віктаравіч Жадан|Сяргеем Жаданам]], палескай спявачкай Дамінікай Чакун. Моладзевы сімфанічны аркестр Украіны пад кіраўніцтвам дырыжоркі таксама ўдзельнічаў у праекце.<ref name=":0"/> == Вяртанне памяці пра Моцарта ў Львове == Змайецца актыўным прасоўваннем вяртанне памяці пра сям’ю Моцартаў у Львове і іншых месцах Галічыны, дзе жыў і працаваў [[Франц Ксавер Вольфганг Моцарт|Франц Ксавер Моцарт]], малодшы сын [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Вольфганга Моцарта]]. Падчас стварэння фестывалю LvivMozArt была наладжана добрая сувязь з сям’ёй Моцартаў. Лыніў наладзіла важныя сувязі паміж Львовам, Зальцбургам і Венай. У прыватнасці, ад першага фестывалю наладжана супрацоўніцтва з Міжнародным фондам Мацартэум. У 2019 годзе Львоў прыняты ў Міжнародную асацыяцыю «Шляхі Моцарта», міжнародную арганізацыю, куды могуць уваходзіць гарады, гістарычна звязаныя з дзейнасцю Моцарта або яго сям’і. На другі фестываль LvivMozArt фонд Мацартэум даў арыгінальную скрыпку Вольфганга Амадэя Моцарта. Сярод запланаваных падзей у сувязі з уключэннем Галічыны да «Шляхоў Моцарта»&nbsp;— адкрыццё ў Львове помніка Францу Ксаверу Моцарту, распрацоўка брэнда Львова як горада Моцарта, стварэнне экскурсійнай праграмы па месцах Моцарта, даследаванні гісторыі Франца Ксавера. Лыніў назвала гэта даследаванне Mozertiana Galicia&nbsp;— даследаванне архіваў і ўсіх дакументаў, у тым ліку яго лістоў і падарожнага дзённіка, якія засведчаць дзейнасць Моцарта ў Львове. Усе гэтыя дакументы будуць выдадзены ва ўкраінскім перакладзе «Выдавецтвам Старога Льва» з арыгінальнымі ілюстрацыямі і кароткім уступленнем Аксаны Лыній да кожнага радзелу кнігі. ''«Гэтая праца стане асновай для многіх нашых падпраектаў. Напрыклад, для экскурсій па месцах Моцарта, стварэння віртуальнага музея. Прыязджаючы ў Вену, яшчэ ў аэрапорце прыкметны культ Моцарта. Нешта падобнае я хачу, каб было ў нас. Гэта будзе ўключаць і сувенірную прадукцыю, і спецыяльныя цукеркі&nbsp;— я ўжо прыдумала, якімі яны будуць»'',&nbsp;— кажа Лыніў<ref>{{Cite web|title=Оксана Линів: "Музика – це те, що стоїть поза нотами"|url=https://craftmagazine.net/oksana-lyniv|website=Craft {{!}} Magazine|accessdate=2021-03-13|language=ua-UA|archive-date=11 березня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311184550/https://craftmagazine.net/oksana-lyniv/}}</ref>. == Цытаты == {{Quotation|''«Адзін з найбольшых падарункаў Бога людзям — дар выбару. І менавіта пытанне выбару мяне цікавіць штодня. Я штовечар пытаю сябе: для чаго я жыла сёння? Найгалоўнейшае для мяне — быці сустваральніцам свайго жыцця, жыцця нашай (маёй) краіны і жыцця ўсёй нашай цывілізацыі»''|Аксана Лыніў}} {{Quotation|''«Ты спачатку нараджаешся лідарам, а ўжо потым абіраеш сярод музычных прафесій дырыжорскую. То-бок наш характар падштурхоўвае выходзіць наперад і браць усё ў рукі.»''|Аксана Лыніў|[https://craftmagazine.net/oksana-lyniv/ Craft, 2021]}} {{Quotation|''«Партытура — манускрыпт маіх думак. Бо папраўдзе музыка — не тое, што запісана ў нотах. Музыка — тое, што стаіць па-за нотамі...»''|Аксана Лыніў|[https://ukrainer.net/oksana-lyniv/ Ukrainer, 2020]}} == Узнагароды і адзнакі == * 2015&nbsp;— «Зорка года» у намінацыі «Класіка» і прыз Мюнхенскага опернага фестывалю<ref>{{Cite web|title=Оксана Линів|url=https://lvivmozart.com/person/oksana-liniv|website=LvivMozartArt|accessdate=2020-12-05|language=ua|archive-date=17 квітня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417175305/https://lvivmozart.com/person/oksana-liniv}}</ref> * 2017&nbsp;— [[Ордэн «За інтелектуальную адвагу»|Ордэн «За інтэлектуальную адвагу»]]<ref>{{Cite web|title=Орден «За інтелектуальну відвагу» отримали Оксана Линів, Павел Смоленський та Євген Бистрицький.|url=https://zbruc.eu/node/74721|website=Збруч|accessdate=2020-12-05|language=uk|archive-date=19 грудня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219094321/https://zbruc.eu/node/74721}}</ref> * 2017&nbsp;— «Людзі Львова»<ref name=":7">{{Cite web|title=Біографія Оксани Линів|url=https://lvivmozart.com/index/404|website=LvivMozartArt|accessdate=2020-12-05|language=ua}}{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2017&nbsp;— «Чалавек новага часу»<ref name=":7" /> * 2018&nbsp;— «BOOM Awards»<ref>{{Cite web|title=Львів’яни обирають кращих на щорічній премії BOOM AWARDS|url=https://zaxid.net/lvivyani_obirayut_krashhih_na_shhorichniy_premiyi_boom_awards_n1458102|website=ZAXID.NET|accessdate=2020-12-05|language=uk|archive-date=4 березня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304191938/https://zaxid.net/lvivyani_obirayut_krashhih_na_shhorichniy_premiyi_boom_awards_n1458102}}</ref> * 2018&nbsp;— «100 найуплывовейшых жанчын Украіны» * 2019&nbsp;— «100 найуплывовейшых украінцаў» ад часопіса [[Фокус (часопіс, Украіна)|«Фокус»]]<ref>{{Cite web|title=Оксана Линів, Почесна Амбасадорка Львова, ввійшла у топ-100 найвпливовіших українців|url=https://ambassadors.lviv.ua/oksana-liniv-pochesniy-ambasador-lvova-uviyshla-u-top-100-nayvplivovishih-ukrayiniv/|website=Почесні Амбасадори Львова|accessdate=2020-12-05|language=uk|archive-date=30 жовтня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030133302/https://ambassadors.lviv.ua/oksana-liniv-pochesniy-ambasador-lvova-uviyshla-u-top-100-nayvplivovishih-ukrayiniv/}}</ref> і «Топ-100» ад часопіса [[НВ (часопіс)|«NV»]]<ref>{{Cite web|title=НВ назвав топ-100 найбільш успішних жінок України|url=https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/nv-nazvav-top-100-naybilsh-uspishnih-zhinok-ukrajini-50009498.html|website=nv.ua|accessdate=2020-12-05|language=uk|archive-date=2 квітня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402205605/https://nv.ua/ukr/ukraine/politics/nv-nazvav-top-100-naybilsh-uspishnih-zhinok-ukrajini-50009498.html}}</ref> * 2019&nbsp;— Міжнародная прэмія [https://www.trebbia.org/ TREBBIA]{{Недаступная спасылка}} у намінацыі «за мастацкую дзейнасць»<ref>{{Cite web|title=International Trebbia Awards 2019 :: CCPF Czech-Qatar Chamber of Commerce|url=https://www.ccpf.cz/l/international-trebbia-awards-2019/|website=www.ccpf.cz|accessdate=2020-12-05|language=cs|archive-date=8 січня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108105750/https://www.ccpf.cz/l/international-trebbia-awards-2019/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Оксана Линів, диригент: У рамках фестивалю LvivMozArt можна буде почути твори трьох Моцартів|url=https://rozmova.wordpress.com/2019/08/02/oksana-lyniv-6/|website=Інтерв'ю з України|accessdate=2020-12-05|language=uk|archive-date=8 березня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308174554/https://rozmova.wordpress.com/2019/08/02/oksana-lyniv-6/}}</ref> * 2018—2019&nbsp;— «Штырыйка года» ў катэгорыі «Мастацтва» (Грац, Аўстрыя)<ref name=":7" /> * 2020&nbsp;— «Найлепшая дырыжорка 2020 года» («Oper! Awards», Германія)<ref>{{Cite web|title=У Німеччині Оксану Линів визнали найкращою диригенткою 2020 року {{!}} DW {{!}} 01.12.2020|url=https://www.dw.com/uk/u-nimechchyni-oksanu-lyniv-vyznaly-naikrashchoiu-dyryhentkoiu-2020-roku/a-55789101|website=DW.COM|accessdate=2020-12-05|language=uk-UA|archive-date=4 грудня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204194220/https://www.dw.com/uk/u-nimechchyni-oksanu-lyniv-vyznaly-naikrashchoiu-dyryhentkoiu-2020-roku/a-55789101}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tk.media/news/ukrainka-oksana-lyniv-poluchila-nagradu-oper-awards-kak-luchshiy-dirizher-2020-goda-2020-12-02|title=Украинка Оксана Лынив получила награду Oper! Awards как лучший дирижер 2020 года|accessdate=4 грудня 2020|archive-date=1 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301160313/https://tk.media/news/ukrainka-oksana-lyniv-poluchila-nagradu-oper-awards-kak-luchshiy-dirizher-2020-goda-2020-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301160313/https://tk.media/news/ukrainka-oksana-lyniv-poluchila-nagradu-oper-awards-kak-luchshiy-dirizher-2020-goda-2020-12-02|archivedate=1 сакавіка 2022|url-status=dead}}{{Ref-ru}}</ref> * 2021&nbsp;— [[Прэмія Women In Arts|Women in Arts 2021]] (у намінацыі «Жанчыны ў музыцы») * 2021&nbsp;— [[Ордэн княгіні Вольгі]] III ступені&nbsp;— ''за значны асабісты ўклад у дзяржаўнае будаўніцтва, умацаванне абараназдольнасці, сацыяльна-эканамічнае, навукова-тэхнічнае, культурна-адукацыйную развіццё Украінскай дзяржавы, важкія працоўныя дасягненні, шматгадовую добрасумленную працу і з нагоды 30-й гадавіны незалежнасці Украіны''<ref>{{Cite web|title=Указ президента України №406/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/4062021-39929|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2021-08-25|language=ua|archive-date=24 серпня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824222206/https://www.president.gov.ua/documents/4062021-39929}}</ref> * 2022&nbsp;— Прэмія Хелены Ваз да Сілва.<ref>{{Cite web|title=Премія Хелени Ваз де Сілва. Оксану Линів відзначили Європейською нагородою за поширення та збереження культурної спадщини|url=https://nv.ua/ukr/art/oksana-liniv-otrimala-pochesnu-yevropeysku-nagorodu-imeni-heleni-vaz-de-silva-novini-ukrajini-50255204.html|website=nv.ua|accessdate=2022-08-23|language=uk}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|oksanalyniv.com|Аксаны Лыніў}} * [https://craftmagazine.net/oksana-lyniv/ Оксана Линів: «Музика — це те, що стоїть поза нотами»] * [https://www.staatsoper.de/biographien/detail-seite/lyniv-oksana.html Biografie auf der Seite der Bayerischen Staatsoper] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170402102212/https://www.staatsoper.de/biographien/detail-seite/lyniv-oksana.html |date=2 красавіка 2017 }} * [http://www.sueddeutsche.de/kultur/portraet-die-dirigentin-1.2522893 Porträt «Die Dirigentin» (SZ vom 17. Juni 2015)] * [http://www.m-r.co.ua/mr/mr.nsf/0/9E96377ED35A39CDC225811F00632C39?OpenDocument Українка розповіла, як стала сенсанцією в світі класичної музики] * ''Романюк Р.'' [http://www.pravda.com.ua/articles/2017/05/29/7144996/ Українська мрія. Як диригент Оксана Линів підкорила Європу] // Pravda.com.ua * [https://m.day.kyiv.ua/uk/article/kultura/ayida-u-hrami-caryci-hatshepsut «Аїда» в храмі цариці Хатшепсут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220302164352/https://m.day.kyiv.ua/uk/article/kultura/ayida-u-hrami-caryci-hatshepsut |date=2 сакавіка 2022 }} * [https://zbruc.eu/node/91666 «Музикою можна змінювати історію»] * [https://opinionua.com/2019/03/19/xto-taka-oksana-liniv/ «Хто така Оксана Линів?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200422041250/https://opinionua.com/2019/03/19/xto-taka-oksana-liniv/ |date=22 красавіка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лыніў Аксана Яраславаўна}} [[Катэгорыя:Дырыжоры Украіны]] aq209ckbwed4yyhtf8uvri9861we3ay 0 738149 5184751 5002159 2026-08-21T15:43:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184751 wikitext text/x-wiki '''Інфарматык''', '''Навуковец у галіне камп’ютарных навук''' — [[вучоны]], які спецыялізуецца ў акадэмічным вывучэнні [[Інфарматыка|інфарматыкі]]<ref>{{cite book|author1=Orsucci, Franco F.|author2=Sala, Nicoletta|year=2008|title=Reflexing Interfaces: The Complex Coevolution of Information Technology Ecosystems, Information Science Reference|page=335|isbn=978-1599046273}}</ref>. Навукоўцы ў галіне інфарматыкі звычайна працуюць над тэарэтычнымі аспектамі вылічэння, а не над апаратнымі, на якіх пераважна засяроджаны інжынеры-інфарматыкі (але ёсць і выключэнні). Хаця навукоўцы ў інфарматыцы таксама могуць сфакусаваць сваю працу і даследаванні на канкрэтных галінах (такіх як распрацоўка і праектаванне [[Алгарытмы|алгарытмаў]] і [[Структура даных|структур даных]], [[распрацоўка праграмнага забеспячэння]], [[тэорыя інфармацыі]], тэорыя [[База даных|баз даных]], {{нп3|тэорыя складанасці вылічэнняў|тэорыя складанасці вылічэнняў|en|Computational complexity theory|}}, [[лікавыя метады]], {{нп3|Тэорыя моў праграмавання|тэорыя моў праграмавання|en|Programming language theory}}, {{нп3|Камп’ютарная графіка|камп’ютарная графіка|en|Computer graphics}} і [[камп’ютарны зрок]]), іх аснова — тэарэтычнае вывучэнне вылічэння, якоя з’яўляецца іх вытокамі<ref name="salary">{{cite web|url=https://www.bls.gov/ooh/Computer-and-Information-Technology/Computer-and-information-research-scientists.htm|title=Computer and Information Research Scientists|publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics|date=29 March 2012|access-date=2019-09-09}}</ref>. Асноўная мэта навукоўцаў-інфарматыкаў — распрацоўка або праверка мадэляў, часта матэматычных, для апісання ўласцівасцей вылічальных сістэм ([[Працэсар|працэсараў]], праграм, камп’ютараў, якія ўзаемадзейнічаюць з людзьмі, камп’ютараў, якія ўзаемадзейнічаюць з іншымі камп’ютарамі, і г. д.) з агульнай мэтай выяўлення канструкцый, якія дадуць карысны вынік (хутчэй, менш, танней, больш дакладна і г. д.). == Адукацыя == Большасць навукоўцаў у галіне інфарматыкі павінны мець [[Доктар філасофіі|доктарскую]] або [[Магістр|магістарскую]] ступень у інфарматыцы або сумежных дысцыплінах, такіх як [[матэматыка]]<ref name="salary" /> або [[фізіка]]<ref>{{cite web|url=https://www.aps.org/careers/statistics/bsprivatesec.cfm|title=Fields of Employment for Physics Bachelors in the Private Sector, tuty of 2010 & 2012 Combined|publisher=American Physical Society|access-date=2019-09-09}}</ref>. === Галіны спецыялізацыі === * {{нп3|Тэарэтычныя інфарматыка||en|Theoretical computer science}} — уключае структуры даных і алгарытмы, {{нп3|тэорыя вылічэнняў|тэорыю вылічэнняў|en|Theory of computation}}, [[тэорыя інфармацыі|тэорыю інфармацыі]] і [[тэорыя кадавання|кадавання]], [[тэорыя праграмавання|тэорыю праграмавання]] і [[фармальныя метады]]. * Камп’ютарныя сістэмы — уключаюць [[архітэктура камп’ютара|архітэктуру камп’ютара]] і [[інжынерыя камп’ютарных сістэм|інжынерыю камп’ютарных сістэм]], аналіз [[прадукцыйнасць камп’ютара|прадукцыйнасці камп’ютара]], [[Паралелізм (інфарматыка)|паралелізм]] і [[размеркаваныя вылічэнні]], [[камп’ютарныя сеткі]], [[камп’ютарная бяспека|камп’ютарную бяспеку]], [[крыптаграфія|крыптаграфію]] і [[база даных|базы даных]]. * Камп’ютарныя прыкладанні — уключаюць [[Камп’ютарная графіка (камп’ютарныя навукі)|камп’ютарную графіку]] і візуалізацыю, [[чалавека-камп’ютарнае узаемадзеянне]], [[навуковыя вылічэнні]] і [[штучны інтэлект]]. * [[Інжынерыя праграмнага забеспячэння]] — прымяненне інжынерыі для распрацоўкі праграмнага забеспячэння сістэматычным метадам. == Занятасць == Навукоўцы ў галіне камп’ютарных навук часта наймаюцца фірмамі, якія выпускаюць праграмнае забеспячэнне, навукова-даследчымі і распрацоўчымі арганізацыямі, дзе яны распрацоўваюць тэорыі, якія дазваляюць ствараць новыя тэхналогіі. Таксама навукоўцы ў галіне камп’ютарных навук працуюць у навукова-адукацыйных установах, такіх як [[універсітэт]]ы. Навукоўцы ў галіне камп’ютарных навук могуць прымяніць свае веды да больш практычных прыкладанняў, займаючыся, напрыклад, інжынерыяй праграмнага забеспячэння. Яны таксама могуць займацца сферай [[IT-кансалтынгу]] і могуць разглядацца як від матэматыкаў, з улікам таго, якое мноства галін залежыць ад матэматыкі<ref>{{cite web|url=https://www.acm.org/binaries/content/assets/education/computing-disciplines.pdf|title=Computing Disciplines & Majors|access-date=2019-09-09}}</ref>. Навукоўцы ў галіне камп’ютарных навук, якія працуюць у прыватным сектары, могуць з часам перайсці на кіруючыя або лідарскія пазіцыі<ref>{{cite web|author=Perry, Benjamin Beau|url=http://people.cs.ksu.edu/~bbp9857/cs.html|title=What is a computer scientist?|publisher=The University of Newcastle|access-date=30 красавіка 2023|archive-date=21 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821154940/http://people.cs.ksu.edu/~bbp9857/cs.html|url-status=dead}}</ref>. Занятасць для навукоўцаў у галіне камп’ютарных навук прагназуецца як вельмі перспектыўная. Такія перспектывы, часткова, можна растлумачыць хуткім ростам у галіне дызайну камп’ютарных сістэм і сумежных паслуг, а таксама ў галіне публікацыі праграмнага забеспячэння, якая, згодна з прагнозамі, ёсць адной з найхутчэй растучых галін эканомікі ЗША<ref name="salary" />. == Гл. таксама == * [[Праграміст]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Інфарматыка]] [[Катэгорыя:Прафесіі]] 046fp2ad7z1848f2t0m5g48bkiqzo98 0 739385 5184781 5098151 2026-08-21T16:57:46Z Pabojnia 135280 афармленне 5184781 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Ermakov_by_Repin.jpg|міні|250px|[[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Я. Рэпін]]. Партрэт {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Ермакоў|М. Д. Ермакова|ru|Ермаков, Николай Дмитриевич}}. 1914. {{нп3|Пскоўская карцінная галерэя||ru|Псковская картинная галерея}}]] '''Каламянка''' — шчыльная гладкая тканіна {{нп3|Ткацкія перапляценні|палатнянага перапляцення|ru|Ткацкие переплетения}} з [[Льняная тканіна|лёну]], часам з даданнем {{нп3|Пянька|пянькі|ru|Пенька}}. Паходжанне назвы тканіны пэўна не ўстаноўлена. {{нп3|Этымалагічны слоўнік рускай мовы Макса Фасмера|М. Фасмер|ru|Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера}} паказваў на запазычанне слова з латыні ({{Lang-la|camelaucium}}) праз нямецкую ({{Lang-de|Kalamank, Kalmank}}) і галандскую ({{Lang-nl|Kalamink}}) мовы. У {{нп3|Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы|слоўніку У. І. Даля|ru|Толковый словарь живого великорусского языка}} каламянка вызначаецца як «паласатая пярэстая ваўняная даматканіна, на [[Панёва|панёвы]], запаслі». Напрыклад, у XIX—XX стагоддзях у [[Томская губерня|Томскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] губернях жанчыны насілі каламянкавыя спадніцы з васьмі палос шарсцяной паласатай даматканіны. Тым не менш, у другой палове XIX стагоддзя ў афіцыйных дакументах і мастацкай літаратуры пад каламянкай фігуравала аднакаляровая тканіна з лёну або пянькі. Ва У. І. Даля для такой беленай гладкай пяньковай або ільняной тканіны, падобнай на [[дэмікатон]], ёсць назва «каламе́нок»<ref name="автоссылка1">{{Даль|Каламенок}}</ref>. У «{{нп3|Рудзін (раман)|Рудзіне|ru|Рудин (роман)}}» ў [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургенева]] згадваецца паліто і {{нп3|фуражка||ru|Фуражка}} з каламянкі. [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. М. Дастаеўскі]] ў «{{нп3|Маленькія малюнкі|Маленькіх малюнках|ru|Маленькие картинки}}» апісвае летні гардэроб заможнага мужчыны: каламянка, [[гетры]] і летні капялюш{{Sfn|Розовая ксандрейка и драдедамовый платок|1989}}. Ільняная каламянка лічылася дарагой, для патаннення дадавалі пяньку. У [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]] ў «{{нп3|Лішнія людзі (апавяданне)|Лішніх людзях|ru|Лишние люди (рассказ)}}» галоўны герой — «Павел Мацвеевіч Зайкін, член акруговага суда, высокі гарбаваты чалавек, у таннай каламенцы і з [[кукарда]]й на палінялай фуражцы». Каламянку ткалі фабрычным спосабам і на ручных станках у хатніх умовах. Аж да 1950-х гадоў каламянку выпускаў Кастрамскі ільнокамбінат. У XX стагоддзі каламянку выраблялі ўжо толькі з лёну{{Sfn|Р. М. Кирсанова|1995}}. З каламянкі, якая валодала высокімі гігіенічнымі ўласцівасцямі, звычайна шылі папулярныя летнія мужчынскія касцюмы, звычайна шэрага, бэжавага або белага колеру, а таксама форму марскіх афіцэраў. Белыя штаны з каламянкі згадваюць {{нп3|Ілья Арнольдавіч Ільф|Ілья Ільф|ru|Ильф, Илья Арнольдович}} і [[Яўген Пятровіч Пятроў|Яўген Пятроў]] у «[[Дванаццаць крэслаў]]»<ref>{{кніга |аўтар= [[Ілья Арнольдавіч Ільф|И. Ильф]], [[Яўген Пятровіч Пятроў|Е. Петров]]|частка= Глава XXXVI|загаловак= Двенадцать стульев|адказны= под ред. {{nobr|Н. А. Пресновой}}|месца= М.|выдавецтва= Правда|год= 1982|старонкі= 342|старонак= 400|тыраж= 500000}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беловинский Л. В. Коломянка // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 298. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4. * Глинкина Л. А. Коломянка // Иллюстрированный словарь забытых и трудных слов русского языка: ок. 7000 единиц: более 500 ил. / Л. А. Глинкина; худож. М. М. Салтыков. — М.: Мир энциклопедий Аванта+, 2008. — С. 146. — 432 с. — ISBN 978-5-98986-208-5. * {{кніга|частка=Коломянка|старонкі=136—137|аўтар=[[Раіса Мардухаўна Кірсанава|Кирсанова Р. М.]]|загаловак=Костюм в русской художественной культуре 18 — первой половины 20 вв.: Опыт энциклопедии|адказны=под ред. {{nobr|Т. Г. Морозовой}}, {{nobr|В. Д. Синюкова}}|месца=М.|выдавецтва=[[Большая российская энциклопедия (выдавецтва)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1995|старонак=383 с.: ил.|isbn=5-85270-144-0|тыраж=50000|ref=Р. М. Кирсанова}} * {{h|Розовая ксандрейка и драдедамовый платок|1989|Кирсанова Р. М. Коломянка // Розовая ксандрейка и драдедамовый платок: Костюм — вещь и образ в русской литературе XIX в. / под ред. Э. Б. Кузьминой. — М.: Книга, 1989. — С. 127—128. — 286 с. — 55 000 экз. — ISBN 5-212-00130-7.}} * Коломёнок // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. III. — Стб. 900. — 527 с. {{тэкстыль}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Льняныя тканіны]] 01l7zq9dax2owujtc5nobdy3x3scpa1 0 743950 5184791 5145945 2026-08-21T17:49:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184791 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шымановіч}} {{Тэнісіст | імя_гульца = Ірына Шымановіч | апісанне_выявы = Шымановіч на Адкрытым чэмпіянаце ЗША 2015 | месца_пражывання = [[Мінск]], [[Беларусь]] | прафесійная_кар’ера = [[:Катэгорыя:2013 год у тэнісе|2013]] — ц.ч. | рабочая_рука = правая | бэкхенд = двуручны | трэнер = | адзіночных_тытулаў = 13 [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] | найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 154 (12 чэрвеня 2023) | вынікі_па_Аўстраліі = | вынікі_па_Францыі = 2-і раунд ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|2023]]) | вынікі_па_Уімблдане = | вынікі_па_ЗША = | парных_тытулаў = 1 [[WTA]], 13 [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] | найвышэйшая_парная_пазіцыя = 67 (16 ліпеня 2023) | вынікі_па_Аўстраліі_2 = | вынікі_па_Францыі_2 = 2-і раунд (2023) | вынікі_па_Уімблдане_2 = 1/4 фіналу (2023) | вынікі_па_ЗША_2 = | медалі = {{турнір|[[Юнацкія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Срэбра|[[Летнія юнацкія Алімпійскія гульні 2014|Нанкін 2014]]|[[Тэніс на летніх юнацкіх Алімпійскіх гульнях 2014|адзіночны разрад]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія юнацкія Алімпійскія гульні 2014|Нанкін 2014]]|[[Тэніс на летніх юнацкіх Алімпійскіх гульнях 2014|парны разрад]]}} | апошняе_абнаўленне = 17 красавіка 2023 года }} '''Іры́на Уладзі́міраўна Шымано́віч''' (нар. [[30 чэрвеня]] [[1997]] года, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[тэніс]]істка; пераможца аднаго турніру [[WTA]] ў парным разрадзе; фіналістка аднаго юніёрскага [[Турніры Вялікага шлема|турніру Вялікага шлема]] ў парным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2013]]). == Спартыўная кар’ера == {{загатоўка раздзела}} Нарадзілася 30 чэрвеня 1997 года ў [[Мінск]]у ([[Беларусь]]). На [[Уімблданскі турнір 2013|Уімблданскім турніры 2013 года ў парным разрадзе сярод дзяўчын]] яна ў пары з [[Ангеліна Сяргееўна Калініна|Ангелінай Калінінай]] прабілася ў фінал<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.ua/news/194595-ukrainka-vyshla-v-parniy-final-yuniorskogo-uimbldona|title=Украинка вышла в парный финал юниорского Уимблдона|author=Михаил Шаповалов|website=СПОРТ.UA|accessdate=2020-08-20}}</ref>, але саступілі чэшскай пары [[Барбара Крэйчыкава]] і [[Кацярына Сінякова]] з лікам 3-6, 1-6<ref>{{Cite web|url=http://www.sportonline.ua/tennis/19198-kalinina-i-shimanovich-v-pare-ustupili-v-finale-yuniorskogo-uimbldona.html|title=Калинина и Шиманович в паре уступили в финале юниорского Уимблдона|publisher=Новости спорта «СпортОнлайн.ua» — новости спорта, спортивные результаты и фотографии соревнований, спорт в Украине и в мире|website=www.sportonline.ua|accessdate=2020-08-20|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://protennis.by/news/archive/wimbledon_2013_pervij_final_ir/|title=Wimbledon 2013. Первый финал Ирины Шиманович.|website=protennis.by|accessdate=2020-08-20|archive-date=7 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407072608/https://protennis.by/news/archive/wimbledon_2013_pervij_final_ir/|url-status=dead}}</ref>. 4 лютага 2014 года дэбютавала за [[Зборная Беларусі па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|зборную Беларусі]] на [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубку Федэрацыі]], выйграўшы свой першы міжнародны матч у пары з [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілонай Эдуардаўнай Крамень]] супраць зборнай Турцыі<ref>{{Cite web|url=https://belaruspartisan.by/sport/256688/|title=Теннис. Сборная Беларуси победила команду Турции в матче Кубка федерации|website=Белорусский партизан|accessdate=2020-08-20|lang=ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2014 годзе заваявала сярэбраны медаль [[Летнія юнацкія Алімпійскія гульні 2014|Юнацкіх Алімпійскіх гульняў у Нанкіне]] ([[Китай]]), прайграўшы ў фінале мясцовай тэнісістцы [[Сюй Шылінь]] у двух сэтах з лікам 3-6, 1-6<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gotennis.ru/read/news/irina_shimanovich_ne_hochu_opravdyvat_svoyo_porazhenie_travmoji.html|title=Ирина Шиманович: Не хочу оправдывать своё поражение травмой — Новости тенниса на GoTennis.ru|website=GoTennis.ru|accessdate=2020-08-20|archive-date=1 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001052112/http://www.gotennis.ru/read/news/irina_shimanovich_ne_hochu_opravdyvat_svoyo_porazhenie_travmoji.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://by.tribuna.com/tennis/1023087492.html|title=Юношеская Олимпиада. Шиманович проиграла в финале|website=BY.Tribuna.com|accessdate=2020-08-20|lang=ru|archive-date=7 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407072604/https://by.tribuna.com/tennis/1023087492.html|url-status=dead}}</ref>. За сваю кар’еру тэнісістка выйграла трынаццаць адзіночных турніраў і трынаццаць парных турніраў [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]]. 12 чэрвеня 2023 года яна заняла найвышэйшае месца ў рэйтынгу адзіночнага разраду [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA Tour]] — 154-е месца, а 10 красавіка 2023 года дасягнула найвышэйшай пазіцыі ў парным разрадзе — 94-е месца. == Выніковае месца ў рэйтынгу WTA паводле гадоў == {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |!width=80px| <small>'''Адзіночны<br>рэйтынг'''</small> |!width=80px| <small>'''Парны<br>рэйтынг'''</small> |- align=center |[[Тур WTA 2022|2022]] |330 |384 |- align=center |[[Тур WTA 2021|2021]] |'''263''' |'''306''' |- align=center |[[Тур WTA 2020|2020]] |419 |459 |- align=center |[[Тур WTA 2019|2019]] |420 |358 |- align=center | [[Тур WTA 2018|2018]] |493 | 504 |- align=center | [[Тур WTA 2017|2017]] |578 |626 |- align=center | [[Тур WTA 2016|2016]] |528 | 548 |- align=center | [[Тур WTA 2015|2015]] | 534 | 468 |- align=center | [[Тур WTA 2014|2014]] | 384 | 949 |- align=center |[[Тур WTA 2013|2013]] |919 |845 |- |} == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у адзіночным разрадзе (18) === ==== Перамогі (13) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |bgcolor="#ffcccc"| 100.000 [[Долар ЗША|USD]] (0)* |- |bgcolor="#ccccff"| 80.000 (75.000**) [[Долар ЗША|USD]] (0) |- |bgcolor="#CCFFCC"| 60.000 (50.000**) [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |bgcolor="#CFFCFF"| 40.000 [[Долар ЗША|USD]] (0+2) |- |bgcolor="#50C878"| 25.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+6) |- |bgcolor="#66CCFF"| 15.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |bgcolor="#ffffcc"| 15.000 (10.000**) [[Долар ЗША|USD]] (9+5) |- |} <small>** прызавы фонд да 2017 года</small> {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (4+8)* | align="center" rowspan="2"| Зал (1+2) |- | align="center"| Грунт (8+5) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (12+11) |- | align="center"| Дыван (1) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 1 снежня 2013 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эмілі Уэблі-Сміт]] | 6-4 6-3 |-bgcolor="#66CCFF" | 2. | 23 лютага 2014 | [[Альтэнкірхен]], [[Германія]] | Дыван (зал) | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Рэка Луца Яні]] | 6-1 7-6(3)<ref name="Quali">Пачала турнір з кваліфікацыі.</ref> |-bgcolor="#ffffcc" | 3. | 16 сакавіка 2014 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Германія}} [[Ліза Панамар]] | 6-2 6-3 |-bgcolor="#ffffcc" | 4. | 17 красавіка 2016 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|ЗША}} [[Ціна Тэхрані]] | 6-3 6-2 |-bgcolor="#ffffcc" | 5. | 24 красавіка 2016 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Германія}} [[Дана Крэмер]] | 6-0 6-1 |-bgcolor="#ffffcc" | 6. | 18 чэрвеня 2017 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | 6-1 4-6 6-2 |-bgcolor="#ffffcc" | 7. | 13 жніўня 2017 | [[Масква]], [[Расія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Паліна Аляксееўна Лейкіна|Паліна Лейкіна]] | 6-2 6-4 |-bgcolor="#ffffcc" | 8. | 20 жніўня 2017 | [[Масква]], [[Расія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Яна Дзмітрыеўна Сізікава|Яна Сізікава]] | 6-1 5-7 7-5 |-bgcolor="#ffffcc" | 9. | 22 красавіка 2018 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Грунт | {{Сцяг|ЗША}} [[Даша Іванова]] | 6-2 6-1 |-bgcolor="#ffffcc" | 10. | 8 лістапада 2020 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|ЗША}} [[Джэсі Эні]] | 6-3 7-5 |-bgcolor="#50C878" | 11. | 29 жніўня 2021 | [[Алматы]], [[Казахстан]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Вера Валер’еўна Лапко|Вера Лапко]] | 6-3 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 12. | 2 кастрычніка 2022 | [[Аточэц]], [[Славенія]] | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Мірыям Б’янка Булгару]] | 6-3 3-6 6-3 |-bgcolor="#CCFFCC" | 13. | 4 снежня 2022 | [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірына Храмачова]]<ref name="Нейтральны статус">Расійская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Расіі.</ref> | 6-2 5-7 6-4 |- |} ==== Паражэнні (5) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 8 снежня 2013 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Румынія}} [[Алена-Тэадора Кадар]] | 4-6 6-4 3-6 |-bgcolor="#ffffcc" | 2. | 9 сакавіка 2014 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Кітай}} [[Чжу Лінь]] | 1-6 4-6 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 21 чэрвеня 2015 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] | 1-6 1-6<ref name="Quali" /> |-bgcolor="#50C878" | 4. | 10 чэрвеня 2018 | [[Наманган]], [[Узбекістан]] | Хард | {{Сцяг|Узбекістан}} [[Сабіна Альфрэдаўна Шарыпава|Сабіна Шарыпава]] | 1-6 1-6 |-bgcolor="#50C878" | 5. | 26 сакавіка 2023 | [[Пальманова (Мальёрка)|Пальманова]], [[Іспанія]] | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Жаклін Крысціян]] | 4-6 0-6 |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў парным разрадзе (1) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" bgcolor="#FFFF99"| [[Турніры Вялікага шлема]] (0) |- |align="center" bgcolor="gold"| [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпіяда]] (0) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Выніковы турнір WTA]] (0) |- |align="center" bgcolor="#0099CC"| WTA 1000 Mandatory (0) |- |align="center" bgcolor="#c0d077"| WTA 1000 (0) |- |align="center" bgcolor="#BF94E4"| WTA 500 (0) |- |align="center" bgcolor="#50C878"| WTA 250 (0+1)* |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (0)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (0+1) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (0+1) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 9 красавіка 2023 | [[Claro Open Colsanitas 2023|Багата, Калумбія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірына Храмачова]]<ref name="Нейтральны статус" /> | {{Сцяг|Грузія}} [[Аксана Вячаславаўна Калашнікава|Аксана Калашнікава]]<br />{{Сцяг|Польшча}} [[Катажына Пітэр]] | 6-1 3-6 [10-6] |- |} === Фіналы турніраў [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у парным разрадзе (29) === ==== Перамогі (13) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 5 ліпеня 2015 | [[Штутгарт]], [[Германія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Марыя Сяргееўна Марфуціна|Марыя Марфуціна]] | {{Сцяг|Чэхія}} [[Ленка Кунчыкава]]<br />{{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Стухлая]] | 6-2 4-6 [10-8] |-bgcolor="#ffffcc" | 2. | 24 красавіка 2016 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джазамэй Дру]] | {{Сцяг|Германія}} [[Таісія Мордэргер]]<br />{{Сцяг|Германія}} [[Яна Мордэргер]] | 3-6 6-1 [10-2] |-bgcolor="#ffffcc" | 3. | 13 жніўня 2017 | [[Масква]], [[Расія]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Расія}} [[Эліна Араратаўна Аванесян|Эліна Аванесян]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Авеліна Наілеўна Сайфетдынава|Авеліна Сайфетдынава]] | 6-4 6-4 |-bgcolor="#ffffcc" | 4. | 20 жніўня 2017 | [[Масква]], [[Расія]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Расія}} [[Аляксандра Аляксееўна Кузняцова|Аляксандра Кузняцова]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Соф’я Яўгенаўна Лансерэ|Соф’я Лансерэ]] | 6-2 6-0 |-bgcolor="#ffffcc" | 5. | 8 красавіка 2018 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Балгарыя}} [[Юлія Тэрзійская]] | {{Сцяг|Тайвань}} [[У Фансянь]]<br />{{Сцяг|Тайвань}} [[Чэнь Пэйсюань]] | 6-3 7-5 |-bgcolor="#50C878" | 6. | 3 чэрвеня 2018 | [[Андыжан]], [[Узбекістан]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Дзмітрыеўна Гасанава|Анастасія Гасанава]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Юр’евна Яшына|Кацярына Яшына]] | 6-4 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 7. | 11 лістапада 2018 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Расія}} [[Паліна Іванаўна Монава|Паліна Монава]]<br />{{Сцяг|Расія}}[[Яна Дзмітрыеўна Сізікава|Яна Сізікава]] | 6-3 7-6(3) |-bgcolor="#ffffcc" | 8. | 15 лістапада 2020 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Эліна Араратаўна Аванесян|Эліна Аванесян]] | {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Валянціна Рызер]]<br />{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Лулу Сунь]] | 6-4 6-1 |-bgcolor="#50C878" | 9. | 8 жніўня 2021 | [[Быдгашч]], [[Польшча]] | Грунт | {{Сцяг|Бразілія}} [[Караліна Алвес]] | {{Сцяг|Японія}} [[Хірока Кувата]]<br />{{Сцяг|Калумбія}} [[Юліяна Лісараса]] | 6-1 3-6 [10-5] |-bgcolor="#50C878" | 10. | 25 верасня 2022 | [[Аточэц]], [[Славенія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірына Храмачова]]<ref name="Нейтральны статус" /> | {{Сцяг|Егіпет}} [[Сандра Самір]]<br />{{Сцяг|Тайвань}} [[Ян Яі]] | 6-2 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 11. | 8 студзеня 2023 | [[Манасцір (горад)|Манасцір]], [[Туніс]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Крысціна Дзмітрук]]<ref name="Нейтральны статус Б">Беларуская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Беларусі.</ref> | {{Сцяг|Германія}} [[Кэтлін Канеў]]<br />{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Арлінда Рушыці]] | 6-1 6-2 |-bgcolor="#CFFCFF" | 12. | 15 студзеня 2023 | [[Манасцір (горад)|Манасцір]], [[Туніс]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Алёна Сяргееўна Фаміна-Клотц|Алёна Фаміна-Клотц]]<ref name="Нейтральны статус" /> | {{Сцяг|Румынія}} [[Аана Гаўрыла]]<br />{{Сцяг|Грэцыя}} [[Сапфо Сакеларыдзі]] | 6-2 6-1 |-bgcolor="#CFFCFF" | 13. | 5 сакавіка 2023 | [[Астана]], [[Казахстан]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Казахстан}} [[Ганна Сяргееўна Даніліна|Ганна Даніліна]] | {{Сцяг|Карэя}} [[Хан На Рэ]]<br />{{Сцяг|Карэя}} [[Чан Су Джон]] | 6-4 6-7(8) [10-7] |- |} ==== Паражэнні (16) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 6 кастрычніка 2013 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Аляксандра Зяноўка]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Алена Кірпат]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Юлія Самусева]] | 6-4 3-6 [3-10] |-bgcolor="#ffffcc" | 2. | 1 сакавіка 2015 | [[Анталья]], [[Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Паліна Сяргееўна Навасёлава|Паліна Навасёлава]] | {{Сцяг|Славакія}} [[Ленка Вінерава]]<br />{{Сцяг|Турцыя}} [[Меліс Сезер]] | 2-6 2-6 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 12 чэрвеня 2016 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Бразілія}} [[Лаура Пігосі]]<br />{{Сцяг|Нарвегія}} [[Ульрыкэ Эйкеры]] | 2-6 4-6 |-bgcolor="#50C878" | 4. | 15 ліпеня 2017 | [[Масква]], [[Расія]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Узбекістан}} [[Акгуль Аманмурадава]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Валянціна Юр’еўна Івахненка|Валянціна Івахненка]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#ffffcc" | 5. | 4 сакавіка 2018 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Юлія Уладзіміраўна Гатоўка|Юлія Гатоўка]] | {{Сцяг|Бельгія}} [[Брыт Гекенс]]<br />{{Сцяг|Данія}} [[Эмілі Франкаці]] | 0-6 3-6 |-bgcolor="#CCFFCC" | 6. | 14 красавіка 2019 | [[Стамбул]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Илона Крамень]] | {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баузкова]]<br />{{Сцяг|Нідэрланды}}[[Разалі ван Дэр Хоек]] | 5-7 7-6(2) [5-10] |-bgcolor="#50C878" | 7. | 16 чэрвеня 2019 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Грунт | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілона Эдуардаўна Крамень|Ілона Крамень]] | {{Сцяг|Македонія}} [[Ліна Г’ёрчэска]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Андрэеўна Камардзіна|Анастасія Камардзіна]] | 7-6(4) 4-6 [8-10] |-bgcolor="#ffffcc" | 8. | 22 лістапада 2020 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Эліна Араратаўна Аванесян|Эліна Аванесян]] | {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Міхаэла Баерлава]]<br />{{Сцяг|Чэхія}} [[Летыцыя Пулчартава]] | 4-6 5-7 |-bgcolor="#50C878" | 9. | 6 чэрвеня 2021 | [[Казань]], [[Расія]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Шалімар Тальбі]] | {{Сцяг|Узбекістан}} [[Нігіна Джасураўна Абдураімава|Нігіна Абдураімава]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Ангеліна Аляксандраўна Габуева|Ангеліна Габуева]] | 2-6 6-7(5) |-bgcolor="#50C878" | 10. | 15 жніўня 2021 | [[Радам]], [[Польшча]] | Грунт | {{Сцяг|Бразілія}} [[Караліна Алвес]] | {{Сцяг|Японія}} [[Мана Кавамура]]<br />{{Сцяг|Японія}} [[Фуна Кадзакі]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#50C878" | 11. | 2 кастрычніка 2022 | [[Аточэц]], [[Славенія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірына Храмачова]]<ref name="Нейтральны статус" /> | {{Сцяг|Чэхія}} [[Ганна Шышкава]]<br />{{Сцяг|ЗША}} [[Джэсі Эні]] | 0-3 — адмова |-bgcolor="#ccccff" | 12. | 27 ноября 2022 | [[Валенсія]], [[Іспанія]] | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірына Храмачова]]<ref name="Нейтральны статус" /> | {{Сцяг|Іспанія}} [[Крысціна Букса]]<br />{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Ілена Ін-Альбон]] | 3-6 2-6 |-bgcolor="#CFFCFF" | 13. | 22 студзеня 2023 | [[Манасцір (горад)|Манасцір]], [[Туніс]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Алёна Сяргееўна Фаміна-Клотц|Алёна Фаміна-Клотц]]<ref name="Нейтральны статус" /> | {{Сцяг|Бурундзі}} [[Сада Нахімана]]<br />{{Сцяг|Румынія}} [[Андрэя Прышакарыу]] | 5-7 4-6 |-bgcolor="#CCFFCC" | 14. | 29 студзеня 2023 | [[Андрэзье-Бутэон]], [[Францыя]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Коні Перэн]] | {{Сцяг|Расія}} [[Соф’я Яўгенаўна Лансерэ|Соф’я Лансерэ]]<ref name="Нейтральны статус" /><br />{{Сцяг|Расія}} [[Аксана Алегаўна Селехмецьева|Аксана Селехмецьева]]<ref name="Нейтральны статус" /> | 3-6 0-6 |-bgcolor="#50C878" | 15. | 19 сакавіка 2023 | [[Пальманова (Мальёрка)|Пальманова]], [[Іспанія]] | Грунт | {{Сцяг|Грузія}} [[Кацярына Гаргодзэ]] | {{Сцяг|Партугалія}} [[Матыльда Жаржэ]]<br />{{Сцяг|Партугалія}} [[Франсішка Жаржэ]] | 1-6 6-3 [8-10] |-bgcolor="#50C878" | 16. | 26 сакавіка 2023 | [[Пальманова (Мальёрка)|Пальманова]], [[Іспанія]] | Грунт | {{Сцяг|Грузія}} [[Кацярына Гаргодзэ]] | {{Сцяг|Партугалія}} [[Матыльда Жаржэ]]<br />{{Сцяг|Партугалія}} [[Франсішка Жаржэ]] | 6-2 3-6 [8-10] |- |} {{канец схаванага блока}} == Гісторыя выступленняў на турнірах == ''Станам на 8 ліпеня 2023 года'' ''Для таго, каб прадухіліць блытаніну і падвойванне ліку, інфармацыя ў гэтай табліцы карэктуецца толькі па сканчэнні ўдзелу там дадзенага гульца.'' {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Парныя турніры |Рамка = |Фон_загалоўка =}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Турнір !! [[Тур WTA 2023|2023]] !! Вынік !! В/П за<br />кар’еру |- | colspan="7" | '''Турніры Вялікага шлема''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |align="center"|- |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 0''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0-0 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|2Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 1''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|1-1 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Уімблданскі турнір]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Уімблданскі турнір 2023|1/4]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 1''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|3-1 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] |align="center"|- |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 0''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0-0 |- |style="background:#EFEFEF;"|Вынік |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |- bgcolor="#efefef" |В/П у сезоне |align="center"|4-2 |align="center"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''4 / 2''' |- | colspan="7" | '''Выніковыя турніры''' |- |style="background:#EFEFEF;"|[[Выніковы турнір WTA]] |align="center"|- |style="background:#EFEFEF;" align="center"|'''0 / 0''' |style="background:#EFEFEF;" align="center"|0-0 |- |- |} {{канец схаванага блока}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF}} * {{Профіль удзельніцы Кубка Федэрацыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэнісісткі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Шымановіч Ірына Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Беларусі]] be5wnvfqgojpj6otrfyx9afac3elzxu 0 745448 5184854 5044152 2026-08-21T23:17:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184854 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | беларускае імя = Адам Канстанцінавіч Дземідэцкі-Дземідовіч | поўнае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = Adam Demidecki-Demidowicz - starosta wysokomazowiecki 1931 r.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= POL COA Nałęcz.svg | шырыня герба = | подпіс герба= [[Наленч (герб)|герб «Наленч»]] | дата нараджэння = 24.04.1888 | месца нараджэння = вёска Старае Сяло, [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = пасля 1952 | месца смерці = | пахаваны = | пахаваная = | род =[[Дземідэцкія-Дземідовічы]] | бацька = Канстанцін-Андрэй Адамавіч Дземідэцкі-Дземідовіч (1843— пасля 1888) | маці = Аляксандра Францішкаўна Карзюк-Залеская | муж = | жонка = | дзеці = | рэлігія = [[каталіцызм]] | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | Rodovid= }} '''Адам Канстанцінавіч Дземідэцкі-Дземідовіч''' ({{lang-ru|Адам Константинович Демидецкий-Демидович}}; {{lang-pl|Adam Demidecki-Demidowicz}}; {{ДН|24|4|1888}}, [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — пасля 1952) — беларускі дваранін, ваенны і палітычны дзеяч Беларусі і Польшчы. Капітан польскага войска, староста (1928—1932) [[Высокамазавецкі павет|Высокамазавецкага павета]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]). Супрацоўнік нямецкіх спецслужб і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускай калабаранцкай адміністрацыі]] ў часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акрузе «Беларусь»]] [[Кіраўнікі Мінска|намеснік бургамістра Мінска]] (1941—1944), удзельнік [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]] (1944). == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Належаў да старажытнага сярэднезаможнага [[шляхта|шляхецкага]] ([[дваране|дваранскага]]) роду [[Дземідэцкі-Дземідовіч|Дземідовічаў]], які карыстаўся [[прыдомак|прыдомкам]] «Дземідэцкі» і [[Наленч (герб)|гербам «Наленч»]]. Нарадзіўся [[24 красавіка]] [[1888]] г. у каталіцкай сям’і двараніна-землеўласніка Канстанціна-Андрэя Адамавіча Дземідэцкага-Дземідовіча (1843— пасля 1888), удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], і яго жонкі Аляксандры Францішкаўны Карзюк-Залескай у вёсцы Старае Сяло<ref>{{Cite web |url=https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |title=Skorowidz OSOBOWY ikonografii łódzkiej do «Łodzi w Ilustracji» |access-date=5 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805122428/https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |archivedate=5 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref> ([[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]). Паводле іншай інфармацыі нарадзіўся на хутары Фрыбесава<ref>''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. — Мн., 1995. — С. 152.</ref> (Ігуменскі павет). Для Аляксандры Карзюк-Залескай гэта быў другі шлюб. Дзед (Адам Міхалавіч Дземідэці-Дземідовіч) валодаў маёнткам [[Хідра]] ([[Ігуменскі павет]]) і быў ігуменскім павятовым суддзёй (упам. 1848), жанатым з дваранкай-каталічкай Сафіяй Цыпрыянаўнай [[Здзяхоўскія|Здзяхоўскай]]. Быў хрышчаны ў [[каталіцтва]] 11 чэрвеня 1889 г. === Грамадская і службовая дзейнасць === Атрымаў вышэйшую адукацыю, па прафесіі — юрыст<ref>''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. — Мн., 1995. — С. 152.</ref>. У 1919 годзе ўступіў у [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускую дывізію]], каб ваяваць супраць [[бальшавікі|бальшавікоў]]<ref>[https://rb.rbook.club/book/17491131/read/page/71/ Грицкевич А. П. Западный фронт РСФСР 1918—1920. Борьба между Россией и Польшей за Белоруссию]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Быў ад'ютантам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]<ref>''Раманоўскі, В. П.'' Саўдзельнікі ў злачынствах. — Мн., 1964. — С. 78.</ref>. Даслужыўся да звання капітана. Пасля падпісання [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]] стаў грамадзянінам Польшчы, быў капітанам запасу польскіх войск, членам кіраўніцтва Саюзу афіцэраў запасу ў [[Лодзь|Лодзі]]<ref>{{Cite web |url=https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |title=Skorowidz OSOBOWY ikonografii łódzkiej do «Łodzi w Ilustracji» |access-date=5 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805122428/https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |archivedate=5 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 1928—1932 гг. быў старостам [[Высокамазавецкі павет|Высокамазавецкага павета]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]])<ref>{{Cite web |url=https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |title=Skorowidz OSOBOWY ikonografii łódzkiej do «Łodzi w Ilustracji» |access-date=5 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805122428/https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |archivedate=5 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Працаваў інспектарам у інспекцыі Саюзаў мясцовага самакіравання Лодзьскага ваяводства (1937, 1939)<ref>{{Cite web |url=https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |title=Skorowidz OSOBOWY ikonografii łódzkiej do «Łodzi w Ilustracji» |access-date=5 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805122428/https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |archivedate=5 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>, займаўся эканомікай, быў інспектарам плантацыі па вырошчванні [[бульба|бульбы]]<ref>''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. — Мн., 1995. — С. 152.</ref>. З чэрвеня 1939 г. з’яўляўся членам новай Рады дырэктараў Лодзьскага Саюза рэзервістаў<ref>{{Cite web |url=https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |title=Skorowidz OSOBOWY ikonografii łódzkiej do «Łodzi w Ilustracji» |access-date=5 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805122428/https://lodz.wilustracji.kowner.pl/Osob_D.pdf |archivedate=5 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Быў дзеячом беларускага нацыянальнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]<ref>''Грицкевич, А. П.'' [https://rb.rbook.club/book/17491131/read/page/71/ Западный фронт РСФСР. 1918—1920. Борьба между Россией и Польшей за Белоруссию. — Минск, 2009. — С. 71]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. У канцы чэрвеня 1941 г. хадайнічаў перад [[Мікалай Шчорс|Мікалаем Шчорсам]], старшынёй [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага камітэта ў Варшаве]], аб уладкаванні на працу і быў накіраваны ў Мінск<ref>''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. — Мн., 1995. — С. 152.</ref>. Летам 1941 г., пасля заняцця нямецкімі войскамі Мінска ў ходзе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пераехаў з Польшчы ў [[Мінск]], карыстаўся асабістым даверам [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], выконваў яго асабістыя даручэнні<ref>''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. — Мн., 1995. — С. 152.</ref>. З ліпеня [[1941]] па [[3 ліпеня]] [[1944]] г. быў [[Кіраўнікі Мінска|намеснікам пры ўсіх трох бургамістрах Мінска]] ([[Вітаўт Тумаш]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Анатоль Фёдаравіч Комар|Анатоль Комар]]) у часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нацысцкай акупацыі Беларусі (1941—1944)]]. Быў на службе у [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|нямецкай службе бяспекі СД]] і нямецкім контрразведвальным органе «[[Абвер]]»<ref>''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. — Мн., 1995. — С. 153.</ref><ref>''Раманоўскі, В. П.'' Саўдзельнікі ў злачынствах. — Мн., 1964. — С. 78.</ref>. Паводле ўспамінаў [[Леанід Галяк|Леаніда Галяка]], у Мінску ''«насупраць памешкання Астроўскага жыў заступнік старшыні гораду — Дземідовіч-Дземідэцкі. Паходзіў з абшарніцкай сям’і з Меншчыны, з якой ужо перад [[Першая сусветная вайна|Першай вайной]] было пару [[Беларусы|беларусаў]]. Паміж войнамі жыў у Польшчы. Быў зарэгістраваны ў [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускім Камітэце]] ў Лодзі, і прыехаў у [[Мінск|Менск]] разам з Астроўскім, які таксама ў гэтым часе быў у [[Лодзь|Лодзі]]. Жыццё ў Менску вёў вясёлае і п’яное, але на працу не позніўся ані [[хвіліна|мінуты]]»''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/Успаміны.html Леанід Галяк. Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982]</ref>. Галяк апісаў, як пабытова жылі ў Мінску ў канцы 1941 г. [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускія калабаранты]]: ''«Сталаваліся ўсе разам у былым памяшканні Астроўскага, дзе яго асабістая гаспадыня сталася гаспадыняй нашага „калгасу“, да якога належалі: [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|Вацлаў Іваноўскі]], Адам Дземідовіч-Дземідэцкі, В. К., я з жонкаю, [[Язэп Найдзюк]] і Кутарга… З харчаваннем у Менску было вельмі блага і кожны, на дадатак да „калгаснай“ дыеты, стараўся яшчэ з’есці нешта ў горадзе: [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|Іваноўскі]] і Дземідовіч у гарадской управе, К. і я з жонкай у сталоўцы Самапомачы, дзе давалі талерку поснай капусты і трохі цёртай бульбы з паловаю [[Агурок пасяўны|агурка]]. [[Язэп Найдзюк]] у спецсталоўцы (адпаведнік савецкага закрытага распрадзеліцеля), дзе старшыня [[Беларуская народная самапомач|Беларускай Самапомачы]] [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|доктар Ермачэнка]] пры сваім стале падкормліваў выдатных дзеячоў. Кутарга ў шпіталі, ды таму бацька і матка падсылалі з [[Каўнас|Коўні]], дзе становішча было лепшае <…> Жыццё ў Менску было даволі манатоннае, хатняе, з увагі на забарону бывання на вуліцы [[вечар]]ам, — калі прыходзілі госці, дык заставаліся з начлегам. Не ўспомніў яшчэ, што жонка працавала ў Школьным Інспектараце бібліятэкаркай, а апрача гэтага для прафесара Іваноўскага перакладала з нямецкай вядомы падручнік арганічнай хіміі Големана, так мне здаецца, ды працавала над хімічнай тэрміналогіяй. На чале Школьнага Інспектарату быў ксёндз [[Вінцэнт Гадлеўскі]] з беларускага боку, і [[фольксдойчэ]] Сівіца з нямецкага. Заступнікам Сівіцы быў [[фольксдойчэ]] з [[Латвія|Латвіі]] — Штэрнберг, які калісьці вучыўся, а можа, і скончыў беларускую гімназію ў Латвіі. Наш „калгас“ паменшаў: А. Беленіс выехаў у [[Баранавічы]], Іваноўскі і Дземідовіч-Дэмідэцкі перайшлі на сваю гаспадарку, засталіся ў „калгасе“ — Язэп Найдзюк, В. К. і я з жонкаю»''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/Успаміны.html Леанід Галяк. Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982]</ref>. У тыя часы Адам Дземідэцкі-Дземідовіч меў мянушку «Маслюк»<ref>[https://wszystkoconajwazniejsze.pl/jerzy-grzybowski-bialoruski-ruch-niepodleglosciowy-w-czasie-ii-wojny-swiatowej/ Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej]</ref>. У хуткім часе пасля заняцця пасады намесніка бургамістра Мінска, наведаў свой былы зямельны маёнтак у вёсцы [[Хідра]] (які належаў [[Дземідэцкія-Дземідовічы|Дземідэцкім-Дземідовічам]] да 1921 г. у былым Ігуменскім павеце), а пазней разам з архітэктарам мінскай гарадской управы склаў план аднаўлення свайго маёнтка, учыніў допыт сялянам і склаў спісы людзей, якія атрымалі зямельныя ўчасткі пасля нацыяналізацыі маёнтка Хідра савецкай уладай<ref>''Раманоўскі, В. П.'' Саўдзельнікі ў злачынствах. — Мн., 1964. — С. 78.</ref>. Перадаў гэты спіс нямецкай уладзе і папрасіў пакараць гэтых асоб<ref>''Раманоўскі, В. П.'' Саўдзельнікі ў злачынствах. — Мн., 1964. — С. 78.</ref>. Вясной 1944 г. кіраўнік [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]] [[Радаслаў Астроўскі]] зноў актывізаваў спробы ўсталявання супрацоўніцтва з кіраўніцтвам польскага падполля і з гэтай мэтай таемна ад нямецкіх акупацыйных улад у красавіку 1944 г. накіраваў з Мінска ў Варшаву свайго даверанага супрацоўніка Адама Дземідэцкага-Дземідовіча з новым пакетам прапаноў у адрас польскіх улад<ref>''Туронак, Ю.'' Беларускае пытанне ў палітыцы лонданскага лагеру (1941—1944) / Ю. Туронак // Cпадчына. — 1997. — № 3. — С. 104—133.</ref>. Дземідэцкі-Дземідовіч быў блізкім сваяком аднаго з членаў польскага эмігранцкага ўрада ў Лондане<ref>''Раманоўскі, В. П.'' Саўдзельнікі ў злачынствах. — Мн., 1964. — С. 78.</ref>. Прапановы Астроўскага датычылі заключэння будучай польска-беларускай федэрацыі, а на час Другой сусветнай вайны ўтварэння беларускага прадстаўніцтва пры [[Урад Польшчы ў выгнанні|польскім урадзе]] ў [[Лондан]]е і прадстаўніцтва польскім урадам інтарэсаў Беларусі на міжнароднай арэне<ref>''Туронак, Ю.'' Беларускае пытанне ў палітыцы лонданскага лагеру (1941—1944) / Ю. Туронак // Cпадчына. — 1997. — № 3. — С. 104—133.</ref>. Выведка польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] склала характарыстыку на Дземідэцкага-Дземідовіча: ''«Дземідэцкі ў Мінску лічыцца беларусам, сям’я яго ў [[Вільнюс|Вільні]] нібыта польская, хоць і здраджвае [палякам сваімі] цеснымі стасункамі з галоўнымі беларускімі нацыяналістамі. Гэта другая акалічнасць звяртае ўвагу на тое, што Дземідовіч у Вільні падтрымлівае нібыта стасункі з прадстаўнікамі польскай узброенай сілы, пра што гучна кажа сям’я ў Вільні»''<ref>[https://wszystkoconajwazniejsze.pl/jerzy-grzybowski-bialoruski-ruch-niepodleglosciowy-w-czasie-ii-wojny-swiatowej/ Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej]</ref>. Выведка Арміі Краёвай у чэрвені 1944 г. таксама паведаміла аб спыненні антыпольскай рыторыкі на старонках беларускай прэсы ў Вільні, што было звязана між іншым з візітам Дземідэцкага ў Варшаву<ref>[https://wszystkoconajwazniejsze.pl/jerzy-grzybowski-bialoruski-ruch-niepodleglosciowy-w-czasie-ii-wojny-swiatowej/ Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej]</ref>. Вынікі польска-беларускіх перамоў у Варшаве былі нязначнымі, бо кіраўніцтва Беларускай цэнтральнай рады на чале з Астроўскім не хацела прызнаваць прэтэнзіі Польшчы на землі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія ўваходзілі ў склад Польшчы да 1939 г. і якія польскі падпольны ўрад хацеў зноў уключыць у склад будучай вольнай Польшчы. У такой сітуацыі прапановы стварэння польска-беларускай федэрацыі былі адпрэчаны польскім бокам, абодвум бакам было няма чаго прапанаваць<ref>{{Cite web |url=https://wpolityce.pl/polityka/147338-karbowiak-o-konflikcie-polsko-bialoruskim |title=Karbowiak o konflikcie polsko-białoruskim |access-date=5 жніўня 2023 |archive-date=18 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318120840/https://wpolityce.pl/polityka/147338-karbowiak-o-konflikcie-polsko-bialoruskim |url-status=dead }}</ref>. 27 чэрвеня 1944 года Адам Дземідэцкі-Дземідовіч удзельнічаў у [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]], на якім быў выбраны членам у мандатную камісію разам з [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Юрыем Аляксандравічам Сабалеўскім]] і прафесарам Платонам Патапавічам Жарскім<ref>[https://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі кангрэс: матэрыялы сабраныя і апрацаваныя на падставе пратакольных запісаў камісіяй Беларускай Цэнтральнай Рады]</ref>. === Уцёкі === Перад прыходам [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]] ў Мінск, члены [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]] у пачатку ліпеня 1944 года эвакуяваліся немцамі ў [[Берлін]] цягніком па маршруце [[Мінск]]-[[Беласток]]-[[Варшава]]-[[Торунь]]-[[Марыенбург]]-[[Кёнігсберг]]-[[Берлін]], але Адам Дземідэцкі-Дземідовіч высеў з цягніка ў Варшаве<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/Успаміны.html Леанід Галяк. Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982]</ref>. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны жыў у [[Польшча|Польшчы]]. У 1952 годзе жыў [[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскім ваяводстве]] Польшчы, дзе асела шмат асоб, якія пры [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі Беларусі]] займалі даволі высокія пасады ў акупацыйным апараце: Адам Таранда, намеснік гарадскога галавы [[Баранавічы|Баранавіч]]; начальнік грамадзянскай адміністрацыі раёна [[Новая Мыш]]; Леў Глінскі, камандзір 35-га батальёна (Паставы) [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]; Барыс Рамановіч, паўнамоцны прадстаўнік Беларускага прадстаўніцтва ў Кёнігсбергу<ref>{{Cite web |url=https://www.bazhum.muzhp.pl/media/files/Pamiec_i_Sprawiedliwosc/Pamiec_i_Sprawiedliwosc-r2011-t10-n1_(17)/Pamiec_i_Sprawiedliwosc-r2011-t10-n1_(17)-s263-296/Pamiec_i_Sprawiedliwosc-r2011-t10-n1_(17)-s263-296.pdf |title=Jerzy Grzybowski Komunistyczny aparat bezpieczeństwa w Polsce wobec mniejszości białoruskiej w kraju i Białorusinów antykomunistów na Zachodzie |access-date=5 жніўня 2023 |archive-date=5 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805150331/https://www.bazhum.muzhp.pl/media/files/Pamiec_i_Sprawiedliwosc/Pamiec_i_Sprawiedliwosc-r2011-t10-n1_(17)/Pamiec_i_Sprawiedliwosc-r2011-t10-n1_(17)-s263-296/Pamiec_i_Sprawiedliwosc-r2011-t10-n1_(17)-s263-296.pdf |url-status=dead }}</ref>. Далейшы лёс невядомы. {{зноскі}} == Літаратура == * Гербоўнік беларускай шляхты / Нацыянальны цэнтр па архівах і справаводству Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы. — Т. 5 : Д / [Я. С. Глінскі (кіраўнік) і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2018. — 846 с. * [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|''Грицкевич, А. П.'']] Западный фронт РСФСР. 1918—1920. Борьба между Россией и Польшей за Белоруссию / А. Грицкевич. — Минск : Харвест, печ. 2009 (макет 2010). — 494 с. * [https://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі кангрэс: матэрыялы сабраныя і апрацаваныя на падставе пратакольных запісаў камісіяй Беларускай Цэнтральнай Рады] / пад рэдакцыяй Р. Астроўскага. — [Мюнхен] : выданне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954. — 94 с. * Запісы. Zapisy 40. Беларускі інстытут навукі й мастацтва. Belarusan Institute Arts and Sciences / Н. Гардзіенка, Л. Юрэвіч. — New York-Miensk, 2018. — 794 с. * [[Яўген Васілевіч Мірановіч|''Мірановіч, Я.'']] Навейшая гісторыя Беларусі / Яўген Мірановіч. — Беласток : Rada Programowa Tygodnika «Niwa», 1999. — 270 с. * ''Раманоўскі, В. П.'' Саўдзельнікі ў злачынствах / В. П. Раманоўскі; маст. Л. Арапаў. — Мн. : Беларусь, 1964. — 288с. * ''Соловьев, А. К.'' Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах / А. К. Соловьев. — Мн. : Навука і тэхніка, 1995. — 176 с. * [[Юры Туронак|''Туронак, Ю.'']] [https://pawet.net/library/history/bel_history/turonak/12/беларускае_пытанне_ў_палітыцы_лонданскага_лагеру_(1941-1944).html Беларускае пытанне ў палітыцы лонданскага лагеру (1941—1944)] / Ю. Туронак // Cпадчына. — 1997. — № 3. — С. 104—133. {{DEFAULTSORT:Дземідэцкі-Дземідовіч, Адам Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Дземідэцкія-Дземідовічы]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Мінска]] [[Катэгорыя:Беларускі калабарацыянізм]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Агенты спецслужб нацысцкай Германіі]] 7ehc0mdra9xc5ic9fz8byk9gqpuv510 0 749164 5184783 5041003 2026-08-21T17:00:39Z Pabojnia 135280 афармленне 5184783 wikitext text/x-wiki [[Файл:GAX-447.jpg|міні|280x280пкс|Чалавек у скафандры, купалападобны будынак, акружаны грузам і вялікай колькасцю людзей. Поле астэроідаў і газавы гігант у небе.]] '''Каланізацыя космасу''' — гіпатэтычнае стварэнне аўтаномных чалавечых паселішчаў па-за [[Зямля (планета)|Зямлёй]]. Энтузіясты каланізацыі лічаць, што на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] і бліжэйшых да зямлі [[планета]]х і астэроідах дастаткова рэсурсаў для стварэння такога паселішча, напрыклад, з ужываннем тэхналогій рабатызаванага 3D-друку. [[Сонечная энергія]] там даволі лёгка даступная. Дасягненняў сучаснай навукі ў цэлым дастаткова для пабудовы навукова-даследчых баз за межамі зямлі, тады як стварэнне аўтаномных паселішчаў — на парадкі больш складаная задача, якая на сапраўдны момант вырашаецца для кантынентальнай Антарктыды на Зямлі (такое рашэнне для [[Арктыка|Арктыкі]] [[Расія|Расіі]] часткова рэалізавана). Аўтаномныя паселішчы могуць быць сабраныя або аўтаматычна надрукаваныя не толькі на планетах, але і ў адкрытым космасе, пры вырашэнні навукоўцамі задач процірадыяцыйнай і проціметыярытнай абароны. На выпадак глабальных катастроф Зямлі планетарнага маштабу ў чалавецтва з’яўляецца шанец зрабіць сваю «''рэзервовую копію жыцця''» (чалавека і некаторых жывёл) у выглядзе паселішчаў у космасе, напрыклад у выглядзе {{Не перакладзена 5|Стэнфардскі тор|Касмічных гарадоў-абаранкаў|ru|Стэнфордский тор}}. Праблема перанасялення Зямлі на далейшую перспектыву таксама можа быць кампенсаваная стварэннем такіх паселішчаў у космасе. Напрыклад, касмічная праграма Кітая бурна і актыўна развіваецца: упершыню за сорак з лішнім гадоў на Зямлі апынуліся месяцовыя камяні, даследчы зонд ужо ляціць на Марс, краіна праводзіць запускі часцей за ўсіх у свеце, пры гэтым планы ў Пекіна грандыёзныя. У папулярызацыю асваення касмічнай прасторы чалавецтвам унёс вялікі ўклад [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|К. Э. Цыялкоўскі]], заснавальнік тэарэтычнай касманаўтыкі. Ён прадбачыў ракеты, штучныя спадарожнікі, арбітальныя станцыі і выхад у адкрыты космас задоўга да таго, як яны сталі рэальнасцю. Каланізацыя космасу таксама з’яўляецца адной з асноўных тэм [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]]. == Сродкі == === Жыццезабеспячэнне === Для пастаяннага знаходжання чалавека па-за Зямлёй паселішча павінна падтрымліваць параметры навакольнага асяроддзя ў прыдатных для жыцця межах, гэта значыць ствараць так званы [[гамеастаз]]. Альбо чалавечае цела, у выніку тэхналагічных мутацый, павінна стаць адаптыўным да існуючых умоў пражывання. Можа быць некалькі відаў ўзаемадзеяння паміж пазаземнай навакольным асяроддзем і асяроддзем чалавечага паселішча: * Чалавечае паселішча цалкам ізалявана ад навакольнага асяроддзя (штучная [[біясфера]]). * Змяненне навакольнага асяроддзя да стану, прыдатнага для жыцця зямных арганізмаў (тэрафарміраванне). * Змена зямных арганізмаў і прыстасаванне іх да новага асяроддзя пражывання. Таксама магчымыя камбінацыі пералічаных варыянтаў. Але нельга забываць і пра гравітацыю, так як пры адсутнасці зямнога прыцягнення цела чалавека вельмі хутка атрафуецца (у асноўным мышцы, органы і сардэчная тканіна — сардэчная цягліца) === Самазабеспячэнне === [[Аўтаркія|Самазабеспячэнне]] — неабавязковы атрыбут пазаземнага паселішча, але толькі пры ўмове пастаяннага і раўнацэннага абмену рэсурсамі паміж Зямлёй і калоніяй; інакш можна казаць толькі пра базу. Аўтаномнасць калоніі дазволіла б у шмат разоў павялічыць хуткасць росту паселішча і моцна паменшыць яго залежнасць ад Зямлі. Прамежкавым этапам могуць быць калоніі, якія патрабуюць толькі інфармацыі з Зямлі: навуковай, інжынернай і т. п.<ref>{{Cite web |lang=en |url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |title=ESA Science & Technology |publisher=// [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]] |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2012-05-22 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67qL8K25T?url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |url-status=dead}}</ref> === Рабатызацыя === Будаўніцтва аўтаномных модуляў магчыма з дапамогай робатаў-будаўнікоў, запраграмаваных на 3D-друк і зборку канструкцый для пражывання, на абнаўленне такіх канструкцый і падтрыманне ў належным стане, на забеспячэнне жыхароў ежай. Таксама перспектыўнай з’яўляецца рабатызацыя здабычы, дастаўкі і перапрацоўкі карысных выкапняў на астэроідах (Прамысловае асваенне астэроідаў). === Колькасць насельніцтва === У 2002 годзе [[Антрапалогія|антраполаг]] Джон Мур выказаў здагадку, што паселішча колькасцю 150—200 чалавек зможа нармальна існаваць на працягу 6—8 пакаленняў (каля 200 гадоў). == Размяшчэнне калоніі == Найлепшае размяшчэнне калоніі з’яўляецца адным з асноўных прадметаў спрэчкі прыхільнікаў касмічнай каланізацыі. Калоніі могуць размяшчацца ў наступных месцах: * [[планета]]<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://lenta.ru/news/2008/08/01/water/ |title=«Феникс» сумел получить воду из марсианского грунта |publisher=// {{Не перакладзена 5|Lenta.ru|Lenta.ru|ru|Lenta.ru}} |date=2008-08-01 |accessdate=2021-11-17 |archivedate=2011-08-21 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616WQrJGe?url=http://lenta.ru/news/2008/08/01/water/ |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=502824 Обама: главная цель американских астронавтов — полёт на Марс] // {{Не перакладзена 5|Вести|Вести|ru|Вести (телепрограмма)}} {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=502824 |date=20110720164310}}</ref>, [[Спадарожнікі планет|спадарожнік планеты]] або [[астэроід]]; * [[арбіта]] вакол Зямлі, [[Сонца]] або іншага касмічнага цела; * [[Пункты Лагранжа|кропка Лагранжа]]. == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 5|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|ru|Колонизация Солнечной системы}} * {{Не перакладзена 5|Тэрафарміраванне|Тэрафарміраванне планет|ru|Терраформирование}} * {{Не перакладзена 5|Горад пад купалам|Гарады пад купаламі|ru|Город под куполом}} * {{Не перакладзена 5|Касмічныя гарады-абаранкі|Касмічныя гарады-абаранкі|ru|Космические города-бублики}} * {{Не перакладзена 5|NewSpace|NewSpace|ru|NewSpace}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.peremeny.ru/column/view/904/ «Люди в космосе» — цикл статей и интервью по теме] // Перемены * {{cite web |lang= |url=https://tsiolkovsky.tass.ru |title=Циолковский: космические пророчества |publisher=// [[ТАСС]] |accessdate=2019-04-13 |ref=ТАСС}} {{Каланізацыя космасу}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гіпотэзы]] [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mg3l7lk079jhjs4s8ldiydknm91v50a 100 753022 5184763 5183728 2026-08-21T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5184763 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Папалексі|2026-08-21T08:39:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Міхайлавіч Пап|2026-08-21T07:43:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ян Чэслаў Манюшка|2026-08-20T18:45:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вольфганг Панофскі|2026-08-19T11:44:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Роберт О’Хара Бёрк|2026-08-19T11:10:53Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Белыя халаты|2026-08-18T21:01:30Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Фрыдрых Адольф Панет|2026-08-18T08:21:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хрысціян Генрых Пандэр|2026-08-18T07:38:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Панасюк|2026-08-18T06:13:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Вінцэнцій Кадлубек|2026-08-14T16:42:43Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тэрафармаванне Венеры|2026-08-12T16:38:12Z|Emilia Noah}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2s823pvvtpfne3tnyqjttl3v9zg80jm 100 753287 5184757 5184364 2026-08-21T15:50:49Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5184757 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Анатоль Міхайлавіч Пап|2026-08-21T07:43:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Гарадзішчанскае балота|2026-08-20T12:03:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панцялеева балота|2026-08-20T10:13:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксей Андрэевіч Панцюк-Жукоўскі|2026-08-20T08:39:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маршалак лідскі|2026-08-20T00:37:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ілья Шынкарэнка|2026-08-19T18:25:47Z|Gleb Leo}} {{Новы артыкул|Гета ў Камені|2026-08-19T17:59:11Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Софія Сяргееўна Панкова|2026-08-19T10:55:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белыя халаты|2026-08-18T21:01:30Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Кавалерыйская брыгада «Баранавічы»|2026-08-18T09:52:13Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Навагрудская кавалерыйская брыгада|2026-08-18T09:32:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Панасюк|2026-08-18T06:13:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Чачэрскі веснік|2026-08-17T17:15:31Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Паміж (часопіс)|2026-08-16T19:51:40Z|Dzejka}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2tt7z9v7y7f8mqrycz3zgfn019415c1 0 753624 5184725 5145790 2026-08-21T12:07:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184725 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта | назва = <small>Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт<br />(1802—1893)</small><br /><small>Імператарскі Юр’еўскі ўніверсітэт<br />(1893—1917)</small> | скарачэнне = | эмблема = | выява = Album von Dorpat, TKM 0031H 05, crop.jpg | арыгінал = | міжназва = | ранейшае = | дэвіз = | заснаваны = {{СС3|12.09.1803}} | рэарганізаваны = | год рэарганізацыі = 1893 | тып = [[Універсітэты Расійскай імперыі|Імператарскі ўніверсітэт]] | мэтавы капітал = | прэзідэнт = | навуковы кіраўнік = | студэнты = | замежныя студэнты = | спецыялітэт = | бакалаўрыят = | магістратура = | аспірантура = | дактарантура = | дактары = | прафесары = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Тарту|Дэрпт]] | кампус = | адрас = | метро = | сайт = | узнагароды = | lat_dir = N | lat_deg = 58.3811 | lon_dir = E | lon_deg = 26.7199 | CoordScale = 5000 | edu_region = EE }} '''Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт''' ({{lang-ru|Императорский Дерптский университет}}), з 1893 года '''Імператарскі Юр’еўскі ўніверсітэт''' ({{lang-ru|Императорский Юрьевский университет}}) — адзін з найстарэйшых [[Універсітэты Расійскай імперыі|універсітэтаў Расійскай імперыі]], цяпер [[Тартускі ўніверсітэт]] у [[Эстонія|Эстоніі]]. == Перадгісторыя == Дэрпцкі ўніверсітэт быў заснаваны ў 1802 годзе, але першапачатковае яго ўзнікненне адносіцца да значна больш ранніх часоў. Яшчэ ў 1630 годзе, праз 5 гадоў пасля заняцця [[Лівонія|Ліфляндыі]] шведамі, у [[Тарту|Дэрпце]] была заснавана гімназія, якая ў 1632 годзе была ператворана ва ўніверсітэт. Заснаваны пад назвай ''Academia Gustaviana'', універсітэт атрымаў усе правы і прывілеі [[Упсальскі ўніверсітэт|ўпсальскага]] і меў 19 прафесараў, размеркаваных па 4 факультэтах. За 24 гады яго існаванні ў ім было [[Іматрыкуляцыя|іматрыкулявана]] 1016 студэнтаў (з іх больш за палову шведаў). У 1656 годзе, пры цары [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксеі Міхайлавічы]], Дэрпт быў заваяваны рускімі; прафесары і студэнты разбегліся. Некаторыя прафесары зрабілі спробу працягваць свае курсы ў [[Рэвель|Рэвелі]], дзе ў 1665 годзе лічылася 60 студэнтаў. Праз 5 гадоў Дэрпт быў ізноў заняты шведамі, але ўніверсітэт пачаў функцыянаваць толькі ў 1690 годзе, па ініцыятыве караля [[Карл XI|Карла XI]], пад назвай ''Academia Gustaviana Carolina'', з 10 прафесарамі. Калі пачалася новая [[Вялікая паўночная вайна|вайна паміж Швецыяй і Расіяй]], універсітэт у 1699 г. быў перанесены ў [[Пернаў]]. Але ў 1710 годзе рускія войскі падступілі і да Пернава. Каб выратаваць сваю акадэмію, ліфляндскае дваранства ў «акордавых пунктах» прасіла [[Пётр I|Пятра I]] пра захаванне ўніверсітэта. Пётр пагадзіўся, пад умовай, што «ўніверсітэт пры ўзяцці горада не акажа супраціўлення». Дазволіўшы «рыцарству разам з вярхоўным кансісторыумам прызначаць і прапаноўваць дасведчаных прафесараў», Пётр I надаў сабе права прызначаць ва ўніверсітэт адмысловага прафесара славянскай мовы. Нягледзячы на ўсё гэта, універсітэт перастаў функцыянаваць, бо прафесары-шведы пакінулі Дэрпт і перасяліліся ў Швецыю. Затым на працягу амаль стагоддзя Остзейскі край быў пазбаўлены вышэйшай навучальнай установы. Пасля Пятра I пачынаецца шэраг хадайніцтваў пра аднаўленне ўніверсітэта ў Ліфляндыі, у 1725, 1730, 1754, 1764 і 1768 гг., але да смерці імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]] хадайніцтвы гэтыя не далі ніякіх станоўчых вынікаў. Новую эру ў пытанні пра ўніверсітэт у Остзейскім краі адкрыла ўзыходжанне імператара Паўла I. [[Павел I|Імператар Павел I]], які спрыяў [[Остзейскае дваранства|остзейскаму дваранству]], запусціў праект аднаўлення ўніверсітэт для гэтага краю. З двух гарадоў, якія меркаваліся для стварэння ўніверсітэта — [[Мітава|Мітавы]] і Дэрпта — выбар быў зроблены на карысць апошняга. Дэрпт, як адзначалася ў дакладзе дваранскай камісіі, «знаходзіцца ў сярэдзіне трох губерняў — Ліфляндскай, Курляндскай і Эстляндскай; размешчаны на сухім месцы, тым часам як Мітава акружана балотамі; выкарыстоўвае расійскую манету і асігнацыі і больш за тое пераўзыходзіць таннасцю харчовых прыпасаў»<ref>{{кніга|аўтар= Ферлюдин П.|частка= 1|загаловак= Исторический обзор мер по высшему образованию в России. Академия наук и университеты |месца= Саратов|год= 1894|старонкі= 166}}</ref>. У 1798 годзе выдадзены быў указ, якім забаранялася адпраўляць для заняткаў навукай маладых людзей за граніцу, а для таго каб остзейскае юнацтва не было пазбаўлена вышэйшай адукацыі, было прапанавана курляндскаму, [[эстляндскае рыцарства|эстляндскаму]] і ліфляндскаму рыцарству выбраць прыстойнае месца для заснавання ўніверсітэта. План, выпрацаваны дваранствам, атрымаў Найвышэйшае зацвярджэнне ў наступным годзе. Камісія куратараў вяла падрыхтоўку да адкрыцця ўніверсітэта вельмі энергічна. У снежні 1800 г. быў выдадзены ўказ пра заснаванне ўніверсітэта не ў Дэрпце, а ў Мітаве, але 12 сакавіка 1801 года імператар Павел памёр, і 12 красавіка імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] загадаў заснаваць універсітэт, паводле ранейшага плана, у Дэрпце, «з прычыне размяшчэння яго ў цэнтры трох губерняў: Рыжскай, Рэвельскай і Курляндскай». == Гісторыя == У валадаранне [[Аляксандр I (імператар расійскі)|імператара Аляксандра I]] Камісія па заснаванні вучылішчаў вымушана была завяршыць працу па стварэнні ўніверсітэта ў Дэрпце, план якога быў зацверджаны [[Павел I|Паўлам I]], яшчэ {{ЮК|4 мая}} 1799 года. Статут Дэрпцкага ўніверсітэта быў зацверджаны Аляксандрам I {{ЮК|12 верасня}} 1803 года<ref>{{артыкул|аўтар= Сухомлинов М. И.|загаловак=Материалы для истории образования в России в царствование императора Александра I|выданне=Журнал министерства народного просвещения|год=1865|том=10|старонкі=52}}</ref>. [[Файл:Главное здание Дерптского университета в XIX веке.jpg|thumb|злева|255px|<center><small>Галоўны будынак Дэрпцкага ўніверсітэта</small></center>]] Урачыстае адкрыццё Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта адбылося {{СС3|21.4.1802}} года, але афіцыйны запіс студэнтаў пачаўся яшчэ {{ЮК|5 красавіка}}; лекцыі пачаліся {{ЮК|1 мая}}. Пасля заснавання [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|міністэрства народнай асветы]] ўніверсітэт перайшоў пад яго кіраванне; {{СС3|12.12.1802}} года [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] падпісаў «Акт пастановы для Імператарскага ўніверсітэта ў Дэрпце» і гэты дзень стаў пасля днём штогадовых універсітэцкіх урачыстасцей. Спраектаваная остзейскімі баронамі навучальная ўстанова надоўга стала «асаблівай» у расійскай універсітэцкай сістэме. Дэрпцкі ўніверсітэт быў пераважна нямецкім па складзе выкладчыкаў і навучэнцаў, выкладанне вялося на нямецкай мове. Да канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] сярод значнай часткі насельніцтва Прыбалтыкі, асабліва яго адукаваных слаёў, руская мова атрымала шырокае распаўсюджанне, прыбалтыйскія немцы сталі фактычна двухмоўнымі. У гэтых умовах з’явілася магчымасць увесці ў Дэрпцкім універсітэце навучанне на рускай мове. [[Файл:Tartu asv2022-04 img21 University main building.jpg|міні|справа|255px|Будынак універсітэта ў наш час]] Найбольш плённа працаваў на карысць універсітэта [[Георг Фрыдрых Парат|Г. Ф. Парат]], які пасля стаў ягоным рэктарам. Паводле зацверджанага ў 1803 годзе статута ўніверсітэта, яму давалася поўная аўтаномія. Ён атрымліваў прывілей «мець свой унутраны суд і поўнае начальства над усімі членамі сваімі, падпарадкаванымі, роўна як і над іхнімі сем’ямі»; ён кіраваў усімі справамі, «да гэтых асоб датычных», разбіраў пазыковыя прэтэнзіі, ажыццяўляў першапачатковае расследаванне па крымінальных справах. Універсітэту, такім чынам, была пададзена шырокая цывільная і крымінальная юрысдыкцыя. Апеляваць на прысуд універсітэцкага суда можна было толькі да [[Урадаўнічы сенат|ўрадаўнічага Сената]]. Універсітэцкую карпарацыю складалі прафесары, якія выбіралі са свайго асяроддзя ўсіх службовых асоб, у тым ліку і рэктара; на чале карпарацыі стаяў «савет», непасрэдна падпарадкаваны толькі міністру народнай асветы. Праз тое, што дваранства ахвяравала на ўніверсітэт 40000 руб., яму было прадстаўлена права ўдзельнічаць ў кіраванні справамі ўніверсітэта; выбарныя з дваран куратары кіравалі гаспадарчай часткай. Універсітэт «меў уласную цэнзуру для сваіх сачыненняў» і бескантрольна выпісваў з-за граніцы неабходныя кнігі. Як «навуковая ўстанова», універсітэт быў падзелены на 4 аддзяленні: філасофскае, урачэбнае, юрыдычнае і багаслоўскае; гэты падзел праіснаваў да 1850 г., калі філасофскі факультэт распаўся на гісторыка-філасофскі і фізіка-матэматычны. Ва ўніверсітэт пасля іспыту прымаліся людзі любога звання і стану, расійскія падданыя і замежнікі. Студэнцкае жыццё да дробязяў рэгламентавалася статутам; так, напрыклад, вызначалася сума, якую студэнт мог патраціць на тыя ці іншыя патрэбы. У 1804 г. загадана было забараніць гарадавому начальству «адкрыццё ў Дэрпце тэатра, каб і надалей гэтага не мець». Аднак студэнцкае жыццё з самага пачатку выйшла з вызначаных для яго рамак. У 1804—1805 гг. адбываліся беспарадкі, якія прымусілі ўзмацніць нагляд за студэнтамі. З 1808 г. пачынаюць узнікаць карпарацыі; першай была «Curonia», затым у 1821—1823 гг. заснаваны «Estonia», «Livonia» і «[[Fraternitas Rigensis]]». Урад не надаваў значэння гэтым арганізацыям і дапушчаў іх свабоднае развіццё. У 1820 г. статут 1803 г. заменены новым, якім уведзены толькі некаторыя абмежаванні пры вытворчасці следства і суду над студэнтамі за парушэнне прыстойнасці. Прызнаны былі таксама «шкоднымі і несумяшчальнымі з абавязкамі студэнтаў» іх карпарацыі, але неўзабаве яны былі зноў дазволены. У 1819 г. выдадзена было «Палажэнне аб узвядзенні ў навуковыя ступені». Статут 1820 г. дзейнічаў да 1865 г. У 1820-х гг. дэрпцкі ўніверсітэт лічыўся выдатным па складзе выкладчыкаў і з 1828 г. атрымаў значэнне інстытута для падрыхтоўкі прафесараў у іншыя расійскія ўніверсітэты. У справаздачы графа Уварава ў 1833 г. дэрпцкаму ўніверсітэту адведзена «значнае месца ў шэрагу нашых вышэйшых навучальных устаноў», але руская мова прызнаецца «недастаткова ўважаным прадметам». Статут 1835 г. узмацніў кантроль над універсітэтамі з боку апекуноў навучальных акруг. Гэты кантроль распаўсюджаны ў 1837 г. на дэрпцкі ўніверсітэт; на чале яго стаяў тады апякун Крафтштрэм (1835—1854), кіраванне якога лічыцца найбольш цяжкім часам для дэрпцкага ўніверсітэта, тым больш што да яго прымянілі арт. 80 агульнага Статуту, які даваў міністру па ўласным сваім меркаванні прызначаць прафесараў. На практыцы свабода выбару і запрашэння выкладчыкаў захоўвалася да 1850-х гадоў. У 1836 г. вырашана ўзмацніць значэнне рускай мовы, як прадмета выкладання; у 1837 г. заснавана пасада лектара рускай мовы ва ўніверсітэце. У 1838 г., дзякуючы графу Увараву, дазволена, акрамя карпарацый, стварэнне пры ўніверсітэце «студэнцкіх таварыстваў, якія маюць навуковую мэту», а таксама заняткі літаратурай і мастацтвам, пастаноўка спектакляў і інш. У 1850 г. адменена было абранне рэктара з асяроддзя прафесараў; у 1852 г. дадзены адмысловыя сакрэтныя інструкцыі для назірання за паводзінамі студэнтаў і за духам выкладання. Прафесары не «смелі дазваляць сабе ніякага, хоць бы і бясшкоднага адступлення» ад праграмы; спынена было выкладанне дзяржаўнага права еўрапейскіх дзяржаў; філасофію выкладаў прафесар праваслаўнага багаслоўя. Для філасофскага і юрыдычнага факультэтаў пастаўлены камплект у 300 студэнтаў. Універсітэцкі статут 1863 г., які аднавіў акадэмічную аўтаномію, але з захаваннем улады апекуна, унёс (1865 г.) адпаведныя змены і ў становішча дэрпцкага ўніверсітэта. Універсітэт працягваў заставацца нямецкім па складзе прафесараў і студэнтаў, але з 1880-х гадоў пачынаюцца спробы ўзмоцненай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]], і ў 1889 г. загадана распаўсюдзіць на яго ўніверсітэцкі статут 1884 г. Многія з прафесараў-немцаў пакінулі ўніверсітэт; кафедры іх былі замешчаны рускімі выкладчыкамі. Праграмы былі зменены ў бок збліжэння з навучальнымі планамі іншых універсітэтаў, уведзены экзамены ў выпрабавальных камісіях, узмоцнена ўлада рэктара і праўлення ўніверсітэта і г.д. {{СС3|27.12.1893}} адбылася русіфікацыя Дэрпцкага ўніверсітэта, які быў перайменаваны ў Юр’еўскі ўніверсітэт па старажытнарускай назве Дэрпта — [[Юр’еў (горад)|Юр’еў]]<ref>{{cite web|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%E2%80%9D%D0%A0%C2%B5%D0%A1%D0%82%D0%A0%D1%97%D0%A1%E2%80%9A%D0%A1%D0%83%D0%A0%D1%94%D0%A0%D1%91%D0%A0%E2%84%96+%D0%A1%D1%93%D0%A0%D0%85%D0%A0%D1%91%D0%A0%D0%86%D0%A0%C2%B5%D0%A1%D0%82%D0%A1%D0%83%D0%A0%D1%91%D0%A1%E2%80%9A%D0%A0%C2%B5%D0%A1%E2%80%9A|title=Дерптский университет — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|publisher=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|lang=ru|access-date=2019-08-28}}{{Недаступная спасылка|date=Студзень 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. У дачыненні да студэнтаў уводзяцца новыя правілы; з 1896 года пачынае дзейнічаць студэнцкая інспекцыя. Склад рускага студэнцтва павялічыўся, дзякуючы дапушчэнню ва ўніверсітэт тых, хто скончыў курс у духоўных семінарыях, яны сталі сцякацца сюды з усіх канцоў Расійскай імперыі. Студэнтаў да 1 студзеня 1903 г. было больш 1800. == Факультэты і кафедры Імператарскага Юр’еўскага (былога Дэрпцкага) універсітэта == === Кафедра праваслаўнага багаслоўя і праваслаўная царква ўніверсітэта<ref>Кафедра праваслаўнага багаслоўя не была аднесена ні да аднаго з факультэтаў і не мела дэкана.</ref> === Да 1833 Закон Божы зусім не выкладаўся вучням праваслаўнага веравызнання ў навучальных установах [[Дэрпцкая навучальная акруга|Дэрпцкай (Рыжскай) навучальнай акругі]]<ref>З 1893 года Дэрпцкая навучальная акруга стала называцца Рыжскай навучальнай акругай</ref>. Адсутнічала выкладанне праваслаўнага багаслоўя і ў Дэрпцкім універсітэце, а кафедра праваслаўнага багаслоўя не значылася ў дзеючым статуце Дэрпцкага ўніверсітэта. На гэту акалічнасць звярнуў увагу [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|міністр народнай асветы]] [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|С. С. Увараў]] пры наведванні ім [[Дэрпцкая навучальная акруга|Дэрпцкай навучальнай акругі]] (лета 1833). Пасля вяртання ў Пецярбург і пасля дакладу імператару (чэрвень 1833) апекуну Дэрпцкай навучальнай акругі было даручана назіраць за тым, каб «рэктар Дэрпцкага ўніверсітэта з гэтага часу патрабаваў ад студэнтаў грэчаскага веравызнання сведчання мясцовага протаіерэя аб тым, што яны падчас знаходжання свайго ва ўніверсітэце займаліся пад яго кіраўніцтвам вывучэннем праваслаўнага веравучэння і выконвалі ўсе абрады і правілы праваслаўнай царквы». Універсітэцкі савет прыняў адпаведную пастанову і звярнуўся да мясцовага архіепіскапа з хадайніцтвам аб зацвярджэнні законавучыцелем універсітэта святара Дэрпцкай Успенскай царквы Пятра Казарова (снежань 1833), які распрацаваў «План выкладання грэка-расійскай рэлігіі ў Дэрпцкіх казённанавучальных установах», які быў зацверджаны міністэрствам {{СС3|15.2.1834}}{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=1—34}}. У 1850 міністэрства ўзмацніла ролю выкладання праваслаўнага багаслоўя ва ўніверсітэце пастанавіўшы «выкладанне філасофіі для студэнтаў праваслаўнага спавядання ў Дэрпцкім універсітэце абмежаваць логікаю і вопытнаю псіхалогіяй, і чытанне лекцыю па гэтых навуках даручыць прафесару багаслоўя, прызначанаму па ўзгадненні міністэрства народнай асветы з духоўным урадам праваслаўнай царквы, а прафесара багаслоўя, на якога ўскладалася выкладанне логікі і псіхалогіі зраўнаваць ва ўтрыманні з [[Ардынарны прафесар|ардынарнымі прафесарамі]]»{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=1—34}}. У 1860 абавязкі прафесара праваслаўнага багаслоўя ў Дэрпцкім універсітэце былі істотна зменены. Ён вызваляўся ад абавязкаў чытаць логіку і псіхалогію студэнтам праваслаўнага спавядання, выкладанне вярталася да выкладчыкаў факультэтаў, а прафесар багаслоўя з гэтага часу пачаў выкладаць толькі дагматычнае і маральнае багаслоўе, біблейскую і царкоўную гісторыю{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=1—34}}. Прафесар кафедры праваслаўнага багаслоўя Дэрпцкага ўніверсітэта сумяшчаў сваю пасаду з пасадай святара пры Дэрпцкай Успенскай царкве на працягу 57 гадоў (1833—1891). У 1891 дзве гэтыя пасады былі падзелены{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=1—34}}. === Багаслоўскі факультэт === Дэрпцкі ўніверсітэт быў створаны для агульнага спрыяння Расійскай дзяржаве, асабліва ж Ліфляндскай, Эстляндскай і Курляндскай губерням<ref>З тэксту ўстаноўчай граматы Дэрпцкага ўніверсітэта.</ref>, жыхары якіх большай часткай належалі да [[Лютэранства|евангелічнай царквы]]. З улікам таго, што акрамя жыхароў прыбалтыйскіх губерняў евангелічная царква налічвала вялікую колькасць сваіх членаў і прыходаў унутры Расіі, багаслоўскі факультэт Дэрпцкага ўніверсітэта пачаў рыхтаваць прапаведнікаў і настаўнікаў Закона Божага для гэтай царквы<ref>Ні ў адным з іншых універсітэтаў Расійскай імперыі падобнага факультэта не было.</ref>. З пачатку заснавання ўніверсітэта (на працягу шасці дзесяцігоддзяў) факультэт складаўся з чатырох кафедраў: экзегетычнага, гістарычнага, сістэматычнага і практычнага багаслоўяў; пры гэтым у склад прадметаў першай кафедры ўваходзіў не толькі [[Экзегетыка|экзергез]] Старога і Новага запавету, але і ўсходнія мовы. У 1861 па хадайніцтве факультэта была заснавана асобная кафедра [[Семіцкія мовы|семіцкіх моў]], што было ўнесена ў новую рэдакцыю ўніверсітэцкага статуту. Пры ўвядзенні ва ўніверсітэце выкладання на рускай мове на багаслоўскім факультэце міністрам народнай асветы было дазволена весці выкладанне па-ранейшаму на [[Нямецкая мова|нямецкай мове]]. У цеснай сувязі з факультэтам знаходзілася ўніверсітэцкая евангелічная царква. З аднаго боку, у ёй здзяйсняліся богаслужэнні для евангелічнага саставу ўніверсітэта, з іншага боку яна мусіла служыць для практычных практыкаванняў студэнтаў багаслоўя. Да заканчэння будаўніцтва ўніверсітэцкай царквы<ref>Па ўніверсітэцкім статуце ўжо ў сакавіку 1820 года лічылася неабходным заснаваць універсітэцкую царкву. У сувязі з цяжкасцямі рознага характару дазвол урада на пабудову ўніверсітэцкай царквы ў двары галоўнага ўніверсітэцкага будынка было атрымана толькі ў 1856 годзе.</ref> ў 1860 годзе ўніверсітэцкія богаслужэнні, пачынаючы з 1844 года адбываліся ў царкве Св. Іаана, памяшканні якой даваліся з умовай, каб універсітэт не ствараў асобнага прыхода і каб універсітэцкія прапаведнікі не здзяйснялі ніякіх службаў для ўніверсітэцкага персанала. Універсітэт, арганізаваўшы ў лістападзе 1855 года ўласны прыход, які не меў дачынення да царквы Св. Іаана, пачаў праводзіць богаслужэнні ў прыстасаванай для гэтага бібліятэчнай зале. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] структура багаслоўскага факультэта Імператарскага Юр’еўскага ўніверсітэта мела наступны выгляд{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=41—52}}: * Кафедра практычнага багаслоўя * Кафедра сістэматычнага багаслоўя * Кафедра [[Экзегетыка|экзегетычнага багаслоўя]] * Кафедра семіцкіх моў * Кафедра гістарычнага багаслоўя === Фізіка-матэматычны факультэт === З моманту заснавання Дэрпцкага ўніверсітэта (1802) да 1850 года фізіка-матэматычны факультэт складаў частку філасофскага факультэта. У 1850 адбыўся падзел філасофскага факультэта на гісторыка-філалагічны і фізіка-матэматычны. У склад фізіка-матэматычнага факультэта ўвайшлі дзевяць кафедраў: [[Матэматыка|чыстай матэматыкі]]; [[Прыкладная матэматыка|прыкладной матэматыкі]]; [[Астраномія|астраноміі]]; [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай]] і вопытнай фізікі; [[Тэарэтычная хімія|тэарэтычнай]] і вопытнай хіміі; [[Батаніка|батанікі]]; [[Мінералогія|мінералогіі]]; [[Заалогія|заалогіі]] і параўнальнай анатоміі; эканоміі і тэхналогіі. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] структура фізіка-матэматычнага факультэта Імператарскага Юр’еўскага ўніверсітэта мела наступны выгляд{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=129—161}}: * Кафедра [[Чыстая матэматыка|чыстай матэматыкі]]<ref>Кафедра чыстай і прыкладной матэматыкі ў актах Дэрпцкага ўніверсітэта называецца таксама кафедрай чыстай матэматыкі і астраноміі</ref> * Кафедра прыкладной матэматыкі * Кафедра мінералогіі * Кафедра хіміі * Кафедра заалогіі * Кафедра астраноміі * Кафедра батанікі * Кафедра фізіялогіі раслін і антрапалогіі * Кафедра сельскай гаспадаркі і тэхналогіі * Кафедра фізікі * Кафедра фізічнай геаграфіі і метэаралогіі * Кафедра грамадзянскай архітэктуры * Кафедра ваенных навук * Кафедра малявання і гравіравальнага мастацтва === Юрыдычны факультэт === Першапачатковы пералік кафедраў юрыдычнага факультэта быў вызначаны статутам, уведзеным у дзеянне 12 верасня 1803 года. Ён засноўваў чатыры кафедры (з [[Ардынарны прафесар|ардынарнай прафесурай]]): * дзяржаўнага і народнага права, палітыкі, гісторыі права і юрыдычнай славеснасці; * рымскага і нямецкага права па грамадзянскай і крымінальнай частцы; * ліфляндскага правінцыйнага права і практычнага правазнаўства; * эстландскага і фінляндскага правінцыйнага права * і кафедру курляндскага правінцыйнага права (з [[Экстраардынарны прафесар|экстраардынарнай прафесурай]]). Істотныя змены ў гэта размеркаванне былі ўнесены статутам 1820 года. Упершыню было размежавана выкладанне грамадзянскага і крымінальнага права; аб’яднана ў адну кафедру выкладанне мясцовага права остзейскіх губерняў, размеркаванага раней па трох асобных кафедрах. Таксама змены былі ўнесены статутам 1889 года, якім структура юрыдычнага факультэта была прыведзена да ўзору астатніх універсітэтаў Расійскай імперыі{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=475—502}}. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] структура юрыдычнага факультэта Імператарскага Юр’еўскага ўніверсітэта мела наступны выгляд{{sfn|Биографический словарь, том I|1902|с=475—502}}: * Кафедра крымінальнага права * Кафедра мясцовага права, якое дзейнічала ў [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскай]], [[Эстляндская губерня|Эстляндскай]] і [[Курляндская губерня|Курляндскай]] губернях * Кафедра гандлёвага права * Кафедра рускага права<ref>ператвораная ў 1889 г. у кафедру гісторыі рускага права</ref> * Кафедра рускага цывільнага права і судаводства * Кафедра рымскага права * Кафедра дзяржаўнага і народнага права * Кафедра міжнароднага права * Кафедра паліцэйскага права * Кафедра энцыклапедыі права * Кафедра фінансавага права * Кафедра палітычнай эканоміі і статыстыкі * Кафедра царкоўнага права === Медыцынскі факультэт === Медыцынскі факультэт быў заснаваны ў складзе пяці кафедраў і адной празектуры: [[анатомія]], [[фізіялогія]] і [[судовая медыцына]], вучэнне пра лекі, дыетыка, гісторыя медыцыны і медыцынская літаратура; паталогія, семіётыка, тэрапія і клініка; хірургія (мастацтва лячэння ран); [[акушэрства]] і ветэрынарыя; [[празектар]] анатамічнага тэатра. З самага свайго ўзнікнення факультэт меў тры тэарэтычныя і тры практычныя кафедры, што забяспечыла яму інтэнсіўнае і прапарцыйнае развіццё. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] структура медыцынскага факультэта Імператарскага Юр’еўскага ўніверсітэта мела наступны выгляд{{sfn|Биографический словарь, том II|1903|с=I—XVI}}: * Кафедра анатоміі * Кафедра эмбрыялогіі, гісталогіі і параўнальнай анатоміі * Кафедра акушэрства, жаночых і дзіцячых хвароб * Кафедра псіхіятрыі * Кафедра афтальмалогіі і афтальмалагічнай клінікі * Кафедра агульнай паталогіі і паталагічнай анатоміі * Кафедра спецыяльнай паталогіі і клінкі (паліклініка і ўрачэбная дыягностыка з [[прапедэўтыка]]й) * Кафедра спецыяльнай паталогіі і клінікі (медыцынская клініка) * Кафедра спецыяльнай паталогіі і клінікі (шпітальная клініка) * Кафедра фармакалогіі, дыетыкі і гісторыі медыцыны * Кафедра дзяржаўнага лекаразнаўства (судовая медыцына) * Кафедра дзяржаўнага лекаразнаўства (гігіена) * Кафедра фармацыі * Кафедра хірургіі * Кафедра фізіялогіі === Гісторыка-філалагічны факультэт === З моманту заснавання Дэрпцкага ўніверсітэта (1802) да 1850 года гісторыка-філалагічны факультэт складаў частку філасофскага факультэта. У 1850 адбыўся падзел філасофскага факультэта на гісторыка-філалагічны і фізіка-матэматычны. У склад гісторыка-філалагічнага факультэта ўвайшлі дзевяць кафедраў: філасофіі і педагогікі; старажытна-класічнай філалогіі і гісторыі літаратуры; старажытна-класічнай філалогіі і археалогіі; нямецкага і параўнальнага мовазнаўства; рускай мовы і славянскага мовазнаўства наогул; геаграфіі, этнаграфіі і статыстыкі; усеагульнай гісторыі; гісторыі Расіі; палітычнай эканоміі. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] структура гісторыка-філалагічнага факультэта Імператарскага Юр’еўскага ўніверсітэта мела наступны выгляд{{sfn|Биографический словарь, том II|1903|с=327—348}}: * Кафедра рускай мовы і літаратуры * Кафедра ўсеагульнай гісторыі (гісторыя сярэднявечча) * Кафедра ўсеагульнай гісторыі (гісторыя новага часу) * Кафедра філасофіі і педагогікі * Кафедра старажытна-класічнай філалогіі і гісторыі літаратуры * Кафедра старажытна-класічнай філалогіі і грэчаскіх і рымскіх старажытнасцяў * Кафедра старажытна-класічнай філалогіі і археалогіі * Кафедра параўнальнай граматыкі славянскіх гаворак * Кафедра гісторыі Расіі * Кафедра нямецкага і параўнальнага мовазнаўства * Кафедра геаграфіі, этнаграфіі і статыстыкі * Кафедра [[Камеральныя навукі|камеральнай навукі]], фінансаў і гандлю<ref>пераназвана ў 1865 годзе ў кафедру палітычнай эканоміі</ref> === Філасофскі факультэт === З моманту заснавання Дэрпцкага ўніверсітэта (1802) да 1850 года філасофскі факультэт меў аддзяленні гісторыка-філалагічных і фізіка-матэматычных навук, якія ў 1850 годзе былі ператвораны ў гісторыка-філалагічны і фізіка-матэматычны факультэты. == Рэктары Імператарскага Юр’еўскага (былога Дэрпцкага) універсітэта == {{Div col|2}} * [[Георг Фрыдрых Парат]] (1802—1803)<ref name="Табліцы">{{кніга | аўтар =Петухов Е. В. | загаловак =Статистические таблицы и личные списки по Императорскому Юрьевскому, бывшему Дерптскому, университету (1802-1901) | спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8735-petuhov-e-v-imperatorskiy-yurievskiy-byvshiy-derptskiy-universitet-za-sto-let-ego-suschestvovaniya-1802-1902-ist-ocherk-t-1-pervyy-i-vtoroy-periody-1802-1865-yuriev-1902#page/635/mode/inspect/zoom/4 | месца =Юрьев | выдавецтва =Типография К. Маттисена | год =1902 | старонак =40 | старонкі =32 | archive-date =2017-04-25 | archive-url =https://web.archive.org/web/20170425131556/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8735-petuhov-e-v-imperatorskiy-yurievskiy-byvshiy-derptskiy-universitet-za-sto-let-ego-suschestvovaniya-1802-1902-ist-ocherk-t-1-pervyy-i-vtoroy-periody-1802-1865-yuriev-1902#page/635/mode/inspect/zoom/4 }}</ref> * [[Данііл Георг Балк]] (1803—1804)<ref name="Табліцы" /> * [[Адам Хрысціян Гаспары]] (1804—1805)<ref name="Табліцы" /> * [[Георг Фрыдрых Парат]] (1805—1806)<ref name="Табліцы" /> * [[Карл Фрыдрых Меер]] (1806—1808)<ref name="Табліцы" /> * [[Крысціян Фрыдрых Дэйч]] (1808—1810)<ref name="Табліцы" /> * [[Давід Еранім Грындэль]] (1810—1812)<ref name="Табліцы" /> * [[Георг Фрыдрых Парат]] (1812—1813)<ref name="Табліцы" /> * [[Марцін Эрнст Стыкс]] (1813—1814)<ref name="Табліцы" /> * [[Фрыдрых Эберхард Рамбах]] (1814—1816)<ref name="Табліцы" /> * [[Хрысціян Юлій Людвіг Штэльцэр]] (1816—1817)<ref name="Табліцы" /> * [[Фердынанд Гізэ]] (1817—1818)<ref name="Табліцы" /> * [[Ёган Філіп Густаў фон Эверс]] (1818—1830)<ref name="Табліцы" /> * [[Ёган Фрыдрых Парат]] (1831—1834)<ref name="Табліцы" /> * [[Іван Філіповіч Моер]] (1834—1836)<ref name="Табліцы" /> * [[Фрыдрых Фрыдрыхавіч Ное]] (1836—1839)<ref name="Табліцы" /> * [[Карл Хрысціян Ульман (1793—1871)|Карл Хрысціян Ульман]] (1839—1842)<ref name="Табліцы" /> * [[Альфрэд Вільгельм Фолькман]] (1842)<ref name="Табліцы" /> * [[Фрыдрых Фрыдрыхавіч Ное]] (1842—1851)<ref name="Табліцы" /> * [[Эдуард Іванавіч Гафнер]] (1851—1858)<ref name="Табліцы" /> * [[Фрыдрых Генрых Бідэр]] (1858—1865)<ref name="Табліцы" /> * [[Гвіда-Герман Карлавіч Самсон фон Гімельшэрна]] (1865—1868) * [[Георг фон Этынген]] (1868—1876)<ref name="Табліцы" /> * [[Отамар Фрыдрыхавіч Мейкаў]] (1876—1881) * [[Эдуард фон Валь]] (1881—1885) * [[Аляксандр Аляксандравіч Шміт(фізіёлаг)|Аляксандр Аляксандравіч Шміт]] (1885—1890) * [[Отамар Фрыдрыхавіч Мейкаў]] (1890—1892)<ref name="Табліцы" /> * [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч]] (1892—1901)<ref name="Табліцы" /> * [[Аляксандр Мікіціч Філіпаў]] (1901—1903) * [[Рыгор Васільевіч Лявіцкі]] (1903—1905) * [[Яўген Вячаслававіч Пасек]] (1905—1908) * [[Вісарыён Рыгоравіч Аляксееў]] (1909—1914) * [[Пётр Паўлавіч Пустарослеў]] (1915—1917) {{Div col end}} ---- <gallery align=center> File:Georg Friedrich Parrot.jpg|Георг Фрыдрых Парат File:Adam Christian Gaspari AGE V14 1804.jpg|Адам Хрысціян Гаспары File:Carl Friedrich Meyer.jpg|Карл Фрыдрых Меер File:F78fonorm17 48 christian friedrich deutsch.jpg|Крысціян Фрыдрых Дэйч File:Гриндель Давид Иероним.jpg|Давід Еранім Грындэль File:Фридрих Эберхард Рамбах.jpg|Фрыдрых Эберхард Рамбах File:Steltzer f3-mrg-cccxlii-kd-vi-l-244.jpg|Хрысціян Юлій Людвіг Штэльцэр File:Lorenz Ewers by Karl August Senff.jpg|Ёган Філіп Густаў фон Эверс File:Friedrich Parrot.jpg|Ёган Фрыдрых Парат File:Johann Christian Moier.jpg|Іван Філіповіч Моер File:Ur892 Christian Friedrich Neue.jpg|Фрыдрых Фрыдрыхавіч Ное File:Ulmann ur832.jpg|Карл Хрысціян Ульман File:Alfred Wilhelm Volkmann.jpg|Альфрэд Вільгельм Фолькман File:Friedrich Bidder.jpg|Фрыдрых Генрых Бідэр File:Guido Samson von Himmelstiern.jpg|Гвіда-Герман Карлавіч Самсон фон Гімельшэрна File:Georg von Oettingen.jpg|Георг фон Этынген File:Alexander Schmidt.jpg|Аляксандр Аляксандравіч Шміт File:Fo3911 12a ottomar meykow.jpg|Отамар Фрыдрыхавіч Мейкаў File:Fo3390-13a Budilovits.jpg|Антон Сямёнавіч Будзіловіч File:F78fonorm17 59 Aleksandr Filippov.jpg|Аляксандр Мікіціч Філіпаў File:F78fonorm17 150 grigori levitski.jpg|Рыгор Васільевіч Лявіцкі File:F78fonorm17 211 Jevgeni Passek 1900.jpg|Яўген Вячаслававіч Пасек File:Vissarion Aleksejev.jpg|Вісарыён Рыгоравіч Аляксееў File:F38s403 29 pjotr pustoroslev.jpg|Пётр Паўлавіч Пустарослеў </gallery> == Гл. таксама == * [[Тартускі ўніверсітэт#Гісторыя|Гісторыя Тартускага ўніверсітэта]] {{Зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * [http://lastvrn.ru/wp-content/uploads/2011/04/Vospominanija_o_Derptskom_universitete_Degen.pdf Деген Евгений. Воспоминания дерптского студента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123212548/http://lastvrn.ru/wp-content/uploads/2011/04/Vospominanija_o_Derptskom_universitete_Degen.pdf |date=23 студзеня 2022 }} // Мир Божий. — 1902. — № 3. — с. 71-105. * {{ВТ-ЭСБЕ|Университет}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Университеты и другие высшие школы в 1902—1906 гг.}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Юрьевский университет}} * {{кніга|аўтар= Соловьевъ И. М.|загаловак= Русскіе университеты въ ихъ уставахъ и воспоминаніяхъ современниковъ.|месца= С.-Петербургъ|выдавецтва= Книгоиздательство типо-литографіи "Энергія"|год= 1913}} * {{кніга|загаловак=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Юрьевского, бывшего Дерптского университета за сто лет его существования (1802—1902) |спасылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Биографический_словарь_ИД(Ю)У_1902-1.pdf |адказны=под ред. Г. В. Левицкого |месца= Юрьев|выдавецтва= Типография К. Маттисена|год= 1902|том= I|старонак=674 |ref=Биографический словарь, том I}} * {{кніга|загаловак=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Юрьевского, бывшего Дерптского университета за сто лет его существования (1802—1902) |спасылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Биографический_словарь_ИД(Ю)У_1903-2.pdf |адказны=под ред. Г. В. Левицкого |месца= Юрьев|выдавецтва= Типография К. Маттисена|год= 1903|том= II|старонак=680 |ref=Биографический словарь, том II}} * Сухомлинов М. И. Русские университеты, учрежденные в начале царствования имп. Александра I. — СПб., 1865. * Эймонтова Р. Г. Русские университеты на грани двух эпох. — М., 1985. * Российские университеты в XVII—XX веках. — Воронеж, 1998 — Вып.3, 1998 — Вып.5, 2000. Вып.5. * Петров Ф. А. Формирование системы университетского образования в России. Т.1. Российские университеты и Устав 1804 года. М., 2002; Т.2. Становление системы университетского образования в первые десятилетия XIX в. М., 2002; Т.3. Университетская профессура и подготовка Устава 1835 года. М., 2003; Т.4. Российские университеты и люди 1840-х годов. Ч.1. Профессура. Ч.2. Студенчество. М., 2003. * {{кніга | аўтар =Петухов Е. В. | загаловак = Императорский Юрьевский, бывший Дерптский, университет за сто лет его существования (1802-1902) : Ист. очерк | спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8735-petuhov-e-v-imperatorskiy-yurievskiy-byvshiy-derptskiy-universitet-za-sto-let-ego-suschestvovaniya-1802-1902-ist-ocherk-t-1-pervyy-i-vtoroy-periody-1802-1865-yuriev-1902#page/1/mode/grid/zoom/1 | месца =Юрьев | выдавецтва =Типография К. Маттисена | год =1902 | том =1: Первый и второй периоды (1802-1865) | старонак =620 }} * История Тартуского университета. 1632—1982. Таллин, 1982 * Е. В. Петухов «Латино-шведский университет в Дерпте и Пернове в XVII и начале XVIII в.» («Журнал Министерства Народного Просвещения», [[1901]], № 5) * Е. В. Петухов «Вопрос об университете в Лифляндии в XVIII в.» («Журнал Министерства Народного Просвещения», [[1901]], № 9) * Е. В. Петухов «Возникновение и первоначальная организация Дерптского университета в начале XIX в.» («Журнал Министерства Народного Просвещения», [[1901]], № 10, 11, 12, 1902, № 1) * Юбилейное издание Юрьевского университета == Спасылкі == * [http://www.e-reading.club/bookreader.php/147639/Andreev_-_Rossiiiskie_universitety_XVIII_-_pervoii_poloviny_XIX_veka_v_kontekste_universitetskoii_istor--Evropy.html Андреев А. Ю. Российские университеты XVIII — первой половины XIX века в контексте университетской истории Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180710133606/http://www.e-reading.club/bookreader.php/147639/Andreev_-_Rossiiiskie_universitety_XVIII_-_pervoii_poloviny_XIX_veka_v_kontekste_universitetskoii_istor--Evropy.html |date=10 ліпеня 2018 }} * [http://www.rosimperija.info/post/391 Образование в XIX веке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731113703/http://www.rosimperija.info/post/391 |date=31 ліпеня 2018 }} * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8735-petuhov-e-v-imperatorskiy-yurievskiy-byvshiy-derptskiy-universitet-za-sto-let-ego-suschestvovaniya-1802-1902-ist-ocherk-t-1-pervyy-i-vtoroy-periody-1802-1865-yuriev-1902#page/1/mode/grid/zoom/1 Петухов Е. В. Императорский Юрьевский, бывший Дерптский, университет за сто лет его существования (1802—1902) : Ист. очерк : Т. 1 : Первый и второй периоды (1802—1865). — Юрьев, 1902] * [http://j-roots.info/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=97 ИМПЕРАТОРСКИЕ УНИВЕРСИТЕТЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180628172036/http://j-roots.info/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=97 |date=28 чэрвеня 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20180717150527/http://www.spbumag.nw.ru/2009/02/7.shtml Как жили студенты Петербургского университета в первой половине XIX века Санкт-Петербургский университет № 2-3 (3788-3789), 20 февраля 2009 года] * [https://web.archive.org/web/20180712183844/http://intellect-invest.org.ua/content/userfiles/files/social_history_pedagogic/material_period/Avrus_History_universities.pdf А. И. Аврус История российских университетов]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Тартускі ўніверсітэт]] b0wktej08y7oy1cbyggtdbgljr2ew1u 0 754711 5184752 4953549 2026-08-21T15:45:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184752 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Інхён-ванху''' ([[хангыль]]: 인현왕후 민씨, [[ханча]]: 仁顯王后 閔氏; 15 мая 1667 — 16 верасня 1701<ref>Па месячным календары каралева нарадзілася 23 красавіка 1667 года і памерла 14 жніўня1701 года.</ref>) — [[часон]]ская каралева-кансорт. Другая жонка {{нп3|Сукчон (ван Часона)|караля Сукчона|ru|Сукчон (ван Чосона)}}, 19-га манарха Часона. Паходзіла з клана Ёхын Мін і была каралевай Часона з 1681 года да свайго звяржэння ў 1688 годзе і з моманту аднаўлення на пасадзе ў 1694 годзе да сваёй смерці ў 1701 годзе. З’яўляецца адной з самых вядомых каралеў у карэйскай гісторыі, жыццё якой асветлена ў многіх гістарычных драмах. == Біяграфія == === Да шлюбу === Спадарыня Мін нарадзілася на 8-м годзе кіравання [[Хёнджон (ван Часона)|караля Хёнджона]] 15 мая 1667 года ў клане Ёхын Мін. будучая каралева была другой дачкой [[Мін Ю Чжон]]а і яго другой жонкі, спадарыні Сон з клана Ынджын Сон. Праз сваю маці спадарыня Мін была ўнучкай па матчынай лініі Сон Джун Гіля, члена фракцыі Саін, а таксама далёкай сваячкай каралевы {{нп3|Мёнсон-ванху|Мёнсон|ru|Мёнсон-ванху}} і прапраўнучкай Лі Янджока. Характар спадарыні Мін быў вядомы як вельмі дабрадзейны, добразычлівы і добры. Праз год пасля смерці {{нп3|Інгён-ванху|каралевы Інгён|ru|Ингён-ванху}} {{нп3|Мёнсон-ванху|Каралева-ўдава Хёнроль|ru|Мёнсон-ванху}} і Сон Сі Ёль (які належаў да фракцыі Саін, а затым да фракцыі Нарон), як адну са сваячак удовай каралевы, спадарыню Мін парэкамендавалі ў якасці наступнай Каралевы-кансорта кіруючага караля. === У шлюбе === Яна стала жонка {{нп3|Сукчон (ван Часона)|караля Сукчона|ru|Сукчон (ван Чосона)}} ў 1681 годзе ва ўзросце 14 гадоў і стала яго другой каралевай-жонкай. Яе бацька быў тытулаваны як Унутраны Прынц Ёян (여양부원군, Ё''ян Пувангун''), а маці — як Унутраная Прынцэса-кансорт Ынсон (은성부부인; ''Ынсон Бубуін''). Першая жонка яе бацькі таксама насіла тытул унутранай прынцэсы-кансорта Хэпун (해풍부부인, 海豊府夫人; ''Хэпун Бубуін''), як і яго трэцяя жонка, Унутраная прынцэса-кансорт Пунчан (풍창부부인, 豊昌府夫人; ''Пунчан'' ''Бубуін''). Казалі, што ў першыя гады шлюбу яна не атрымлівала ніякай увагі ад караля, паколькі ў той час ён хадзіў у палац наложніцы {{нп3|Буок-ванху|Чан|ru|Буок-ванху}}. Як каралева, было заяўлена, яна звярталася з усімі велікадушна і непрадузята. {{нп3|Буок-ванху|Наложніцу Чан|ru|Буок-ванху}} з часам была выгнана з палаца ўдовай каралевай, бо тая не хацела, каб на яе сына ўплывала палітычная фракцыя, з якой яна была звязана. Але пасля смерці яе свякрухі ў 1684 годзе кароль Сукчон вярнуў у палац спадарыню Чан і неўзабаве зноў зрабіў яе сваёй {{нп3|Нэмёнбу|наложніцай|ru|Нэмёнбу}}. З-за гэтага каралева рэкамендавала ўнучку Кім Су Хана (паколькі Кім Су Хан таксама быў членам фракцыі Саін), спадарыню Кім з клана Андон Кім (пазней {{нп3|Нэмёнбу|Каралеўская высакародная жонка|ru|Нэмёнбу}} Ён), у якасці яго наложніцы, каб тая назірала на яе карысць за наложніцай Чан, але спроба не ўвянчалася поспехам. Калі наложніца Сукчона, якая належала да фракцыі Паўднёўцаў (Нам-ін), рангу {{нп3|Нэмёнбу|Со-ый|ru|Нэмёнбу}}<ref>''[[Нэмёнбу|Сао-ый]]'' (소의) наложніца караля 3-га рангу.</ref> {{нп3|Буок-ванху|Чан Окджон|ru|Буок-ванху}}, нарадзіла сына [[Кёнджон (ван Часона)|І Юна]] у 1688 годзе, гэта выклікала крывавую спрэчку пад назвай ''Гіса Хвангук'' (기사환국). У гэты час Сукчон хацеў даць гэтаму старэйшаму сыну ад наложніцы (названаму ''вонджа'', літаральна «Першы сын») тытул «Наследнага прынца» і хацеў павысіць Чан Ок Чжон ад рангу ''Со-ый'' да ''Хый-бін''<ref>''[[Нэмёнбу|Бин]]'' (빈) наложніца караля самага высокага рангу.</ref>. Гэтаму дзеянню супрацьстаяла фракцыя Захаду (Саін), якая падтрымлівала каралеву на чале з Сон Сі Ёлем<ref>{{Cite web|lang=ko|url=http://academic.naver.com/view.nhn?doc_id=16555216&dir_id=0&page=0&query=Gisa%20Hwanguk&ndsCategoryId=10102&library=94|title=네이버 학술정보|url-status=dead}}</ref>, гэта таксама было падтрымана фракцыяй Нам-ін, якая падтрымлівала Чан Ок Чжон. === Звяржэнне === Кароль настойваў на кампрамісе, па якім каралева ўсынавіла б І Юна, зрабіўшы сваім сынам. Аднак каралева адмовілася гэта зрабіць. Сукчон раззлаваўся на апазіцыю, і многія былі забітыя, у тым ліку Сон Сі Ёль. Многія, у тым ліку сям’я каралевы, былі вымушаныя пакінуць краіну. Сама каралева была звергнута ў 1688 годзе і саслана ў закрыты храм у храме Чхонымса, [[Кімчхон|Кімчхон-сі]], {{нп3|Кёнсан-Пукта|правінцыя Кёнсанбук|ru|Кёнсан-Пукто}}, дзе яна стала адданай будысткай. Пасля гэтага {{нп3|Буок-ванху|Чан Окджон|ru|Буок-ванху}} у канчатковым выніку была павышана з ''Каралеўскай жонкі Со-ый'' (старэйшы другі ранг) да ''Каралеўскай высакароднай жонкі Хый (Хый-бін)'' (старэйшы першы ранг) і неўзабаве пасля гэтага прызначаная каралевай-кансортам. Фракцыя Саін падзялілася на фракцыю Нарон (Старое вучэнне) і фракцыю Сарон (новае вучэнне). Тым часам Кім Чун Тэк, які быў членам фракцыі Нарон, і Хан Чон Хёк з фракцыі Сарон, арганізавалі кампанію па аднаўленні зрынутай каралевы. У 1693 годзе новая фаварытка Сукчона, палацавая служанка з клану Хэджу Чхве, была афіцыйна ўзведзена ў каралеўскую наложніцу ў рангу ''Сук-вон'' (старэйшы 4-ы ранг)<ref>''[[Нэмёнбу|Сук-вон]]'' (숙원) наложніца караля восьмага ці самага нізкага рангу.</ref>. Каралеўская жонка Сук Вон (пазней каралеўская высакародная жонка Сук) была адкрытым прыхільнікам зрынутай каралевы Мін і заклікала караля аднавіць яе ў яе першапачатковым становішчы каралевы. === Аднаўленне === Пазней Сукчон раскаяўся ў сваіх паспешных дзеяннях падчас ''Гісы Хвангук''. Ён таксама адчуў агіду да прагнасці фракцыі Нам-ін і ўсемагутнай сям’і Чан. Ва ўрадзе спроба партыі Нам-ін зачысціць партыю Саін па абвінавачванні ў змове з мэтай аднаўлення зрынутай каралевы мела непрыемныя наступствы. Кароль выгнаў Чан Хый-джэ, старэйшага брата {{нп3|Буок-ванху|Чан Окджон|ru|Буок-ванху}}, і лідараў партыі Нам-ін. У 1694 годзе ён афіцыйна панізіў Чан Окджон да яе ранейшага становішча, рангу Хый-бін, аднавіў зрынутую каралеву ў якасці каралевы-кансорта і вярнуў яе ў палац. Гэты інцыдэнт называецца ''Гапсуль Хвангук'' (갑술환국). Фракцыя Нам-ін больш ніколі не акрыяе ад гэтай палітычнай чысткі. У 1701 годзе ва ўзросце 34 гадоў каралева захварэла і памерла ад невядомай хваробы. Некаторыя крыніцы кажуць, што яна была атручаная. Але нябожчыца каралева была пасмяротна ўдастоена звання Каралевы Інхён (인현왕후, 仁顯王后). === Пасля смерці === Кажуць, што {{нп3|Сукчон (ван Часона)|Сукчон|ru|Сукчон (ван Чосона)}}, аплакваючы Інхён, бачыў яе ў сне ў ''сукенцы сабок'', прасякнутай крывёю. Сукчон спытаў Інхён, як яна памерла, але тая нічога не адказала, а толькі паказала ў бок пакояў наложніцы {{нп3|Буок-ванху|Чан Хый-бін|ru|Буок-ванху}}<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/historyofkorea02hulbuoft#page/160/mode/2up|title=The history of Korea|publisher=Сеул, Methodist Pub. House|year=1905}}</ref>. Сукчон прачнуўся і ўвайшоў у пакоі Хый-бін. Набліжаючыся, ён пачуў музыку і гукі смеху. Падслухоўваючы, ён убачыў Чан Хый-бін са [[Шаманізм|жрыцамі]]-шаманкамі ў яе пакоях, яны маліліся аб смерці каралевы і адначасова паражалі яе статуэтку стрэламі. Калі гэта выявіў Сукчон, Чан Хый-бін была пакарана за свае дзеянні з дапамогай яду<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/historyofkorea02hulbuoft#page/156/mode/2up|title=The history of Korea|publisher=Сеул, Methodist Pub. House|year=1905}}</ref>. Адна з фрэйлін каралевы Інхён напісала кнігу пад назвай ''«Гісторыя каралевы Інхён»'' ([[хангыль]]: 인현왕후전, [[ханча]]: 仁顯王后傳), якая існуе да гэтага часу. Яна была пахавана ў [[Грабніцы кіраўнікоў Часона|Мёнрэне]] (명릉, 明陵), правінцыя [[Кёнгідо]], а Сукчон пазней быў пахаваны побач з ёй у тым жа раёне. Дзяцей у іх не было. == У мастацтве == === Драма === * Згуляла Чо Мі Рон у фільме 1961 года ''«Чан Хый Бін».'' * Згуляла Тэ Хён Сіл у фільме 1968 года ''«Фатальная жанчына Чон Хі бін»''<ref>{{Cite web|url=http://www.kmdb.or.kr/eng/md_basic.asp?nation=K&p_dataid=01627|title=Femme Fatale, Jang Hee-bin (''Yohwa, Jang Hee-bin'') (1968)|website=[[Korean Movie Database]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920002531/http://kmdb.or.kr/eng/md_basic.asp?nation=K&p_dataid=01627|archive-date=2013-09-20|access-date=2013-01-26|url-status=live}}</ref>. * Згуляла Кім Мін Чжон у фільме 1971 года ''«Чан Хі Бін».'' * Згуляла Лі Хе Сук у серыяле MBC 1981 года ''«Жанчыны ў гісторыі: Чан Хі Бін»"'' * Згуляла Пак Сон Э ў серыяле MBC 1988 года ''«500 гадоў Часона: Каралева Інхён»"'' * Згуляла Кім Вон Хі ў серыяле SBS 1995 года ''«Чан Хі Бін».'' * Згуляла Пак Сон Ён у серыяле [[KBS]] 2002—2003 гадоў ''«Чан Хі Бін».'' * Згуляла Пак Ха Сон у серыяле MBC 2010 года ''«Дон І».'' * Згуляла Кім Хэ Ін у серыяле tvN 2012 ''«Каралева і я»''. * Згуляла Хон Су Хен у серыяле SBS 2013 года ''«Чан Ок Чжон, Жыццё любоўю»''. * Згуляла Лі Хён Джы ў серыяле MBC Every 1 2015 года ''«Webtoon Hero Toondra Show».'' === Раманы === * ''История королевы Инхён''. * ''Роковая женщина, Чан Хи Бин'', Ли Джун Бом и Мин Е Са, 1994, ISBN 2-00-236900076-7. * ''Дон И,'' автор Ли Джун Хёк, 2010 г., Literary Chunchusa, <nowiki>ISBN 978-89-7604-055-8</nowiki>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Таццяна Міхайлаўна Сімбірцава|Симбирцева Т. М.]]'' Владыки старой Кореи. — <abbr>М.</abbr>: РГГУ, 2012 — ISBN 978-5-7281-1289-1 == Спасылкі == * [https://www.doopedia.co.kr/doopedia/master/master.do?_method=view&MAS_IDX=101013000779162 인현왕후] (на карэйскай). Энцыклапедыя Дусан. * https://thetalkingcupboard.com/joseon/royal-ladies-of-joseon-dynasty/#inhyeon {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-12-19}} [[Катэгорыя:Жанчыны Карэі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] c9zouz07b9y6gxz8pigit24c36aqcfa 0 757382 5184771 5111870 2026-08-21T16:27:16Z Pabojnia 135280 /* Змяненне клімату */ афармленне 5184771 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Галацэнавае выміранне'''{{Sfn|Turvey|2009|}}, званае таксама '''познеплейстацэн-галацэнавае выміранне'''<ref name="Леви2012">{{артыкул| аўтар = Леви К. Г., Задонина Н. В.| загаловак= Позднеплейстоцен-голоценовое вымирание. Причины и следствия| спасылка = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18027293| выданне= Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология| год = 2012| нумар = 1| старонкі= 68—90}}</ref>, або '''антрапагеннае масавае выміранне'''<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=VuMWDgAAQBAJ&pg=PA427|аўтар=Bendik-Keymer J., Haufe C.|загаловак=The Oxford Handbook of Environmental Ethics|адказны=edited by S. M. Gardiner and A. Thompson|год=2017|частка=Anthropogenic Mass Extinction: The Science, the Ethics, and the Civics|спасылка частка=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199941339.001.0001/oxfordhb-9780199941339-e-38|месца=New York|выдавецтва=Oxford University Press|pages=427—437|allpages=597|isbn=978-0-19-994133-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715152039/https://books.google.com/books?id=VuMWDgAAQBAJ&pg=PA427|archive-date=2021-07-15}}</ref><ref>{{кніга|спасылка=https://www.proquest.com/openview/eefd6bba90a8adb8f5f2e525eb5316ae/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750|аўтар=Lind K. D.|загаловак=The Unbearable Loss of Beings: Curating, Documenting, and Resisting Anthropogenic Mass Extinction|год=2018|мова=en|выгляд=Doctor of Philosophy dissertation, Indiana University|архіў дата=2021-07-15|архіў=https://web.archive.org/web/20210715152040/https://www.proquest.com/openview/eefd6bba90a8adb8f5f2e525eb5316ae/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750}}</ref><ref>{{артыкул| аўтар = Herndon J. M., Whiteside M., Baldwin I.| загаловак = Fifty Years after “How to wreck the environment”: Anthropogenic extinction of life on earth| спасылка = http://chemtrailsmuststop.com/wp-content/uploads/2019/12/macd.pdf| выданне= Journal of Geography, Environment and Earth Science International| год = 2018| том = 16| выпуск = 3| старонкі= 1—15| мова= en| archive-date = 2021-10-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20211011142941/http://chemtrailsmuststop.com/wp-content/uploads/2019/12/macd.pdf}}</ref>, або '''антрапацэнавае масавае выміранне''', або '''шостае масавае выміранне'''{{Sfn|Колберт|2019}}<ref>{{Cite web|url=https://nauka.vesti.ru/article/1042743|title=Экологи подтвердили наступление эпохи шестого массового вымирания|publisher=https://nauka.vesti.ru Вести.Наука|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209190420/https://nauka.vesti.ru/article/1042743|archive-date=2019-12-09|access-date=2019-12-09|url-status=live}}</ref> — адно з найбольш значных {{нп3|Масавае выміранне|масавых выміранняў|ru|Массовое вымирание}} [[Біялагічны від|відаў]] [[Жывёлы|жывёл]] і [[Расліны|раслін]] у гісторыі [[Зямля|Зямлі]], адбываецца ў цяперашні час, супадае з [[Геалагічная эпоха|эпохай]] [[галацэн]]у, якая пачалася каля 12 тысяч гадоў таму, з’яўляецца амаль выключна вынікам чалавечай дзейнасці<ref name="WorldScientists3">{{артыкул|спасылка=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|загаловак=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|год=2017|мова=en|выданне={{Нп3|BioScience}}|тып=journal|месяц=11|том=67|нумар=12|старонкі=1026—1028|doi=10.1093/biosci/bix125|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|archive-date=2019-12-15|чысло=13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|archivedate=15 снежня 2019}}. — «Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.».</ref><ref name="Ceballos-Ehrlich-20183">{{артыкул|аўтар=Ceballos G., Ehrlich P. R.|загаловак=The misunderstood sixth mass extinction|год=2018|мова=en|том=360|старонкі=1080—1081|doi=10.1126/science.aau0191|выданне=[[Science]]|нумер=6393}}</ref><ref>{{артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/icb/article/50/4/683/648020|аўтар=Donald K. Grayson|загаловак=Holocene Extinctions. Samuel T. Turvey, editor.|год=2010-10-01|мова=en|выданне=Integrative and Comparative Biology|том=50|выпуск=4|старонкі=683–685|issn=1540-7063|doi=10.1093/icb/icq046|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128151547/https://academic.oup.com/icb/article/50/4/683/648020|archive-date=2021-01-28}}</ref><ref name="grzhimek2">[[Бернхард Гржымек|Гржимек Б.]] [www.libfox.ru/268525-berngard-grzhimek-dlya-dikih-zhivotnyh-mesta-net.html Для диких животных места нет] {{Cite web|url=http://www.libfox.ru/268525-berngard-grzhimek-dlya-dikih-zhivotnyh-mesta-net.html|title=Источник|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413080758/http://www.libfox.ru/268525-berngard-grzhimek-dlya-dikih-zhivotnyh-mesta-net.html|archive-date=2021-04-13|access-date=2023-08-05|url-status=unfit}}.</ref>. Гэта выміранне закранае мноства сістэматычных груп фаўны і флоры, уключае [[Млекакормячыя|млекакормячых]], [[Птушкі|птушак]], [[Земнаводныя|земнаводных]], [[Паўзуны|паўзуноў]], [[Рыбы|рыб]] і [[Беспазваночныя|беспазваночных]]. За апошнія 500 гадоў зніклі амаль 900 відаў жывёл. Пад пагрозай вымірання ў цяперашні час знаходзяцца больш за 35,5 тыс. відаў жывёл і раслін, у тым ліку 40 % усіх відаў амфібій і 25 % відаў млекакормячых<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2632225|title=Ленивцам осталось жить не больше века|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123011908/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2632225|archive-date=2016-01-23|access-date=2019-12-21|url-status=live}}</ref>. Колькасць большасці відаў дзікіх жывёл (акрамя [[Сінантропныя арганізмы|сінантропных]]) рэзка скарацілася за апошнія 100—200 гадоў з-за знікнення іх месцапражыванняў у выніку дзейнасці чалавека, прамога вынішчэння чалавекам, канкурэнцыі з завезенымі чужароднымі відамі і іншымі звязанымі з чалавечай дзейнасцю прычынамі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Фарлі Моўэт|Моуэт Ф.]]|загаловак=Трагедии моря|год=1988|isbn=5-01-001079-8}}</ref>. Аб выміранні многіх відаў мы нават не ведаем, паколькі з-за паўсюднага знішчэння [[біяцэноз]]аў з найбольшай біяразнастайнасцю, такіх як [[Трапічны лес|трапічныя лясы]] і [[каралавыя рыфы]], а таксама, у меншай ступені, і іншых, яно яшчэ не выяўлена. Паводле ацэнак навукоўцаў, цяперашнія тэмпы знікнення відаў у 100—1000 разоў пераўзыходзяць натуральныя фонавыя паказчыкі вымірання для біясферы Зямлі<ref name="Stuart19952">{{артыкул|аўтар=Pimm S. L.; Russell, G. J.; Gittleman, J. L.; Brooks, T. M.|загаловак=The Future of Biodiversity|год=1995|мова=en|выданне=[[Science]]|том=269|нумар=5222|старонкі=347—350|doi=10.1126/science.269.5222.347}}</ref><ref name="lawton19952">{{артыкул|аўтар=Lawton J. H., May R. M.|загаловак=Extinction Rates|год=1995|мова=en|выданне={{Нп3|Journal of Evolutionary Biology}}|том=9|старонкі=124—126|doi=10.1046/j.1420-9101.1996.t01-1-9010124.x}}</ref><ref name="Pimm-Jenkins-20142">{{артыкул|спасылка=http://static.squarespace.com/static/51b078a6e4b0e8d244dd9620/t/538797c3e4b07a163543ea0f/1401395139381/Pimm+et+al.+2014.pdf|аўтар=Pimm S. L., Jenkins C. N.; Abell R.; Brooks T. M.; Gittleman J. L.; Joppa L. N.; Raven P. H.; Roberts C. M.; Sexton J. O.|загаловак=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|год=2014|мова=en|выданне=[[Science]]|том=344|нумар=6187|старонкі=1246752|doi=10.1126/science.1246752|pmid=24876501|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728033131/http://static.squarespace.com/static/51b078a6e4b0e8d244dd9620/t/538797c3e4b07a163543ea0f/1401395139381/Pimm%20et%20al.%202014.pdf|archive-date=2019-07-28}}. — «The overarching driver of species extinction is human population growth and increasing per capita consumption.».</ref>. Галацэнавае выміранне пачалося са знікнення пераважна буйных наземных жывёл, вядомых як {{нп3|мегафаўна||ru|Мегафауна}}, у канцы апошняга [[Ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]] на мяжы [[плейстацэн]]у і [[галацэн]]у. Мегафаўна за межамі [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], якая развівалася без уплыву людзей, апынулася вельмі адчувальнай да з’яўлення новага [[Драпежніцтва|драпежніка]], таму многія яе прадстаўнікі вымерлі з-за палявання неўзабаве пасля таго, як першыя людзі пачалі {{нп3|Раннія міграцыі чалавека|міграваць з Афрыкі|ru|Ранние миграции человека}} і распаўсюджвацца па зямлі. Адны даследчыкі лічаць, што вынішчэнне буйных жывёл чалавекам толькі дадалося да ўжо існавалым натуральных стрэсавых фактараў, іншыя перакананыя, што вынішчэнне мегафаўны людзьмі было вырашальным фактарам, так як да чалавека мільёны гадоў кліматычныя змены не прыводзілі да вымірання буйных відаў<ref name="elementy">{{Cite web|lang=ru|url=https://elementy.ru/novosti_nauki/432267/Glavnoy_prichinoy_pozdnechetvertichnogo_vymiraniya_vse_taki_byli_lyudi_a_ne_klimat|title=Главной причиной позднечетвертичного вымирания всё-таки были люди, а не климат • Новости науки|website=«Элементы»|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127182724/https://elementy.ru/novosti_nauki/432267/Glavnoy_prichinoy_pozdnechetvertichnogo_vymiraniya_vse_taki_byli_lyudi_a_ne_klimat|archive-date=2020-11-27|access-date=2021-05-17|url-status=live}}</ref>. Вядуцца дэбаты адносна таго, наколькі чалавечае драпежніцтва і антрапагеннае пераўтварэнне асяроддзя паўплывалі на выміранне, але гэта выразна прасочваецца на знікненні відаў, напрыклад, у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і на [[Гавайскія астравы|Гаваях]]. Мяркуецца, што акрамя людзей, магчыма, змяненне клімату таксама магло быць рухальным фактарам знікнення мегафаўны, асабліва ў канцы плейстацэну. Некалькі афрыканскіх відаў таксама вымерлі ў галацэне, аднак у цэлым мегафаўна на афрыканскім кантыненце захоўвалася ў практычна нязменным выглядзе да прыходу ў Афрыку еўрапейцаў некалькі сотняў гадоў таму. З экалагічнага пункту гледжання чалавека можна разглядаць як беспрэцэдэнтнага «глабальнага супердрапежніка», які паслядоўна палюе на іншых {{нп3|Звышдрапежнікі|звышдрапежнікаў|ru|Сверххищники}}, чым аказвае глабальны {{нп3|Антрапагенныя фактары|ўплыў|ru|Антропогенные факторы}} на {{нп3|Харчовая сетка|харчовыя сеткі|ru|Пищевая сеть}}<ref name="Darimont20153">{{артыкул|аўтар=Darimont, Chris T.; Fox, Caroline H.; Bryan, Heather M.; Reimchen, Thomas E.|загаловак=The unique ecology of human predators|год=2015|мова=en|выданне=[[Science]]|том=349|нумар=6250|старонкі=858—860|doi=10.1126/science.aac4249}}</ref>. Паўсюдна на [[Суша|сушы]] і ў [[Сусветны акіян|сусветным акіяне]] было адзначана выміранне відаў, вядома мноства прыкладаў на ўсіх кантынентах і астравах<ref name="Ceballos20172">{{артыкул|спасылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5544311/|аўтар=Ceballos G., Ehrlich P. R., Dirzo R.|загаловак=Biological annihilation via the ongoing sixth mass extinction signaled by vertebrate population losses and declines|год=2017|мова=en|выданне=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|United States National Academy of Sciences]]|том=114|выпуск=30|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1704949114|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111190526/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5544311/|archive-date=2020-11-11|стронкі=E6089—E6096}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/environment/wildlife-africa-savanah-serengeti-masai-mara-population-a8843936.html|title=Population explosion fuelling rapid reduction of wildlife on African savannah, study shows|date=2019-03-28|publisher=The Independent|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522121506/https://www.independent.co.uk/environment/wildlife-africa-savanah-serengeti-masai-mara-population-a8843936.html|archive-date=2019-05-22|access-date=2020-01-27|url-status=live}}</ref>. У цэлым, галацэнавае выміранне цесна звязана з {{нп3|Антрапагенныя фактары|уплывам чалавека на навакольнае асяроддзе|ru|Антропогенные факторы}}. У XXI стагоддзі шостае масавае выміранне паскараецца. {{нп3|Перанасяленне||ru|Перенаселение}} (і {{нп3|рост насельніцтва||ru|Рост населения}}, які працягваецца) планеты разам з марнатраўным спажываннем, якое суправаджаецца значнымі зменамі ў {{нп3|Землекарыстанне|землекарыстанні|ru|Землепользование}}, [[абязлесенне]]м, інтэнсіўным спажываннем [[мяса]], {{нп3|Празмерны вылаў рыбы|празмернай лоўляй рыбы|ru|Чрезмерный вылов рыбы}}, {{нп3|закісленне акіяна||ru|Закисление океана}} і {{нп3|браканьерства||ru|Браконьерство}} — галоўныя прычыны скарачэння біяразнастайнасці ва ўсім свеце ў нашы дні<ref>{{Cite news|author=Phillips|first=Kristine|title=Earth is on its way to the biggest mass extinction since the dinosaurs, scientists warn|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/07/12/earth-is-on-its-way-to-the-biggest-mass-extinction-since-the-dinosaurs-scientists-warn/|website=[[The Washington Post]]|date=2017-07-12|access-date=2018-11-21|archive-date=2019-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914113123/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/07/12/earth-is-on-its-way-to-the-biggest-mass-extinction-since-the-dinosaurs-scientists-warn/}}</ref><ref name="Cockburn20192">{{Cite news|author=Cockburn H.|date=2019-03-29|title=Population explosion fuelling rapid reduction of wildlife on African savannah, study shows|url=https://www.independent.co.uk/environment/wildlife-africa-savanah-serengeti-masai-mara-population-a8843936.html|website=[[The Independent]]|access-date=2019-04-01|archive-date=2019-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522121506/https://www.independent.co.uk/environment/wildlife-africa-savanah-serengeti-masai-mara-population-a8843936.html}}</ref>. У {{Не перакладзена 3|Даклад пра глабальную ацэнку біяразнастайнасці і экасістэмных паслуг|Дакладзе пра глабальную ацэнку біяразнастайнасці і экасістэмных паслуг|en|Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services|}} за 2019 год, апублікаваным {{Не перакладзена 3|Міжурадавая навукова-палітычная платформа па пытаннях біяразнастайнасці і экасістэмных паслуг|Міжурадавай платформай па пытаннях біяразнастайнасці і экасістэмных паслуг||Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services|}} (IPBES) [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], гаворыцца, што да 2050 года каля мільёна відаў раслін і жывёл апынуцца на мяжы знікнення з-за антрапагеннага ўздзеяння<ref>{{Cite news|author=Plumer B.|date=2019-05-06|title=Humans Are Speeding Extinction and Altering the Natural World at an ‘Unprecedented’ Pace|url=https://www.nytimes.com/2019/05/06/climate/biodiversity-extinction-united-nations.html|website=[[The New York Times]]|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614201836/https://www.nytimes.com/2019/05/06/climate/biodiversity-extinction-united-nations.html}}</ref><ref>{{Cite news|author=Staff|title=Media Release: Nature’s Dangerous Decline ‘Unprecedented’; Species Extinction Rates ‘Accelerating’|url=https://www.ipbes.net/news/Media-Release-Global-Assessment|date=2019-05-06|website=Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614220133/https://www.ipbes.net/news/Media-Release-Global-Assessment}}</ref>. == Вызначэнне == [[Галацэн]] — сучасная [[геалагічная эпоха]] [[Чацвярцічны перыяд|чацвярцічнага перыяду]], якая змяніла прыкладна 12 тысяч гадоў таму [[плейстацэн]] і працягваецца па цяперашні час. Мяжа паміж галацэнам і плейстацэнам — пачатак апошняга міжледніковага перыяду, які пачаўся 11 720 ± 99 гадоў таму<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stratigraphy.org/ics%20chart/09_2010/StratChart2010.pdf|title=The 2010 version of the International Stratigraphic Chart|date=2010-09|archive-url=https://www.webcitation.org/65Aw5wOov?url=http://www.stratigraphy.org/ics%20chart/09_2010/StratChart2010.pdf|archive-date=2012-02-03|access-date=2011-09-16}}</ref>. Па сутнасці, выміранне, пераважна мегафаўны, пачатку галацэну з’яўляецца працягам вымірання, якое пачалося яшчэ ў познім плейстацэне (130 000 гадоў таму). Гэта, фактычна, адзіная падзея, якую нярэдка называюць познеплейстацэн-галацэнавым выміраннем<ref name="Леви20123">{{артыкул|спасылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18027293|аўтар=Леви К. Г., Задонина Н. В.|загаловак=Позднеплейстоцен-голоценовое вымирание. Причины и следствия|год=2012|выданне=Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология|нумар=1|старонкі=68—90}}</ref>. Сярод навукоўцаў не існуе адзінага меркавання аб тым, дзе пачынаецца галацэнавае, або {{нп3|Антрапагенныя фактары|антрапагеннае|ru|Антропогенные факторы}} выміранне, і {{нп3|выміранне ў чацвярцічным перыядзе||ru|Вымирание в четвертичном периоде}}, прычынамі якога былі як антрапагенныя фактары, так і змяненне клімату ў канцы апошняга [[Ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]], і ці варта іх наогул разглядаць як асобныя падзеі<ref name="Doughty20102">{{артыкул|аўтар=Doughty C. E.|загаловак=Biophysical feedbacks between the Pleistocene megafauna extinction and climate: The first human‐induced global warming?|год=2010|мова=en|том=37|нумар=15|старонкі=n/a|doi=10.1029/2010GL043985|выданне=Geophysical Research Letters|nodot=1}}</ref><ref name="Grayson20122">{{артыкул|аўтар=Grayson D. K.|загаловак=Clovis Hunting and Large Mammal Extinction: A Critical Review of the Evidence|год=2012|мова=en|выданне=Journal of World Prehistory|месяц=12|том=16|нумар=4|старонкі=313—359|doi=10.1023/A:1022912030020}}</ref>. Выміранне жывёл, раслін і іншых арганізмаў у галацэне выклікана ў асноўным дзейнасцю чалавека<ref name="Williams20152">{{cite journal|first=Mark|last=Williams|first2=Jan|last2=Zalasiewicz|first3=P. K.|last3=Haff|first4=Christian|last4=Schwägerl|first5=Anthony D.|last5=Barnosky|first6=Erle C.|last6=Ellis|year=2015|title=The Anthropocene Biosphere|journal=The Anthropocene Review|volume=2|issue=3|pages=196–219|doi=10.1177/2053019615591020|url=https://semanticscholar.org/paper/8f62764219d29d7c6b4db6ed7325d78d2aca322f|access-date=2021-01-27|archive-date=2020-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225232737/https://www.semanticscholar.org/paper/The-Anthropocene-biosphere-Williams-Zalasiewicz/8f62764219d29d7c6b4db6ed7325d78d2aca322f|url-status=live}}</ref>. На думку даследчыкаў, яно магло пачацца яшчэ ў канцы [[плейстацэн]]у 130 000 гадоў таму<ref name="elementy"/>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што антрапагеннае выміранне магло пачацца яшчэ тады, калі першыя сучасныя людзі распаўсюдзіліся з Афрыкі па планеце, паміж 200 000 і 100 000 гадоў таму; гэта пацвярджаецца хуткім знікненнем мегафаўны пасля хуткай каланізацыі чалавекам {{нп3|Мегафаўна Аўстраліі|Аўстраліі|ru|Мегафауна Австралии}}, [[Амерыка|Амерыкі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і {{нп3|Мадагаскар (востраў)|Мадагаскара|ru|Мадагаскар (остров)}}<ref name="elementy" /><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=Ra9RAQAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=The+Sixth+Extinction:+An+Unnatural+History&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr4PqM6bfjAhUqlYsKHY05CGMQ6AEIKDAA#v=onepage&q=The%20Sixth%20Extinction:%20An%20Unnatural%20History&f=false|аўтар=Elizabeth Kolbert|загаловак=The Sixth Extinction: An Unnatural History|год=2014-02-11|выдавецтва=Henry Holt and Company|старонак=336|isbn=9780805099799}}</ref>, чаго і варта было чакаць, калі любы буйны, хутка адаптавальны драпежнік пераходзіць у новую экасістэму. У многіх выпадках мяркуецца, што нават мінімальнага паляўнічага ўплыву чалавека было дастаткова, каб знішчыць буйную фаўну, асабліва на {{нп3|Алапатрычнае відаўтварэнне|геаграфічна ізаляваных|ru|Аллопатрическое видообразование}} астравах<ref name="Perry2014">{{артыкул|загаловак=A high-precision chronology for the rapid extinction of New Zealand moa (Aves, Dinornithiformes) |выданне={{Нп3|Quaternary Science Reviews}} |старонкі=126—135 |том=105 |doi=10.1016/j.quascirev.2014.09.025 |bibcode=2014QSRv..105..126P |мова=en |тып=journal |аўтар=George L. W.; Perry |чысло=01 |месяц=12 |год=2014}}</ref><ref name="Crowley2010">{{артыкул|загаловак=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |выданне= Quaternary Science Reviews|старонкі=2591—2603 |том=29 |нумар=19—20 |doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030 |мова=en |тып=journal |аўтар=Brooke E.; Crowley |чысло=01 |месяц=09 |год=2010}}</ref>. Галацэнавае выміранне называюць таксама шостым масавым выміраннем у сувязі з тым, што гэта шостае масавае знікненне відаў пасля {{нп3|Ардовікска-сілурыйскае выміранне|ардовікска-сілурыйскага|ru|Ордовикско-силурийское вымирание}}, {{нп3|Дэвонскае выміранне|дэвонскага|ru|Девонское вымирание}}, {{нп3|Масавае пермскае выміранне|пермскага|ru|Массовое пермское вымирание}}, {{нп3|Трыясава-юрскае выміранне|трыясавага|ru|Триасово-юрское вымирание}} і {{нп3|Мел-палеагенавае выміранне|мел-палеагенавага|ru|Мел-палеогеновое вымирание}} масавых выміранняў<ref name="dirzo20143">{{артыкул|спасылка=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|аўтар=Dirzo R.|загаловак=Defaunation in the Anthropocene|год=2014|мова=en|выданне=Science|том=345|нумар=6195|старонкі=401—406|doi=10.1126/science.1251817|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511160501/https://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|archive-date=2017-05-11}}. — «In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.».</ref>{{sfn|Колберт|2019}}. Катастрафічныя выміранні характарызуюцца стратай ад 75 % і больш за ўсіх відаў на працягу геалагічна кароткага перыяду часу. Апошнім з іх было {{нп3|мел-палеагенавае выміранне||ru|Мел-палеогеновое вымирание}} 65,5 млн гадоў таму, калі вымерлі ўсе [[дыназаўры]]<ref>{{артыкул|аўтар=Barnosky, Anthony D.|загаловак=Has the Earth's sixth mass extinction already arrived?|год=2011|мова=en|выданне=Nature|тып=journal|месяц=03|том=471|нумар=7336|doi=10.1038/nature09678|bibcode=2011Natur.471...51B|pmid=21368823|старонка=51—57|чысло=03|nodot=1}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=5rbG839DFw0C&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|аўтар=Edward O. Wilson|загаловак=The Future of Life|год=2003|выдавецтва=Vintage Books|старонак=253|isbn=9780679768111}}</ref>. Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што пачалася новая геалагічная эпоха, якую яны назвалі {{нп3|антрапацэн||ru|Антропоцен}}. Яна пачалася з самага рэзкага і шырока распаўсюджанага знікнення відаў з часоў мел-палеагенавага вымірання 66 мільёнаў гадоў таму{{Sfn|Колберт|2019|}}. Апытанне 1998 года, праведзенае {{нп3|Амерыканскі музей натуральнай гісторыі|Амерыканскім музеем натуральнай гісторыі|ru|Американский музей естественной истории}}, паказала, што 70 % біёлагаў прызнаюць бягучыя падзеі антрапагенным выміраннем<ref name="mysterium">{{Cite web|url=http://www.mysterium.com/amnh.html|title=National Survey Reveals Biodiversity Crisis – Scientific Experts Believe We are in Midst of Fastest Mass Extinction in Earth's History|publisher=American Museum of Natural History Press Release|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629002116/http://www.mysterium.com/amnh.html|archive-date=2019-06-29|access-date=2018-02-10|url-status=live}}</ref>. У цяперашні час хуткасць знікнення відаў ацэньваецца ў 100—1000 разоў вышэй, чым натуральная хуткасць вымірання відаў пры натуральным развіцці біясферы планеты<ref name="Jurriaan20143">{{артыкул|аўтар=Jurriaan M.; De Vos|загаловак=Estimating the normal background rate of species extinction|год=2014|мова=en|выданне={{Нп3|Conservation Biology (часопіс)|Conservation Biology||Conservation Biology (journal)}}|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|том=29|нумар=2|старонкі=452—462|issn=0888-8892|doi=10.1111/cobi.12380}}</ref>. Акрамя таго, бягучая хуткасць вымірання ў 10-100 разоў вышэй, чым у любым з папярэдніх {{нп3|Масавае выміранне|масавых выміранняў|ru|Массовое вымирание}} (якія мелі натуральныя прычыны) у гісторыі Зямлі. У прыватнасці, хуткасць вымірання раслін, на думку эколага {{нп3|Сцюарт Пім|Сцюарта Піма|ru|Пимм, Стюарт}}, у 100 разоў перавышае норму<ref>{{Cite news|url=https://green.blogs.nytimes.com/2012/09/20/has-plant-life-reached-its-limits/|first=S.|author=Li|title=Has Plant Life Reached Its Limits?|website=New York Times|access-date=2018-02-10|archive-date=2019-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001025602/https://green.blogs.nytimes.com/2012/09/20/has-plant-life-reached-its-limits/}}</ref>. Сярод навукоўцаў шырока распаўсюджана меркаванне аб тым, што чалавечая дзейнасць паскарае выміранне многіх відаў жывёл за кошт разбурэння месцаў пражывання, спажывання жывёл у якасці рэсурсаў і знішчэння відаў, якія людзі разглядаюць як пагрозу або канкурэнтаў<ref name="Vignieri20144">{{артыкул|спасылка=http://www.sciencemag.org/site/special/vanishing/index.xhtml?_ga=1.172413478.429831163.1471029002|аўтар=Vignieri S.|загаловак=Vanishing fauna (Special issue)|год=2014|мова=en|выданне=Science|том=345|нумар=6195|старонкі=392—412|doi=10.1126/science.345.6195.392|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220100440/http://www.sciencemag.org/site/special/vanishing/index.xhtml?_ga=1.172413478.429831163.1471029002|archive-date=2016-12-20}}</ref>. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гэта Біятычныя разбурэнне яшчэ не дасягнула ўзроўню папярэдніх пяці масавых выміранняў<ref>{{Cite news|author=Woodward|first=Aylin|date=2019-04-08|title=So many animals are going extinct that it could take Earth 10 million years to recover|url=https://www.businessinsider.com/mass-extinction-earth-take-10-million-years-recover-2019-4|website=Business Insider|access-date=2019-04-09|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008072528/https://www.businessinsider.com/mass-extinction-earth-take-10-million-years-recover-2019-4}}</ref>. Напрыклад, Сцюарт Пім сцвярджае, што шостае масавае выміранне — «гэта тое, чаго яшчэ не адбылося — але мы на мяжы»<ref name="Carrington2">{{Cite news|author=Carrington|first=Damian|date=2017-07-10|title=Earth's sixth mass extinction event under way, scientists warn|url=https://www.theguardian.com/environment/2017/jul/10/earths-sixth-mass-extinction-event-already-underway-scientists-warn|website=The Guardian|access-date=2017-11-04|archive-date=2020-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102063436/https://www.theguardian.com/environment/2017/jul/10/earths-sixth-mass-extinction-event-already-underway-scientists-warn}}</ref>. У лістападзе 2017 года ў заяве пад назвай «{{нп3|Папярэджанне вучоных света чалавецтву|Другое папярэджанне чалавецтву|ru|Предупреждение учёных мира человечеству}}», падпісанай 15 364 навукоўцамі з 184 краін, было заяўлена, што, апроч іншага, «мы пачалі масавае выміранне — шостае прыкладна за 540 мільёнаў гадоў, калі многія цяперашнія формы жыцця могуць быць знішчаныя або падвергнутыя знікненню да канца гэтага стагоддзя». У {{нп3|Даклад аб жывой планеце|Дакладзе аб жывой планеце||Living Planet Report}} [[Сусветны фонд дзікай прыроды|Сусветнага фонду дзікай прыроды]] (WWF) за 2020 год гаворыцца, што з 1970 года папуляцыі дзікіх жывёл скараціліся на 68 % у выніку празмернага спажывання, росту насельніцтва і інтэнсіўнага земляробства, што з’яўляецца яшчэ адным сведчаннем таго, што людзі справакавалі шостае масавае выміранне. У справаздачы 2021 года, апублікаванай у {{нп3|Frontiers in Conservation Science||d|Q105083069}}, сцвярджаецца, што «тое, што мы ўжо знаходзімся на шляху шостага буйнога знікнення, цяпер бясспрэчна з навуковага пункту гледжання». Згодна {{нп3|Справаздача аб развіцці чалавецтва|справаздачы аб развіцці чалавецтва|ru|Отчёт о развитии человечества}} 2020 года [[Праграма развіцця ААН|ПРААН]] «Наступны рубеж: развіццё чалавецтва і антрапацэн» (The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene):{{Cquote|Біяразнастайнасць планеты скарачаецца, і чвэрць усіх відаў знаходзіцца на мяжы знікнення, многія на працягу бліжэйшых дзесяцігоддзяў. Многія эксперты мяркуюць, што мы перажываем або знаходзімся на парозе масавага вымірання відаў, шостага ў гісторыі планеты і першага, выкліканага адным арганізмам - намі.}}У пачатку XX стагоддзя прыхільнікі {{нп3|Экалагічны скептыцызм|экалагічнага скептыцызму||Environmental skepticism}} выказваліся супраць гэтай гіпотэзы<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=JuLko8USApwC|аўтар=Bjørn Lomborg|загаловак=The Skeptical Environmentalist: Measuring the Real State of the World|год=2001|месца=Cambridge, UK|выдавецтва=Cambridge U. Press|isbn=0 521 80447 7}}</ref>, аднак гэтыя заявы неўзабаве былі прызнаныя ненавуковымі<ref>{{Cite web|url=http://www.ulnits.dk/biologi/frame298.htm|title=Verden ifølge Lomborg - eller den moderne udgave af "Kejserens Nye Klæder":|date=2006-01-18|publisher=web.archive.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20060118233024/http://www.ulnits.dk/biologi/frame298.htm|archive-date=2006-01-18|access-date=2019-10-07|url-status=unfit}}</ref>, і ў апошні час пераважная большасць навукоўцаў пацвярджаюць, што ў існаванні галацэнавага вымірання не засталося ніякіх сумненняў<ref>{{Cite news|access-date=2019-10-07|first=Brad|last=Plumer|date=2019-05-06|website=The New York Times|title=Humans Are Speeding Extinction and Altering the Natural World at an ‘Unprecedented’ Pace|url=https://www.nytimes.com/2019/05/06/climate/biodiversity-extinction-united-nations.html|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614201836/https://www.nytimes.com/2019/05/06/climate/biodiversity-extinction-united-nations.html}}</ref>. Антрапагеннае, гэта значыць абумоўленае чалавечай дзейнасцю, масавае знікненне відаў часам (асабліва, калі гаворка ідзе пра гіпатэтычныя падзеі ў будучыні) называюць {{нп3|Антрапацэн|антрапацэнавым|ru|Антропоцен}} выміраннем<ref>{{артыкул|спасылка=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298014/file/bgd-5-2401-2008.pdf|аўтар=Wooldridge S. A.|загаловак=Mass extinctions past and present: a unifying hypothesis|год=2008|мова=en|выданне=Biogeosciences Discuss|том=5|выпуск=3|старонкі=2401—2423|doi=10.5194/bgd-5-2401-2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902164730/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298014/file/bgd-5-2401-2008.pdf|archive-date=2019-09-02}}</ref><ref name="jackson20082">{{Cite journal|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0802812105|date=2008|pages=11458—11465|title=Colloquium paper: ecological extinction and evolution in the brave new ocean|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|issue=Suppl 1|volume=105|last1=Jackson|first1=J. B. C.}}</ref>. Антрапацэнам некаторыя даследчыкі называюць новую геалагічную эпоху, якая пачалася з пачаткам ўздзеяння чалавека на глабальны клімат планеты, яна ўключае ў сябе самыя маштабныя знікненні відаў з часоў мел-палеагенавага вымірання 66 мільёнаў гадоў таму{{Sfn|Колберт|2019}}. Некаторыя аўтары ставяцца да бягучага і меркаванага вымірання ў будучыні як да часткі больш працяглага вымірання ў галацэне<ref name="Zalasiewicz2008">Zalasiewicz, Jan; Williams, Mark; Smith, Alan; Barry, Tiffany L.; Coe, Angela L.; Bown, Paul R.; Brenchley, Patrick; Cantrill, David; Gale, Andrew; Gibbard, Philip; Gregory, F. John; Hounslow, Mark W.; Kerr, Andrew C.; Pearson, Paul; Knox, Robert; Powell, John; Waters, Colin; Marshall, John; Oates, Michael; Rawson, Peter; Stone, Philip (2008). «Are we now living in the Anthropocene». GSA Today. 18 (2):</ref>. У навукоўцаў няма адзінага меркавання з нагоды мяжы паміж галацэнам і антрапацэнам<ref name="Ruddiman2003">{{Cite journal|author={{iw|Уільям Рудзіман|Ruddiman, W. F.||William Ruddiman}}|date=2003|title=The anthropogenic greenhouse gas era began thousands of years ago|url=http://www.arp.harvard.edu/sci/climate/journalclub/Ruddiman2003.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060903232016/http://www.arp.harvard.edu/sci/climate/journalclub/Ruddiman2003.pdf|url-status=dead|archive-date=2006-09-03|journal=Climatic Change|volume=61|issue=3|pages=261–293|doi=10.1023/b:clim.0000004577.17928.fa}}</ref>. Некаторыя лічаць, што пераход ад галацэну да антрапацэну адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. У любым выпадку, гэтыя падзеі досыць адрозніваюцца ад астатняй часткі галацэну, каб іх можна было ахарактарызаваць як новую эпоху ў геалагічным сэнсе<ref>«[http://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/ Working Group on the 'Anthropocene'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160217014924/http://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/ |date=17 лютага 2016 }}». Subcommission on Quaternary Stratigraphy.</ref><ref>Carrington, Damian (29.08.2016). «[https://www.theguardian.com/environment/2016/aug/29/declare-anthropocene-epoch-experts-urge-geological-congress-human-impact-earth The Anthropocene epoch: scientists declare dawn of human-influenced age] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200611230701/https://www.theguardian.com/environment/2016/aug/29/declare-anthropocene-epoch-experts-urge-geological-congress-human-impact-earth |date=11 чэрвеня 2020 }}». [[The Guardian]].</ref> == Выміранне ў раннім і сярэднім галацэне == Было праведзена шмат даследаванняў з мэтай вызначыць ці маглі [[чалавекападобныя малпы]] аказваць значны ўплыў на папуляцыі іншых жывёл і ці маглі раннія віды {{bt-bellat|Людзі (род){{!}}людзей|Homo}} (продкаў сучаснага чалавека) у Афрыцы, дзе развіўся сучасны чалавек, негатыўна ўплываць на біялагічную разнастайнасць. Даследнікі прааналізавалі разнастайнасць драпежнікаў за апошнія чатыры мільёны гадоў і высветлілі, ці можа яе скарачэнне быць звязана з павелічэннем кагнітыўных здольнасцяў (інтэлекту) у старажытных людзей, зменамі расліннасці або змяненнем клімату. Вынікі паказалі, што ступень вымірання буйных драпежнікаў карэлявала (супадала) з павелічэннем памеру мозгу ў старажытных людзей і зменамі расліннасці і не залежала ад змен клімату (змены тэмпературы або колькасці ападкаў). Такім чынам, даследаванні паказалі, што значны антрапагенны ўплыў на біялагічную разнастайнасць у Афрыцы пачаўся за мільёны гадоў да з’яўлення сучаснага чалавека<ref>{{артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/ele.13451|аўтар=Faurby S., Silvestro D., Werdelin L., Antonelli A.|загаловак=Brain expansion in early hominins predicts carnivore extinctions in East Africa|год=2020|мова=en|выданне=Ecology Letters|том=23|выпуск=3|старонкі=537—544|doi=10.1111/ele.13451|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526102054/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/ele.13451|archive-date=2021-05-26}}</ref>. {{bt-bellat|Чалавек разумны{{!}}Сучасны чалавек|Homo sapiens}} узнік каля 195 000 гадоў таму ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. Каля 100 000 гадоў таму першыя людзі пачалі эміграваць з Афрыкі, а каля 12 000 гадоў таму людзі рассяліліся па [[Еўразія|Еўразіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Амерыка|Амерыцы]]. Распаўсюджванне сучаснага чалавека ў другой палове плейстацэну прывяло да змены ландшафтаў, такіх як [[трапічны лес]], і закранула або прывяло да вымірання многіх відаў. Існуе карэляцыя паміж знікненнем мегафауны і з’яўленнем першых людзей пасля міграцыі з Афрыкі<ref name="Smith2018">Smith F. A. et al. (2018). «[[doi:10.1126/science.aao5987Body|size downgrading of mammals over the late Quaternary]]». Science. 360 (6386): 310—313. doi:10.1126/science.aao5987</ref>. Развіццё сельскай гаспадаркі з земляробствам і жывёлагадоўляй прывяло да распаўсюджвання шэрагу відаў і фарміравання цалкам новых экасістэм. Рассяленне на аддаленых астравах выклікала нашмат большыя змены. Пасля прыбыцця людзей многія віды жывёл зніклі. Напрыклад, людзі пачалі спальваць ўчасткі ў трапічных лясах [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] і [[Калімантан]], каб вырошчваць багатыя крухмалам расліны. У Аўстраліі і Амерыцы паляўнічыя падпальвалі расліннасць, каб прыцягнуць дзікіх жывёл, якія пасвіліся на маладых парастках, што выраслі пасля пажару<ref name="Kehse2017">Kehse U. (2017). «[https://www.mpg.de/11447807/F003_Focus_034-041.pdf Environmental Sins from Prehistoric Times] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022014036/https://www.mpg.de/11447807/F003_Focus_034-041.pdf |date=22 кастрычніка 2020 }}». MaxPlanckResearch. 3 (17): 34—41.</ref>. === Выміранне мегафаўны === [[Файл:Extinctions_Africa_Austrailia_NAmerica_Madagascar.gif|міні|250пкс|Змяненне колькасці {{нп3|Мегафаўна|мегафаўны|ru|Мегафауна}} на розных кантынентах з указаннем часу з’яўлення на іх людзей]] {{нп3|Мегафаўна||ru|Мегафауна}} (буйныя жывёлы, што даўно вымерлі, такія як [[Маманты|мамант]] і [[Machairodontinae|шаблязубыя тыгры]], і сучасныя, такія як [[бегемоты]], [[Слановыя|сланы]] і [[жырафы]]) у дагістарычныя часы была звычайнай з’явай на ўсіх кантынентах і буйных астравах, такіх як [[Новая Зеландыя]] і {{нп3|Мадагаскар (востраў)|Мадагаскар|ru|Мадагаскар (остров)}}. Пасля таго як людзі выйшлі за межы Афрыкі і рассяліліся на іншых кантынентах, адбылося скарачэнне колькасці папуляцый і {{Не перакладзена 3|трафічны каскад|трафічных каскадаў||Trophic cascade|}} (магутнае ўскоснае ўздзеянне на экасістэму). Выміранне мегафаўны пачалося прыкладна 50 000 гадоў таму. Існуе карэляцыя паміж выміраннем мегафауны і з’яўленнем людзей<ref name="Smith2018"/>. Буйныя жывёлы з’яўляюцца важнымі відамі, якія могуць гуляць вырашальную ролю ў балансе экасістэмы, сярод іншага, спрыяючы распаўсюджванню насення на вялікіх плошчах, а таксама забяспечваючы стабільнасць расліннасці. Мегафаўна гуляе важную ролю ў гарызантальным пераносе мінеральных пажыўных рэчываў у экасістэме, дзе яны звычайна пераразмяркоўваюцца з абласцей з высокай канцэнтрацыяй ў вобласці з больш нізкай канцэнтрацыяй. Буйныя жывёлы здзяйсняюць гэта, перамяшчаючыся пасля спажывання пажыўных рэчываў у іншыя месцы, дзе яны вылучаюць гэтыя рэчывы з [[Мача|мачой]] і [[Кал|фекаліямі]]. Гэта таксама можа адбывацца, у значна меншай ступені, у выніку раскладання тэл пасля смерці. Калі мегафаўна знікне, экасістэма на вялікай тэрыторыі можа змяніцца. Напрыклад, у басейне [[Амазонка|Амазонкі]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], паводле ацэнак навукоўцаў, такая гарызантальная дыфузія пажыўных рэчываў скарацілася больш чым на 98 % пасля вымірання мегафаўны, што адбылося прыкладна 12 500 гадоў таму<ref name="Doughty2013">Doughty, C. E.; Wolf, A.; Malhi, Y. (2013). «[https://zenodo.org/record/3425870 The legacy of the Pleistocene megafauna extinctions on nutrient availability in Amazonia]{{Недаступная спасылка|date=января 2022|bot=InternetArchiveBot}}». [[Nature Geoscience]]. 6 (9): 761—764. doi:10.1038/ngeo1895</ref>. Улічваючы, што наяўнасць [[фосфар]]у, як мяркуюць, абмяжоўвае прадуктыўнасць харчавання ў вялікіх частках рэгіёну, лічыцца, што зніжэнне яго пераносу з заходняй частцы басейна і з поймаў (абодва атрымліваюць фосфар за кошт ўзняцця [[Анды|Андаў]]) у іншыя раёны істотна паўплывала на экалогію рэгіёну, і наступствы, магчыма, яшчэ не дасягнулі сваіх межаў<ref name="Doughty2013" />. Выміранне мамантаў, якія жылі ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы, прывяло да таго, што {{нп3|Травяністыя супольнасці|травяністыя пашы|ru|Травянистые сообщества}}, якія яны падтрымлівалі сваім выпасам, сталі зарастаць дрэвамі і ператварыліся ў [[бярозавыя лясы]]. Новыя лясы і [[Лясны пажар|лясныя пажары]], якія ўзніклі ў выніку, маглі выклікаць змяненне клімату. Такія змены могуць быць вынікам хуткага павелічэння колькасці і распаўсюджвання сучасных людзей; некаторыя нядаўнія даследаванні пацвярджаюць гэтую тэорыю. Вялікія папуляцыі буйных [[Выпасовыя жывёлы|траваедных жывёл]] могуць значна павялічыць у [[Атмасфера|атмасферы]] [[метан]]у, які з’яўляецца важным [[Парніковыя газы|парніковым газам]]. Сучасныя траваедныя [[Жвачныя|жвачныя жывёлы]] вырабляюць метан як пабочны прадукт [[Страваванне|стрававання]] (пры ферментацыі пярэдняй кішкі) і вылучаюць яго пры [[Адрыжка|адрыжцы]] або [[метэарызм]]е. У цяперашні час каля 20 % гадавых выкідаў метану (каля 550 мільёнаў тон) прыпадае на [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]]. Было падлічана, што ў [[мезазой]] самыя буйныя расліннаедныя дыназаўры [[Sauropoda|заўраподы]] маглі штогод выкідваць у атмасферу 520 мільёнаў тон метану, што спрыяла таму, што ў той час клімат быў на 10&nbsp;°C цяплей, чым у цяперашні час<ref name="Dinosaur gases 'warmed the Earth'">«[http://www.bbc.co.uk/nature/17953792 Dinosaur gases 'warmed the Earth'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151201084318/http://www.bbc.co.uk/nature/17953792 |date=1 снежня 2015 }}». BBC Nature News. 7 мая 2012.</ref>. Такі вялікі выкід метану разлічаны на падставе велізарнай ацэначнай біямасы заўраподаў, а таксама таму, што вытворчасць метану асобнымі траваеднымі, як мяркуюць, амаль прапарцыйна іх масе<ref name="Dinosaur gases 'warmed the Earth'"/><ref name="Wilkinson2012">Wilkinson D. M.; Nisbet E. G.; Ruxton G. D. (2012). «[http://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822%2812%2900329-6 Could methane produced by sauropod dinosaurs have helped drive Mesozoic climate warmth?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180807174310/http://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822%2812%2900329-6 |date=7 жніўня 2018 }}». [[Current Biology]], 22 (9): R292—R293. doi:10.1016/j.cub.2012.03.042</ref>. Даследаванні паказалі, што выміранне траваедных жывёл мегафаўны магло выклікаць скарачэнне атмасфернага метану<ref name="Smith2010">Smith, F. A.; Elliot, S. M.; Lyons, S. K. (2010). «[https://semanticscholar.org/paper/c759199d4fa10f7538fca5a0c99df9a0203aebc6 Methane emissions from extinct megafauna]». [[Nature Geoscience]]. 3 (6): 374—375. doi:10.1038/ngeo877</ref>. Былі вывучаны выкіды метану [[Bison|бізонамі]], якія насялялі [[Вялікія раўніны]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] да прыбыцця еўрапейскіх пасяленцаў. Паводле ацэнак даследавання, скарачэнне колькасці бізонаў прывяло да скарачэння выкідаў метану на 2,2 мільёна тон у год<ref>Kelliher, F. M.; Clark, H. (15 March 2010). «Methane emissions from bison — An historic herd estimate for the North American Great Plains». Agricultural and Forest Meteorology, 150 (3): 473—577. doi:10.1016/j.agrformet.2009.11.019</ref>. Іншае даследаванне вывучала змяненне канцэнтрацыі метану ў атмасферы ў канцы [[плейстацэн]]у пасля знікнення мегафаўны ў Амерыцы. Пасля таго, як першыя людзі мігравалі ў Амерыку прыкладна 13 000 гадоў таму, іх паляванне і іншыя звязаныя з гэтым экалагічныя ўздзеянні прывялі да знікнення там многіх відаў мегафаўны. Разлікі паказваюць, што гэта выміранне прывяло да скарачэння выкідаў метану прыкладна на 9,6 млн тон у год. Такім чынам, скарачэнне выкідаў метану мегафаўнай магло спрыяць рэзкаму пахаладанню клімату ў пачатку {{нп3|Позні дрыяс|позняга дрыясу|ru|Поздний дриас}}. Памяншэнне ўтрымання метану ў атмасферы, якое адбылося ў той час і зафіксавана ў ледзяных {{нп3|Керн (проба)|кернах|ru|Керн (проба)}}, адбывалася ў 2-4 разы хутчэй, чым любое іншае зніжэнне за апошнія 500 000 гадоў, што дазваляе выказаць здагадку, што спрацаваў гэты незвычайны механізм<ref name="Smith2010" />. ==== Змяненне клімату ==== [[Файл:Aridity_ice_age_vs_early_holocene_vs_modern.jpg|міні|250px|Уверсе: засушлівы клімат ледавіковага перыяду.<br />Пасярэдзіне: атлантычны перыяд, цёплы і вільготны.<br />Унізе: патэнцыйная расліннасць у сучасным клімаце, калі б не антрапагеннае ўздзеянне, такое як [[сельская гаспадарка]]<ref>Adams J.M., Faure H. (1997) (eds.), QEN members. [http://www.esd.ornl.gov/projects/qen/nerc.html Review and Atlas of Palaeovegetation: Preliminary land ecosystem maps of the world since the Last Glacial Maximum]. [https://web.archive.org/web/20080116122058/http://www.esd.ornl.gov/projects/qen/nerc.html Архив]. Oak Ridge National Laboratory, TN, USA.</ref>]] Адна з асноўных тэорый аб прычынах вымірання мегафаўны ў чацвярцічным перыядзе — змяненне клімату. Тэорыя змены клімату мяркуе, што змяненне клімату ў канцы позняга плейстацэну стала для мегафаўны настолькі моцным стрэсам, што прывяло да яе вымірання<ref name="Zalasiewicz2008"/><ref>Graham R. W., Mead J. I. (1987). «Environmental fluctuations and evolution of mammalian faunas during the last deglaciation in North America». In Ruddiman, W. F.; Wright, J. H. E. (eds.). North America and Adjacent Oceans During the Last Deglaciation. The Geology of North America. K-3. Geological Society of America. ISBN 978-0-8137-5203-7</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць, што рэзкае змяненне клімату стала каталізатарам знікнення мегафаўны ў канцы плейстацэну, аднак многія лічаць, што актыўнае паляванне ранніх сучасных людзей таксама адыграла сваю ролю. Некаторыя даследчыкі лічаць, што гэтыя два фактары могуць узаемадзейнічаць паміж сабой{{Sfn|Колберт|2019}}<ref>Martin, P. S. (1967). «Prehistoric overkill». In Martin, P. S.; Wright, H. E. (eds.). Pleistocene extinctions: The search for a cause. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-00755-8</ref>. Аднак сярэднегадавая тэмпература на працягу бягучага міжледнікоўя (апошнія 10 000 гадоў) не вышэй, чым у папярэднія міжледніковыя перыяды, калі тая ж мегафаўна перажывала падобныя павышэнні тэмпературы<ref>Andersen S. T. (1973). «The differential pollen productivity of trees and its significance for the interpretation of a pollen diagram from a forested region». In Birks H. J. B.; West R. G. (eds.). Quaternary plant ecology: the 14thsymposium of the British Ecological society, University of Cambridge, 28-30 March 1972. Oxford: Blackwell Scientific. ISBN 978-0-632-09120-1.</ref><ref>Ashworth C. A. (1980). «Environmental implications of a beetle assemblage from the Gervais formation (Early Wisconsinian?), Minnesota». Quaternary Research. 13 (2): 200—212. doi:10.1016/0033-5894(80)90029-0</ref><ref>Birks H. H. (1973). «Modern macrofossil assemblages in lake sediments in Minnesota». In Birks H. J. B.; West R. G. (eds.). Quaternary plant ecology: the 14thsymposium of the British Ecological Society, University of Cambridge, 28-30 March 1972. Oxford: Blackwell Scientific. ISBN 978-0-632-09120-1.</ref><ref>Birks H. J. B.; Birks, H.H. (1980). Quaternary paleoecology. Baltimore: Univ. Park Press. ISBN 978-1-930665-56-9.</ref><ref>Bradley, R. S. (1985). [[iarchive:quaternarypaleoc0000unse|Quaternary Paleoclimatology: Methods of Paleoclimatic Reconstruction]]. Winchester, MA: Allen & Unwin. ISBN 978-0-04-551068-9.</ref><ref>Davis M. B. (1976). «Pleistocene biogeography of temperate deciduous forests». Geoscience and man: Ecology of the Pleistocene. 13. Baton Rouge: School of Geoscience, Louisiana State University.</ref>. Што тычыцца змены клімату ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, то існуе дастаткова спрэчная гіпотэза, якая прадугледжвае, што да зніжэння глабальнай тэмпературы ў {{нп3|Позні дрыяс|познім дрыясе|ru|Поздний дриас}} (у самым канцы плейстацэну) на гэтых кантынентах магло прывесці падзенне [[метэарыт]]у або камет<ref>Firestone R., West A., Warwick-Smith S. (2006). [[iarchive:cycleofcosmiccat0000fire/page/392|The Cycle of Cosmic Catastrophes: How a Stone-Age Comet Changed the Course of World Culture]]. Bear & Company. pp. 392. ISBN 978-1-59143-061-2</ref>. Аднак найноўшыя даследаванні 2020 года паказваюць, што памер чалавечай папуляцыі і/або канкрэтная дзейнасць чалавека, а не змяненне клімату, выклікалі імклівы рост глабальных тэмпаў вымірання млекакормячых за апошнія 126 000 гадоў. Каля 96 % усіх выміранняў млекакормячых за гэты перыяд часу выкліканыя антрапагенным уздзеяннем. Па словах аўтараў даследавання, гэтыя выміранні не адбываліся бесперапынна і з пастаяннай хуткасцю. Замест гэтага ўсплёскі вымірання выяўляюцца на розных кантынентах ў тыя моманты, калі людзі ўпершыню дасягалі іх. У апошні час маштабы вымірання, выкліканага чалавекам зноў набралі абароты, на гэты раз у сусветным маштабе<ref>{{Cite web|url=https://phys.org/news/2020-09-humans-climate-driven-rapidly-mammal.html|title=Humans, not climate, have driven rapidly rising mammal extinction rate".|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233433/https://phys.org/news/2020-09-humans-climate-driven-rapidly-mammal.html|archive-date=2021-01-10|access-date=2021-02-11|url-status=live}}</ref>. Выкарыстоўваючы хімічныя заменнікі кернаў антарктычнага лёду, даследчыкі ацанілі ваганні ўтрымання [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]] (CO₂) і [[метан]] (CH₄) ў [[Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]] ў эпохі позняга плейстацэну і галацэну. Ацэнкі ваганняў гэтых двух газаў у атмасферы з выкарыстаннем хімічных займеннікаў з кернаў антарктычнага лёду, як правіла, паказваюць на тое, што пік антрапацэну прыйшоўся на два папярэднія стагоддзі, гэта значыць з пачатку прамысловай рэвалюцыі, калі былі зарэгістраваныя самыя высокія ўзроўні парніковых газаў<ref name="Cruzten20022">{{Cite journal|last=Cruzten|first=P. J.|date=2002|title=Geology of mankind: The Anthropocene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-01-03_415_6867/page/n39|journal=Nature|volume=415|issue=6867|page=23|doi=10.1038/415023a}}</ref><ref>{{cite journal|first=Will|last=Steffen|first2=Åsa|last2=Persson|first3=Lisa|last3=Deutsch|first4=Jan|last4=Zalasiewicz|first5=Mark|last5=Williams|first6=Katherine|last6=Richardson|first7=Carole|last7=Crumley|first8=Paul|last8=Crutzen|first9=Carl|last9=Folke|first10=Line|last10=Gordon|first11=Mario|last11=Molina|first12=Veerabhadran|last12=Ramanathan|first13=Johan|last13=Rockström|first14=Marten|last14=Scheffer|first15=Hans Joachim|last15=Schellnhuber|first16=Uno|last16=Svedin|year=2011|title=The Anthropocene: From Global Change to Planetary Stewardship|journal=Ambio|volume=40|issue=7|pages=739–761|doi=10.1007/s13280-011-0185-x}}</ref>. Навукоўцы, якія выкарыстоўваюць розныя археалагічныя і [[Палеаэкалогія|палеаэкалагічныя]] даныя, сцвярджаюць, што працэсы, якія спрыяюць істотнай мадыфікацыі навакольнага чалавека асяроддзя, у глабальным маштабе пачаліся шмат тысяч гадоў таму, і, такім чынам, не з’явіліся ў пачатку прамысловай рэвалюцыі. У 2003 годзе ў сваёй гіпотэзе, якая атрымала папулярнасць, [[Палеакліматалогія|палеакліматолаг]] {{Не перакладзена 5|Уільям Рудзіман|||William Ruddiman}} сцвярджаў, што карэляцыя паміж зніжэннем [[Дыяксід вугляроду|CO₂]] у [[плейстацэн]]е і яго павелічэнне падчас галацэну азначае, што прычынай павышэння колькасці выкідаў парніковых газаў у атмасферу было развіццё земляробства падчас галацэну — антрапагенная [[экспансія]] зямлі для выкарыстання і [[Арашэнне|арашэння]]<ref name="Tollefson2011">Tollefson, Jeff (2011-03-25). «[http://www.nature.com/news/2011/110325/full/news.2011.184.html The 8,000-year-old climate puzzle] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308145040/http://www.nature.com/news/2011/110325/full/news.2011.184.html |date=8 сакавіка 2021 }}». Nature News.</ref>. === Сельская гаспадарка і змяненне клімату === На думку некаторых аўтараў, чалавек істотна ўплываў на клімат на працягу большай эпохі галацэну. Даследаванні [[Лядна-агнявое земляробства|падсечна-агнявога земляробства]] і культур {{нп3|Паляўнічыя-збіральнікі|паляўнічых-збіральнікаў|ru|Охотники-собиратели}} маюць вялікае значэнне для вызначэння часу пачатку антрапацэну і той ролі, якую людзі маглі згуляць у павелічэнні выкідаў парніковых газаў да пачатку прамысловай рэвалюцыі<ref name="Ruddiman2009">{{Не перакладзена 5|Уільям Рудзіман|Ruddiman W. F.||William Ruddiman}} (2009). «Effect of per-capita land use changes on Holocene forest clearance and CO2 emissions». Quaternary Science Reviews, 28 (27-28): 3011-3015. doi:10.1016/j.quascirev.2009.05.022</ref>. Даследаванні ранніх паляўнічых-збіральнікаў даюць магчымасць зрабіць здагадкі аб колькасці насельніцтва ў старажытныя часы ў якасці кліматычнага паказчыка, які вызначае долю расчышчанай плошчы сушы Зямлі, а таксама маштабы падсечна-агнявога земляробства ў даіндустрыяльны час<ref name="Ruddiman2013">{{Не перакладзена 5|Уільям Рудзіман|Ruddiman, W.F.||William Ruddiman}} (2013). «The Anthropocene». Annual Review of Earth and Planetary Sciences. 41: 45-68. doi:10.1146/annurev-earth-050212-123944</ref>. Даследчыкі ставяць пад сумнеў узаемасувязь паміж колькасцю насельніцтва і раннімі зменамі ў землекарыстанні<ref name="Ruddiman2013" />. Яны лічылі, што раннія земляробчыя грамадствы выкарыстоўвалі больш зямлі на чалавека, чым земляробы больш позняга перыяду галацэну, калі сельская гаспадарка стала больш эфектыўнай і давала больш прадуктаў харчавання на адзінку плошчы (і адпаведна на аднаго работніка). Такім чынам, цалкам верагодна, што вырошчванне рысу тысячы гадоў таму, якое насычала адносна невялікую колькасць людзей, аказвала значнае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе за кошт буйнамаштабнай высечкі лясоў<ref name="Ruddiman2009" />. Шэраг антрапагенных фактараў спрыяў павышэнню канцэнтрацыі ў атмасферы планеты парніковых газаў [[метан]]у (CH₄) і [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]] (CO₂), сярод іх найбольшы ўплыў мелі, верагодна, высечка лясоў і расчыстка зямель, звязаныя з развіццём сельскай гаспадаркі<ref name="Ruddiman2009"/>. Розныя археалагічныя і палеаэкалагічныя дадзеныя паказваюць, што працэсы, якія прыводзяць да значнага змянення чалавекам навакольнага асяроддзя, працягваюцца ўжо на працягу многіх тысяч гадоў у глабальным маштабе і, такім чынам, не паўсталі ўпершыню з пачаткам прамысловай рэвалюцыі. Па здагадцы палеакліматолагаў, у раннім галацэне 11 000 гадоў таму ўзроўні вуглякіслага газу і метану ў атмасферы вагаліся па схеме, якая адрознівалася ад папярэдняй эпохі плейстацэну<ref name="Tollefson2011" />. Падчас апошняга ледніковага перыяду ў плейстацэне назіралася заканамернасць значнага зніжэння канцэнтрацыі CO₂, якая зваротна карэлюе з галацэнам, калі адбылося рэзкае павелічэнне канцэнтрацыі CO₂ каля 8000 гадоў таму, а затым праз 3000 гадоў пасля гэтага павелічэнне канцэнтрацыі CH₄<ref name="Tollefson2011" />. Карэляцыя паміж памяншэннем канцэнтрацыі СО₂ у плейстацэне і яе павелічэннем у галацэне азначае, што прычынай з’яўлення гэтага ўсплёску ўтрымання парніковых газаў у атмасферы было развіццё сельскай гаспадаркі на працягу галацэну, пашырэнне тэрыторый, якія выкарыстоўваліся чалавекам для земляробства і ірыгацыі<ref name="Ruddiman2003" /><ref name="Tollefson2011" />. === Драпежнік найвышэйшага парадку === Калісьці [[мегафаўна]] была распаўсюджана на ўсіх кантынентах свету і на буйных астравах, такіх як [[Новая Зеландыя]] і [[Мадагаскар (востраў)|Мадагаскар]], аднак цяпер яна сустракаецца амаль выключна ў Афрыцы. У Амерыцы, Аўстраліі і на згаданых астравах неўзабаве пасля з’яўлення на іх першых людзей адбылося рэзкае скарачэнне колькасці папуляцый мясцовых буйных відаў і разбурэнне трафічных ланцугоў<ref name="elementy" /><ref name="Perry2014" /><ref name="Crowley2010" />. Існуе меркаванне, што афрыканская мегафаўна выжыла, таму што развівалася разам з людзьмі. На фоне такіх доказаў было адзначана, што чалавек з’яўляецца ўнікальным з пункту гледжання экалогіі як беспрэцэдэнтны «глабальны {{нп3|Звышдрапежнікі|супердрапежнік|ru|Сверххищники}}», які рэгулярна палюе на вялікую колькасць дарослых наземных і марскіх найвышэйшых драпежнікаў і валодае вялікім уплывам на харчовыя ланцугі і кліматычныя сістэмы па ўсім свеце<ref name="Darimont2015" />. Хоць існуюць сур’ёзныя спрэчкі аб тым, наколькі чалавечае драпежніцтва і яго ўскосныя эфекты садзейнічалі дагістарычным выміранням, некаторыя катастрофы папуляцый былі напрамую звязаны з прыбыццём людзей<ref name="Vignieri2014" /><ref>Faurby, Søren; Svenning, Jens-Christian (2015). «Historic and prehistoric human‐driven extinctions have reshaped global mammal diversity patterns». Diversity and Distributions. 21 (10): 1155—1166. doi:10.1111/ddi.12369</ref><ref>Grayson, Donald K.; Meltzer, David J. (December 2012). «Clovis Hunting and Large Mammal Extinction: A Critical Review of the Evidence». Journal of World Prehistory. 16 (4): 313—359. doi:10.1023/A:1022912030020</ref>{{sfn|Колберт|2019}}. Чалавечая дзейнасць была асноўнай прычынай знікнення млекакормячых з часоў позняга плейстацэну<ref name="elementy" /><ref>Andermann, Tobias; Faurby, Søren; et al. (2020). «[https://doi.org/10.1126%2Fsciadv.abb2313 The past and future human impact on mammalian diversity]». Science Advances. 6 (36): eabb2313. doi:10.1126/sciadv.abb2313</ref>. ==== Распаўсюджванне захворванняў ==== Адна з гіпотэз, так званая гіпотэза гіперхваробы, мяркуе, што выміранне мегафаўны было выклікана ўскоснай перадачай захворванняў новапрыбылымі [[Абарыгены|людзьмі]]<ref name="MacFee1997">MacFee R. D. E., Marx P. A. (1997). «Humans, hyperdisease and first-contact extinctions». In Goodman, S. & Patterson, B.D. (eds.). Natural Change and Human Impact in Madagascar. Washington D.C.: Smithsonian Press. pp. 169—217. ISBN 978-1-56098-683-6</ref><ref>MacFee R. D. E., Marx P. A. (1998). «[http://www.amnh.biz/science/biodiversity/extinction/Day1/bytes/MacPheePres.html Lightning Strikes Twice: Blitzkrieg, Hyperdisease, and Global Explanations of the Late Quaternary Catastrophic Extinctions] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225230654/http://www.amnh.biz/science/biodiversity/extinction/Day1/bytes/MacPheePres.html |date=25 лютага 2021 }}». American Museum of Natural History.</ref><ref>MacPhee, Ross D.E.; Marx, Preston (1997). «The 40,000-year Plague: Humans, Hyperdisease, and First-Contact Extinctions». Natural Change and Human Impact in Madagascar. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press. pp. 169—217.</ref>. Згодна з гэтай гіпотэзай, менавіта людзі ці свойскія жывёлы, якіх яны прывезлі з сабой, такія як [[Сабака свойскі|свойскія сабакі]] ці свойскі [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|скот]], занеслі адну ці некалькі вельмі заразных хвароб у новае асяроддзе. У карэнных папуляцый жывёл не было імунітэту да іх, таму яны ў канчатковым выніку вымерлі. Жывёлы з {{нп3|Тэорыя r/K-адбору|K-стратэгіяй|ru|Теория r/K-отбора}} размнажэння з працяглым перыядам цяжарнасці і маленькімі прыплодамі, такія як прадстаўнікі цяпер зніклай мегафаўны, асабліва ўразлівыя для хвароб, у адрозненне ад жывёл з r-стратэгіяй, у якіх больш кароткі перыяд цяжарнасці і большы памер папуляцыі. Згодна з гэтай гіпотэзе, людзі з’яўляюцца адзінай прычынай распаўсюджвання хвароб і вымірання паўночнаамерыканскай мегафаўны, паколькі іншыя жывёлы, якія мігравалі ў Паўночную Амерыку з Еўразіі ў больш раннія перыяды, не выклікалі яе вымірання<ref name="MacFee1997" />. У гэтай тэорыі ёсць некалькі праблем, паколькі такое захворванне павінна адначасова адпавядаць некалькім крытэрам: яно павінна быць здольным падтрымліваць сябе ў асяроддзі без гаспадароў; яно павінна мець высокі ўзровень заражэння і быць надзвычай смяротным з узроўнем смяротнасці 50-75 %. Захворванне павінна быць вельмі вірулентным, каб забіць усіх асобін роду ці віду, і нават такое небяспечнае захворванне, як [[ліхаманка Заходняга Нілу]], наўрад ці прывяло бы да знікнення ўсёй мегафаўны<ref>Lyons, K.; Smith, F. A.; Wagner, P. J.; White, E. P.; Brown, J. H. (2004). «[http://biology.unm.edu/fasmith/Web_Page_PDFs/Lyons_et_al_2004_WN.pdf Was a 'hyperdisease' responsible for the late Pleistocene megafaunal extinction?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110617012112/http://biology.unm.edu/fasmith/Web_Page_PDFs/Lyons_et_al_2004_WN.pdf |date=17 чэрвеня 2011 }}» (PDF). Ecology Letters. 7 (9): 859—868. doi:10.1111/j.1461-0248.2004.00643.x</ref>. Аднак хваробы ўсё ж былі прычынай некаторых выміранняў. Напрыклад, распаўсюджванне {{нп3|Птушыная малярыя|птушынай малярыі|ru|Птичья малярия}} і [[Avipoxvirus|авіпоксвірусаў]], якія перадаюцца, у прыватнасці, [[камары|камарамі]], аказала негатыўнае ўздзеянне на эндэмічных віды птушак [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]]<ref>Lapointe, D. A.; Atkinson, C. T.; Samuel, M. D. (2012). «[https://zenodo.org/record/1230770 Ecology and conservation biology of avian malaria] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200804005327/https://zenodo.org/record/1230770 |date=4 жніўня 2020 }}». Annals of the New York Academy of Sciences. 1249 (1): 211—226. doi:10.1111/j.1749-6632.2011.06431.x.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Колберт Э.|загаловак=Шестое вымирание. Неестественная история|арыгінал=The Sixth Extinction: An Unnatural History|спасылка=https://books.google.com.ua/books?id=w5GNDwAAQBAJ|выдавецтва=ООО «Издательство Аст», Издательство CORPUS|год=2019|isbn=5-04-159613-1|ref=Колберт}} * {{кніга|загаловак=Holocene Extinctions|спасылка=https://books.google.com/books?id=mbU-F42JU1AC|адказны=edited by [https://scholar.google.com/citations?user=pNCd0McAAAAJ S. T. Turvey]|месца=New York|выдавецтва=[[Oxford University Press]]|год=2009|allpages=363|серыя=Oxford Biology|isbn=978-0-19-953509-5|мова=en|ref=Turvey}} == Спасылкі == * [https://today.uconn.edu/2016/09/critical-information-needed-fight-save-wildlife/ Critical Information Needed in Fight to Save Wildlife] (September 8, 2016) * [https://www.theguardian.com/environment/2017/jul/10/earths-sixth-mass-extinction-event-already-underway-scientists-warn Earth’s sixth mass extinction event under way, scientists warn] ([[The Guardian|Guardian]], 10 July 2017) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галацэн]] [[Катэгорыя:Эвалюцыйная біялогія]] kj9yyu59opkqqim8yc307ip9iqwanz8 0 757982 5184798 5182342 2026-08-21T17:57:36Z DBatura 73587 5184798 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ітурыйскі канфлікт |частка = [[Другая кангалезская вайна]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = [[1999]] — [[2007]] |месца = [[Правінцыя Ітуры]] |прычына = |casus belli = |вынік = спыненне агню |змены = |праціўнік1 = '''[[Хіма (народ)|Хема]]:''' * [[Саюз кангалезскіх патрыётаў]] * [[Народныя ўзброеныя сілы Конга]] '''ваенная падтрымка:''' * {{Сцягафікацыя|Уганда}} * {{Сцягафікацыя|ДР Конга}} * {{Сцяг|ААН}} [[MONUSCO]] * [[Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы|Найміты з былых савецкіх рэспублік]]<ref>{{Cite web |url=https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html |title=Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК |access-date=2019-04-12 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404101624/https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html |url-status=live }}</ref> |праціўнік2 = '''[[Ленду]]:''' * [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]] * [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў]] * [[Кангалезскі рэвалюцыйны рух]] * [[Фронт патрыятычнага супраціўлення Ітуры]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 60 000 загінулых<ref>{{Cite web |url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6158331.stm |title=BBC NEWS {{!}} World {{!}} Africa {{!}} Eastern DR Congo rebels to disarm<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2011-12-26 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202062805/http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6158331.stm |url-status=dead }}</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Ітурыйскі канфлікт''' — міжэтнічны канфлікт паміж [[Хіма (народ)|хема]] і [[ленду]] ў [[Правінцыя Ітуры|правінцыі Ітуры]] ([[ДР Конга]]). Разгортваўся на фоне [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. == Перадгісторыя == Рэгіён Ітуры знаходзіцца на мяжы з [[Судан]]ам і [[Уганда]]й. Край насялялі ленду, хема і іншыя народы. Усе этнасы правінцыі належылі да [[банту]], [[нілоты|нілотаў]] і суданскай групы. Шчыльнасць насельніцтва ў Ітуры — адна з самых высокіх у ДРК. Колькасць этнасаў ленду і хема найбольш значная ў гэтым рэгіёне і складала да пачатку 2000 года адпаведна 700 тыс. і 150 тыс. чалавек. Ленду прыйшлі на кангалезскія землі ў XVI стагоддзі з [[Судан]]а, адносяцца да суданскай групы. Нілоты-хема сталі асвойваць край пазней — у XVII стагоддзі. Яны мігравалі з Уганды. Першы этнас традыцыйна займаецца [[земляробства]]м, у той час як другі — [[жывёлагадоўля]]й, што штурхае на міграцыю ў пошуку новых пашы для жывёлы. Канфрантацыя народаў пачалася пры [[Бельгійскае Конга|бельгійскай каланізацыі]], так як хема занялі адміністрацыйныя пасады, захаваўшы сваё асаблівае становішча нават пасля здабыцця незалежнасці Конга. Ленду спрабавалі таксама ўздельнічаць у кіраванні краем, але хема не жадалі саступаць прывілеяваных пазіцый. Даволі хутка хема пашырылі свае зямельныя ўладанні за кошт тэрыторый, якія належалі суседзям. Пры гэтым буйныя землеўладальнікі не саромеліся падкупляць правасуддзе. У выніку гаспадарка ленду была знішчана. Акрамя таго, разбагацелыя хема сталі атрымліваць дапамогу ад угандыйскай арміі і трымаць у пастаянным страху іншы народ. == Ход падзей == З-за чарговага пашырэння зямельных уладанняў хема ў 1999 годзе пачаліся ўзброеныя сутыкненні. Канфлікт пачаўся на поўнач ад г. [[Бунія]] і паступова перакінуліся на ўвесь раён Ітуры. Эскалацыі спрыялі падраздзяленні ўгандыйскай арміі, якія знаходзіліся ў рэгіёне яшчэ з 1998 года і аказалі падтрымку народнасці хема. Гэта яшчэ больш абвастрала супярэчнасці паміж этнасамі і прыводзіла да трагічных наступстваў. Правадыры ленду стварылі атрады самаабароны і самі пачалі нападаць на вёскі хема. Адзначалася, што ў сутычках хема выкарыстоўвалі агнястрэльную зброю завадской вытворчасці, у той час ленду — традыцыйныя дроцікі і самаробныя стрэльбы. Фіксаваліся выпадкі [[канібалізм]]у<ref>{{Cite web |url=http://www.newsru.com/world/09jan2003/kongo.html |title=В Конго партизаны-людоеды поедают плененных пигмеев |access-date=2008-11-17 |archive-date=2011-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309061450/http://www.newsru.com/world/09jan2003/kongo.html |url-status=live }}</ref>. У пачатку 2001 года асноўныя баі разгарнуліся за Бунію, у выніку якіх загінулі сотні людзей. Прадстаўнікі розных этнасаў абвінавачвалі гуманітарныя і няўрадавыя арганізацыі ў падтрыманні ворага. Па паведамленні агенцтва «Франс-Прэс», у маі ў Ітуры былі забітыя шэсць супрацоўнікаў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. Угандыйская ваенная разведка выказала здагадку, што за забойствамі стаялі ленду. У канцы 2002 года гэты канфлікт выйшаў на новы ўзровень гвалту: этнасы пачасцілі напады на варожыя вёскі, якія суправаджаліся забойствамі, катаваннямі, згвалтаваннямі, рабаваннямі і разбурэннем сацыяльнай інфраструктуры. У знішчэнні некаторых населеных пунктаў прымала ўдзел угандыйская верталётная авіяцыя. Сітуацыя пагаршалася тым, што лідары розных паўстанцкіх груповак ДР Конга сталі выкарыстоўваць гэтыя этнічныя звады ў сваіх інтарэсах. Пасля вываду ўгандыйскіх войск барацьбой з баевікамі ленду займаліся вайскоўцы [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|Узброеных сіл ДР Конга]]. Да канца сакавіка 2004 года [[Міратворчыя сілы ААН|міратворцам ААН]] атрымалася змякчыць вастрыню міжэтнічнага канфлікту ў Ітуры дзякуючы прымусу да міру і аднаўленню правапарадку. Аднак пазней сутычкі аднавіліся. У 2006 годзе кангалезскі ўрад падпісаў пагадненне аб спыненні агню з групоўкай ленду «[[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]]»<ref name=ibt>{{cite news |url=http://www.ibtimes.co.uk/battle-control-drc-who-are-front-patriotic-resistance-ituri-frpi-1526289 |title=Battle for control of the DRC: Who are the Front for Patriotic Resistance in Ituri (FRPI)? |work=International Business Times|date=October 29, 2015 |access-date=July 18, 2016}}</ref><ref name=gpo>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Country Reports on Human Rights Practices for 2008, Volume I |url=https://books.google.com/books?id=qHolsCdgvFsC |publisher=United States Department of State |date=December 2010 |isbn=9780160875151}}</ref><ref name=irin>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report/89494/drc-who%E2%80%99s-who-among-armed-groups-east |title=Who's who among armed groups in the east |publisher=IRIN |date=June 15, 2010 |access-date=July 17, 2016}}</ref>. 22 жніўня 2007 года тры іншыя фракцыі ленду ([[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў]], [[Кангалезскі рэвалюцыйны рух]] і [[Фронт патрыятычнага супраціўлення Ітуры]]) пагадзіліся разброіцца і спыніць баявыя дзеянні<ref name="disarm">[http://www.scoop.co.nz/stories/WO0708/S00569.htm DR Congo: Ex-militia Members Agree To Disarm] Scoop</ref>. == Злачынствы == У 2006 годзе перад [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] паўстаў лідар [[Саюз кангалезскіх патрыётаў|Саюза кангалезскіх патрыётаў]] (групоўка хема) [[Томас Лубанга]] за ўцягванне непаўналетніх у канфлікты і этнічныя чысткі<ref>[http://www.rol.ru/news/misc/news/06/11/09_047.htm Перед Международным уголовным судом предстал первый обвиняемый]</ref>. У снежні 2012 года Міжнародны крымінальны суд апраўдаў [[Мацьё Нгуджола Чуі]]. Ён абвінавачваўся ў здзяйсненні [[ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] і [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынстваў супраць чалавечнасці]] падчас Ітурыйскага канфлікту. Суддзі ў сваім рашэнні пастанавілі, што прадстаўленыя абвінавачваннем доказы і паказанні сведак не дазваляюць у поўнай меры без сумненняў прыйсці да высновы аб тым, што баевік быў датычны да злачынстваў<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18810 |title=МУС оправдал полковника конголезской национальной армии, бывшего лидера повстанцев в ДРК Матье Нгуджоло Чуи |access-date=2012-12-21 |archive-date=2013-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309183001/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18810 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Канфлікт у Ківу]] * [[Аперацыя «Артэміда»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/problema-natsionalnyh-menshinstv-v-dr-kongo-kak-istochnik-lokalnyh-konfliktov|загаловак=Проблема национальных меньшинств в ДР Конго как источник локальных конфликтов|аўтар=Сидорова Г. М.|выданне=Конфликтология / nota bene|тып=журнал|год=2017}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Войны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны Уганды]] [[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]] hjsff187627lmlvs7i9mfg3yk47io25 100 763680 5184764 5181902 2026-08-21T15:51:49Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5184764 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Гран-Пры (аўтагонкі)|2026-07-09T14:06:27Z|Monarchist1636}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 56g30tebfhxug2bcns8beg6x0fhbe2u 0 763837 5184743 4717523 2026-08-21T14:10:02Z Ciepiersia 162280 афармленне 5184743 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Дом купца Крукава''' ({{lang-ru|Дом купца Крюкова}}) — двухпавярховы цагляны будынак у [[ЧЫгуначны раён (Новасібірск)|Чыгуначным раёне]] [[Новасібірск]]а, пабудаваны ў 1908 годзе па ініцыятыве купца Захара Рыгоравіча Крукава. Займае рог вуліц Савецкай і Максіма Горкага (вул. Савецкая, дом 25). Будынак з’яўляецца помнікам гісторыі рэгіянальнага значэння. Г-падобны двухпавярховы цагляны дом стаіць на бутавым падмурку, яго склеп мае цагляныя скляпеністыя перакрыцці. Сканчаецца будынак чатырохсхільным дахам. Дом займае рог вуліц Савецкай і Максіма Горкага (вул. Савецкая, дом 25), выходзіць вуглом на Першамайскі сквер. З паўднёвага боку насупраць бакавога фасада знаходзіцца будынак Новасібірскага гуманітарнага інстытута, заходні фасад будынка глядзіць на дом, у якім знаходзіцца Нямецкі культурны цэнтр імя Гётэ. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Новасібірска]] c8x50n6gfypijswql99q56g7kls7qfm 0 764049 5184753 4876067 2026-08-21T15:45:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184753 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Nihongo|'''Інцыдэнт Асама-Санса'''|あさま山荘事件|Asama sansō jiken}} — {{нп3|Закладнік|крызіс з захопам закладнікаў|ru|Заложник}} і паліцэйскай аблогай у горным доміку каля пасёлка {{нп3|Каруідзава||ru|Каруидзава}} ў [[Нагана (прэфектура)|прэфектуры Нагана]], [[Японія]], які доўжыўся з 19 па 28 лютага 1972 года. Выратавальная аперацыя паліцыі ў апошні дзень супрацьстаяння стала першай прамой трансляцыяй-марафонам у Японіі, якая працягвалася 10 гадзін і 40 хвілін. Інцыдэнт пачаўся, калі пяцёра ўзброеных членаў {{нп3|Аб’яднаная Чырвоная Армія|Аб’яднанай Чырвонай Арміі|ru|Объединённая Красная Армия}} (URA) пасля крывавай {{нп3|Чыстка (палітыка)|чысткі|uk|Чистка (політика)}}, у выніку якой загінулі чатырнаццаць членаў групы і адзін мінак, уварваліся ў домік для адпачынку ніжэй [[Асама|гары Асама]], узяўшы жонку наглядчыка ў закладніцы. Адбылося супрацьстаянне паміж [[Нацыянальнае паліцэйскае агенцтва Японіі|японскай паліцыяй]] і радыкаламі URA, якое доўжылася дзесяць дзён. Домік быў натуральнай крэпасцю, трывала пабудаванай з тоўстага бетону на стромкім схіле пагорка з адным уваходам, які разам са сваімі гарматамі дазваляў захопнікам трымаць паліцыю на адлегласці. 28 лютага паліцыя ўварвалася ў дом. У выніку штурму загінулі двое паліцэйскіх, закладніца была выратавана, а радыкалы URA узятыя пад варту. Інцыдэнт спрыяў зніжэнню папулярнасці [[Левыя (палітыка)|левых]] рухаў у Японіі. == Фон == === Агляд === У 1960-я гады [[Левыя (палітыка)|левыя]] [[Студэнцкі рух|студэнцкія рухі]] ахапілі ўніверсітэты Японіі, як і падобныя рухі на Захадзе. Да другой паловы дзесяцігоддзя гэтыя рухі сталі вельмі фракцыйнымі, канкурэнтнымі і гвалтоўнымі. Пасля серыі інцыдэнтаў, у якіх левыя студэнцкія групоўкі паранілі або забілі супрацоўнікаў праваахоўных органаў і грамадзянскіх асоб, [[Нацыянальнае паліцэйскае агенцтва Японіі|Нацыянальнае паліцэйскае агенцтва]] расправілася з гэтымі групамі, правёўшы рэйды ў іх схованках і арыштаваўшы дзясяткі ў 1971 і 1972 гадах. Спрабуючы схавацца ад паліцыі, асноўная група радыкалаў з {{нп3|Аб’яднаная Чырвоная Армія|Аб’яднанай Чырвонай Арміі|ru|Объединённая Красная Армия}} (URA) зімой 1972 года адступіла ў комплекс у [[Гуму|прэфектуры Гуму]]<ref>Nakamura, «'We did not leave anything positive,' says ex-radical», "Film looks at '72 Asama ultraleftists, « Schreiber, pp. 198—201.</ref>. === Атрыманне зброі і грошай === Дзве групоўкі, якія пазней аб’ядналіся ў {{нп3|Аб'яднаная Чырвоная Армія|Аб'яднаную Чырвоную Арміі|ru|Объединённая Красная Армия}}, незалежна адна ад адной здзейснілі гвалтоўныя дзеянні ў пачатку 1971 года. Кейхінская група аб’яднанага змагання з дагаворам аб бяспецы, якую ўзначальвалі {{нп3|Хірока Нагата|||Hiroko Nagata}} і Хірошы Сакагуці, 17 лютага здзейсніла рэйд у зброевай краме ў {{нп3|Маока||ru|Моока}} ([[Татыгі (прэфектура)|прэфектура Татыгі]]), набыўшы 9 стрэльбаў, 1 вінтоўку, 1 пнеўматычную зброю і 2300 патронаў<ref name="1052_Decision">「連合赤軍（統一組）第一審判決」（『判例時報』1052号 判例時報社 1981年</ref>. Запанікаваныя хуткай рэакцыяй паліцыі, большасць налётчыкаў уцяклі на машыне, але двое засталіся ззаду; пасля арышту яны вызначылі вінаватых, у выніку чаго Нагата, Сакагуці і іншыя былі аб’яўлены ў вышук. Асобна {{нп3|Фракцыя Чырвонай Арміі (Японія)|Фракцыя Чырвонай Арміі||Red Army Faction (Japan)}} на чале з {{нп3|Цунэа Моры|||Tsuneo Mori}} і ў тым ліку Куніа Банда (які ўсё яшчэ знаходзіўся на волі) здзейсніла серыю рабаванняў — 4 банкі, 3 паштовыя аддзяленні і пачатковую школу — у перыяд з 22 лютага па 23 ліпеня 1971 года (называецца паліцыяй „Аперацыя М“, для „заробку“). У той час левыя студэнцкія дэманстрацыі гублялі абароты, але, акрамя некалькіх журналістаў і спецыялістаў па бяспецы, ніхто раней не чуў пра гэтыя групы<ref>{{cite book|author=久能靖 [Yasushu Kuno]|title=浅間山荘事件の真実|trans-title=The Truth about the Asama Sanso Incident|publisher=河出書房新社 [Kawade Shobo Shinsha]|year=2000|isbn=430901349X|pages=32–34}}</ref>. === Горныя схованкі === Паліцыя распачала агульнанацыянальнае паляванне, фактычна зрабіўшы немагчымым схаванне злачынцаў нават у аддаленых гарадах, такіх як [[Сапара]] і [[Кіёта]]; абедзве групы вырашылі сысціся ў горным раёне паўночна-заходняй [[Гуму|прэфектуры Гуму]]. Кейхінская група накіравалася ў горную мясцовасць [[Гуму|прэфектуры Гуму]] і стварыла ''агітпункт'' (агітацыйныя пункты; агрэсіўная назва для схованак), якія з’яўляўся часткай агульнай „горнай базы“ (асобныя базы на схілах гары {{нп3|Харуна|||Mount Haruna}}, гары Кашо і гары {{нп3|Міягі|||Mount Myōgi}}). Асобна Чырвоная Армія пакінула гарады і стварыла ''агітпункт'' у [[Яманасі (прэфектура)|прэфектуры Яманасі]] (база Ніікура). Выкарыстоўваючы сродкі ад рабаванняў, URA набыла зброю ў Кейхінскай групы, і ў пачатку снежня 1971 года былі праведзены першыя сумесныя ваенныя вучэнні паміж дзвюма групамі (усяго 29 удзельнікаў). Аднак у Кейхінскай групе ўзнікла фракцыя, якая супраціўлялася інтэграцыі. 18 снежня радыёнавіны абвясцілі, што Сібана Харухіка, член Кейхінскай групы, якая ўсё яшчэ знаходзілася ў раёне [[Токіа]], быў застрэлены падчас нападу на паліцэйскі ўчастак у {{нп3|Ітабасі||ru|Итабаси}}. 20 снежня на базе Харуна Кейхінскай групы адбылася першая канферэнцыя кіраўніцтва аб’яднаных груп. Кіраўнікі ведалі, што паліцыя ведае пра іх агульнае размяшчэнне, таму пакінуць горы будзе цяжка. Без надзеі на знешнюю дапамогу або ўцёкі ў канцы 1971 года лідары дзвюх фракцый, Моры і Нагата, спланавалі {{Nihongo|«аперацыю знішчэння»|殲滅戦|senmetsusen}}. === Унутраная чыстка === Менавіта ў комплексе Гуму, на другім тыдні лютага 1972 года, старшыня URA {{нп3|Цунэа Моры|||Tsuneo Mori}} і віцэ-старшыня {{нп3|Хірока Нагата|||Hiroko Nagata}} ініцыявалі жорсткую {{нп3|Чыстка (палітыка)|чыстку|uk|Чистка (політика)}} групы. Нагата і Моры кіравалі смерцю шляхам збіцця васьмі членаў URA, а таксама аднаго не члена, які выпадкова прысутнічаў. Шэсць іншых членаў былі прывязаны да дрэў на вуліцы, дзе яны [[Гіпатэрмія|замерзлі да смерці]] ў марознае надвор’е. 16 лютага паліцыя арыштавала Моры, Нагату і шасцярых іншых членаў URA альбо ў комплексе, альбо ў суседняй вёсцы. Пяць іншых, узброеных вінтоўкамі і стрэльбамі, здолелі ўцячы, ідучы пешшу праз горы ў напрамку абшчыны {{нп3|Каруідзава||ru|Каруидзава}} ў суседняй [[Нагана (прэфектура)|прэфектуры Нагана]]. Гэтыя пяць уцекачоў былі Куніа Банда (25 гадоў), выпускнік [[Кіёцкі ўніверсітэт|Кіёцкага ўніверсітэта]] ; Масакуні Ёсіна (23), старшакласнік {{нп3|Якагамскі дзяржаўны ўніверсітэт|Нацыянальнага ўніверсітэта Якагамы|ru|Иокогамский государственный университет}}; Хіросі Сакагуці (25), які кінуў {{нп3|Такійскі акіянаграфічны ўніверсітэт|Такійскі ўніверсітэт Суйсан|uk|Токійський океанографічний університет}}; Джыро Като (19) і яго брат Сабура Ката (16)<ref>Schilling, „The final days of revolutionary struggle in Japan“, Nakamura, „'We did not leave anything positive,' says ex-radical“, Kyodo, „Wanted radical Kunio Bando was in Philippines in 2000: sources“, Kyodo, „Court dismisses death-row inmates' translation appeals“, Schreiber, pp. 201—202.</ref>. == Інцыдэнт == Убачыўшы пагоню паліцыі каля Каруізавы 19 лютага, пяцёра радыкалаў схаваліся ў домік для адпачынку пад назвай Asama Sansō (Горная віла Асама), які належаў кампаніі {{нп3|Kawai Musical Instruments|Kawai Musical Instruments Manufacturing||Kawai Musical Instruments}}. Радыкалы ўвайшлі ў домік і выявілі Ясука Мута, 31-гадовую жонку наглядчыка доміка. Яна была адзіная ў будынку, бо яе муж выгульваў сабаку, а госці каталіся на каньках. Радыкалы пад пагрозай зброі ўзялі Мута ў закладнікі і забарыкадавалі будынак<ref>Schreiber, pp. 202—205.</ref>. Канструкцыя доміка, названага ў гонар суседняй [[Асама|гары Асама]], зрабіла яго вельмі абароненым: гэта быў трохпавярховы будынак з дрэва і бетону, убудаваны ў схіл пагорка на вяршыні адкрытага падмурка з жалезабетону. Верхні паверх быў крыху большы за два ніжніх, што надавала доміку выгляд грыба. Домік ўзвышаўся над стромкімі, заснежанымі схіламі ўнізе, а вокны яго мелі цяжкія вонкавыя аканіцы. План паверху будынка, што нагадваў лабірынт, і вузкія лесвіцы дазвалялі абаронцам лёгка блакаваць рух унутры. Радыкалы праводзілі большую частку часу на самым верхнім паверсе, які ўтрымліваў кухню, сталовую, спальны пакой з {{нп3|татамі||ru|Татами}} і меў цудоўны агляд на навакольную даліну і пагоркі<ref>Schreiber, p. 205—206.</ref>. Яны размясцілі вялікія прадметы мэблі і {{нп3|Футон|футоны|ru|Футон}} вакол дзвярэй і вокнаў і замацавалі іх дротам. Калі муж Муты вярнуўся і ўбачыў барыкады, ён зразумеў, што здарылася, і хутка паведаміў паліцыі. Паліцыя неадкладна паставіла блокпосты і акружыла домік, каб перакрыць любыя шляхі ўцёкаў для радыкалаў, якія знаходзіліся ўнутры<ref>Schreiber, pp. 206—207.</ref>. Паліцыя спачатку вырашыла пачакаць, ці здадуцца радыкалы самі. Праз тры дні без прапановы здацца з боку захопнікаў, паліцыя адключыла электрычнасць у доміку і ўсталявала [[Гучнагаварыцель|гучнагаварыцелі]], з якіх бацькі некалькіх радыкалаў прасілі іх здацца, але безвынікова. Сын аднаго з бацькоў, які ўдзельнічаў, быў забіты падчас чысткі, але ні паліцыя, ні бацька не ведалі пра гэта, таму што поўны аб’ём чысткі яшчэ не стаў вядомы<ref>Nakamura, „'We did not leave anything positive,' says ex-radical“, Schreiber, p. 207.</ref>. 25 лютага паліцэйскія атрады ({{нп3|Падраздзяленне паліцыі асаблівага прызначэння|||Riot Police Unit}} з Нагана пры падтрымцы паліцэйскіх з Канагава і Яманасі) пачалі рыхтавацца да штурму доміка. Каля будынка быў размешчаны кран, абсталяваны {{нп3|Шаравы таран|шаравым таранам||Wrecking ball}} і браніраваным адсекам кіроўцы, а паліцыя ўзброілася лесвіцамі, цяжкімі малаткамі і бензапіламі. Муж Муты праз гукаўзмацняльнік заклікаў радыкалаў вызваліць яго жонку, але яго праігнаравалі. 27 лютага паліцыя выкарыстала бейсбольную машыну, каб закідваць будынак камянямі і перашкодзіць захопнікам спакойна спаць уначы<ref>Schreiber, pp. 207—208.</ref>. Паліцыя заняла пазіцыю для штурму ў 8 раніцы 28 лютага і праз гадзіну выставіла апошні [[ультыматум]], які застаўся без увагі радыкалаў. А 10-й гадзіне раніцы кран пачаў разбурваць сцены доміка. Паліцыя асцярожна падышла да будынка і пачала прарываць барыкады. Да поўдня паліцыя заняла два ніжнія паверхі, ізаляваўшы радыкалаў і Муту на верхнім<ref>Schreiber, pp. 208—209.</ref>. Паліцыя з цяжкасцю прарывала абарону радыкалаў на верхнім паверсе, і праз некалькі гадзін не прасунулася. Яны накіравалі вадзяныя шлангі пад высокім ціскам на верхні паверх, прабіўшы вялікія дзіркі ў сценах будынка і паліваючы радыкалаў і Муту халоднай вадой. У гэты час радыкалы вялі бесперапынны агонь па нападаючых паліцэйскіх і закідвалі іх самаробнымі бомбамі. Два паліцэйскія, інспектар Шыгэміцу Такамі (42 гады) і суперінтэндант Хісатака Учыда (47 гадоў) былі забітыя агнём і пятнаццаць іншых паліцэйскіх атрымалі раненні. Грамадзянскі назіральнік, які ўварваўся на тэрыторыю без дазволу паліцыі, таксама быў падстрэлены, як паведамляецца, радыкаламі, і быў смяротна паранены<ref>Kyodo, „Wanted radical Kunio Bando was in Philippines in 2000: sources“, Kyodo, „Court dismisses death-row inmates' translation appeals“, Schreiber, p. 209.</ref>. З надыходам цемры паліцыя прарвала барыкады на верхнім паверсе і схапіла аднаго з братоў Ката. Астатнія чацвёра радыкалаў зарыліся ў кучу футонаў і адмовіліся здавацца. Калі паліцыя падышла да іх, Банда стрэліў аднаму з паліцыянтаў, Масахіра Энда, у вока. Энда страціў вока, але выжыў. У рэшце рэшт, у 18:15, праз 280 гадзін пасля пачатку інцыдэнту астатнія чатыры радыкалы былі ўзяты пад варту, а Мута была выратавана. Яна [[Гіпатэрмія|змерзла]], але не пацярпела, і яна сказала паліцыі, што выкрадальнікі не абыходзіліся з ёй дрэнна, хаця яны прывязвалі яе да ложка на працягу большай часткі супрацьстаяння. У той жа вечар, засмучаны паводзінамі свайго сына, бацька Банда павесіўся ў сваім доме ў [[Оцу]], горадзе недалёка ад [[Кіёта]]<ref>Schreiber, pp. 209—213.</ref>. == Асвятленне ў СМІ == У 9:40 раніцы 28 лютага грамадскі вяшчальнік {{нп3|NHK||ru|NHK}} пачаў бесперапыннае асвятленне аблогі, якая доўжылася да 20:20 таго ж дня. Рэйтынгі для асвятлення NHK склалі ў сярэднім 50,8 % і дасягнулі піка ў 89,7 % у 18:26&nbsp;вечара. Рух транспартных сродкаў быў прыкметна меншым на працягу дня ў [[Токіа]]<ref>Pulvers, „Mammon and myopia: Japan’s governing '70s legacy“, NHK, „Asama-Sanso Incident“, Nakamura, „'We did not leave anything positive,' says ex-radical“, Schreiber, pp. 209—217.</ref>. == Наступствы == === Наступствы для злачынцаў === [[Файл:Asama_sansou.jpg|міні|250px|Асама-Санса (2009)]] Пяцярым радыкалам прад’явілі абвінавачанні па шасці пунктах: два [[Забойства|забойствы]], адзін {{нп3|замах на забойства|||Attempted murder}}, {{нп3|Злачынствы супраць правасуддзя|перашкода паліцыі|ru|Преступления против правосудия}} ў выкананні імі службовых абавязкаў, парушэнне {{нп3|Закон аб кантролі за валоданнем агнястрэльнай зброяй і мячамі|Закона аб кантролі за валоданнем агнястрэльнай зброяй і мячамі||Firearm and Sword Possession Control Law}} і {{нп3|незаконнае пазбаўленне волі|||False imprisonment}}. Чацвёра былі прыгавораны да працяглых тэрмінаў зняволення, а Сакагуці — да {{нп3|Смяротнае пакаранне ў Японіі|смяротнага пакарання||Capital punishment in Japan}}. 24 чэрвеня 2013 года {{нп3|Вярхоўны суд Японіі||ru|Верховный суд Японии}} адхіліў апеляцыю Сакагуці аб паўторным разглядзе справы, пакінуўшы яго ў камеры смяротнікаў у чаканні пакарання<ref>''Japan Times'', „Death-row convict wins libel case“, Schreiber, pp. 209—217.</ref><ref>[[Kyodo News]], „[http://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/27/national/top-court-rejects-united-red-army-members-appeal/ Top court rejects United Army member’s appeal]“, ''[[Japan Times]]'', 27 June 2013, p. 3</ref>. З трох братоў Ката старэйшы загінуў падчас унутранага групавога „разгляду“ (чысткі), другі (ва ўзросце 19 гадоў на момант арышту) быў прысуджаны да 13 гадоў катаргі, а малодшы (16 гадоў на момант арышту) быў адпраўлены ў папраўчую школу<ref>A manga version of the story (in Japanese) from the 16-year-old’s point of view is told here (because he was a minor, the name is changed to Kishida Keizo) (5 min 25 secs): {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BF5LTR8nSwY|title=【実話】あさま山荘事件…内部ではリンチ殺人が横行。警察が鉄球でアジトを破壊。|author=ヒューマンバグ大学_闇の漫画|first=Human Bug University: Manga of Darkness|date=Apr 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425090257/https://www.youtube.com/watch?v=BF5LTR8nSwY|archive-date=25 красавіка 2024|access-date=September 1, 2020|url-status=live}}</ref>. 8 жніўня 1975 года японскі ўрад вызваліў Банда і адправіў яго ў {{нп3|Права прытулку|прытулак|ru|Право убежища}} у [[Лівія|Лівію]] ў адказ на патрабаванні [[Чырвоная армія Японіі|японскіх чырвонаармейцаў]], якія ўварваліся ў пасольствы ЗША і Швецыі ў [[Куала-Лумпур]]ы, [[Малайзія]], і {{нп3|Крызіс з закладнікамі ў будынку AIA (1975)|захапілі 53 закладнікі||1975 AIA building hostage crisis}}. Пазней Банда, як мяркуюць, дапамагаў у захопе {{нп3|Захоп рэйса 472 авіякампаніі Japan Airlines|рэйса 472 авіякампаніі Japan Airlines||Japan Air Lines Flight 472 (1977)}} з [[Парыж]]а ў [[Токіа]] ў 1977 годзе, што прымусіла самалёт прызямліцца ў [[Дака|Дацы]]. Ён застаецца на волі і, як паведамляецца, з 1997 па 2007 гады знаходзіўся ў [[Расія|Расіі]], [[Кітай|Кітаі]], на [[Філіпіны|Філіпінах]] і ў Японіі<ref>Kyodo», Wanted radical Kunio Bando was in Philippines in 2000: sources", ''Japan Times'', «Death-row convict wins libel case», Schreiber, pp. 209—217.</ref>. Мута засталася ў Каруідзава, працуючы ў іншым гасцявым доме. Яна адмовілася больш гаварыць пра свае выпрабаванні акрамя таго, што яна заявіла паліцыі і прэсе адразу пасля выратавання<ref>Schreiber, p. 217.</ref>. === Наступствы для грамадства === Гэты інцыдэнт разам з {{нп3|Бойня ў аэрапорце Лод|бойняй у аэрапорце Лод|ru|Бойня в аэропорту Лод}}, якая адбылася ў маі 1972 года, і некалькімі захопамі самалётаў спрыялі інтэнсіўнай сацыяльнай рэакцыі сярод японскага насельніцтва супраць радыкальных студэнцкіх левых груп. Пасля інцыдэнту з захопам закладнікаў левы рух у Японіі значна скараціўся ў колькасці і стаў карыстацца значна меншай падтрымкай насельніцтва<ref>Martin, Alex, «[http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20111012i1.html Nuclear fears reawaken mass anger]», ''[[Japan Times]]'', 12 October 2011, p. 3.</ref><ref>Pulvers, «Mammon and myopia: Japan’s governing '70s legacy», Nakamura, «'We did not leave anything positive,' says ex-radical», Schreiber, pp. 215—216.</ref>. Паказ у СМІ сюжэтаў, дзе паліцэйскія елі [[Локшына хуткага прыгатавання|локшыну хуткага прыгатавання]], спрыялі папулярызацыі гэтай стравы ў якасці ежы для экстраных выпадкаў у Японіі<ref>{{cite news|last1=Murai|first1=Shusuke|title=Cup Noodles slurping strong, 45 years on|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2016/08/22/reference/cup-noodles-slurping-strong-45-years/|access-date=10 April 2019|work=The Japan Times Online|date=22 August 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Brickman|first1=Sophie|title=The History of the Ramen Noodle|url=https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/the-history-of-the-ramen-noodle|access-date=10 April 2019|date=21 May 2014|language=en}}</ref>. === Наступствы для СМІ і кінамастацтва === Прамая трансляцыя і паказ у запісе драмы аб вызваленні заложніцы занялі на канале TV Fuji амаль 9 гадзін эфірнага часу<ref name="АСІ">[https://www.inopressa.ru/pwa/article/04Mar2003/asahi/arc:asahi:extremal.html Асама-сансо: инцидент, который изменил тележурналистику] {{ref-ru}}</ref>. Быў адменены паказ 249 рэкламных ролікаў агульнай працягласцю больш за гадзіну з чвэрцю эфірнага часу. У выніку ў 1972 годзе кампанія TV Fuji панесла страты на суму 20 мільёнаў ен. Тэлекампаніі TBS і NET (цяпер Asahi National Broadcasting Co.) рушылі ўслед прыкладу TV Fuji<ref name="АСІ"/>. Кампанія NTV адмяніла незвычайна папулярную ў той час мультыплікацыйную праграму аб бейсболе «Кёдзін-но хосі», эфір якой быў запланаваны на 18:00<ref name="АСІ"/>. У спонсараў тэлекампаній не заставалася іншага выбару, акрамя як сачыць па тэлевізары за падзеямі ў Асама-Санса і не адцягвацца на іншыя тэмы<ref name="АСІ"/>. Інцыдэнт у Асама-Санса стаў надзвычай важным для тэлебачання ў многіх адносінах. Яго асвятленне кінула выклік шырока распаўсюджанаму меркаванню, што якасць тэлевізійнага агляду значна саступае якасці газетнага [[рэпартаж]]у<ref name="АСІ"/>. У той час на канале TV Fuji штодзённай праграме навін адводзілася ў эфіры менш за гадзіну. Кампанія старалася ўхіляцца ад навінавых праграм, якія былі дарагімі і мелі нязначную фінансавую аддачу. Але пасля інцыдэнту ў Асама-Санса становішча істотна змянілася, колькасць выпускаў павялічылася, а спонсары сталі праяўляць больш зацікаўленасці ў падтрымцы навінавых праграм<ref name="АСІ"/>. Фільм {{нп3|Кодзі Вакамацу||ru|Вакамацу, Кодзи}} пра інцыдэнт 2007 года пад назвай «{{нп3|Адзіная Чырвоная Армія (фільм)|Адзіная Чырвоная Армія||United Red Army (film)}}» атрымаў узнагароду «Вочы Японіі» за лепшы фільм на [[Кінафестываль у Токіа|Такійскім міжнародным кінафестывалі]] ў кастрычніку 2007 года<ref>Nakamura, «Film looks at '72 Asama ultraleftists».</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == {{cite book|last=Schreiber|first=Mark|year=1996|title=Shocking Crimes of Postwar Japan|publisher=Tuttle Publishing|isbn=4-900737-34-8}} == Фільмы == * {{Imdb title|title=Totsunyûseyo! Asama sansô jiken (The Choice of Hercules)}} — [[Масато Харада|Masato Harada]] (2002) * {{Imdb title|title=Jitsuroku rengô sekigun: Asama sansô e no michi (United Red Army – The Path to Asama Mountain Lodge)}} — [[Коджы Вакамацу|Kōji Wakamatsu]] (2007) == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn19971031b3.html|title=Death-row convict wins libel case|author=Japan Times|author-link=Japan Times|date=October 31, 1997|publisher=Japan Times|access-date=2008-04-25}} * {{Cite web|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0XPQ/is_1998_June_1/ai_50189563|title=Court dismisses death-row inmates' translation appeals|author=Kyodo News|author-link=Kyodo News|website=FindArticles|date=May 26, 1998|access-date=2006-07-09|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2003_March_3/ai_98259549|title=Wanted radical Kunio Bando was in Philippines in 2000: sources|author=Kyodo News|author-link=Kyodo News|website=BNet|date=February 27, 2003|access-date=2008-04-25|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20080201a4.html|title=Film looks at '72 Asama ultraleftists|author=Nakamura|first=Akemi|date=February 1, 2008|publisher=[[Japan Times]]|access-date=2010-12-24}} * {{Cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ff20080320r2.html|title='We did not leave anything positive,' says ex-radical|author=Nakamura|first=Akemi|date=March 20, 2008|publisher=[[Japan Times]]|access-date=2008-04-25}} * {{Cite web|url=http://www.nhk.or.jp/digitalmuseum/nhk50years_en/history/p16/index.html|title=Asama-Sanso Incident|author=NHK|author-link=NHK|website=50 Years of NHK Television|publisher=NHK|access-date=2006-07-09|archive-date=8 верасня 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060908031747/http://www.nhk.or.jp/digitalmuseum/nhk50years_en/history/p16/index.html|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070211rp.html|title=Mammon and myopia: Japan's governing '70s legacy|author=Pulvers|first=Roger|website=[[Japan Times]]|date=February 11, 2007|access-date=2008-04-25}} * {{Cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/mail/ff20080320r1.html|title=The final days of revolutionary struggle in Japan|author=Schilling|first=Mark|website=[[Japan Times]]|date=March 20, 2008|access-date=2008-04-25}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-04-25}} [[Катэгорыя:Люты 1972 года]] [[Катэгорыя:Камунізм у Японіі]] [[Катэгорыя:Камуністычны тэрарызм]] [[Катэгорыя:Нагана (прэфектура)]] [[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:Падзеі 1972 года]] a7eibzfefggesoya8cxnagapmpt5gl7 0 767701 5184737 4791911 2026-08-21T13:03:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184737 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Інжынерны факультэт ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 2024 | закрыты = | дэкан = Дзмітрый Аляксандравіч Ліннік | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230005, г. Гродна, [[Вуліца Курчатава (Гродна)|вуліца Курчатава]], 1а | каардынаты = | сайт = [https://fbt.grsu.by/] }} '''Інжынерны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы''' быў створаны 1 студзеня 2024 года шляхам аб’яднання інжынерна-будаўнічага факультэта і факультэта інавацыйных тэхналогій машынабудавання. == Кафедры == * Матэрыялазнаўства і рэсурсазберагальных тэхналогій * Машыназнаўства і тэхнічнай эксплуатацыі аўтамабіляў * Лагістыкі і метадаў кіравання * Архітэктуры і будаўніцтва == Аспірантура == * 05.16.09 Матэрыялазнаўства (машынабудаванне) * 05.17.06 Тэхналогія і перапрацоўка палімераў і кампазітаў * 01.04.07 Фізіка кандэнсаванага стану (тэхнічныя навукі) * 01.02.06 Дынаміка, трываласць машын, прыбораў і апаратуры == Спасылкі == * [https://fbt.grsu.by/ Афіцыйны сайт інжынернага факультэта ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240627110450/https://fbt.grsu.by/ |date=27 чэрвеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Інжынерны факультэт ГрДУ}} [[Катэгорыя:2024 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Інжынерны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] o9tvuz76aabwf3wi5dckvax8n76ax3w 0 772186 5184901 5116887 2026-08-22T07:07:27Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184901 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арманд Дуглас Хамер''' ({{lang-en|Armand Douglas Hammer}}; нар. {{ДН|28|8|1986}}, [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], ЗША), больш вядомы як '''Армі Хамер''' ({{lang-en|Armie Hammer}}) — амерыканскі [[акцёр]], найбольш вядомы ролямі блізнят Кэмерана і Тайлера Уінклвос у фільме [[Дэвід Фінчэр|Дэвіда Фінчэра]] «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]», прынца Эндру Олката ў фільме [[Тарсем Сінгх|Тарсема Сінгха]] «[[Беласнежка: Помста гномаў]]», Джона Рыда ў фільме Гара Вербінскі «Самотны рэйнджар», Іллі Куракіна ў фільме Гая Рычы "Агенты А. М.К. Л. а таксама Олівера ў фільме «[[Назаві мяне сваім імем]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Хамер}} [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры з Лос-Анджэлеса]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША XXI стагоддзя]] 7d22hv035uyj6qbmgbx8z61kyfqfvra 5184902 5184901 2026-08-22T07:12:22Z DzBar 156353 шаблон 5184902 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арманд Дуглас Хамер''' ({{lang-en|Armand Douglas Hammer}}; нар. {{ДН|28|8|1986}}, [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], ЗША), больш вядомы як '''Армі Хамер''' ({{lang-en|Armie Hammer}}) — амерыканскі [[акцёр]], найбольш вядомы ролямі блізнят Кэмерана і Тайлера Уінклвос у фільме [[Дэвід Фінчэр|Дэвіда Фінчэра]] «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]», прынца Эндру Олката ў фільме [[Тарсем Сінгх|Тарсема Сінгха]] «[[Беласнежка: Помста гномаў]]», Джона Рыда ў фільме Гара Вербінскі «Самотны рэйнджар», Іллі Куракіна ў фільме Гая Рычы "Агенты А.М.К.Л.", а таксама Олівера ў фільме «[[Назаві мяне сваім імем]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Навігацыя}}{{Вонкавыя спасылкі}}{{DEFAULTSORT:Хамер}} [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры з Лос-Анджэлеса]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША XXI стагоддзя]] 37fbbz96h6fzkeiw0ruyypsfbkcq7rl 0 772510 5184745 4831183 2026-08-21T14:23:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184745 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Інстытут прыкладной матэматыкі і механікі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = Institute of Applied Mathematics and Mechanics of the National Academy of Sciences of Ukraine |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1965]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Дырэктар |піб пасады = [[Ігар Ігаравіч Скрыпнік]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = |метро = |адрас = {{Сцягафікацыя|Украіна}}, 84116 [[Славянск]], вул. Бацюка, 19<br />18031 [[Чаркасы]], бульвар Шаўчэнкі, 79 |сайт = https://iamm.in.ua/ |узнагароды = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Інстытут прыкладной матэматыкі і механікі НАН Украіны''' — [[навукова-даследчая ўстанова]] ў складзе [[Аддзяленне матэматыкі НАН Украіны|Аддзялення матэматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]], займаецца навуковымі даследаваннямі ў галіне матэматыкі, механікі і кібернетыкі. Уваходзіць у [[Данецкі навуковы цэнтр НАН Украіны і МАН Украіны]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1965 годзе як ''Данецкі вылічальны цэнтр''. З 1970 — пад сучаснай назвай. Падчас [[вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]] быў эвакуіраваны<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/text/pdfNews/Donbass2.pdf |title=Нові адреси установ НАН України, переміщені з Донецького регіону |accessdate=20 травня 2017 |archive-date=22 грудня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222183159/http://www.nas.gov.ua/text/pdfNews/Donbass2.pdf }}</ref>, аднак частка калектыву засталася ў [[Данецк]]у.<ref>[http://iamm.su/ru/ Федеральное государственное бюджетное научное учреждение «Институт прикладной математики и механики»]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Навуковыя школы == * дыферэнцыяльных ўраўненняў у частковых вытворных * комплекснага аналізу, тэорыі канфармных адлюстраванняў і тэорыі набліжэнняў * [[Тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]] і матэматычнай статыстыкі * аналітычнай механікі * матэматычных і тэхнічных праблем кібернетыкі == Структура на тэрыторыі, кантраляванай Украінай == * Аддзел тэорыі функцый * Аддзел нелінейнага аналізу і ўраўненняў матэматычнай фізікі * Аддзел прыкладной механікі * Аддзел тэорыі кіруючых сістэм == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://iamm.in.ua/ Сайт інстытута] {{Інстытуты НАН Украіны}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Украіны]] ayorwx3efjnc8hoxwnbeq5h2w20aq16 0 779385 5184994 4907133 2026-08-22T11:38:12Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Бас-гітарысты ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184994 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Трухілья}} {{Асоба}} '''Роберт Трухілья''' (поўнае імя ''Раберта Агусцін Мігель Сант’яга Самуэль Трухія Веракруз'', {{lang-es|Roberto Agustín Miguel Santiago Samuel Trujillo Veracruz}}; нар. {{ДН|23|10|1964}}, [[Санта-Моніка]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]) — амерыканскі музыкант, бас-гітарыст. Быў удзельнікам такіх музычных калектываў як [[Suicidal Tendencies]] (з 1989 па 1997 год), [[Infectious Grooves]] (з 1992 года), [[Black Label Society]] (2002), граў у гурце [[Озі Осбарн]]а (з 1996 па 2003 год), з 2003 года гітарыстам і бэк-вакалістам гурта [[Metallica]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Музыканты трэш-метала]] [[Катэгорыя:Бас-гітарысты ЗША]] kfog91k62g6o9c7cb5z5scdexgdm5tq 1 787550 5184904 4995726 2026-08-22T07:20:17Z ~2026-46046-65 172983 /* Абмеркаванне змешвання родаў Салтанаў і Перасвет-Салтанаў */ Адказ 5184904 wikitext text/x-wiki == Абмеркаванне змешвання родаў Салтанаў і Перасвет-Салтанаў == У артыкуле напісана: У XVII стагоддзі радаводы магнацкага роду Салтанаў, шляхецкага Перасвет-Салтанаў і баярскага Салтанавічаў змяшаліся, і вызначэнне таго, хто з пазнейшых асоб з прозвішчам Салтан да якога роду належыць, патрабуе асобнага даследвання для кожнай. І ў гэтым, напэўна, нешта ёсць, бо ў гісторыі сям'і Салтанаў ёсць прабелы і нявызначанасці. Але няма сумненняў, што існуе пераемнасць паміж Салтанамі і Перасвет-Салтанамі. Адным з доказаў хай будзе той факт, што мой дзед Андрэй Салтан (фізік) перад вайной перадаў у Нацыянальны музей на захоўванне жалезныя лісты, выдадзеныя Салтану Аляксандравічу, якія захоўваліся ў сям'і да таго часу. Так, існуе шмат праблем, якія трэба ўдакладніць, але Салтаны і Перасвет-Салтаны — гэта (нягледзячы на розныя гербы) адна і тая ж сям'я. [[Адмысловае:Contributions/89.77.161.20|89.77.161.20]] 01:55, 6 мая 2025 (+03) : Мяркую, сучасная навуковая інфармацыя па гэтым пытанні адлюстравана ў артыкуле Аляксея Шаланды: Гербы роду Солтанаў у Інфлянтах у XVIII ст. // Герольд Litherland № 24 — Горадня–Менск, 2023 — С. 40—47, даступна па спасылцы https://www.academia.edu/110233176/Герольд_Litherland_nr_24. --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:41, 12 мая 2025 (+03) :Тое што "вызначэнне таго, хто з пазнейшых асоб з прозвішчам Салтан да якога роду належыць, патрабуе асобнага даследвання для кожнай", -- словы Вяроўкіна-Шэлюты. Солтаны і Перасвет-Солтаны не адна сям'я, не адзін род, не ад аднаго продка паходзяць. Пазней Перасвет-Солтаны, якія пасяліліся ў Гарадзенскім павеце пачалі сабе прыпісваць паходжанне ад Солтанаў, але пачалося гэта даволі позна. Не выключана, што ў канцы 17 - 18 ст. гарадзенская галіна Перасвет-Солтанаў магла парадніцца з апошнімі Солтанамі, але гэта якраз не вядома. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:01, 12 мая 2025 (+03) ::Шаланда ўсё слушна піша. Вялікі масіў дакументаў ёсць, але ён ва ўкраінскіх архівах і з 2019 практычна недаступны, хіба для ўкраінскіх даследчыкаў толькі. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:33, 12 мая 2025 (+03) ::Таксама вялікі масіў дакументаў пра Ганну Грынькаўну -- пляменніцу мітрапаліта, яны якраз даступны нават проста ў інтэрнеце, з іх відавочна, што мітрапаліт ні да Солтанаў, ні да Солтанаў-Стэцкавічаў не належаў. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:39, 12 мая 2025 (+03) ::Паходжанне мітрапаліта Іосіфа II Солтана (пам. 1521 г.) ад навагрудска-жыровіцкай (літоўскай) магнацкай лініі роду Солтанаў герба ўласнага з'яўляецца дакументальна даказаным і абвяргае старую гіпотэзу А. Бялецкага (1895 г.) аб яго нібыта дробнабаярскім логаўскім паходжанні. ::Асноўныя першасныя дакументальныя доказы, якія пацвярджаюць яго прыналежнасць да асноўнага роду Солтанаў Жыровіцкіх: ::1. Сведчанне архімандрыта Сергія Кімбара (каля 1536 г.) У лісце супраскага архімандрыта Сергія Кімбара да мітрапаліта Макарыя II прама згадваецца мітрапаліт Іосіф Солтан, а таксама яго продак — «пан Солтан, які нямалую частку гэтага свету абышоў». Гэтым знакамітым вандроўнікам быў менавіта Солтан Аляксандравіч (кавалер Ордэна Залатога Руна, які здзейсніў вялікае падарожжа па Еўропе і паломніцтва ў Іерусалім у 1467–1469 гг.). Кімбар асабіста ведаў мітрапаліта Іосіфа і наўпрост звязваў яго з гэтым знатным родам, што выключае версію аб паходжанні ад логаўскага баярына ::2. Навагрудскія корчмы (30 ліпеня 1516 г.) У ліпені 1516 года мітрапаліт Іосіф звярнуўся да караля Жыгімонта I з просьбай перадаць даходы ад чатырох корчмаў у Навагрудку царкве Барыса і Глеба. У гэтым звароце мітрапаліт паказаў, што гэтымі корчмамі валодалі яго «продкі» (predki) і ён сам. Гістарычна навагрудскім намеснікам быў менавіта Солтан Аляксандравіч. Дробныя логаўскія баяры Солтанавічы (кліенты князёў Чартарыйскіх) проста не маглі мець правоў на падобную маёмасць у Навагрудку. ::3. Раздзяленне асоб намінаванага епіскапа Іллі і Іосіфа Солтана (1502–1503 гг.) Гіпотэза Бялецкага будавалася на атаясамленні мітрапаліта з логаўскім баярынам Ільёй Солтанавічам. Аднак аналіз Метрыкі Літоўскай паказвае выразнае раздзяленне гэтых асоб. У дакуменце ад 12 студзеня 1502 года згадваецца намінаваны смаленскі епіскап Ілля (Эльяс). Праз год, 1 верасня 1503 года, намінаваным епіскапам Смаленска ўжо значыцца Іосіф. Хутчэй за ўсё, намінаваны першым Ілля (магчыма, логаўскі баярын) у час аблогі Смаленска маскоўскім войскам выявіў лаяльнасць да Івана III, пасля чаго кароль Аляксандр замяніў яго на адданага Іосіфа Солтана, які вызначыўся пры абароне Смаленскага замка ў 1502 годзе і быў шчодра ўзнагароджаны. ::4. Справа аб Ганевічах і непаўналетняй пляменніцы (1516 г.) У судовых спрэчках з віленскімі канонікамі за Ганевічы мітрапаліт Іосіф прадстаўляў інтарэсы сваёй непаўналетняй пляменніцы («Солтанавай дачкі»). Мітрапаліт заяўляў, што гэтыя землі належалі яго старэйшаму брату Міхаілу Солтанавічу. Канібы мітрапаліт быў Ільёй з Логайска, яго малодшы брат Грынька (як на той момант быў жывы і актыўны) павінен быў быць згаданы як законны апекун або супадчыннік, аднак Грынька ў гэтых судовых справах зусім не фігуруе. Мітрапаліт кіраваў гэтай маёмасцю як адзіны паўналетні прадстаўнік сваёй сям'і пасля смерці старэйшага брата Міхаіла. ::Гэтыя дакументальныя факты поўнасцю пацвярджаюць, што мітрапаліт Іосіф II быў родным сынам Солтана Аляксандравіча і Васілісы Храптовіч, належаў да вышэйшай арыстакратыі Вялікага Княства Літоўскага і не меў дачынення до дробнабаярскага логаўскага роду Солтанавічаў. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-46046-65|&#126;2026-46046-65]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-46046-65|размова]]) 10:20, 22 жніўня 2026 (+03) 5ok7s4o58spu3d851n3y8giqycy16tn 0 788819 5184866 5148981 2026-08-22T04:56:41Z ~2026-45676-38 172978 /* Беларуская ССР */ 5184866 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі» : малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021|выданне=Arche. Пачатак|нумар=2|старонкі=32-37}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. З лістапада 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купалу]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Паводле «Кнігі памяці Рэспублікі Комі» (Т. 6), дэмабілізаваны з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў ліпені 1942 года. Памёр у сяле [[Айкіна (Комі)|Айкіна]].<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati409472534/|title=Луцкевич Степан Иванович, __.__.1889. Документы участника войны|website=Память народа|access-date=2026-05-30}}</ref> Паводле ўнучкі, звольнены з шэрагаў Чырвонай Арміі па хваробе (сухотах) у жніўні 1943 года.<ref name=":3" /> З жонкай пераехаў у [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахавана там сама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] kpbbqi5d7fvweb65mz2wvw6sozkv724 0 793513 5184820 5178532 2026-08-21T20:31:35Z Pabojnia 135280 афармленне 5184820 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Навука пра называнне, вызначэнне і класіфікацыю арганізмаў}} {{Эвалюцыйная біялогія}} У [[біялогія|біялогіі]] '''таксано́мія''' (ад {{lang-grc|''[[wikt:τάξις|τάξις]]'' ([[таксіс]])}} — «размяшчэнне, строй, парадак» і {{lang-grc|''[[wikt:νόμος|-νομία]]''}} ([[:wikt:-номія|-номія]]) — «закон»)<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=ТАКСАНО́МІЯ|том=15|старонкі=394}}</ref> — гэта [[навука|навуковае]] даследаванне называння, азначэнне ({{нп5|Адмежаванне (таксаномія)|адмежавання|4=Circumscription (taxonomy)}}) і класіфікацыі груп біялагічных [[арганізм]]аў на падставе агульных уласцівасцяў. Арганізмы аб’ядноўваюцца ў [[таксон]]ы, і гэтыя групы атрымліваюць [[Ранг (біялогія)|таксанамічны ранг]]; групы аднаго рангу могуць аб’ядноўвацца ў больш агульныя групы вышэйшага рангу, утвараючы таксанамічную іерархію. Асноўныя рангі, што выкарыстоўваюцца ў сучаснай сістэме: [[дамен (біялогія)|дамен]], [[царства (біялогія)|царства]], [[тып (біялогія)|тып]] (часам у батаніцы замест ''тыпу'' выкарыстоўваецца ''аддзел''), [[клас (біялогія)|клас]], [[атрад (біялогія)|атрад]], [[сямейства (біялогія)|сямейства]], [[Род (біялогія)|род]], і [[Біялагічны від|від]]. Шведскі батанік [[Карл Ліней]] лічыцца заснавальнікам сучаснай сістэмы таксаноміі, распрацаваўшы ранжыраваную сістэму, вядомую як {{нп5|сістэма Лінея|4=Linnaean taxonomy}}, для катэгарызацыі арганізмаў. З развіццём тэорыі, даных і аналітычных тэхналогій біялагічнай сістэматыкі, сістэма Лінея трансфармавалася ў сістэму сучаснай біялагічнай класіфікацыі, якая накіравана на адлюстраванне [[эвалюцыя|эвалюцыйных]] сувязяў паміж арганізмамі, як жывымі, так і вымерлымі. == Азначэнне == Таксаномія, сістэматыка і класіфікацыя звязаны паміж сабой і іх значэнні часта перакрыжоўваюцца<ref name=":0" />. Дакладнае азначэнне таксаноміі адрозніваецца ў залежнасці ад крыніцы, але сутнасць дысцыпліны застаецца нязменнай: канцэптуалізацыя, называнне і класіфікацыя груп арганізмаў<ref name="Wilkins2011">{{Cite web |url= http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |title=What is systematics and what is taxonomy? |last=Wilkins |first=J. S. |date=5 February 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |archive-date=27 August 2016 |access-date=21 August 2016}}</ref>. У якасці арыенціру ніжэй прадстаўлены сучасныя азначэнні таксаноміі: # Тэорыя і практыка групавання асобін у віды, упарадкаванне відаў у больш буйныя групы і наданне гэтым групам назваў, такім чынам ствараючы класіфікацыю<ref name="Judd">{{Cite book |title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach |last1=Judd |first1=W. S. |last2=Campbell |first2=C. S. |last3=Kellogg |first3=E. A. |last4=Stevens |first4=P. F. |last5=Donoghue |first5=M. J. |date=2007 |publisher=Sinauer Associates |edition=3rd |location=Sunderland |chapter=Taxonomy}}</ref>. # Галіна навукі (і асноўны кампанент [[сістэматыка|сістэматыкі]]), якая ахоплівае апісанне, ідэнтыфікацыю, [[наменклатура|наменклатуру]] і класіфікацыю<ref name="Simpson">{{Cite book |title=Plant Systematics |url=https://archive.org/details/plantsystematics0000simp |last=Simpson |first=Michael G. |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374380-0 |edition=2nd |chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref>. # Навука пра класіфікацыю; у біялогіі — размяшчэнне арганізмаў у межах класіфікацыі<ref>{{cite book |editor-last1=Kirk |editor-first1=P. M. |editor-last2=Cannon |editor-first2=P. F. |editor-last3=Minter |editor-first3=D. W. |editor-last4=Stalpers |editor-first4=J. A. |date=2008 |chapter=Taxonomy |title=Dictionary of the Fungi |edition=10th |publisher=CABI}}</ref>. # «Навука пра класіфікацыю, якая ўжываецца да жывых арганізмаў, уключаючы вывучэнне спосабаў утварэння відаў і г. д.»<ref>{{Cite book |title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology |date=1988 |publisher=W. R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press |editor-last=Walker |editor-first=P. M. B.}}</ref> # «Аналіз характарыстык арганізма з мэтай класіфікацыі»<ref name="Henderson">{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC |title=Henderson's Dictionary Of Biology |last=Lawrence |first=E. |date=2005 |publisher=Pearson/Prentice Hall |isbn=978-0-13-127384-9}}</ref>. # «Сістэматыка вывучае [[філагенія|філагенію]], каб даць шаблон, які можа быць перакладзены ў класіфікацыю і назвы ў межах больш шырокага поля — таксаноміі» (прыведзена як жаданае, але рэдкае азначэнне)<ref>{{Cite journal |last=Wheeler |first=Quentin D. |title=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny |date=2004 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |editor1-first=H. C. J. |editor1-last=Godfray |editor2-first=S. |editor2-last=Knapp |volume=359: Taxonomy for the twenty-first century |pages=571–583 |doi=10.1098/rstb.2003.1452 |pmc=1693342 |pmid=15253345 |author-link=Quentin D. Wheeler |issue=1444| issn = 0962-8436}}</ref>. Гэтыя разнастайныя азначэнні альбо разглядаюць таксаномію як падраздзел сістэматыкі (азначэнне 2), альбо наадварот (азначэнне 6), альбо прыраўноўваюць абодва тэрміны. Існуюць рознагалоссі адносна таго, ці з’яўляецца [[біялагічная наменклатура]] часткай таксаноміі (азначэнні 1 і 2), або гэта асобны элемент сістэматыкі.<ref name="Herbarium">{{Cite web |title=Nomenclature, Names, and Taxonomy |url= http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm |date=2005 |website=Intermountain Herbarium |publisher=Utah State University |archive-url= https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm |archive-date=23 November 2016}}</ref><ref name="Laurin 2023 Advent">{{cite book |last1=Laurin |first1=Michel |title=The Advent of PhyloCode: The Continuing Evolution of Biological Nomenclature |date=3 August 2023 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-1-003-09282-7 |pages=xv + 209 |doi=10.1201/9781003092827 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.1201/9781003092827/advent-phylocode-michel-laurin |access-date=19 September 2023 |archive-date=5 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905140719/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.1201/9781003092827/advent-phylocode-michel-laurin |url-status=live }}</ref> Напрыклад, азначэнне 6 суправаджаецца наступным азначэннем сістэматыкі, у якім наменклатура знаходзіцца па-за межамі таксаноміі:<ref name="Henderson" /> * ''Сістэматыка'': «Даследаванне ідэнтыфікацыі, таксаноміі і наменклатуры арганізмаў, уключаючы класіфікацыю жывых істот адносна іх прыродных сувязяў, а таксама вывучэнне зменлівасці і эвалюцыі таксонаў». У 1970 годзе Мічэнер ''і інш.'' азначылі «сістэматычную біялогію» і «таксаномію» адносна адна адной наступным чынам:<ref>{{cite book |last1=Michener |first1=Charles D. |first2=John O. |last2=Corliss |first3=Richard S. |last3=Cowan |first4=Peter H. |last4=Raven |first5=Curtis W. |last5=Sabrosky |first6=Donald S. |last6=Squires |first7=G. W. |last7=Wharton |date=1970 |title=Systematics In Support of Biological Research |publisher=Division of Biology and Agriculture, National Research Council |location=Washington, DC}}</ref> <blockquote> Сістэматычная біялогія (далей проста сістэматыка) — гэта галіна, якая * (a) дае навуковыя назвы арганізмам, * (b) апісвае іх, * (c) захоўвае іх калекцыі, * (d) забяспечвае класіфікацыі арганізмаў, ключы для іх ідэнтыфікацыі і даныя пра іх распаўсюджванне, * (e) даследуе іх эвалюцыйную гісторыю, і * (f) разглядае іх экалагічныя адаптацыі. Гэта галіна з даўняй гісторыяй, якая ў апошнія гады перажывае прыкметны рэнесанс, у асноўным адносна тэарэтычнага змесціва. Частка тэарэтычнага матэрыялу датычыцца эвалюцыйных напрамкаў (пункты e і f вышэй), астатняе — пераважна праблем класіфікацыі. Таксаномія — гэта частка сістэматыкі, што ахоплівае тэмы ад (a) да (d) вышэй. </blockquote> Цэлы шэраг тэрмінаў, уключаючы таксаномію, сістэматычную біялогію, [[сістэматыка|сістэматыку]], навуковую класіфікацыю, біялагічную класіфікацыю і [[філагенетыка|філагенетыку]], у розныя часы мелі перакрыжаваныя значэнні — часам аднолькавыя, часам трохі адрозныя, але заўсёды звязаныя і перасякальныя<ref name="Wilkins2011" /><ref name="Small1989">{{Cite journal |last=Small |first=Ernest |date=1989 |title=Systematics of Biological Systematics (Or, Taxonomy of Taxonomy) |journal=Taxon |volume=38 |issue=3 |pages=335–356 |doi=10.2307/1222265 |jstor=1222265|bibcode=1989Taxon..38..335S }}</ref>. Тут выкарыстоўваецца найболей шырокае значэнне «таксаноміі». Сам тэрмін быў уведзены ў 1813 годзе [[Агюстэн Пірам Дэкандоль|Дэкандолем]] у яго творы ''{{нп5|Théorie élémentaire de la botanique}}''<ref>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=In_Lv8iMt24C&pg=PA20 |title=Plant systematics: An integrated approach |last=Singh |first=Gurcharan |date=2004 |publisher=Science Publishers |isbn=978-1-57808-351-0 |page=20 |via=Google Books}}</ref>. [[Джон Ліндлі]] даў ранняе азначэнне сістэматыкі ў 1830 годзе, хоць ён ужываў выраз «сістэматычная батаніка» замест «сістэматыка».<ref>{{cite web |last=Wilkins |first=J. S. |url= http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |title=What is systematics and what is taxonomy? |work=EvolvingThoughts.net |date=5 February 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/ |archive-date=27 August 2016}}</ref> У Еўропе для даследавання біяразнастайнасці ў цэлым пераважна выкарыстоўваюцца тэрміны «сістэматыка» і «біясістэматыка», у той час як у Паўночнай Амерыцы часцей ужываюць «таксаномія».<ref>{{cite book |last1=Brusca |first1=R. C. |last2=Brusca |first2=G. J. |date=2003 |title=Invertebrates |url=https://archive.org/details/invertebrates0002brus |edition=2nd |location=Sunderland, Massachusetts |publisher=Sinauer Associates |page=[https://archive.org/details/invertebrates0002brus/page/26 27]}}</ref> Аднак таксаномія, асабліва альфа-таксаномія, у больш вузкім сэнсе — гэта ідэнтыфікацыя, апісанне і называнне (г.зн. наменклатура) арганізмаў<ref name="Fortey">{{Cite book |last=Fortey |first=Richard |author-link=Richard Fortey |date=2008 |title=Dry Store Room No. 1: The Secret Life of the Natural History Museum |url=https://archive.org/details/drystoreroomno1s0000fort |location=London |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0-00-720989-7}}</ref>, у той час як «класіфікацыя» канцэнтруецца на размяшчэнні арганізмаў у іерархічных групах, што паказваюць іх узаемасувязі з іншымі арганізмамі. === Манаграфія і таксанамічны агляд === '''Таксанамічны рэвізія''' або '''таксанамічны перагляд''' — гэта новы аналіз узораў зменлівасці ў пэўным [[таксон]]е. Гэты аналіз можа ажыццяўляцца на падставе любой камбінацыі розных даступных тыпаў прыкмет, такіх як марфалагічныя, [[анатомія|анатамічныя]], [[паліналогія|паліналагічныя]], [[Біяхімія|біяхімічныя]] і [[генетыка|генетычныя]]. [[Манаграфія#У біялогіі|Манаграфія]] або поўны агляд — гэта ўсёабдымны агляд для пэўнага таксона на дадзены момант часу і для ўсяго свету. Іншыя (частковыя) агляды могуць быць абмежаваныя ў сэнсе выкарыстання толькі часткі прыкмет або мець абмежаваны геаграфічны маштаб. Агляд прыводзіць да пацвярджэння або новых уяўленняў пра сувязі паміж падтаксонамі ў межах вывучанага таксона, што можа прывесці да змен у класіфікацыі гэтых падтаксонаў, вызначэння новых падтаксонаў або аб’яднання ранейшых.<ref>{{Cite journal |last=Maxted |first=Nigel |date=1992 |title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology |url=https://archive.org/details/taxon_1992-11_41_4/page/653 |journal=Taxon |volume=41 |issue=4 |pages=653–660 |doi=10.2307/1222391 |jstor=1222391|bibcode=1992Taxon..41..653M }}</ref> === Таксанамічныя прыкметы === Таксанамічныя прыкметы — гэта атрыбуты, якія могуць быць выкарыстаны для пацвярджэння сувязяў (г. зн. [[філагенія]]) паміж таксонамі.<ref name="Hennig 1965">{{cite journal |last1=Hennig |first1=Willi |title=Phylogenetic Systematics |journal=Annual Review of Entomology |date=January 1965 |volume=10 |issue=1 |pages=97–116 |doi=10.1146/annurev.en.10.010165.000525 |issn=0066-4170 }}</ref><ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |author-link=Ernst Mayr |date=1991 |title=Principles of Systematic Zoology |url=https://archive.org/details/principlesofsyst0000mayr_s2i3 |location=New York |publisher=McGraw-Hill |page=[https://archive.org/details/principlesofsyst0000mayr_s2i3/page/158 159]}}</ref> Тыпы таксанамічных прыкмет уключаюць:<ref>Mayr, Ernst (1991), p. 162.</ref> {{div col|colwidth=35em}} * {{нп5|Марфалогія (біялогія)|Марфалагічныя|4=Morphology (biology)}} прыкметы ** Агульная знешняя {{нп5|Марфалогія (біялогія)|марфалогія|4=Morphology (biology)}} ** Спецыяльныя структуры (напр., [[Палавы орган|геніталіі]]) ** Унутраная марфалогія ([[анатомія]]) ** [[Эмбрыялогія]] ** [[Карыятып|Карыялогія]] і іншыя [[Клетачная біялогія|цыталагічныя]] фактары * [[Фізіялогія|Фізіялагічныя]] прыкметы ** [[Метабалізм|Метабалічныя фактары]] ** Сакрэцыя цела ** Фактары геннай стэрыльнасці * [[Малекулярная біялогія|Малекулярныя]] прыкметы ** Імуналагічная адлегласць ** Электрафарэтычныя адрозненні ** Паслядоўнасці амінакіслот у бялках ** Гібрыдызацыя ДНК ** Паслядоўнасці ДНК і РНК ** Аналіз рэстрыкцыйных эндануклеаз ** Іншыя малекулярныя адрозненні * Прыкметы [[Паводзіны|паводзін]] ** Заляцальныя і іншыя эталагічныя ізаляцыйныя механізмы ** Іншыя ўзоры паводзін * [[Экалогія|Экасістэмныя]] прыкметы ** Паводзіны і месцы пражывання ** Харчаванне ** Сезонныя змены ** Паразіты і гаспадары * [[Геаграфія|Геаграфічныя]] прыкметы ** Агульныя ўзоры [[Рассяленне відаў|біяграфічнага распаўсюджвання]] ** [[Сімпатрыя|Сімпатрычна]]—[[Алапатрычнае відаўтварэнне|алапатрычная]] сувязь паміж папуляцыямі {{div col end}} === Альфа- і бэта-таксаномія === {{distinguish|{{нп5|Альфа-разнастайнасць|4=Alpha diversity}}}} Тэрмін «'''альфа-таксаномія'''» ў першую чаргу выкарыстоўваецца для абазначэння дысцыпліны, якая займаецца выяўленнем, апісаннем і найменнем [[таксон|таксонаў]], у прыватнасці відаў.<ref name="BiologyDiscussion" /> У ранняй літаратуры гэты тэрмін меў іншае значэнне, абазначаючы марфалагічную таксаномію і вынікі даследаванняў да канца XIX стагоддзя.<ref>{{Cite journal |last1=Rosselló-Mora |first1=Ramon |last2=Amann |first2=Rudolf |date=1 January 2001 |title=The species concept for prokaryotes |journal=FEMS Microbiology Reviews |volume=25 |issue=1 |pages=39–67 |doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x |issn=1574-6976 |pmid=11152940|doi-access=free}}</ref> {{нп5|Уільям Бертрам Цёрыл|4=William Bertram Turrill}} увёў тэрмін «альфа-таксаномія» ў серыі прац, апублікаваных у 1935 і 1937 гадах, дзе ён разважаў пра філасофію і магчымыя напрамкі развіцця таксанамічнай дысцыпліны.{{sfn|Turrill|1938}} <blockquote> … назіраецца павелічэнне жадання сярод таксонамаў разглядаць свае праблемы з больш шырокіх пазіцый, вывучаць магчымасці цеснага супрацоўніцтва з цытолагамі, эколагамі і генетыкамі і прызнаваць, што некаторы перагляд ці пашырэнне іх мэтаў і метадаў, магчыма, нават радыкальнае, можа быць неабходным … Цёрыл (1935) выказаў меркаванне, што пры прыняцці старой, бясцэннай таксаноміі, заснаванай на структуры, і зручна абазначанай як «альфа», можна ўявіць сабе далёкую будучую таксаномію, пабудаваную на максімальна шырокай аснове марфалагічных і фізіялагічных фактаў, у якой будзе знойдзена месца ўсім назіральным і эксперыментальным даным, нават калі яны ўскосна датычацца складу, падзелу, паходжання і паводзінаў відаў і іншых таксанамічных груп. Ідэалы, як кажуць, ніколі не могуць быць цалкам дасягнутыя. Аднак яны маюць вялікую каштоўнасць як пастаянныя стымулы, і калі ў нас ёсць хаця б цьмяны ідэал «амега»-таксаноміі, мы можам прайсці хаця б частку грэчаскага алфавіта. Некаторыя з нас цешаць сябе думкай, што цяпер мы набліжаемся да «бэта»-таксаноміі.{{sfn|Turrill|1938}}</blockquote> Такім чынам, Цёрыл свядома выключае з альфа-таксаноміі такія галіны, як экалогія, фізіялогія, генетыка і цыталогія, хаця ўключае іх у шырокае разуменне таксаноміі. Ён таксама выключае філагенетычную рэканструкцыю з альфа-таксаноміі.{{sfn|Turrill|1938|pp=365–366}} Пазнейшыя аўтары выкарыстоўвалі гэты тэрмін у іншым значэнні — для выказвання размежавання відаў (але не падвідаў або іншых рангаў), з выкарыстаннем усіх даступных даследчых метадаў, у тым ліку складаных вылічальных або лабараторных тэхнік<ref>{{Cite journal |last=Steyskal |first=G. C. |date=1965 |title=Trend curves of the rate of species description in zoology |url=https://archive.org/details/sim_science_1965-08-20_149_3686/page/880 |journal=Science |volume=149 |issue=3686 |pages=880–882 |bibcode=1965Sci...149..880S |doi=10.1126/science.149.3686.880 |pmid=17737388|s2cid=36277653}}</ref><ref name="BiologyDiscussion" />. Так, {{нп5|Эрнст Майр|4=Ernst Mayr}} у 1968 годзе азначыў «'''бэта-таксаномію'''» як класіфікацыю рангаў, вышэйшых за від.<ref>{{cite journal |last=Mayr |first=Ernst |title=The Role of Systematics in Biology: The study of all aspects of the diversity of life is one of the most important concerns in biology |url=https://archive.org/details/sim_science_1968-02-09_159_3815/page/594 |date=9 February 1968 |journal=Science |volume=159 |issue=3815 |pages=595–599 |bibcode=1968Sci...159..595M |doi=10.1126/science.159.3815.595 |pmid=4886900 |author-link=Ernst Mayr}}</ref> <blockquote> Разуменне біялагічнага значэння зменлівасці і эвалюцыйнага паходжання груп блізкіх відаў яшчэ больш важнае на другім этапе таксанамічнай дзейнасці — сартаванні відаў на групы сваякоў («таксоны») і іх размяшчэнні ў іерархіі вышэйшых катэгорый. Гэтая дзейнасць і ёсць тое, што абазначаецца тэрмінам класіфікацыя; яе таксама называюць «бэта-таксаноміяй».</blockquote> === Мікратаксаномія і макратаксаномія === {{Main|{{нп5|Праблема віду|4=Species problem}}}} Пытанне аб тым, як вызначаць від у пэўнай групе арганізмаў, выклікае як практычныя, так і тэарэтычныя цяжкасці, вядомыя пад назвай {{нп5|праблема віду|4=Species problem}}. Навуковая праца па вызначэнні відаў атрымала назву «мікратаксаномія»<ref>{{Cite book |title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance |last=Mayr |first=Ernst |date=1982 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |isbn=978-0-674-36446-2 |chapter=Chapter 6: Microtaxonomy, the science of species |chapter-url=https://books.google.com/books?id=pHThtE2R0UQC |access-date=15 September 2017 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703072557/https://books.google.com/books?id=pHThtE2R0UQC |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508 |title=Result of Your Query |website=biological-concepts.com |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508 |archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news |url= http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role |date=27 May 2016 |work=Biology Discussion |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373 |archive-date=5 April 2017}}</ref>. Зыходзячы з гэтага, макратаксаномія — гэта вывучэнне груп вышэйшых [[таксанамічны ранг|таксанамічных рангаў]], пачынаючы з падроду і вышэй,<ref name="BiologyDiscussion" /> або проста клад, якія ўключаюць больш чым адзін таксон, які лічыцца відам, з выкарыстаннем тэрміналогіі {{нп5|філагенетычная наменклатура|філагенетычнай наменклатуры|4=phylogenetic nomenclature}}<ref name="Cantino & de Queiroz 2020">{{cite book |last1=Cantino |first1=Philip D. |last2=de Queiroz |first2=Kevin |title=International Code of Phylogenetic Nomenclature (PhyloCode): A Phylogenetic Code of Biological Nomenclature |date=29 April 2020 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida |isbn=978-0-429-82135-6 |pages=xl + 149 |url=https://www.routledge.com/International-Code-of-Phylogenetic-Nomenclature-PhyloCode/Queiroz-Cantino/p/book/9781138332829 |access-date=19 September 2023 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014042402/https://www.routledge.com/International-Code-of-Phylogenetic-Nomenclature-PhyloCode/Queiroz-Cantino/p/book/9781138332829 |url-status=live }}</ref>. == Гісторыя == {{незавершаны раздзел}} == Сучасная сістэма класіфікацыі == {{незавершаны раздзел}} == Царствы і дамены == {{незавершаны раздзел}} {{Main|Царства (біялогія)|Дамен (біялогія)}} [[File:Biological classification L Pengo vflip.svg|thumb|upright|Асноўная схема сучаснай класіфікацыі. Могуць выкарыстоўвацца і іншыя ўзроўні; дамен — найвышэйшы ўзровень у жыцці, але ён як новы, так і спрэчны.]] [[Дамены (біялогія)|Дамены]] — адносна новае аб’яднанне. Упершыню прапанаваная ў 1977 годзе {{нп5|трохдаменная сістэма|4=Three-domain system}} {{нп5|Карл Воўз|Карла Воўза|4=Carl Woese}} не была шырока прынята да нядаўняга часу<ref>{{Cite web |url= http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |title=Carl Woese {{!}} Carl R. Woese Institute for Genomic Biology |website=www.igb.Illinois.edu |archive-url= https://web.archive.org/web/20170428163950/http://www.igb.illinois.edu/about/archaea |archive-date=28 April 2017}}</ref>. Адна з галоўных характарыстык гэтай схемы — аддзяленне [[Археі]] і [[Бактэрыі]], якія раней адносіліся да аднаго царства Bacteria (якое часам называюць таксама [[Monera]])<ref name="Kingdom classification">{{Cite news |url= http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |title=Kingdom Classification of Living Organism |date=2 December 2014 |work=Biology Discussion |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405073641/http://www.biologydiscussion.com/biology/kingdom-classification-of-living-organism/5542 |archive-date=5 April 2017}}</ref>, разам з [[Эўкарыётамі]] — усімі арганізмамі, клеткі якіх утрымліваюць [[ядро (біялогія)|ядро]]<ref>{{cite book |editor1-link=Joel Cracraft |editor1-last=Cracraft |editor1-first=Joel |editor2-last=Donaghue |editor2-first=Michael J. |date=2004 |title=Assembling the Tree of Life |url=https://archive.org/details/assemblingtreeof0000unse |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-517234-5 |pages=[https://archive.org/details/assemblingtreeof0000unse/page/45 45], 78, 555}}</ref>. Невялікая колькасць навукоўцаў уключае шостае царства — Археі, але пры гэтым не прызнаюць даменную сістэму<ref name="Kingdom classification" />. {{нп5|Томас Кавалье-Сміт|4=Thomas Cavalier-Smith}}, які шырока публікаваўся на тэму класіфікацыі [[пратысты|пратыстаў]], у 2002 годзе<ref name="pmid11931142">{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=T. |title=The phagotrophic origin of eukaryotes and phylogenetic classification of Protozoa |journal=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology |volume=52 |issue=Pt 2 |pages=297–354 |date=March 2002 |pmid=11931142 |doi=10.1099/00207713-52-2-297 |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11931142 |access-date=21 November 2022 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729113756/http://ijs.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> выказаў здагадку, што {{нп5|Neomura}} — клада, якая аб’ядноўвае археяў і [[эўкарыёты|эўкарыяў]] (Eucarya<!--Воўз пісаў гэта слова менавіта так-->), — маглі эвалюцыянаваць з бактэрый, а дакладней з {{нп5|Актынаміцэтаў|4=Actinomycetota}}. У сваёй класіфікацыі 2004 года ён разглядаў [[археябактэрыі]] як частку падцарства ў складзе царства Бактэрыі, гэта значыць, цалкам адмаўляў трохдаменную сістэму<ref name="CavalierSmith2004" />. У 2012 годзе Стэфан Лукета прапанаваў сістэму з пяці «дамініёнаў», дадаўшы [[Прыёны|прыёнабіётаў]] ([[бясклетачныя|ацэлюлярных]] і без [[нуклеінавая кіслата|нуклеінавых кіслот]]) і [[вірусы|вірусабіётаў]] (ацэлюлярныя, але ''з'' нуклеінавымі кіслотамі) да традыцыйных трох даменаў.<ref name="Luketa2012">{{Cite journal |last=Luketa |first=S. |date=2012 |title=New views on the megaclassification of life |url= http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf |url-status=live |journal=Protistology |volume=7 |issue=4 |pages=218–237 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150402150257/http://protistology.ifmo.ru/num7_4/luketa_protistology_7-4.pdf |archive-date=2 April 2015}}</ref> {{center|{{Біялагічныя сістэмы}}}} == Прымяненне == {{незавершаны раздзел}} == Фенетыка == {{Main|Фенетыка}} [[Файл:Phylogenetics.svg|thumb|300px|Параўнанне філагенетычнай і фенетычнай (заснаванай на прыкметах) канцэпцый]] У фенетыцы, таксама вядомай як таксіметрыя або лікавая таксаномія, арганізмы класіфікуюцца на падставе агульнага падабенства, незалежна ад іх філагенетыкі або эвалюцыйных сувязяў<ref name="BiologyDiscussion" />. У выніку вызначаецца гіпергеаметрычная «адлегласць» паміж таксонамі. У цяперашні час фенетычныя метады сталі адносна рэдкімі, бо іх у значнай ступені замянілі {{нп5|Кладзістыка|кладзістычныя|4=Cladistics}} аналізы: фенетыка не адрознівае агульныя спадчынныя (або {{нп5|Плезіяморфія і сімплезіяморфія|плезіяморфныя|4=Plesiomorphy and symplesiomorphy}}) прыкметы ад агульных вытворных (або {{нп5|Апаморфія і сінапаморфія|апаморфных|4=Apomorphy and synapomorphy}}) прыкмет.<ref>{{Cite web |title=Classification |url= https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |publisher=[[North Carolina State University]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170414163250/https://projects.ncsu.edu/project/evoresources/Evolutionary%20medicine/classification/classification16.htm |archive-date=14 April 2017 |access-date=27 April 2017}}</ref> Аднак пэўныя фенетычныя метады, такія як [[метад суседняга далучэння]], захаваліся як хуткія ацэньвальнікі сувязяў у выпадках, калі больш складаныя метады (напрыклад, {{нп5|байесаўскі вывад|4=Bayesian inference}}) патрабуюць занадта шмат вылічальных рэсурсаў.<ref>{{Cite web |title=Molecular Marker Glossary |url= http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/mcdgloss.html |last=McDonald |first=David |date=Fall 2008 |publisher=[[University of Wyoming]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610123503/http://www.uwyo.edu/dbmcd/molmark/McDGloss.html |archive-date=10 June 2007}}</ref> == Базы даных == {{Main|Таксанамічная база даных}} Сучасная таксаномія выкарыстоўвае тэхналогіі [[база даных|баз даных]] для пошуку і каталагізацыі класіфікацый і звязанай з імі дакументацыі<ref>{{Cite journal |last1=Wood |first1=Dylan |last2=King |first2=Margaret |last3=Landis |first3=Drew |last4=Courtney |first4=William |last5=Wang |first5=Runtang |last6=Kelly |first6=Ross |last7=Turner |first7=Jessica A. |last8=Calhoun |first8=Vince D. |date=26 August 2014 |title=Harnessing modern web application technology to create intuitive and efficient data visualization and sharing tools |journal=Frontiers in Neuroinformatics |volume=8 |page=71 |doi=10.3389/fninf.2014.00071 |issn=1662-5196 |pmc=4144441 |pmid=25206330|doi-access=free}}</ref>. Хоць адзінай агульнапрынятай базы не існуе, існуюць комплексныя рэсурсы, такія як ''{{нп5|Catalogue of Life|4=Catalogue of Life}}'', якая імкнецца пералічыць усе задакументаваныя віды<ref>{{Cite web |url= http://www.theplantlist.org/about/ |title= About – The Plant List |website= theplantlist.org |access-date= 8 April 2017 |archive-date= 21 June 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170621190909/http://www.theplantlist.org/about/ |url-status= live }}</ref>. Па стане на красавік 2016 года каталог уключаў 1,64&nbsp;млн відаў усіх царстваў, ахопліваючы, паводле сцверджання, больш за тры чвэрці ад усіх вядомых сучаснай навуцы відаў.<ref name="About the Catalogue of Life">{{Cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |title=About the Catalogue of Life: 2016 Annual Checklist |website=Catalogue of Life |publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]] (ITIS) |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20160515032942/http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/info/about |archive-date=15 May 2016 |access-date=22 May 2016}}</ref> == Гл. таксама == * ''[[Systema Naturae]]'' * [[Таксаномія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == {{refbegin}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=X7lfMACvjs4C |title=Systematic Botany |last=Datta |first=Subhash Chandra |date=1988 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-0013-7 |edition=4 |location=New Delhi |access-date=25 January 2015 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113101351/https://books.google.com/books?id=X7lfMACvjs4C |url-status=live }} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VfQnuwh3bw8C |title=Plant taxonomy and biosystematics |last=Stace |first=Clive A. |date=1989 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-42785-2 |edition=2nd. |location=Cambridge |author-link=Clive A. Stace |access-date=19 April 2015 |orig-date=1980 |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113180249/https://books.google.com/books?id=VfQnuwh3bw8C |url-status=live }} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0bYs8F0Mb9gC |title=Plant Taxonomy: The Systematic Evaluation of Comparative Data |last=Stuessy |first=Tod F. |date=2009 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-14712-5 |access-date=6 February 2014 |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113101356/https://books.google.com/books?id=0bYs8F0Mb9gC |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Turrill |first=W. B. |date=1938 |title=The Expansion Of Taxonomy With Special Reference To Spermatophyta |journal=Biological Reviews |volume=13 |issue=4 |pages=342–373 |doi=10.1111/j.1469-185X.1938.tb00522.x|s2cid=84905335}} * {{cite book |last1=Wiley |first1=Edward O. |first2=Bruce S. |last2=Lieberman |date=2011 |title=Phylogenetics: Theory and Practice of Phylogenetic Systematics |url=https://archive.org/details/isbn_9780470905968 |publisher=John Wiley & Sons |edition=2nd |isbn=978-0-470-90596-8}} {{refend}} == Знешнія спасылкі == * [http://www.nhm.ac.uk/nature-online/science-of-natural-history/taxonomy-systematics/what-is-taxonomy/index.html What is taxonomy?] на сайце [http://www.nhm.ac.uk/ ''Natural History Museum London''] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/taxonomy Taxonomy] на сайце [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ NCBI] the ''National Center for Biotechnology Information'' * [https://www.uniprot.org/taxonomy/ Taxonomy] на сайце [https://www.uniprot.org/ UniProt] the ''Universal Protein Resource'' * [https://www.itis.gov/ ITIS] the ''Integrated Taxonomic Information System'' * [http://www.cetaf.org/ CETaF] the ''Consortium of European Taxonomic Facilities'' * [http://species.wikimedia.org/ Wikispecies] ''free species directory'' * [https://www.thescienceclass.online/2019/10/biological-classification.html Biological classification.] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20200813180358/https://www.thescienceclass.online/2019/10/biological-classification.html |date=13 August 2020}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксаномія (біялогія)| ]] [[Катэгорыя:Біялагічная наменклатура]] [[Катэгорыя:Біялагічная сістэматыка]] oxevs3gbluvv6llh4bw0i186ynukggf 0 795205 5184895 5146380 2026-08-22T06:51:16Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5184895 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента}}'''Дзяржаўная дума Расійскай імперыі''' - прадстаўнічая, заканадаўчая ўстанова [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1906-1917 гг.<ref>[[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240-242.</ref>. Фактычна ўяўляла з сябе ніжнюю палату парламента дзяржавы; вышэйшай з'яўляўся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]]. Увядзенне Думы было вынікам саступак з боку царскай улады ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] На працягу 1906-1907 гг. дзейнічалі чатыры скліканні Дзяржаўнай Думы. == Гісторыя ўзнікнення Думы і яе паўнамоцтвы == Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г.]] Упершыню абяцанне склікання [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўнай Думы]] было дадзена імператарам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем ІІ]] у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|Аляксандрам Булыгіным]] («[[Булыгінская дума]]»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г.]] абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваў<ref name=":0">http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289</ref>:<blockquote>«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад».</blockquote>Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і [[Основні державні закони Російської імперії|Асноўнымі дзяржаўнымі законамі]] ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны [[бюджэт]]. Правам [[Заканадаўчая ініцыятыва|заканадаўчай ініцыятывы]] і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій<ref name=":0" />. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай [[Парламент|парламента]]. Ролю верхняй палаты выконваў [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]]. Палова членаў Савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх [[Земства|земскіх сходаў]] (там, дзе іх не было, як у [[Беларусь|Беларусі]] — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх [[Дваранскі сход|дваранскіх сходаў]], [[Пецярбургская акадэмія навук|Акадэміі навук]], універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле Асноўных дзяржаўных законаў вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў [[Савет міністраў Расійскай імперыі|Савет міністраў]], які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе Асноўных дзяржаўных законаў, прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міру<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 327.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 29-30.</ref>. == Выбарчае заканадаўства 1905 г. == Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 [[Курыя|курыі]]: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі<ref name=":1">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 28.</ref>. Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў: * для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў; * для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым; * для сялянскай курыі — мець дом; * для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчын<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 26.</ref>. Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах<ref name=":1" />. Акрамя таго, існавалі катэгорыі насельніцтва, якія былі цалкам пазбаўлены выбарчых правоў. Да іх адносіліся замежныя грамадзяне, асобы ва ўзросце да 25 гадоў, жанчыны, студэнты, вайскоўцы, якія знаходзіліся на дзейснай службе, «бродячие инородцы», асобы, прызнаныя вінаватымі ў злачынствах, асобы, знятыя з пасады па рашэнні суда (на працягу 3 гадоў з моманту зняцця), асобы, якія знаходзіліся пад следствам, банкруты (да высвятлення прычыны), асобы, якія знаходзіліся пад апекай (глуханямыя, псіхічна хворыя, прызнаныя марнатраўцамі), асобы, пазбаўленыя духоўнага сану ў сувязі з заганным ладам жыцця, асобы, выключаныя з саслоўных таварыстваў паводле сваіх прысудах, а таксама губернатары, віцэ-губернатары, гарадскія кіраўнікі і іх памочнікі (на даручаных ім тэрыторыях), паліцэйскія (якія працавалі ў выбарчай акрузе)<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20070812063033/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1229</ref>. Выбары праходзілі ў некалькі этапаў: * для землеўладальніцкай курыі (у паветах і ўсіх іншых гарадах) — два або тры: асобы, маёмасць якіх адпавядала цэнзу, устаноўленаму для дадзенай мясцовасці, на павятовым з’ездзе землеўладальнікаў абіралі дэлегатаў у губернскі сход, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; * для гарадской курыі — два этапы: у [[Масква|Маскве]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і 24 буйных гарадах, указаных у выбарчым законе, выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на гарадскія выбарчыя сходы, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; у іншых гарадах выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на губернскія выбарчыя сходы, дзе тыя ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Думы; * для рабочай курыі — тры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад прадпрыемстваў з колькасцю 50-1000 рабочых (мужчынскага полу) або ад кожнай тысячы рабочых на буйных прадпрыемствах на гарадскія або губернскія сходы ўпаўнаважаных; 2) выбары дэлегатаў на гарадскіх або губернскіх сходах упаўнаважаных на гарадскія выбарчыя сходы; 3) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх выбарчых сходах; * для сялянскай курыі — чатыры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад 10 двароў на валасны сход; 2) выбары дэлегатаў ад [[Валасны сход|валасных сходаў]] (па два ад кожнага) на павятовы сход; 3) выбары дэлегатаў ад павятовых з’ездаў на губернскія або абласныя з’езды; 4) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх або абласных выбарчых з’ездах<ref name=":2" />. Такім чынам, на апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў (у 26 гарадскіх акругах дэпутатаў абіралі толькі прадстаўнікі гарадскіх і рабочых курый). Ад кожнай губерні, у залежнасці ад колькасці выбаршчыкаў, абіралася ад 2 да 15 дэпутатаў, ад вылучаных 26 гарадскіх акруг — ад 1 да 6. Усяго было створана 135 [[Выбарчая акруга|выбарчых акруг]], у тым ліку 26 гарадскіх, 33 тэрытарыяльна-саслоўныя, канфесійныя, тэрытарыяльна-канфесійныя і этнічныя акругі (40 дэпутатаў). Ад [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] абіралася 412 дэпутатаў (79%), ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 37 дэпутатаў (7 %), ад [[Каўказ|Каўказа]] — 29 (6 %), ад [[Сібір|Сібіры]] і [[Далёкі Усход|Далёкага Ўсходу]] — 25 (4 %), ад [[Сярэдняя Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Казахстан|Казахстана]] — 21 (4 %)<ref>Болтенкова Л. Ф. Влияние парламентов на развитие федерализма в России // Политико-правовые основы федерализма в России: сборник / под ред. Р. С. Хакимова. — 2006. — С. 8-23.</ref>. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Дзяржаўная Дума I склікання]] == === Выбары === Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку [[1906|1906 г.]], а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі. У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]]. Нягледзячы на гэта, некаторыя [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]] і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры]] ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдаты<ref>Шуб Д. Первая Государственная Дума // Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.): Сборник статей. — Нью-Йорк: Издание «Нового журнала», 1969. — С. 132.</ref>. === Склад === Усяго было абрана 497 дэпутатаў. Былі сфарміраваны наступныя фракцыі: [[кадэты]] — 174 дэпутатаў, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] — 16, [[трудавікі]] (члены «Працоўнага саюза») — 96, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] ([[меншавікі]]) — 18 (спачатку меншавікі ўвайшлі ў фракцыю трудавікоў і толькі ў чэрвені, па рашэнні IV з’езда РСДРП, стварылі ўласную фракцыю); [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 70 чалавек (прадстаўнікі нацыянальных раёнаў, якія выступаюць за аўтаномію гэтых тэрыторый і іх прыхільнікі: Польскае кола, прадстаўнікі ўкраінскай, літоўскай, латышскай і іншых нацыянальных груп), [[прагрэсісісты]] — 12 (фракцыя была сфарміравана беспартыйнымі кандыдатамі з ліберальнымі поглядамі, блізкімі да кадэтаў). Незалежных кандыдатаў было 100, у тым ліку [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры,]] якія афіцыйна не стварылі фракцыю з-за байкоту выбараў сваёй партыяй<ref>Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005.</ref>. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Сяргей Андрэевіч Мурамцаў|Сяргей Мурамцаў]], прафесар грамадзянскага права і судаводства [[Московський державний університет імені М. в. Ломоносова|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Таварышамі старшыні былі князь [[Пётр Дзмітрыевіч Далгарукаў|Пётр Далгарукаў]] і [[Мікалай Грэдэскул]] (абодва кадэты), сакратаром — князь [[Дзмітрый Іванавіч Шахоўскі|Дзмітрый Шахоўскі]]. === Дзейнасць === Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 г. у [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскім палацы]] ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. З пачатку яе працы выявілася вострая канфрантацыя паміж думскай большасцю і ўрадам [[Іван Логінавіч Гарамыкін|Івана Гарамыкіна]]. За 72 дні дзейнасці Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэцкая фракцыя настойліва вылучала патрабаванні агульнай палітычнай [[Амністыя|амністыі]], адмены [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]], ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага]] [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Савета]] і ўстанаўлення адказнасці [[Савет Міністраў Расійскай імперыі|Савета Міністраў]] перад Думай. Гэтыя патрабаванні, падтрыманыя большасцю дэпутатаў, былі афіцыйна адхілены ўрадам<ref name=":0" />. Цэнтральнае месца ў працы Першай Дзяржаўнай думы займала [[Аграрнае пытанне|зямельнае пытанне]]. 7 мая 1906 г. кадэты ўнеслі законапраект аб стварэнні дзяржаўнага зямельнага фонду за кошт дзяржаўных, царкоўных і часткі памешчыцкіх зямель з прымусовым выкупам. З фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на ўмовах арэнды. 23 мая фракцыя трудавікоў прапанавала праект стварэння грамадскага зямельнага фонду з канфіскацыяй зямлі звыш «працоўнай нормы» і перадачай яе ў карыстанне праз выбарныя мясцовыя камітэты. Найбольш радыкальны эсераўскі праект аб [[Сацыялізацыя|сацыялізацыі]] ўсёй зямлі Дума адмовілася разглядаць. Абмеркаванне аграрнага пытання выклікала рост грамадскай напружанасці, у сувязі з чым 8 чэрвеня Савет Міністраў фактычна паставіў пытанне аб магчымым роспуску Думы<ref name=":0" />. Кадэты таксама ўнеслі законапраект аб дэпутацкай недатыкальнасці, аднак ён не быў разгледжаны. Спробы часткі міністраў прыцягнуць кадэтаў да ўдзелу ва ўрадзе падтрымкі не атрымалі. Пасля выказвання Думай недаверу ўраду шэраг міністраў пачалі байкатаваць яе пасяджэнні. За ўвесь час сваёй працы Дума прыняла толькі два законы: аб адмене смяротнага пакарання і аб выдзяленні сродкаў на дапамогу пацярпелым ад неўраджаю<ref name=":2" />. === Разгон Думы і Выбаргская адозва === [[19 ліпеня|6 (19) ліпеня]] [[1906|1906 г.]] замест Івана Гарамыкіна цар прызначыў старшынёй Савета Міністраў [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]]. 8 ліпеня [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] выдаў указ аб роспуску Дзяржаўнай думы. У маніфесце таксама абвяшчалася правядзенне новых выбараў па тых жа правілах, што і ў Першую Дзяржаўную думу<ref>https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291</ref>. 9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў [[Выбарг|Выбаргу]], прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» ([[Выбаргская адозва]]). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці<ref name=":3">https://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/</ref>. Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат ([[Свеаборгскае паўстанне]], [[Кранштацкае паўстанне 1906|Кранштацкае паўстанне]]) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў ([[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Мінская губерня|Мінская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская]]) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый ([[Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі]], [[Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі]], [[Сіянізм|сіяністы]]). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратаў]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 54-55.</ref>. У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да [[Саюз аўтанамістаў|Саюза аўтанамістаў]]. На чале дадзенай групы стаў [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі. 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала [[Краёвае кола Літвы і Русі|дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў]] («Тэрытарыяльнае кола»,«Парламенцкая група заходніх ускраін»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў. Сярод кіраўнікоў дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, [[Геранім Друцкі-Любецкі]], [[Чэслаў Янкоўскі]]. Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі [[Краёўцы|краёўцамі]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — C. 141-142.</ref>. 8 дэпутатаў далучыліся да фракцыі трудавікоў, і толькі адзін падтрымліваў правых<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 57-58.</ref>. Дэпутаты ад беларускіх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы адказу на тронную прамову Мікалая ІІ. У спецыяльную камісію ўвайшлі князь [[Геранім Друцкі-Любецкі]] і селянін [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]]. У праекце адказу былі сфармуляваны патрабаванні палітычнай амністыі, адмены надзвычайнай аховы і ваеннага становішча, а таксама стварэння ўрада, які карыстаўся б даверам Думы. З гэтымі патрабаваннямі выступалі ў сваіх прамовах многія дэпутаты ад заходніх губерняў з ліку кадэтаў і аўтанамістаў<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 58-59.</ref>. Прадстаўнікі дэпутацкай групы "Тэрытарыяльнае кола" нароўні з дэпутатамі ад "Польскага кола з Каралеўства Польскага" рабілі акцэнт на неабходнасці ліквідацыі [[Нацыя|нацыянальнага]] і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]<ref name=":4">Циунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.</ref>. Пры абмеркаванні аграрнага пытання кадэцкія дэпутаты ад Беларусі ўдзельнічалі абмежавана, а большасць «Тэрытарыяльнага кола» выступала супраць прымусовага адчужэння памешчыцкіх зямель, адстойваючы прынцыпы недатыкальнасці ўласнасці і вырашэння зямельнай праблемы на мясцовым узроўні з увядзеннем [[Абласное самакіраванне|абласнога самакіравання]]. Такую пазіцыю аргументавалі дэпутаты [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Эдвард Роп]], [[Геранім Друцкі-Любецкі]] і іншыя. У той жа час чацвёра сялянскіх дэпутатаў ([[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Антон Сакалоўскі]], [[Канстанцін Казіміравіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]], [[Міхаіл Гатавецкі]]) падтрымалі аграрны законапраект трудавікоў. На карысць радыкальнай аграрнай рэформы выказваліся і некаторыя іншыя сялянскія дэпутаты ад заходніх губерняў. Крытыкуючы ідэю сацыялізацыі зямлі, яны настойвалі на замацаванні канфіскаваных зямель за сялянамі ва ўласнасць з улікам спецыфікі падворнага землекарыстання ў Беларусі<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 59-62.</ref>. Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі [[Выбаргская адозва|Выбаргскую адозву]]: [[Гірш Брук]], [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Аляксей Ануфрыевіч Валковіч|Аляксей Валковіч]], [[Шмарыя Хаімавіч Левін|Шмарыя Левін]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], [[Сямён Якаўлевіч Разенбаум|Сямён Разэнбаўм]], [[Рыгор Цвёрды]], [[Уладзімір Якубсон]]<ref name=":3" />. Прадстаўнікі «Тэрытарыяльнага кола» не падпісалі адозву і падвяргалі крытыцы стратэгію кадэтаў. == [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўная Дума ІІ склікання]] == === Выбары === Выбары ў Другую Думу праводзіліся па тых жа правілах, што і ў Першую Думу, на аснове шматступенчатай [[Курыя|курыяльнай]] сістэмы. Выбарчая кампанія праходзіла на фоне спаду рэвалюцыйнага руху. Па ініцыятыве прэм’ер-міністра [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]] пытанне аб змене выбарчага заканадаўства (8 ліпеня і 7 верасня 1906 г.) двойчы абмяркоўвалася ў Савеце Міністраў, але члены ўрада прыйшлі да высновы, што такі крок немэтазгодны, паколькі ён звязаны з парушэннем [[Асноўныя Законы Расійскай імперыі|Асноўных Законаў]] і можа стаць трыгерам для новага ўздыму рэвалюцыйнага руху. Тым не менш згодна з «сенацкімі ўдакладненнямі» выбарчага закона (студзень-люты 1907 г.), частка рабочых і дробных землеўладальнікаў была адхілена ад выбараў у Думу. Урад усімі спосабамі імкнуўся забяспечыць прымальны склад Думы: сяляне, якія не былі домаўладальнікамі, адхіляліся ад выбараў; па гарадской курыі не маглі абірацца рабочыя, нават калі яны валодалі кватэрным цэнзам, прадугледжаным законам, і г.д.<ref name=":0" /> Так, у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] скарацілася з 31 да 27 колькасць прадпрыемстваў, рабочыя якіх мелі выбарчыя правы<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 89.</ref>. У адрозенне ад выбараў у Першую Думу, у гэты раз у выбарах удзельнічалі прадстаўнікі амаль усіх палітычных сіл. У цэлым сярод іх можна вылучыць чатыры плыні: [[Правыя (палітыка)|правыя]]; [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]]; [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]]; [[Левыя (палітыка)|левы]] блок, які аб’ядноўваў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратаў]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]] і іншыя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] групоўкі. === Склад === Удзел у выбарах вялікай колькасці палітычных сіл прывёў да большай яе стракатасці ў параўнанні з папярэдняй Думай. Па партыйных фракцыях дэпутаты размеркаваліся наступным чынам: * [[трудавікі]] — 104 дэпутаты; * [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]] — 98 дэпутатаў; * [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 76 дэпутатаў; * [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] — 65 дэпутатаў, * [[акцябрысты]] і правыя [[Манархізм|манархісты]] — 54 дэпутаты; * беспартыйныя — 50 дэпутатаў; * [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] — 37 дэпутаты; * [[Казакі|казацкая]] група — 17 дэпутатаў; * [[Партыя народных сацыялістаў|народныя сацыялісты]] — 16 дэпутатаў; * Партыя дэмакратычных рэформаў — 1 дэпутат. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Фёдар Аляксандравіч Галавін|Фёдар]] [[Фёдар Аляксандравіч Галавін|Галавін]], абраны ад [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]. Намеснікамі старшыні сталі [[Мікалай Пазнанскі]] (беспартыйны левы) і [[Міхаіл Бярэзін]] (трудавік), сакратарам — [[Міхаіл Чалнакоў]] (кадэт). === Дзейнасць і роспуск === Другая Дзяржаўная дума, як і Першая, імкнулася ўсталяваць кантроль над дзейнасцю ўрада, што прывяло да пастаянных канфліктаў. У цэлым Дума была больш радыкальнай, аднак дэпутаты змянілі тактыку, зрабіўшы акцэнт на легалісцкія метады дзейнасці. Кадэты заклікалі пазбягаць крокаў, якія маглі б справакаваць роспуск Думы. На падставе Статута аб Дзяржаўнай думе былі створаны камісіі, якія распрацоўвалі законапраекты. У Думу паступіла 287 урадавых законапраектаў, але было ўхвалена толькі 20, з якіх законам сталі толькі тры<ref name=":0" />. Цэнтральным пытаннем заставалася аграрнае. [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Кадэты]] змякчылі свой ранейшы праект, адмовіўшыся ад ідэі дзяржаўнага зямельнага фонду і прапанаваўшы выкуп памешчыцкіх зямель па «справядлівай ацэнцы» за кошт дзяржавы і сялянства. Левыя фракцыі ([[трудавікі]], [[эсэры]], [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]) выступалі за пераразмеркаванне памешчыцкіх і дзяржаўных зямель на карысць малазямельных сялян, у той час як правыя падтрымлівалі ўрадавую аграрную праграму, замацаваную ва [[Сталыпінская аграрная рэформа|ўказе ад 9 лістапада 1906 г]].<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 94-96.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 335—336.</ref>. Абмяркоўваліся таксама бюджэт на 1907 г., харчовае пытанне, амністыя палітзняволеным і адмена ваенна-палявых судоў. 17 мая 1907 г. Дума асудзіла паліцэйскае самавольства, што выклікала рэзкае незадавальненне ўрада. У адказ Міністэрства ўнутраных спраў таемна падрыхтавала праект новага выбарчага закона. 1 чэрвеня П. Сталыпін запатрабаваў пазбавіць дэпутацкай недатыкальнасці 55 сацыял-дэмакратаў, абвінаваціўшы іх у змове; Дума адхіліла гэтыя патрабаванні і стварыла следчую камісію<ref name=":0" />. 3 чэрвеня 1907 г. [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] распусціў Другую Думу і аднаасобна змяніў выбарчы закон<ref>Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — <abbr>СПб.</abbr>, 1910. — Т. XXVII. 1907. — № 29240—29242.</ref>, што парушала Асноўныя дзяржаўныя законы (т. зв. [[трэццячэрвеньскі пераварот]]). У гістарыяграфіі гэты акт разглядаецца як завяршэнне [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Разгон Думы ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху не выклікаў значных пратэстаў. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Сярод іх 15 дэпутатаў з’яўляліся прадстаўнікамі праваманархічных сіл, 11 — [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамістаў]], 3 — кадэтаў, 8 беспартыйных, якія ў пэўных момантах падтрымлівалі правых або кадэтаў. Ніводзін прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левых]] сіл абраны ў Думу не быў. Па сацыяльным складзе сярод дэпутатаў было 13 землеўладальнікаў-памешчыкаў, 3 духоўных асоб, 4 інтэлігентаў і 16 сялян<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 334.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 92.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Адзіным з іх, хто падтрымаў законапраект [[Трудавікі|трудавікоў]], быў [[Антон Санцэвіч]], які абгрунтоўваў неабходнасць пераразмеркавання памешчыцкай і царкоўнай зямлі на карысць сялян. Разам з тым сялянскія дэпутаты, што прымыкалі да правых, нягледзячы на лаяльнасць ураду, таксама выступалі за адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян, падкрэсліваючы неабходнасць перадачы зямлі ва ўласнасць, а не ў карыстанне. Правыя сялянскія дэпутаты адстойвалі перадачу зямель польскіх памешчыкаў праваслаўным сялянам за выкуп і рашуча пярэчылі ідэі вырашэння аграрнага пытання праз органы [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]]. У іх выступах аграрная праблематыка цесна звязвалася з крытыкай «польскага ўплыву» ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і адмаўленнем любой формы [[Аўтаномія|аўтаноміі]]. Эклектычнасць пазіцый гэтай групы выявілася ў тым, што яны адначасова дэкларавалі вернасць уладзе і патрабавалі пераразмеркавання зямлі, адкідваючы пры гэтым радыкальныя праекты левых<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 95-98.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 336-337.</ref>. Польска-каталіцкія дэпутаты з заходніх губерняў у лютым 1907 г. стварылі групу «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі]]», якая аб’яднала 12 дэпутатаў на чале з [[Міхал Вэнслаўскі|Міхалам Вэнслаўскім]]. У яе дзейнасці спалучаліся ідэі [[Краёўцы|краёвага]] ліберальнага кансерватызму і [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 101.</ref>. Група адмовілася ад фармальнага ўваходжання ў «Польскае кола», але супрацоўнічала з ім у камісіях і салідарызавалася ў большасці палітычных пытанняў. Праграма групы прадугледжвала дэмакратычныя свабоды, раўнапраўе саслоўяў і канфесій, дэцэнтралізацыю імперыі, развіццё мясцовага самакіравання і недатыкальнасць прыватнай уласнасці, у тым ліку зямельнай. Польскія дэпутаты падтрымалі ідэю аўтаноміі Каралеўства Польскага, выступалі за скасаванне нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў, адмену ваенна-палявых судоў і пашырэнне выкарыстання польскай і літоўскай моў у адукацыі<ref name=":4" /><ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 98-101.</ref>. Аднак роспуск Другой Дзяржаўнай думы перашкодзіў разгляду адпаведных законапраектаў. == Выбарчае заканадаўства 1907 г. == Паводле Палажэння аб выбарах ад 3 чэрвеня 1907 г. выбіраліся 442 дэпутаты, з іх ад [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] — 403, ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 10 (у тым ліку адзін ад рускага насельніцтва і адзін ад [[Праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва), ад [[Каўказ|Каўказскага краю]] — 10 (з іх 2 ад казакоў і 1 ад рускага насельніцтва), ад азіяцкай часткі імперыі ([[Сібір]] і [[Далёкі Усход|Далёкі Ўсход]]) — 15 дэпутатаў. [[Цэнтральная Азія]] не была прадстаўлена ў Думе ўвогуле<ref name=":5">Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи (Воспоминания современников. Материалы и документы), под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008. — С. 772-822.</ref>. Выбарчая сістэма была шматступеньчатай і курыяльнай. На першым этапе [[Сялянства|сяляне]] праз [[Валасны сход|валасныя сходы]] выбіралі ўпаўнаважаных на павятовыя выбарчыя сходы; рабочыя выбіралі ўпаўнаважаных на губернскі сход; дробныя землеўладальнікі, якія не дасягалі маёмаснага цэнзу, аб’ядноўваліся для сумеснага прадстаўніцтва. На другім этапе ў паветах праводзіліся асобныя выбарчыя сходы курый (акрамя рабочай), а ў губернскіх гарадах — сход рабочай курыі. Ад сялян у сходах удзельнічалі ўпаўнаважаныя; землеўладальнікі і гараджане паводле двух спісаў з’яўляліся асабіста; дробныя землеўладальнікі былі прадстаўлены праз сваіх упаўнаважаных. Гэтыя сходы выбіралі выбаршчыкаў для губернскага выбарчага сходу<ref name=":5" />. Мясцовыя ўлады мелі шырокія паўнамоцтвы па арганізацыі сходаў, у тым ліку права дзяліць іх па тэрытарыяльным, маёмасным або нацыянальным прынцыпе. Асабліва важным быў падзел на «рускіх» і «нярускіх» выбаршчыкаў, што дазваляла штучна ўзмацняць прадстаўніцтва рускай меншасці на нацыянальных ускраінах. Такія механізмы істотна павялічвалі непрапарцыйнасць прадстаўніцтва і спрыялі правядзенню праўрадавых кандыдатаў<ref name=":5" />. Губернскі выбарчы сход з’яўляўся трэцім і вырашальным этапам выбараў. Выбаршчыкі адначасова выступалі і кандыдатамі ў дэпутаты. Галасаванне праводзілася ў некалькі тураў, пакуль не абіраліся ўсе мандаты. Спачатку выбары адбываліся па курыяльных квотах, пасля чаго астатнія дэпутаты абіраліся «па агульным спісе». Усяго 218 з 442 думскіх мандатаў былі квотаваныя па курыях і нацыянальнасцях<ref name=":5" />. Выбарчае права было істотна абмежавана. Яно прадастаўлялася толькі пры ўмове выканання маёмасных, прафесійных і іншых цэнзаў, якія істотна адрозніваліся па курыях. Значныя групы насельніцтва (жанчыны, моладзь да 25 гадоў, вайскоўцы, навучэнцы, іншаземцы і інш.) цалкам выключаліся з выбарчага працэсу. Рабочыя і сяляне не мелі права непасрэднага ўдзелу ў выбарчых з’ездах, а іх прадстаўніцтва кантралявалася сходамі з дамінаваннем цэнзавых курый<ref name=":5" />. Вынікам складанага і шматузроўневага выбарчага механізму стала крайняя непрапарцыйнасць прадстаўніцтва. Сялянскае насельніцтва еўрапейскай часткі імперыі выбірала ў сярэднім аднаго дэпутата на 2 млн чалавек, рабочыя — на 830 тыс., у той час як выбарцы цэнзавых курый — аднаго дэпутата на 16 тыс. чалавек. Насельніцтва [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] ўвогуле не мела прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай Думе. У заходніх губернях колькасць выбаршчыкаў ад землеўладальнікаў павялічвалася ў параўнанні з выбарчым законам 1905 г. на 15,5 % і складала 48,5 %, а сялян — зменшылася на 8,3 % (да 29,55). Тут землеўладальніцкая курыя атрымлівала меншую колькасць выбаршчыкаў, чым па Расійскай імперыі ў цэлым (49,6 %), а скарачэнне выбаршчыкаў ад сялян у параўнанні з данымі па Расійскай імперыі было нязначным. Такія асаблівасці выбарчага закона ў [[Заходні край|Заходнім краі]] тлумачыліся імкненнем урада зменшыць прадстаўніцтва ў Думе польскіх памешчыкаў, якія складалі большую частку мясцовых землеўладальнікаў-дваран<ref name=":6">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 120—122.</ref>. Міністр унутраных спраў распарадзіўся аб раздзяленні з’ездаў землеўладальнікаў на «[[Рускія|рускае]]» і «[[Палякі|польскае]]» аддзяленні ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губернях]]. Да «рускага» аддзялення былі аднесены ўсе [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[немцы]], [[татары]], да «польскага» — усе [[католікі]], у тым ліку [[латышы]] (у Віцебскай губерні). Рускае насельніцтва [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], атрымала права выбіраць свайго дэпутата ў Думу асобна ад іншага насельніцтва (такое ж палажэнне дзейнічала ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]])<ref name=":6" />. Першы разрад гарадскіх выбаршчыкаў выбіраў ў пяці заходніх губернях 11,8 % ад усей колькасці выбашчыкаў (па імперыі ў цэлым — 15 %), другі разрад адпаведна 9,1 % (11,2 % па імперыі ў цэлым). Па новым выбарчым законе [[Яўрэі|яўрэйскае]] насельніцтва заходніх губерняў фактычна пазбаўлялася магчымасці сваім удзелам уплываць на вынікі выбараў. Першыя з’езды ва ўсіх гарадах [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] былі падзелены на тры аддзяленні: да першага былі аднесены выбаршчыкі «рускай» нацыянальнасці, да другога — «палякі», да трэцяга — яўрэі. Кожнае з аддзяленняў выбірала аднаго выбаршчыка, незалежна ад колькасці выбаршчыкаў. Напрыклад, у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] па адным выбаршчыку выбіралі 154 «рускіх» (куды ўваходзілі 6 татар і 11 немцаў), 241 «паляк» і 844 яўрэі. На два аддзяленні («рускія» і «нярускія») падзяліліся гарадскія выбаршчыкі ў [[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім]], [[Беластоцкі павет|Беластоцкім]] і [[Бабруйскі павет|Бабруйскім паветах]]. У [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] адно аддзяленне з’езда складалі асобы «польскага» паходжання, а другое — «асобы, што не належалі да польскай нацыянальнасці»<ref name=":6" />. Сяляне па ўсіх пяці заходніх губернях выбіралі 29,9 % выбаршчыкаў (раней 36,4 %), у той час як па імперыі ў цэлым 22 % (раней 42 %). Рабочыя Мінскай і Гродзенскай губерняў маглі выбіраць на губернскія сходы па два выбаршчыкі, а Віленскай і Магілёўскай — толькі па адным. У шэрагу некаторых губерняў, у тым ліку Віцебскай, як і па законе ад 11 снежня 1905 г., рабочыя не мелі выбарчых правоў на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая пражывала там, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах па гарадской курыі<ref name=":6" />. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Дзяржаўная Дума III склікання]] == === Выбары === Выбары ў ІІІ Дзяржаўную Думу адбываліся ў кастрычніку 1907 г. Яны праходзілі ва ўмовах завяршэння [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] і палітычных рэпрэсій з боку царызму. 70 % губерняў імперыі заставаліся ці былі абвешчаны на становішчы «ўзмоцненай аховы», якое ўводзілася на адзін год міністрам унутраных спраў ці [[Генерал-губернатар|генерал-губернатарамі]] ў тых мясцовасцях, дзе «грамадскі спакой» парушаўся «замахамі супраць існуючага дзяржаўнага ладу». Адміністрацыя атрымлівала права праводзіць вобшукі, высылаць падазроных асоб. У тых раёнах, дзе насельніцтва было «прыведзена ў трывожны стан», [[Савет Міністраў Расійскай імперыі|Саветам Міністраў]] на 6 месяцаў уводзілася «[[надзвычайнае становішча]]». Яно давала права генерал-губернатарам закрываць навучальныя ўстановы, здымаць з пасад чыноўнікаў усіх ведамстваў і выбарчых асоб, ствараць спецыяльныя ваенна-паліцэйскія каманды для падаўлення «хваляванняў»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 119-120.</ref>. 8 чэрвеня 1907 г. губернатары і [[Граданачальнік|граданачальнікі]] атрымалі цыркуляры, у адпаведнасці з якімі ім належала прыступіць да складання спісаў выбаршчыкаў і стварэння павятовых і губернскіх камісій для арганізацыі выбараў. Іх старшынямі раілася прызначаць членаў [[Акруговы суд|акруговых]] і [[Міравы суд|міравых судоў]]. Усе звесткі аб іх губернатары павінны былі накіроўваць міністру ўнутраных спраў, асабліва тыя, што тычыліся палітычных поглядаў<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 121-123.</ref>. Вялікую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праявілі праўрадавыя правыя арганізацыі [[Саюз рускага народа]], [[Рускі ўскраінны саюз]] і іншыя, якія мелі актыўную падтрымку з боку чыноўнікаў і праваслаўнага духавенства<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 123-126.</ref>. Актыўную кампанію праводзіў таксама [[Саюз 17 кастрычніка]]. У заходніх губернях яго прадстаўнікі дзейнічалі разам з іншымі правымі групоўкамі ў межах Рускага ўскраіннага саюза<ref>Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 183-185.</ref>. Сярод ліберальных партый найбольшую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праяўляла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]], хаця яе пазіцыі былі моцна падарваныя ў выніку адміністрацыйнага ўціску. Значную актыўнасць у перадвыбарчай кампаніі праявіла [[Партыя мірнага абнаўлення]], якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтамі<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 127-131.</ref>. Прымалі ўдзел у выбарах і большасць левых партый. Байкатавалі выбары толькі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і [[Польская сацыялістычная партыя]] — Рэвалюцыйная фракцыя. === Склад === Дзяржаўная Дума складалася з 442 членаў. Падчас першай сесіі дэпутаты ІІІ Думы наступным чынам размеркаваліся па фракцыях: правая фракцыя — 51, нацыянальная група — 26, група памяркоўна-правых — 70, Саюз 17 кастрычніка (акцябрысты) — 154, [[прагрэсісты]] (фракцыя створана на аснове Партыі мірнага абнаўлення) — 28, [[Польскае кола]] — 11, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]] — 7, Мусульманская група — 8, Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя (кадэты) — 54, трудавікі — 14, сацыял-дэмакратычная фракцыя — 19<ref name=":7">Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва. 1907—1912 гг. Часть 1: Общие сведения. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912.</ref>. Старшынямі Дзяржаўнай думы абіраліся: [[Мікалай Хамякоў]] (1 лістапада 1907 — 6 сакавіка 1910), [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] (10 сакавіка 1910 — 20 чэрвеня 1910; 29 кастрычніка 1910 — 15 сакавіка 1911 г.), [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Міхаіл Радзянка]] (22 сакавіка 1911 — да закрыцця Дзяржаўнай думы; у далейшым — старшыня Дзяржаўнай думы IV склікання). Намеснікамі старшыні Дзяржаўнай думы абіраліся [[Аляксандр Меендорф]] (5 кастрычніка 1907 — 30 кастрычніка 1909), [[Уладзімір Валконскі]] (5 кастрычніка 1907 — да закрыцця Дзяржаўнай думы), [[Сяргей Шыдлоўскі]] (30 кастрычніка 1909 — 29 кастрычніка 1910), [[Міхаіл Капусцін]] (29 кастрычніка 1910 — да закрыцця Дзяржаўнай думы). З названых асоб Уладзімір Валконскі належаў да фракцыі ўмерана правых; усе астатнія былі членамі фракцыі акцябрыстаў. Сакратаром Дзяржаўнай думы на ўвесь перыяд яе дзейнасці быў абраны [[Іван Пятровіч Сазановіч|Іван Сазановіч]] (правы)<ref name=":7" />. === Дзейнасць === Дэпутацкі склад ІІІ Дзяржаўнай Думы істотна адрозніваўся ад складу І і ІІ Дум і ў цэлым меў лаяльны да царскага ўрада характар. Левыя фракцыі і прадстаўнікі нацыянальных меншасцей не адыгрывалі значнай ролі. Найбуйнейшай была фракцыя [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрыстаў]], якая ў асноўным падтрымлівала ўрадавы курс і, у залежнасці ад сітуацыі, блакіравалася альбо з правымі, альбо з кадэтамі і прагрэсістамі. Гэтым актыўна карыстаўся прэм'ер-міністр [[Пётр Сталыпін]]: для правядзення рэпрэсіўных законаў ён абапіраўся на праваакцябрысцкую большасць, а для рэформаў — на акцябрысцка-прагрэсісцка-кадэцкую кааліцыю. У кастрычніку 1909 г. з ініцыятывы Сталыпіна была створана фракцыя расійскіх [[Нацыяналізм|нацыяналістаў]], што замацавала супрацоўніцтва акцябрыстаў з правымі як аснову думскай большасці<ref name=":0" />. Заканадаўчая дзейнасць ІІІ Думы была малаэфектыўнай. З 2571 унесенага законапраекта было ўхвалена 2197, аднак каля 95 % з іх мелі тэхнічны характар і датычыліся бюджэтных і штатных пытанняў. Перагрузка другараднымі законапраектамі выкарыстоўвалася ўрадам для нейтралізацыі заканадаўчых ініцыятыў Думы. Нават [[Сталыпінская аграрная рэформа|аграрная рэформа Сталыпіна]] атрымала сілу закона толькі ў чэрвені 1910 г., а важныя законапраекты доўга разглядаліся і часта блакаваліся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Саветам]]. Нягледзячы на фармальнае права заканадаўчай ініцыятывы, апазіцыйныя законапраекты, як правіла, не зацвярджаліся манархам. З 202 прапаноў дэпутатаў толькі 36 сталі законамі, пераважна пасля дапрацоўкі ў міністэрствах. Законапраекты аб удасканаленні мясцовага самакіравання, суда і паляпшэнні становішча старавераў былі адхілены. Дума мела таксама права дэпутацкіх запытаў да міністраў, якія не мелі юрыдычных наступстваў, але выступалі сродкам палітычнага кантролю. З 157 пададзеных запытаў урад даў тлумачэнні толькі ў 54 выпадках<ref name=":0" />. Дзейнасць ІІІ Думы насіла выразны вялікадзяржаўны і шавіністычны характар. У 1910-1911 гг. былі прыняты законы, што абмяжоўвалі аўтаномію [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], уключаючы закон ад 17 чэрвеня 1910 г., які адносіў ключавыя сферы заканадаўства да агульнадзяржаўных. У 1912 г. была створана [[Холмская губерня]] шляхам вылучэння ўсходніх частак [[Люблінская губерня|Люблінскай]] і [[Сядлецкая губерня|Седлецкай губерняў]] з [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]<ref name=":0" />. У 1909—1910 гг. урадам быў распрацаваны законапраект «Аб выкарыстанні „Палажэння аб земскіх установах ад 12 чэрвеня 1890 г.“ да губерняў [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]]», адобраны Сталыпіным. Паводле дадзенага палажэння, на выбарах у земствы ўводзіліся не саслоўныя, як у расійскіх губернях, а нацыянальныя курыі — «руская» і «польская». У першую залічвалася ўсё праваслаўнае насельніцтва, у другую — каталіцкае. Колькасць гласных вызначалася на аснове сярэдняга значэння долі насельніцтва і кошту нерухомай маёмасці, што забяспечвала перавагу «рускай» курыі за кошт далучэння да яе праваслаўных беларускіх сялян. У [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губернях]], дзе каталікі пераважалі, земствы не ўводзіліся. Захоўваўся і [[Саслоўе|саслоўны]] прынцып: сяляне маглі займаць не больш за траціну месцаў у павятовых земствах і не дапускаліся да губернскіх<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 390-391.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 164-165.</ref>. Законапраект быў унесены ў Дзяржаўную Думу 20 студзеня 1910 г.<ref name=":8">Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва / составлен Канцелярией Государственной Думы. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912. — Ч. 2: Законодательная деятельность. — С. 81.</ref>. Па ініцыятыве Сталыпіна выбарчы маёмасны цэнз быў зніжаны да 7,5 тыс. руб., што, паводле яго меркавання, павінна было ўмацаваць пазіцыі «рускіх» сярэдніх землеўладальнікаў. У праўрадавым лагеры ўзнік канфлікт паміж нацыяналістычным і саслоўным падыходамі: нацыяналісты і частка акцябрыстаў падтрымалі ўрад, большасць акцябрыстаў прапанавала маёмасны крытэрый, а апазіцыя раскрытыкавала законапраект як шавіністычны і антыдэмакратычны<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-169.</ref>. Пасля працяглых абмеркаванняў законапраект быў ухвалены Думай 1 чэрвеня 1910 г. з папраўкамі, але з захаваннем накіраванасці на абмежаванне ўплыву польскіх землеўладальнікаў<ref name=":8" />. Аднак у [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Савеце]] ён сутыкнуўся з супрацівам часткі правых, якія лічылі недапушчальным аслабленне пазіцый буйной зямельнай уласнасці. 4 сакавіка 1911 г. Савет ухваліў папраўку, што ліквідавала нацыянальныя курыі і фактычна змяніла сутнасць законапраекта. Аргументацыя зводзілася да таго, што барацьба з палякамі не павінна ператварацца ў барацьбу з буйным землеўладаннем. Адхіленне законапраекта прывяло да вострага палітычнага крызісу. Сталыпін дамогся ад [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] прыняцця закона імператарскім указам ад 14 сакавіка 1911 г. на падставе артыкула 87 Асноўных законаў пасля кароткага перапынку ў працы заканадаўчых устаноў<ref>Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — Санкт-Петербург, 1914. — Т. XXXI. Отделение I. — № 34899.</ref>. Хоць гэта фармальна не парушала закон, крок быў успрыняты як маніпуляцыя правам і выклікаў рэзкую крытыку. У знак пратэсту старшыня Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] падаў у адстаўку, што пагоршыла адносіны паміж урадам і парламентам і аслабіла палітычныя пазіцыі Сталыпіна. Падзеі 1910-1911 гг. сталі важным этапам росту недаверу паміж уладай і прадстаўнічымі ўстановамі напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Па сацыяльным складзе сярод іх было 12 памешчыкаў, 8 чыноўнікаў, 8 прадстаўнікоў праваслаўнага дваранства, 11 сялян. Нават у параўнанні з праўрадавым у цэлым складам ІІІ Думы прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў было вельмі правым. 24 дэпутаты на момант абрання прадстаўлялі розныя правыя фракцыі: правыя 13, нацыянальная група — 3, памяркоўна-правыя — 13. 5 дэпутатаў належалі да акцябрыстаў, якія ў заходніх губернях мала чым адрозніваліся ад правых, 1 — да прагрэсістаў. 6 дэпутатаў (з іх 5 у Віленскай губерні) прадстаўлялі мясцовы польскі палітычны рух, якія ўтварылі дэпутацкую групу «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]]». Ніхто з прадстаўнікоў кадэтаў і іх саюзнікаў, а таксама левых сіл з беларускіх губерняў у Думу не патрапіў. У далейшым адбываліся перамяшчэнні дэпутатаў з заходніх губерняў у межах праўрадавага лагера. К канцу дзейнасці ІІІ Думы 15 дэпутатаў уваходзілі ў фракцыю нацыяналістаў, 8 — правых, 3 — акцябрыстаў, 2 былі беспартыйнымі, блізкімі да ўрадавых сіл. Адзін дэпутат ([[Піліп Цімафеевіч Шаўцоў|Піліп Шаўцоў]]) перайшоў ад памяркоўна-правых у фракцыю прагрэсістаў<ref>3-й созыв Государственной Думы : портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: Издание Н. Н. Ольшанского, 1910.</ref><ref>Боиович М. М. Члены Государственной думы (портреты и биографии). Третий созыв: 1907—1917. — Москва, 1910. — С. 16-27, 73-79,164-179.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 176-180.</ref>. Адметна, што ўсе праваслаўныя сялянскія дэпутаты (10 чалавек) належалі да правых груповак (з 3-й сесіі — за выключэннем [[Піліп Цімафеевіч Шаўцоў|Піліпа Шаўцова]]), пры даволі нізкім узроўні палітычнай самасвядомасці. Паказальным быў адказ дэпутата ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] [[Павел Салавей|Паўла Салаўя]], які тлумачыў сваю «правізну» імкненнем «стаяць за праўду»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 140.</ref>. Асобную ролю ў Думе адыгрывала дэпутацкая група «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]]» (7 чалавек) на чале з [[Юзаф Монтвіл|Юзафам Монтвілам]]. Яна салідарызавалася з [[Польскае кола|Польскім колам]], але перш за ўсё адстойвала рэгіянальныя інтарэсы [[Заходні край|Заходняга краю]]. Паводле палітычных поглядаў яе прадстаўнікі належалі пераважна да кансерватыўна-ліберальнага [[Краёўцы|краёўскага]] кірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864-1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 146-147.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Большасць з іх паслядоўна падтрымлівалі [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскую аграрную рэформу]]. Выключэннем былі два дэпутаты ад фракцыі прагрэсістаў, якія прытрымліваліся ідэі аб неабходнасці дадатковага надзялення зямлёй беззямельных і малазямельных сялян<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 150-153.</ref>. Значнае месца займала абмеркаванне «Палажэння аб пачатковых вучылішчах» (1910 г.). Правыя дэпутаты настойвалі на навучанні выключна на [[Руская мова|рускай мове]] і выступалі супраць польскамоўных прыватных школ, абгрунтоўваючы гэта інтарэсамі дзяржаўнага адзінства<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 145.</ref>. У адказ дэпутаты [[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускага кола]] адстойвалі права навучання на роднай мове, спасылаючыся на ўказ 1905 г. і крытыкуючы русіфікатарскі характар афіцыйнай школы<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 151-154.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў адыгралі прыкметную ролю і ў дыскусіях вакол [[Земская рэформа 1910 г.|земскай рэформы 1910 г.]] Частка правых падтрымлівала ўвядзенне земстваў як сродак умацавання «рускай дзяржаўнасці», аднак асцерагалася росту ўплыву польскага насельніцтва. Іншыя выказвалі сумненні ў мэтазгоднасці рэформы з прычыны слабасці рускага землеўладання і недаверу да сялянства. [[Акцябрысты]] ў цэлым падтрымлівалі законапраект, выступаючы супраць «перабольшвання» ролі палякаў у земствах<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-168.</ref>. Дэпутаты [[Польска-літоўска-беларускае кола|Польска-літоўска-беларускага кола]] выступалі за ўвядзенне [[Земства|земстваў]] без нацыянальных курый, крытыкуючы дыскрымінацыйны характар урадавага праекта і практыку вызначэння нацыянальнасці чыноўнікамі. Яны настойвалі на раўнапраўі палякаў у Расійскай імперыі і выступалі супраць стварэння [[Холмская губерня|Холмскай губерні]] і абмежавання аўтаноміі Вялікага Княства Фінляндскага<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 147-154.</ref><ref name=":4" />. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Дзяржаўная Дума IV склікання]] == === Выбары === Выбары ў ІV Дзяржаўную Думу адбываліся ў верасні – кастрычніку 1912 г. Намаганні ўрада былі скіраваны да таго, каб забяспечыць у Думе дамінуючую ролю праўрадавых сіл пры кіруючай ролі лаяльнага [[дваранства]]. У цыркуляры, разасланым за подпісам міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|Аляксандра Макарава]], прадпісвалася праводзіць выбарчую кампанію ў згодзе з дваранствам і актыўна прыцягваць праваслаўнае духавенства. З 1911 г. на ролю галоўнай праўрадавай партыі выйшаў [[Усерасійскі нацыянальны саюз]]. Прыкметна аслабелі пазіцыі буйнейшай у ІІІ Думе партыі [[Саюз 17 кастрычніка|Саюза 17 кастрычніка]], якая перажывала колькаснае змяншэнне, расколы і адначасова пераход яе кіраўніцтва на памяркоўна-апазіцыйныя пазіцыі. Даволі актыўную перадвыбарчую кампанію праводзілі [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]], якія блакіраваліся з [[Прагрэсісты|прагрэсістамі]] і з [[Яўрэі|яўрэйскімі]] палітычнымі групамі, хаця нярэдка наштурхоўваліся на адміністрацыйны ціск з боку ўладаў<ref>Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015. - С. 165-169.</ref>. Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]], [[Бунд]], [[Паалей Цыён|Палей-Цыён]], [[Польская сацыялістычная партыя]] - Лявіца. Аднак іх рэсурсы былі істотна аслаблены ў выніку папярэдніх рэпрэсій. [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] байкатавала выбары. === Склад Думы === У Думу былі выбраны 442 дэпутаты. Склад Думы паводле фракцый быў размеркаваны наступным чынам: фракцыя правых – 65 дэпутатаў, [[Рускія Нацыяналісты|нацыяналісты]] і ўмерана правыя, а таксама близкая да іх група цэнтра – 120, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] – 98, [[прагрэсісты]] – 48, [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]] – 59, [[Польскае кола]] – 9, мусульманская група – 6, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] – 6, [[трудавікі]] – 10, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] – 14, беспартыйныя – 7<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 204.</ref><ref>Аврех А.Я. Царизм и IV Дума 1912-1914. - Москва: Наука, 1981. - С. 25.</ref>. Старшынёй Думы быў [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Міхаіл Радзянка]] (акцябрыст). Яго намеснікамі былі [[Уладзімір Валконскі]] (1912-1913, правы) і [[Дзмітрый Урусаў]] (1912-1913, прагрэсіст), [[Мікалай Львоў]] (прагрэсіст, 1913), [[Аляксандр Іванавіч Канавалаў|Аляксандр Канавалаў]] (прагрэсіст, 1913-1914); [[Сяргей Варун-Секрэт]] (акцябрыст, 1913-1916), [[Аляксандр Пратапопаў]] (акцябрыст; 1914-1916), [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалай Някрасаў]] (кадэт, 1916-1917), [[Уладзімір Бобрынскі]] (нацыяналіст, 1916-1917). Сакратаром Думы быў [[Іван Дзмітрукоў]] (акцябрыст). === Дзейнасць Думы === 5 снежня 1912 г. з урадавай дэкларацыяй выступіў прэм’ер-міністр [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзімір Какоўцаў]], які высока ацаніў дзейнасць Трэцяй Дзяржаўнай думы. Урад узяў курс на ўнясенне ў Думу вялікай колькасці малазначных законапраектаў («заканадаўчая вермішэль») і шырокае выкарыстанне пазадумскага заканадаўства. Бюджэт на 1914 г. быў фактычна зацверджаны ўрадам. Усяго ў Чацвёртую Дзяржаўную думу было ўнесена 2625 законапраектаў, але разгледжана менш за палову<ref name=":0" />. [[Саюз 17 кастрычніка|Акцябрысты]] захавалі ролю цэнтра, аднак іх фракцыя стала меншай і слабейшай, чым у Трэцяй думе. У снежні 1913 г. адбыўся раскол на земцаў-акцябрыстаў (цэнтр), Саюз 17 кастрычніка (левае крыло) і беспартыйную групу, якая фактычна арыентавалася на правых<ref>https://virmk.ru/read/p/paty_rus/04.htm</ref>. Характэрнай рысай Чацвёртай думы стаў рост фракцыі [[Прагрэсісты|прагрэсістаў]] і частае фарміраванне акцябрыстска-прагрэсісцка-кадэцкай большасці, якая спрабавала весці апазіцыйную ўраду палітыку. Дума заклікала ўрад рэалізаваць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфест 17 кастрычніка 1905 г.]] і падтрымлівала кадэцкія законапраекты аб грамадзянскіх свабодах, аднак яны, як правіла, блакаваліся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Саветам]]<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205.</ref>. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заканадаўчая дзейнасць Думы рэзка скарацілася. На надзвычайнай сесіі 1914 г. усе фракцыі, акрамя сацыял-дэмакратаў, падтрымалі ваенныя крэдыты. Пяць дэпутатаў-[[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія займалі паслядоўна антываенную пазіцыю, былі арыштаваныя і сасланыя ў [[Сібір]]<ref>https://vatnikstan.ru/history/bolsheviki-v-dume/</ref>. Вайсковыя паражэнні 1915 г. выклікалі рост апазіцыйных настрояў. У жніўні 1915 г. большасць думскіх фракцый і частка [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] стварылі [[Прагрэсіўны блок]], які патрабаваў фарміравання «ўрада даверу», пашырэння грамадзянскіх правоў і змякчэння нацыянальнай палітыкі. Урад адмовіўся пайсці на кампраміс, і 3 верасня 1915 г. Дума была распушчана на канікулы, а міністры-прыхільнікі пагаднення з блокам адпраўлены ў адстаўку<ref name=":0" /><ref name=":9">Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 212.</ref><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 216.</ref>. У 1916 г. супрацьстаянне паміж Думай і ўрадам абвастрылася. Прагрэсіўны блок дамогся адстаўкі прэм’ер-міністра [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Барыса Шцюрмера]]. Дума выказала недавер ураду, аднак царскі ўрад ізноў не пагадзіўся на кампраміс і ў снежні 1916 г. думскія пасяджэнні зноў былі перапыненыя<ref name=":0" />. У дзень аднаўлення яе пасяджэнняў, 14 лютага 1917 г., прадстаўнікі апазіцыйных партый арганізавалі дэманстрацыю да [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскага палаца]] пад лозунгам даверу Дзяржаўнай Думе ў [[Петраград|Петраградзе]]. З 23 лютага антыўрадавыя выступленні набылі масавы характар і прывялі да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Царскім указам ад 26 лютага 1917 года дзейнасць Дзяржаўнай Думы як афіцыйнага органа дзяржаўнай улады была часова прыпынена. Але большасць дэпутатаў у тых умовах вырашыла не падпарадкоўвацца царскаму загаду. 27 лютага 1917 года на прыватнай нарадзе членаў Думы быў створаны [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]], які ў ноч на 28 лютага прыняў рашэнне «ўзяць у свае рукі аднаўленне дзяржаўнага і грамадскага парадку». У выніку 2 (15) сакавіка 1917 года пасля перамоў з Выканкамам [[Петраградскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] камітэт сфарміраваў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]<ref name=":0" /><ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.</ref>. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] Дзяржаўная дума існавала як «прыватная ўстанова» без заканадаўчых паўнамоцтваў. Яе дзейнасць абмяжоўвалася нарадамі былых дэпутатаў і працай Часовага камітэта. Канчаткова Дума чацвёртага склікання была распушчана [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] у кастрычніку 1917 г. у сувязі з выбарамі ва [[Усерасійскі Ўстаноўчы сход|Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход]]<ref name=":0" />. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Паводле сацыяльнага складу ў Думу увайшлі 13 буйных землеўладальнікаў, 7 чыноўнікаў, 6 духоўных асоб (5 праваслаўных і 1 католік), 10 сялян. Паводле фракцыйнай прыналежнасці яны размеркаваліся наступным чынам: правыя – 5, рускія нацыяналісты і памяркоўна-правыя – 23, фракцыя цэнтра – 1, акцябрысты – 1, прагрэсісты – 1, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] – 5. Такім чынам, як ў ІІІ Думе, склад дэпутатаў ад заходніх губерняў быў вельмі правым, нават у параўнанні з агульным складам Думы<ref>Члены Государственной думы: (портреты и биографии) : Четвёртый созыв, 1912-1917 г. / cост. М.М. Боиович. — <abbr>Москва</abbr>: Товарищество И. Д. Сытина, 1913.</ref><ref name=":10">Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 219-222.</ref>. Правыя ў Дзяржаўнай думе рабілі націск на [[Русіфікацыя|русіфікацыю]] і дыскрымінацыю «іншародцаў», крытыкуючы ўрад за недастатковую рашучасць у барацьбе з [[Палякі|палякамі]] і [[Яўрэі|яўрэямі]] ў [[Заходні край|Заходнім краі]]<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 184-189, 192-193.</ref>. Дэпутат ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], праваслаўны святар [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]] называў беларусаў «этнаграфічным воскам», бачыў пагрозу ў паляках і яўрэях, якім прыпісваў эканамічнае і культурнае панаванне. Ён сцвярджаў, што жыццё праваслаўных у краі становіцца немагчымым, што прымушае нават [[Стараверства|старавераў]] пакідаць радзіму<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205.</ref>. Пад уплывам правых знаходзіліся і большасць сялянскіх дэпутатаў заходніх губерняў, хоць асобныя з іх праяўлялі хістанні. Так, дэпутат [[Сямён Вярбіла]] сімпатызаваў аграрнай праграме [[Трудавікі|трудавікоў]] і падкрэсліваў сваю [[Беларусы|беларускую]] ідэнтычнасць. Нізкі ўзровень палітычнай свядомасці сялянскіх дэпутатаў ілюструе выпадак [[Павел Пясляк|Паўла Пясляка]], які спачатку далучыўся да трудавікоў, але хутка вярнуўся да правых з-за іх пазіцыі адносна яўрэйскага пытання. Выразную апазіцыйную пазіцыю сярод няпольскіх дэпутатаў ад пачатку займаў толькі прагрэсіст [[Фёдар Лашкейт]], які крытыкаваў адміністрацыйнае і паліцэйскае сваволле ў Заходнім краі<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 206-210.</ref><ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 198.</ref>. У Прагрэсіўны блок 1915 г. увайшлі 14 дэпутатаў ад заходніх губерняў, пераважна прагрэсіўныя нацыяналісты, а таксама земцы-акцябрысты і прагрэсіст Фёдар Лашкейт<ref name=":10" />. Правыя дэпутаты, у тым ліку [[Георгій Георгіевіч Замыслоўскі|Георгій Замыслоўскі]] і [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]], актыўна выступалі супраць блока<ref name=":9" />. [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] ўяўляла з сябе невялікую фракцыю ў складзе 6 дэпутатаў, пяцёра з якіх прадстаўлялі [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] (адзін - [[Ковенская губерня|Ковенскую]]), якую ўзначальваў фракцыю [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынец Путкамер.]] Паводле сваіх поглядаў яе члены былі блізкія да [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскіх нацыянал-дэмакратаў]] або [[Краёўцы|краёўцаў]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 197-198.</ref>. Яны выступалі з крытыкай антыпольскай палітыкі расійскага ўраду і мясцовых чыноўнікаў, супраць дыскрымінацыі [[Каталіцтва|католікаў]], [[Польская мова|польскай мовы]] і палітыкі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] ў польскіх губернях і [[Заходні край|Заходнім краі]], за раўнапраўе нацыянальнасцей і канфесій, пачатковае навучанне на роднай мове, увядзенне земскага самакіравання ў губернях са значнай доляй каталіцкага насельніцтва, а таксама падтрымлівалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ў духу выканання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.]]<ref name=":4" /><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 198-203.</ref><ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 185-188.</ref>. У сакавіку 1916 г. група сумесна з дэпутатамі ад польскіх губерняў ініцыявала законапраекты аб скасаванні абмежаванняў для палякаў у Заходнім краі і ў імперыі<ref name=":4" /><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 217-218.</ref>. Падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] актыўную ролю адыграў дэпутат ад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] [[Барыс Энгельгарт]], які ўвайшоў у [[Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы|Часовы камітэт Дзяржаўнай]] [[Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы|Думы]] і ўзначаліў ваенную камісію. Пад яго кіраўніцтвам 28 лютага 1917 г. быў усталяваны кантроль над ключавымі аб’ектамі [[Петраград|Петраграда]]<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Аврех А. Я. Грунт А. Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е. М. и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619. * Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005. * Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В. Л. Янин и др. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 611—612. * Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И. Б. Борисов, Ю. А. Веденеев, И. В. Зайцев, В. И. Лысенко, под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008. * Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. * Государственная дума Российской империи: 1906—1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва: РОССПЭН, 2008. * Демин В. А. Государственная Дума России: механизм функционирования. — Москва: РОССПЭН, 1996. * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240—242. * Забаўскі М. М., Пуцік У. С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917). — Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998. * Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906—1917). — Мінск: БДПУ, 1999. * Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. * [[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 43-217. * Кирьянов И. К., Лукьянов М. Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995. * Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. * Смирнов А. Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906—1917 гг. Историко-правовой очерк. — Москва: Книга и бизнес, 1998. * Становление российского парламентаризма начала XX века / под ред. Н. Б. Селунской. — Москва: Мосгорархив, 1996. * Циунчук Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217. * [[Раман Юркоўскі|Jurkowski R.]] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. * Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906—1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001. * Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. * Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej. — Warszawa: PWN, 1966. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ніжнія палаты парламентаў паводле краін]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]] lwnvy2lxmj4n1ppivhutrqbqhbm3lsl 0 797156 5184955 5073183 2026-08-22T09:45:28Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ 5184955 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2000—цяпер }} '''Mastodon''' — амерыканскі [[Метал (музыка)|метал]]-гурт з [[Атланта|Атланты, штат Джорджыя]]. Створаны ў 2000 годзе ў складзе Троя Сэндэрса (бас-гітара/вакал), Брэнта Хайндса (сола-гітара/вакал), Біла Келіхера (рытм-гітара/бэк-вакал) і Брэна Дэйлара (барабаны/вакал) заставаўся нязменным на працягу 24 гадоў, да сыходу Хайндса ў сакавіку 2025 года. Mastodon выпусціў восем студыйных альбомаў, а таксама шэраг іншых рэлізаў. Дэбютны альбом гурта 2002 года пад назвай ''Remission'' атрымаў значную ацэнку крытыкаў за сваё ўнікальнае гучанне. Другі паўнафарматны рэліз Mastodon пад назвай ''Leviathan'' — гэта [[канцэптуальны альбом]], заснаваны на рамане ''[[Мобі Дзік|«Мобі Дзік»]]'' [[Герман Мелвіл|Германа Мелвіла]]. У 2004 годзе тры часопісы назвалі гэты альбом «Альбомам года»: ''Revolver'', ''Kerrang!'' і ''Terrorizer''. Песня «Colony of Birchmen» з трэцяга альбома гурта ''Blood'' ''Mountain'' (выпушчанага ў 2006 годзе) была намінавана на [[Грэмі|прэмію «Грэмі»]] за лепшае метал-выкананне ў 2007 годзе. У 2009 годзе выйшаў ''Crack the Skye'', а ў 2011 годзе — ''The Hunter'', які дэбютаваў на 10-м месцы ў чарце Billboard 200 і дасягнуў вялікага камерцыйнага поспеху ў Злучаных Штатах. У альбоме ''«The Hunter»'' ёсць песня «Curl of the Burl», якая была намінавана на прэмію «Грэмі» за лепшае хард-рок/метал-выкананне ў 2012 годзе. Альбом гурта 2014 года ''Once More 'Round the Sun'' дасягнуў 6-га месца ў чарце ''Billboard'' 200 і ўключае трэцюю песню гурта, намінаваную на Грэмі, — «High Road». Сёмы альбом гурта, ''Emperor of Sand'', быў выпушчаны ў 2017 годзе і ўключае самую камерцыйна паспяховую песню гурта на сённяшні дзень — «Show Yourself», якая дасягнула 4-га месца ў амерыканскім чарце ''[[Billboard]]'' Mainstream Rock Songs. Адкрывальны трэк альбома, «Sultan's Curse», прынёс гурту першую прэмію Грэмі. ''Emperor of Sand'' стаў першым альбомам гурта, намінаваным на Грэмі; ён быў намінаваны як лепшы рок-альбом. Апошні альбом Mastodon, ''Hushed and Grim'', выйшаў у 2021 годзе. Брэнт Хайндс пакінуў Mastodon у сакавіку 2025 года і загінуў праз пяць месяцаў у аварыі на матацыкле. <ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/brent-hinds-mastodon-dies-64bf2936826141287ef7a87b4845f068|title=Brent Hinds, former Mastodon singer-guitarist, dies at 51 in motorcycle crash|first=Mark|last=Kennedy|publisher=Associated Press|date=August 21, 2025|accessdate=August 21, 2025}}</ref> == Удзельнікі гурта == ; Дзеючыя * Бран Дэйлар&nbsp;— ударныя, перкусія (2000–цяперашні час), бэк-вакал (2005–цяперашні час), вядучы вакал (2008–цяперашні час) * Біл Келіхер&nbsp;— рытм-гітара, бэк-вакал (2000–цяперашні час) * Трой Сэндэрс&nbsp;— бас-гітара, вядучы і бэк-вакал (2000–цяперашні час) ; Дзеючыя сесійныя і канцэртныя музыкі * Жуан «Раста» Нагейра&nbsp;– клавішныя, сінтэзатары (2021–цяперашні час) * Нік Джонстан — сола-гітара, бэк-вакал (2025–цяперашні час) ; Былыя ўдзельнікі * Брэнт Хайндс&nbsp;— сола-гітара, вядучы і бэк-вакал (2000–2025; памёр у 2025 г.) * Эрык Санер&nbsp;— вядучы вакал (2000) == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * Remission (2002) * Leviathan (2004) * Blood Mountain (2006) * Crack the Skye (2009) * The Hunter (2011) * Once More 'Round the Sun (2014) * Emperor of Sand (2017) * Hushed and Grim (2021) * Marrow Deep (2026) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|mastodonrocks.com|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new}} * {{Musicbrainz artist}} * {{Imdb імя|2438166}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Roadrunner Records]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала ЗША]] [[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага метала ЗША]] 6butecczi26oir6oghw8412i9w4ju8r 4 798387 5184922 5179938 2026-08-22T08:54:18Z Emilia Noah 155537 /* */ 5184922 wikitext text/x-wiki {{Архіў|2026|Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне}} == [[Макаранка Кірыл Андрэевіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} не артыкул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:57, 20 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Не артыкул. Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:35, 20 жніўня 2026 (+03) == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) :: Перанёс, спасылкі паправіў, памылковыя на хуткае выдаленне выставіў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:36, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Створаны [[Шаблон:НП Кызылкагінскага раёна|шаблон з правільнай назвай]]. Шаблон з памылкай у назве выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:24, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) : Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Ластаўка даўрская]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:39, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} хутка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 22 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул хутка выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:26, 22 ліпеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == {{закрыта}} Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) :: Дададзена інфармацыя перакладам пра памылку. Праную {{пакінуць}}. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:48, 22 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:15, 22 ліпеня 2026 (+03) == [[Ягор Дырда]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, энцыклапедычнай значнасці асоба не мае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:02, 17 ліпеня 2026 (+03) * Выдалялі [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2026#Ягор_Аляксандравіч_Дырда|раней]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:30, 18 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:49, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Кэнто Масуда]] == {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:12 31 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Wooze}} з каментарыем: «not notable + crosswiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:24, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, наконт ''not notable'' можна было б паспрачацца, калі б у артыкуле меўся змест. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 6 чэрвеня 2026 (+03). {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:28, 13 ліпеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Выпадак даволі пагранічны, але мне здаецца, што ўсё ж артыкул трэба пакінуць. Тэма мае незалежнае асвятленне ў некалькіх крыніцах, у тым ліку ў матэрыялах Белсат, Deutsche Welle, Зеркала, MOST і Радыё Рацыя. Частка крыніц сапраўды мае навінавы або анонсавы характар, але ёсць і матэрыялы, дзе падзея разглядаецца не толькі як кароткая згадка, а з апісаннем кантэксту, праграмы і выступоўцаў. Таксама з'явіліся артыкулы, якія выйшлі ўжо пасля івенту, што кажа не толькі пра навінавы характар падзеі ([https://citydog.io/post/zaden-besplatnyye-vystupleniya/]). Таму мінімальныя патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці выглядаюць сціпла выкананымі.<br />Пры гэтым артыкул варта дапрацаваць. Добра было б скараціць інтэрпрэтацыйныя фармулёўкі, прыбраць другасныя дэталі, якія не ўплываюць на значнасць, і пакінуць больш сухі энцыклапедычны выклад. Але недахопі цяперашняга тэксту гэта падстава для рэдагавання, а не для выдалення тэмы. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 9 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == {{Закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік "уласнага даследавання". Катэгорыя выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:25, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == {{Закрыта}} Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Істотная інфармацыя пра гурт перанесена ў артыкул [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:21, 1 ліпеня 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == {{Закрыта}} Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уся інфармацыя, што і ў артыкулах — у [[Душкава|артыкуле пра вёску]], інфармацыі замала для двух асобных артыкулаў, артыкулы выдалены. --[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:05, 14 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кенэт Хопкінс]] == {{Закрыта}} : {{выдаліць}}, агульны крытэрый значнасці не выконваецца, [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] нічога не дае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул вельмі кароткі, значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 14 чэрвеня 2026 (+03) ==[[89 км (блок-пост)]]== {{Закрыта}} Вынесены да выдалення а 22:12 16 сакавіка 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|Estopedist1}} з каментарыем: «unreferenced, not notable topic. No equivalent in etwiki or enwiki». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:16, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, прымаем значнасць чыгуначных станцый і прыпыначных пунктаў, але гэты аб'ект зусім нязначны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:49, 14 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Ягор Аляксандравіч Дырда]]== {{Закрыта}} Вынесены да выдалення а 12:24 22 мая 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|M.L.Bot}} з каментарыем: «залежна ад вынікаў на УкрВікі, таму на нашу старонку не дадаю». Мяркую, абмеркаванне патрэбна. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:20, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці асобы няма. Аматар, які час ад часу гуляе ў футбол. "Арда" — назва аматарскага непрафесійнага гуртка асоб, медыяпраект. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:19, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, з УкрВікі не выдаляеецца бадай нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, значнасць не паказана. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:38, 13 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:45, 14 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] == {{закрыта}} Крытычна мала для такога артыкула, фактычна — гэта «затычка» на важную тэму і стаіць так 10+ гадоў. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:52, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}} — аргументацыя пра ''«затычку»'' і ''10+ гадоў'' не ўказвае на тое, што артыкул мае быць выдалены; аргументацыя пра ''важную тэму'' ўказвае на тое, што артыкул мае быць захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Каментарый}}: Не ведаю як наконт абмяркоўваемага артыкула, але дзякуй удзельніку за стварэнне артыкула [[У сківіцы смерці]], гэта звязаная тэма і вельмі важная. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:10, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перасягае слоўнікавае азначэнне, не будзем пакуль ствараць прэцэндэнт з выдаленнем. Але. Артыкул вельмі кароткі, калі ласка, дапоўніце артыкул. Калі артыкул застанецца недапісаным, яго могуць ізноў прапанаваць да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:22, 11 чэрвеня 2026 (+03) :Артыкул перапрацаваны, думаю, цяпер падстаў да выдалення няма. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:09, 11 чэрвеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]], дзякуй! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:39, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цукеркавы дождж (Брэст)]] == {{закрыта}} Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}}, згодна з аргументацыяй. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 13:14, 5 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:00, 9 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Шчэпан Садурскі]]== {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:03 29 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Aca}} з каментарыем: «Cross-wiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:28, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}}, не горшы за іншыя машпераклады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:33, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны ў 2011 годзе і з таго часу пашыраўся, падстаў для выдалення няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:09, 9 чэрвеня 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == {{закрыта}} Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}, крыніцы ёсць -- крытычныя матэрыялы, сяброўства з СПБ, і як для 20 гадоў [[ВП:АКЗ]] вытрыманы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:58, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:45, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Не энцыклапедычны артыкул. Выдалена --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 5 чэрвеня 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 894]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:49, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка без карыснага зместу ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 30 мая 2026 (+03) == [[Арцём Артуравіч Паддубны]] == {{Закрыта}} Энцыклапедычная значнасць адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 8 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Акрамя таго, што адсутнічае значнасць, дык і артыкул выглядае бедна. Няма крыніц, зносак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:24, 27 мая 2026 (+03) == [[Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі]] == {{Закрыта}} Адна з ініцыятыў, якіх туча. Не паказана значнасць. Вікіпедыя — не дошка для рэкламы. Калі б была значнасць і грамадская зацікаўленасць — іншая справа. Тут проста справа стварыць артыкул пра праект. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:15, 18 мая 2026 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:34, 18 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:24, 18 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. З 2020 года да цяперашняга часу — толькі праект аб намерах. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:20, 27 мая 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Парыж — Рубэ]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:26, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Смерць фашызму]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:21, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Vite]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:20, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Паказана, што кампанія займае істотнае месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Пакуль што няма кансэнсэнсусу наконт прызнання гэтай галіны як самастойнай у эканоміцы, таму значнасць прадмету артыкула ставіцца пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:53, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{закрыта}} : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не ведаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па-першае, артыкул раней ужо выдаляўся, таму, згодна з працэдурай, спачатку варта было стварыць запыт на [[ВП:АВС]]. Па-другое, каб не разводзіць бюракратыю, на гэты момант артыкул не адпавядае крытэрыям значнасці беларускай Вікіпедыі. Сярод прыведзеных крыніц толькі адна (спасылка на «The Village») адпавядае патрабаванням [[ВП:АК]]. Астатнія матэрыялы не з’яўляюцца аўтарытэтнымі крыніцамі. Такім чынам, значнасці ў межах Вікіпедыі недастаткова. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:12, 25 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:16, 17 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == {{закрыта}} З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены, намінацыя закрыта ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:14, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Фарыс Німр]] == {{закрыта}} Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны, вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 14 красавіка 2026 (+03) == Казахі у == {{закрыта}} Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Даволі відавочны [[ВП:МАШПЕР]], які ніхто за гэты час не выправіў. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:33, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка выдалена ўдзельнікам [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]]. Таму вынік фармальны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:14, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:48, 10 красавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[Сезон 2022/2023 «Цмокі-Мінск-2»]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:34, 31 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === гэта карэктная перасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:50, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[MakEditor:81-717/714/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:55, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:04, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Раавітса (прыпыначны пункт)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:52, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:00, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[A optima/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не артыкул. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:54, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 11:32, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сехемкара II]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} пустая старонка. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:55, 23 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:47, 23 сакавіка 2026 (+03) == [[Святлана Іванаўна Загнетава]] == {{закрыта}} Відавочна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца. Таксама асоба не настолькі выдатная, каб можна было падцягнуць [[Вікіпедыя:Значнасць асоб #Дадатковыя крытэрыі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 18 сакавіка 2026 (+03) : У артыкул [[Хлебапякарная прамысловасць Беларусі]] шмат што можна перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:13, 18 сакавіка 2026 (+03) :Так, усё можна перанесці, згадаць саму Загнетаву. У раздзеле Вядомыя асобы артыкула пра Смаргонь даць яе біяграму, бо літаральна будзе пару сказаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 18 сакавіка 2026 (+03) :: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 19 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Змест са старонкі вынесены, адміны могуць яе выдаляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 20 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Змагары з літвінізмам]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:13, 22 лютага 2026 (+03) *:Людзі змаюгаюцца з літвінізмам, што прама вынікае з іх біяграфій, у чым уласнае даследаванне? Калі мы дадаем людзей у катэгорыю "Анархісты N-краіны" ці "Антыфашысты N-краіны", то гэта таксам арыгінальнае даследаванне? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:22, 22 лютага 2026 (+03) *:: Ты, калега, мабыць таксама шмат з чым і шмат з кім змагаешся. І ў Беларусі ты не адзін такі, але катэгорыі "Змагары з Беларусі" мы не будзем ствараць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:24, 22 лютага 2026 (+03) *:Няма тут уласнага даследавання, літвінізм сфармуляваны Баранаўскасам, то-бок прынамсі ў нейкай паралельнай рэчаіснасці ён ёсць. На гэта лёгка знайсці аўтарытэтныя крыніцы ў адпаведным артыкуле. Практычна "з'ява" ў гэтай рэальнасці прызнана пагрозай нацыянальнай бяспецы Літвы і з ёю змагаюцца, ёсць заявы ад Дэпартамента бяспекі і іншых ведамстваў. Адпаведна, ёсць змагары. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:10, 12 сакавіка 2026 (+03) :: Змагары ёсць, і што з таго вынікае? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:19, 12 сакавіка 2026 (+03) ::: Катэгорыю "Змагары" створым? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::[[:Катэгорыя:Праціўнікі літвінізму]] або [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:24, 12 сакавіка 2026 (+03) :::Нічога не вынікае, проста змагары, як Партос казаў: "я б'юся, бо б'юся", -- значыць, яны бачаць у гэтым сэнс. Калі "змагары" здаюцца ўжо занятымі, можна "праціўнікі", рэдкая наогул катэгорыя ў Вікіпедыі, але ёсць [[:fr:Catégorie:Opposant|Catégorie:Opposant]]. Звычайна абмяжоўваецца ўсё прыхільнікамі розных плыняў, але тут здаецца ніяк не абмяжуешся. [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) :::: Абмяжуешся. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::: Не трэба навешваць на сучаснікаў ярлыкоў. Рэдактарам Вікіпедыі не стае для гэтага аўтарытэту. Хай спачатку вырашыць экспертная супольнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:30, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::Здаецца, "крытыкі" якраз тая форма, што прызнаецца як ВП:НПГ [[:en:Category:Writers_of_social_and_political_criticism|Category:Writers of social and political criticism]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:31, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::: Critics of liberalism (1 P) — вось дык напаўненне катэгорыі! Не чытаюць англамоўныя беларускай прэсы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::Яны іншае чытаюць <bdi>Critics of feminism</bdi> (2 C, 217 P). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:41, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::: Critics of artificial intelligence — цэлых 22, на чале з Папам Рымскім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:44, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::::::: Наконт непрыняцця фемінізму — харошы прыклад, комплексы ВікіРэдактараў раскрывае красамоўна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:57, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::::: Змагары з мультыкультуралізмам ёсць, а змагароў з нацыяналізмам няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 12 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ператварыў на [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]] і далучыў да адпаведнай надкатэгорыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:59, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Культурныя спрэчкі]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:20, 22 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Знайшліся інтэрвікі, намінацыю закрыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Дыльнозахон Каттахонова]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:35, 10 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена, дрэнны машынны пераклад, таксама пытанні па значнасці. Можаце нармальна перапісаць у сваёй прасторы імёнаў і паведаміць адміністратарам, калі напішаце нешта адэкватнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Саунтрэс]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць не пераўзыходзіць навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:09, 28 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена па тых жа прычынах, што і чыназес. Значнасці не паказана.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:01, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Чыназес]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:44, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул быў хутка выдалены, значнасць выразна не паказана. Да таго ж, зноскі на Вікіпедыю — гэта вяршыня. Калі нехта захоча аднавіць старонку і будзе паказана выразна значнасць, спачатку перапішыце нармальна на сваёй падстаронцы і потым паведамце адміністратарам.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:59, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Жан-Луі Гасэ]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Каб выставіць артыкул да выдалення, трэба зайсці праз закладку ''правіць'' у акенца рэдагавання артыкула, у першым радку паставіць '''<nowiki>{{да выдалення|}}</nowiki>'''. Працэдура выстаўлення старонкі да выдалення не была выканана, прапанова засталася без рэагавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 9 сакавіка 2026 (+03) == [[Мачулішчы (аэрадром)]] == {{закрыта}} Большая частка тэкста абаронена аўтарскімі правамі і супадае з тэкстам, размешчаным у выданні «Наша Ніва» (артыкул «Мачулішчы, Мачулішчы… А што значыць па-беларуску „мачулішча“?»). Не быў прадстаўлены відавочны дазвол ад уладальнікаў матэрыялу на яго свабоднае распаўсюджанне. Як патэнцыйнае парушэнне аўтарскіх правоў прыйдзецца выдаліць інфармацыю, якая слова ў слова супадае з інфармацыяй у гэтым артыкуле. Тое, што застанецца, да артыкула не будзе дацягваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:38, 7 сакавіка 2026 (+03) :па-першае, я сам і ёсць аўтарам таго тэксту ў НН. па-другое, я цяпер істотна дапоўніў артыкул, ён павялічыўся ў некалькі разоў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:43, 7 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:47, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Янка Тарчэўскі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, няма значнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:02, 14 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Жахліва аформлена, няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:08, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасці няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:49, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:24, 4 сакавіка 2026 (+03) == [[AniBel]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. Распаўсюджванне пірацкага кантэнту. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 7 лютага 2026 (+03) :Ого, некалькі месяцаў вісеў артыкул і толькі зараз апомніліся. Прам сьмешна з гэтага [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:57, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, аргументаў дзеля захавання артыкула не бачна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:26, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:06, 16 лютага 2026 (+03) == [[Лагодны Цмок]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула пастаўлена пад сумненне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Гэта звесткі не для Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 9 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:45, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:05, 16 лютага 2026 (+03) == [[СонейкаПрадакшн]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:00, 7 лютага 2026 (+03) :Новы этап у перакладніцкай сферы (дубляваньне і адаптацыя тэксту). Таксама гэтая і ўсе іншыя каманды з'яўляюцца часткай гісторыі і рабілі у той ці іншай ступені ўклад у беларускую культуру. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 22:01, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:22, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:58, 16 лютага 2026 (+03) == [[Скрынка (сеціва)]] == {{закрыта}} Няма значнасці. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:56, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, проста старонка ў сеціве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:15, 7 лютага 2026 (+03) :Таксама трэба выдаліць старонкі пра Анібел і Лагодны Цмок, бо Вікіпедыя — не каталог [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:48, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:56, 16 лютага 2026 (+03) == [[Зьнічка (сеціва)]] == {{закрыта}} Проста сайт з пірацкім кантэнтам. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:55, 7 лютага 2026 (+03) :Anibel і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам, але старонкі пра іх існуюць [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:47, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:06, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:53, 16 лютага 2026 (+03) == [[Bilbo's]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:57, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама аматарскія суполкі, але старонкі пра іх існуюць. Пра значнасьць напісана ў адпаведным разьдзеле. Ініцыятыва з'яўлялася новым этапам у перакладніцкай сферы. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:55, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:23, 8 лютага 2026 (+03) :<nowiki>{{Супраць}}</nowiki> <nowiki>{{Пакінуць}}</nowiki> Учора не адразу ўбачыў як гэтыя знакі ставіць. Я адкажу за ўсе артыкулы, якія перанёс учора з іншай беларускай Вікіпедыі. Галоўная значнасьць гэта гісторыя. Усе гэтыя праэкты з'яўляюцца часткай гісторыі. Так, для звычайнай гісторыі (якую сабе людзі ўяўляюць) гэта ня мае каштоўнасьці. Аднак сёньня ё розныя гісторыі, напрыклад: гісторыя навукі, паўсядзёнасьці, мастацтва і г.д. І ўжо для гісторыі аматарскага перакладу гэтыя старонкі прадстаўляюць каштоўнасьць, бо з'яўляюцца крыніцай у дасьледаваньнях. Таксама гэтыя артыкулы даюць зразумець як разьвіваўся аматарскі пераклад, пасьлядоўнасьць падзей. Таксама ўклад у беларускую культуру, новыя падыходы ў аматарскім перакладзе, што зноў жа карысна для гісторыі і дасьледаваньняў. :Таму ўсе артыкулы пра праэкты варта пакінуць! [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::Мда... штосьці не працуюць гэтыя шаблоны [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — вось неяк так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:06, 9 лютага 2026 (+03) ::::Пачытаў, і артыкул мае значнасьць. У публічных крыніцах не напісана (і ня будзе), але значнасьць апісана вышэй, што таксама дазваляецца як значнасьць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 18:43, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:42, 16 лютага 2026 (+03) == [[Кінакіпа]] == {{закрыта}} Няма значнасці, проста сайт з пірацкім кантэнтам. Хоць для беларускай мовы ў сённяшніх умовах гэта і мае пэўную значнасць, але для энцыклапедыі каталог пірацкага відэа — перабор.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:54, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам. Тыя артыкулы таксама варта выдаліць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:50, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Рэклама сайта с пірацкім кантэнтам. Значасці няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:35, 16 лютага 2026 (+03) == [[На чатырох Верацеях]] == {{закрыта}} Вікіпедыя — не даведнік для вандроўнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:10, 16 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:32, 16 лютага 2026 (+03) == [[Арцём Халяеў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:28, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У вызначэнні — толькі тры словы. Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:30, 16 лютага 2026 (+03) == [[Уладзіслаў Шылюк]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, згодны, што проста быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 5 лютага 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]], тут больш істотна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца, то бок асоба ў артыкуле бадай не апісана. А ў прынцыпе мы прафесійных спартоўцаў паважаем, і якасныя артыкулы пра іх у БелВікі могуць існаваць, нават калі людзі й не мелі шматгадовай выбітнай кар'еры. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:30, 5 лютага 2026 (+03) :::Зразумела, дзякуй. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:23, 6 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:31, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:23, 14 лютага 2026 (+03) == [[Леанід Цітоў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:25, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:22, 14 лютага 2026 (+03) == [[Аляксей Сірчанка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 14 лютага 2026 (+03) == [[Антон Самсонаў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:19, 14 лютага 2026 (+03) == [[Іван Кухарэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:27, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:33, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:16, 14 лютага 2026 (+03) == [[Марыя Пархімчык]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:46, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны артыкул без нармальных крыніц.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Вы лічыце, што сябра Саюзу пісьменьнікаў не можа быць адзначаны ў вікіпэдыі? А калі яе жыцьцяпіс пазначаны на Міжнароднага саюзу беларускіх пісьменьнікаў? [https://bellit.info/persons/abukhovich-alhjerd.html Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў// Асобы] Ці гэта таксама не значна? :) --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 22:36, 21 студзеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], сапраўды такі склаўся ў БелВікі звычай, што адной толькі прыналежнасці да пісьменніцкага саюза недастаткова для пацвярджэння энцыклапедычнай значнасці творцы. Тут бы пашукаць рэцэнзій на яе творы ў аўтарытэтных крыніцах ці нейкіх іншых сведчанняў прызнання яе творчасці крытыкай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:48, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што можна выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:50, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Пакуль што энцыклапедычная значнасць не паказана. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:22, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 9 лютага 2026 (+03) == [[Павел Слюнькін]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 16 студзеня 2026 (+03) ::'''Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' ::https://rm.coe.int/report-addressing-the-specific-challenges-faced-by-the-belarusians-in-/1680ab3442 ::https://www.ibanet.org/Belarus-the-human-cost-of-the-crackdown-on-dissent ::https://www.gmfus.org/belarus-change-tracker-seeing-trends-through-news-fog ::https://bct.expert/be/about/ ::https://lmc.icds.ee/speaker/pavel-slunkin/ ::https://georgiatoday.ge/pavel-slunkin-belarus-lessons-for-georgia/ ::https://cepa.org/author/pavel-slunkin/ ::https://ecfr.eu/profile/pavel_slunkin/ ::https://belinstitute.com/en/news/review-2021-forecast-2022 ::https://ex-press.live/rubrics/politika/2024/06/19/eks-diplomat-pavel-slyunkin-zapad-ne-gotov-idti-na-ustupki-lukashenko-no-ostorozhnichaet-opasayas-ego-sprovocirovat ::https://www.dw.com/ru/jeks-diplomat-zadacha-es-nashhupat-protivorechija-mezhdu-lukashenko-i-putinym/a-59295981 ::https://nashaniva.com/ru/328408 ::https://pozirk.online/ru/longreads/85750/ ::https://newbelarus.vision/artykuly/pavel-slyunkin-ob-izmeneniyax-v-mide-vedomstvo-mozhet-nabirat-luchshix-specialistov/ ::https://gazetaby.com/post/slyunkin-esli-svoboda-mnenij-dlya-vas-ne-priemlemy-to-poluchitsya-ne-g/202762/ ::https://news.zerkalo.io/life/86489.html ::??? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:47, 19 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:21, 16 студзеня 2026 (+03) ::Значнасць асоб у Вікіпедыі вызначаецца па наступных крытэрах: ::Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::Асоба зрабіла шырокавядомы ўнёсак, які стаў прызнаным фактам у яе галіне дзейнасці (+). ::Навукоўцы, '''даследнікі''', філосафы (для зручнасці назавем іх «[[навуковы свет]]») даволі ўплывовыя ў навуковым свеце без згадвання іх біяграфій у другасных крыніцах (+). ::'''На сённяшні дзень беларусаў-экспертаў у замежных аналітычных цэнтрах можна пералічыць па пальцах адной рукі. Не разумею вашую пазіцыю па «нязначнасці».''' [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::: тут трэба дадаткова паказаць, наколькі гэта асоба ўплывовая ў навуковым свеце; покуль што значнасць даследчыка прамалёўваецца, але не пацвярджаецца. Аднога факту работы ў даследчым цэнтры недастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:46, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Эксперт па Беларусі якога цытуюць the New York Times, DW, France24, Atlantic Council, etc падаецца значнай асобай у галіне. ::::: Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::::[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:25, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], ты пачтай, што ніжэй напісана вялікімі чырвонымі літарамі пра т.зв. ''Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Калі ты не хочаш артыкул пра асобу дапрацаваць, то і гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:38, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Сторонка будзе выделеная таму што: :::::::а) вы паводзіце сябе як хамло :::::::б) вам не падабаецца персаналія :::::::? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:58, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Прашу вас звяртацца да мяне на «вы» і спыніць хамства ў мой бок. Тое, што вы даўні карыстальнік Вікіпкедыі не дае вам аніякага права па-хамску ставіцца да іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:00, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Мне падаецца, што выдаленне артыкулаў праз суб'ектыўнае меркаванне і стаўленне асобных карыстальнікаў да персаналіяў і аб'ектаў з'яўляецца вандалізмам. Няма ўпэўненнасці, што шантаж удзельнікаў адпавядае духу Википедыі. Чаму вы грубіце замест таго, каб разам дапрацаваць артыкул і зрабіць Вікіпедыю лепш для карыстальнікаў не абазнаных у беларускіх арганізацыях і асобах? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, не бачна жадаючых палепшыць артыкул, а ў існым выглядзе яго змест не пацвярджае энцыклапедычнай значнасці асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:07, 21 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, прапануйце катэгорыі для паляпшэння. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::У артыкуле 10 спасылак на аўтарытэтныя незалежныя крыніцы, якія апісваюць асобу і спасылаюцца на публікацыі даследчыка ў ягонай галіне экспертызы – што, безумоўна, пацвярджае энцыклапедычную значнасць асобы. Я з задавальненнем дадам патрэбныя катэгорыі, але давайце працаваць канструктыўна разам, а не антаганістычна. Дзякуй, калегі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:42, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што трэба выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:43, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:05, 9 лютага 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::Дадзены артыкул можа адпавядаць крытэрам значнасці для пісьменнікаў. У правілах вызначана, што значнымі з'яўляюцца "Аўтары … і іншыя прадстаўнікі творчых прафесій  ... твор (або творы) якіх прыцягнулі значную ўвагу крытыкаў." ::У артыкуле ёсць спасылкі на 5 рэцэнзій профільных навукоўцаў на кнігі Т. Мікушынай: рэлігіязнаўцы і філосафа на кнігі духоўнага зместу, гісторыка на кнігу гістарычнага зместу і г.д. ::На старонцы абмеркавання дадзенага артыкула як на загану ўказвалася на тое, што дадзены артыкул раней выдаляўся ў расійскай вікіпедыі. Аднак у тыя гады, калі ён выдаляўся, яшчэ не было тых крыніц, якія азначаныя ў беларускім артыкуле, або былі адзінкі з іх. Палова крыніц датуецца 2019-2022 гадамі. ::Апроч рэцэнзій навукоўцаў інфармацыя пра Т. Мікушыну ёсць у рэлігіязнаўчай  манаграфіі "Тэасофiя без межаў: мiжкультурныя i мiждысцыплiнарныя перспектывы сучаснага эзатэрычнага руху", у дакладзе профільнага дзярж. дэпартамента прэм’ер-міністру Францыі пра стан спраў у асяроддзі новых рэлігійных рухаў, у аналітычных артыкулах нацыянальнага інфарм. агенцтва Украіны "УкрІнфарм", агульнарасійскай газеты "Новыя весткі". [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Таксама ў зносках дадзенага артыкула ёсць інфармацыя, што кнігі гэтага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах (крыніца з назвай "Бiяграфiя Мікушынай Таццяны Мікалаеўны"). [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 12:34, 22 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:32, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не паказана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:03, 21 студзеня 2026 (+03) :: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], то мо прагаласуйце і наконт гандбалістаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 26 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Аўтарка тэасофскай макулатуры [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:10, 28 студзеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum]], у Вікіпедыі маюць існаваць артыкулы пра асоб з экстравагантнымі поглядамі, калі іх меркаванне асветлена ў дастатковым аб'ёме ў аўтарытэтных крыніцах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} па [[ВП:БС]], аўтарытэтнасць крыніц сумнеўная. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:35, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дадаў у артыкул інфармацыю пра тое, што кнігі дадзенага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах. Шырокае распаўсюджанне кніг па краінах свету выяўляецца і ў крыніцах. Рэцэнзіі напісаныя навукоўцамі розных краін: Украіна (Ю. Заўгародны), Германія (B. Seidel-Dreffke), Партугалія (D. Metilka), Расія (А. Салаўёў, М. Скуратоўская). Таксама і аналітычныя матэрыялы: Германія (H. Krämer), Францыя (G. Fenech), Украіна (Укрiнформ), Расія (Книжная Индустрия, Новые Известия).--[[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:00, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} артыкул напісаны не бездакорна, пра каштоўнасць творчасці таксама можна спрачацца, але найбольш мяне цікавяць крыніцы, дзе я не бачу спасылак на першасныя крыніцы, што ўжо надае ўпэўненасці ў тым, што гэты артыкул на галаву вышэй большасці намінантаў тут, хаця вядома, што частку крыніц можна назваць афіляванай. Як варыянт, можна пакінуць шаблон пра тое, што значнасць асобы ставіцца пад пытанне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Цікавасць з боку навуковага свету дадае значнасці дзейнасці асобы. Старонка захавана, але значнасць аб’екта артыкула ставіцца пад сумненне. Адпаведны шаблон на старонцы захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 6 лютага 2026 (+03) == [[Губбет Аннет Алексееўна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, тэкст нечытальны, ды й значнасці ў персоны няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:44, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана ([[ВП:ЗА]]), біяграфія сучасніка ўвогуле без крыніц ([[ВП:БС]]). --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:41, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад, значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 5 лютага 2026 (+03) == [[Нізам DRedd]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:08, 22 лістапада 2025 (+03) :Значымасць асоб у Вікіпедыі не з’яўляецца вынікам аднаразовага згадвання ў СМІ. Паводле прынцыпаў энцыклапедычнай значнасці, яна павінна пацвярджацца шматразовым, незалежным і надзейным асвятленнем у аўтарытэтных крыніцах. У выпадку з Нізамам DRedd гэтая ўмова цалкам выконваецца. Яго дзейнасць асвятлялася неаднаразова і ў розных фарматах: :публікацыі ў медыя, рецэнзіі на музычныя рэлізы, інтэрв’ю і асобныя матэрыялы пра творчасць. :Такі аб’ём незалежнай інфармацыі сведчыць пра тое, што Нізам DRedd мае ўстойлівую публічную прысутнасць, а яго праца атрымала заўважную ўвагу з боку розных крыніц, што адпавядае крытэрыям значымасці для артыкулаў пра дзеячоў культуры. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:34, 22 лістапада 2025 (+03) :: Асоба мае чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу творцаў. Тут не бачна нічога асаблівага, акрамя згадак у медыях. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 22 лістапада 2025 (+03) ::: Ні ў рускім, ні ў казахскім раздзелах артыкула няма, чаго так? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:40, 22 лістапада 2025 (+03) ::::Паважаны калега, хачу звярнуць увагу, што патрабаванне «асоба павінна істотна вылучацца з агульнага шэрагу творцаў» не з’яўляецца часткай крытэрыяў значнасці ў Вікіпедыі. Гэта суб’ектыўная ацэнка, якая не замацавана ў правілах. Паводле дзеючых палітык — у тым ліку ВП:Значнасць і ВП:Аўтарытэтныя крыніцы — єдыным крытэрыем значнасці для асоб з’яўляецца шматразовае, істотнае і незалежнае асвятленне дзейнасці асобы ў аўтарытэтных крыніцах. ::::У артыкуле гэтая ўмова выконваецца: існуюць ::::- шматразовыя публікацыі, ::::- незалежныя рэцэнзіі, ::::- інтэрв’ю, ::::- асобныя матэрыялы пра творчасць, ::::што сведчыць пра наяўнасць устойлівага, значнага і незалежнага асвятлення, менавіта таго, што патрабуюць правілы. ::::Правілы не прадугледжваюць дадатковага крытэрыя (асаблівай унікальнасці) або (вылучэння з агульнага шэрагу), такая ацэнка можа быць асабістым меркаваннем, але яна не можа замяняць сабой нормы Вікіпедыі. Калі ў Вас ёсць заўвагі да канкрэтных крыніц, гатовы абмеркаваць і дапоўніць артыкул, але, паводле палітык Вікіпедыі, наяўнасць шматлікіх незалежных і надзейных матэрыялаў ужо пацвярджае энцыклапедычную значнасць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:51, 22 лістапада 2025 (+03) :У артыкуле, відавочна, можна пачысціць шмат інфармацыі з першасных крыніц, ёсць сцверджанні без крыніц. Але нібы ёсць нейкія другасныя, хоць і выглядаюць досыць слабавата. У любым выпадку, бачу нейкую зацікаўленасць грамадскасці, таму я хутчэй {{супраць}} выдалення. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 22 лістапада 2025 (+03) ::Дзякуй, калега. Я без праблем дапрацую артыкул, прыбяру з яго неадпаведныя першасныя звесткі і забяспечу актуалізацыю інфармацыі ў адпаведнасці з патрабаваннямі Вікіпедыі. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:06, 23 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Viktorius001]], назвы сінглаў і альбомаў мусяць быць перакладзены на беларускую мову. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:07, 24 лістапада 2025 (+03) ::Добры дзень, прашу прабачэння, я выправлю. Скажыце, калі ласка, ці можна пісаць арыгінальную назву побач у дужках? Ці патрабуецца толькі беларускамоўны варыянт? [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:38, 24 лістапада 2025 (+03) :::так, можна, нават трэба. Нават я бы сказаў, што пераклад трэба ў дужкі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:34, 24 лістапада 2025 (+03) ::Усё гатова, калегі. Калі будуць яшчэ пытанні, я гатовы абмеркаваць і дапрацаваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 18:19, 24 лістапада 2025 (+03) :::Нічога не гатова. Пачысціў вельмі артыкул, вельмі шмат смецця. Цяпер крыху адэкватней выглядае, але, вядома, слаба. Таксама адчуваю, што вы ўсё робіце праз інструменты генератыўнага штучнага інтэлекту. Давайце хаця б тут, у размовах, пазбягайце гэтага, гэта маветон, непрыемна ад такога [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 24 лістапада 2025 (+03) ::::Так, бачу, вы добра пачысцілі, дзякуй, але я проста спрабаваў выстроіць храналогію [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 21:56, 24 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц, якія пацвярджаюць значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:47, 25 лістапада 2025 (+03) ::Паважаны калега, грамадскі інтарэс гэты сабджэкт, безумоўна, мае. У абарону артыкула скажу, што я буду весці актуалізацыю ўсіх сваіх артыкулаў і абавязкова буду іх дапоўніваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 20:55, 28 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], але ж дзе тут мы бачым гэтага рэпера вышэй за 34-ю пазіцыю? Нейкі культ асобы местачковы ў яго, кшталту сябры ў клуб прыйшлі, а так не хадзілі, покуль ён хварэў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 21 студзеня 2026 (+03) ::нельга ігнараваць публікацыі на розных сайтах рознай ступені ангажаванасці. Але пагаджаюся, што слабенька гэта ўсё. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можна сказаць, што дзейнасць творчай асобы досыць падрабязна асветлена, але невідавочна, што яна выбіваецца з агульнага шэрагу. Таму значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:20, 4 лютага 2026 (+03) == [[Святлана Абдулаева]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:47, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:42, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Ізноў нейкая значнасць асоба толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:04, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], не толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга. Абзац перад вашым пастом перачытайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:14, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Наконт значнасці літаратараў лакальны кансэнсус дасягаўся напр. тут, гл. <s>[[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Канстанцін Пятровіч Бадак]]</s> [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Кастусь Станіслававіч Турко]] і падобныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:22, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Пра што вы? Там партызан. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:03, 21 студзеня 2026 (+03) :::: ''фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата'', навошта выдуоняцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:10, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Трохі яшчэ дадаў інфы. --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 23:13, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], вычытайце артыкул, калі ласка, правапіс трэба прывесці ў норму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:58, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дададзена спасылка на сайт СБП {{Выдаліць}} У такім выглядзе як цяпер (правапіс, непрацоўныя крыніцы, афармленне), я б артыкул выдаліў [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:04, 28 студзеня 2026 (+03) : З правапісам ёсць нюансы, але не крытычныя, тэкст чытальны. Крыніц хапае, спасылкі працуюць. Афармленне прыкладна як у іншых артыкулаў. Не разумею, дзеля чаго кідацца так адразу ў выдалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:22, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У артыкуле дзейнасць асобы паказана досыць падрабязна. Як літаратарка друкавалася ў агульнанацыянальных выданнях, як лідарка мясцовай супольнасці фігуравала ў навінах. Для прызнання значнасці ў нашым беларускацэнтрычным праекце гэтага дастаткова. Прастаўлены шаблон аб неабходнасці праверкі арфаграфіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Паўднёвай Асеціі]] == {{закрыта}} {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:53, 27 студзеня 2026 (+03) : Калі ўзяць пад увагу міжмоўную каардынацыю, то гэтыя прадметы маюць значнасць — артыкулы пра іх маюцца ў буйных моўных раздзелах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) ::{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] == {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:51, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прадметы і з'явы ў Вікіпедыі прынята паказваць даволі шырока. Таму склаўся кансэнсус, што атрыбуты часткова прызнаных дзяржаў могуць быць тут апісаныя. Старонкі захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 3 лютага 2026 (+03) == Гандбалісты == {{закрыта}} * [[Алег Тарасевіч]] * [[Алег Луня]] * <s>[[Аляксандр Станіслававіч Лукашэвіч]]</s> — выклікаўся ў зборную Беларусі --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:10, 27 студзеня 2026 (+03) * [[Багдан Пазняк]] * [[Мацвей Крэўчык]] * [[Мікіта Шалешка]] Гандбалісты гродзенскага клуба [[ГК Кронан Гродна|«Кронан»]], пра якіх у артыкулах сказана толькі, што яны правялі ў камндзе адзін (не чэмпіёнскі) сезон. Агульны крытэрый значнасці не выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:24, 22 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:54, 28 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Пустыя артыкулы, акрамя загалоўкаў наогул нічога [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:22, 28 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выразны кансэнсус за выдаленне нязначных гульцоў зборнай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:11, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], старонак пра гульцоў нацыянальнай зборнай сярод выдаленых няма. Прыналежнасць да яе можа надаць спартоўцу значнасці безумоўна. І кансэнсус дагэтуль складваўся менавіта так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 лютага 2026 (+03) ::выбачаюся, не так сфармуляваў. Гаворка была пра клуб. Таму Лукашэвіча не кранаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Макар Валынкін]] == {{закрыта}} {{выдаліць}} Не бачу значнасці. Будуць прыводзіць прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца, але гэта далей не кароткі спіс, куды заходзяць творы, якія суддзі прынамсі чытаюць. Пры такім падыходзе і вузкім літаратурным працэсе ў Беларусі, любога аўтара кнігі можна абазначыць значным толькі паводле таго, што ён выдаў кнігу і трапіў у доўгі спіс якой-небудзь прэміі. Я так падазраю, сапраўдным аўтарам артыкула і ёсць сам герой.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:02, 21 студзеня 2026 (+03) * {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:12, 21 студзеня 2026 (+03) :Якраз пра ўсіх, хто трапіў у лонг-лісты прэмій з аўтарытэтным журы, хачу артыкул і стварыць, як пра аўтараў, так і пра дызайнераў-ілюстратараў. Калі пра іх будзе дастаткова інфы ў адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Значнасць#Агульны_крытэрый_значнасці|агульным крытэрыем значнасці]]. У гэтым выпадку дастаткова як да чалавека, якому 25 гадоў толькі пагатоў. У нас пра спартсменаў наогул толькі вага і пол, проста за факт дасягнення, а тут як па мне поўны спіс патрэбнага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Я б спартоўцаў таксама выдаляў, вельмі шкада, што склаўся такі міжмоўны кансэнсус наконт іх. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:59, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Старонкі пра спартоўцаў без энцыклапедычнай значнасці з БелВікі выдаляліся шматразова, часамі і без абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 21 студзеня 2026 (+03) ::Аўтар артыкула я, гэта з гісторыі ж бачна. У тэксце няма ацэнак, толькі апісальнае апавяданне. Наконт лонг-ліста, ён фарміруецца з шырэйшага спісу, то-бок журы чытае ўсё, што дасылаюць/намінуюць і ў лонг-ліст выбіраюць ўжо ўдзельнікаў на наступны тур (шорт-ліст) выбару. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:31, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Пане Максіме, дазволь часамі называць цябе Макарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 21 студзеня 2026 (+03) :::Нібы я не ведаю выпадкаў, калі просяць стварыць артыкул на ўжо падрыхтаваным загадзя матэрыяле. Але калі твае ўласныя памкненні — то няхай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) {{Устрымліваюся}} Малады хлопец, я б даў яму шанец і не спяшаўся б зараз выдаляць артыкул пра яго [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:19, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзейнасць асобы апісана ў другасных крыніцах даволі падрабязна, прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца таксама пацвярджае, што асоба выбіваецца з агульнага шэрагу. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 2 лютага 2026 (+03) == [[Пекла на Венеры]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:50, 2 снежня 2025 (+03) ::Прабачайце канешне, але ў чым вымяраецца значнасць літаратурнага твору? [[Удзельнік:HK-47|HK-47]] ([[Размовы з удзельнікам:HK-47|размовы]]) 18:55, 2 снежня 2025 (+03) ::: Калі не задумвацца пра значнасць, то можна наствараць артыкулаў пра кожны верш Янкі Купалы і Аляксандра Пушкіна, агульнапрызнаных класікаў беларускай і рускай літаратур, не кажучы нават пра значна менш вядомых аўтараў. Наяўнасць надрукаванага ці апублікаванага ў сеціве верша, апавядання, нават кнігі (цяпер за грошы можна надрукаваць амаль усё, што заўгодна) аўтаматычна не надае значнасць гэтаму твору. Раю паглядзець [[:ru:Википедия:Критерии значимости литературных произведений|тут]] і [[:uk:Вікіпедія:Критерії значущості/Книги|тут]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 19:59, 2 снежня 2025 (+03) ::::трэба на беларускую перакласці :) ::::Можа асобны праект зрабіць па перакладзе такіх старонак, а тое шмат спасылаемся на іншыя моўныя версіі. Ствараецца фальшывае ўражанне, што правілы з іншых вікі аўтаматычна стасуюцца ў беларускай вікі, што не праўда [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:33, 3 снежня 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:Plaga med]], вы падтрымліваеце выдаленне гэтага артыкула праз адсутнасць значнасці, ці не? Маем канкрэтны кейс і маем знайсці кансэнсус. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 снежня 2025 (+03) ::::::так, забыў напісаць. Адносна намінацыі, значнасць не паказана, таму калі не будзе выпраўлена на працягу намінацыі — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 снежня 2025 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 3 снежня 2025 (+03) * На сайце {{Не перакладзена 5|Лаборатория Фантастики|Лаборатория Фантастики|ru|Лаборатория Фантастики}} рэйтынг твора 7,8 з 10,0; на сайце {{Не перакладзена 5|LiveLib.ru|LiveLib.ru|ru|LiveLib.ru}} — 3,3 з 5,0. ([https://fantlab.ru/work28843] і [https://www.livelib.ru/book/1008522568-ad-na-venere-yurij-brajder-nikolaj-chadovich]) [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 6 снежня 2025 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]], і як мы маем гэта інтэрпрэтаваць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 6 снежня 2025 (+03) **:Я не ведаю, наколькі гэтыя агрэгатары аўтарытэтныя, але там ёсць рэцэнзіі, на падставе якіх будуецца гэтая адзнака. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:26, 7 снежня 2025 (+03) **:: Дык ацаніце аўтарытэтнасць рэцэнзентаў, ці гэта размова дзеля размовы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:32, 7 снежня 2025 (+03) **:::Я не ведаю, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:43, 7 снежня 2025 (+03) *:факт наяўнасці ацэнак чытачоў на агрэгатарах не з’яўляецца крытэрыем значнасці [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:41, 7 снежня 2025 (+03) *::Значнасць літаратурнага твору вымяраецца не самім фактам апублікавання, а тым, што пішуць наконт яго (рэцэнзіі, навуковыя артыкулы і гэтак далей). Пры гэтым водгукі чытачоў значнасць той жа аповесці канешне не паказваюць. Прывяду прыклад твору: «[[Пакахай мяне, салдацік]]» Васіля Быкава, дзе можна бачыць і артыкул (нават не адзін), які тычацца аповесці, і намінацыю на «Рускі Букер». З аповесцю «Пекла на Венеры» усё цяжка. У пошуку я знайшоў артыкул «Повесть Ю. Брайдера и Н. Чадовича «Ад на Венере»: жанровые особенности, конфликт, проблематика», які датаваны 2021 годам, аднак праблема ў тым, што [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/46204/1/Дробышевская_Повесть.pdf гэта спасылка] не адкрываецца. Таму і дапоўніць не атрымаецца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:47, 7 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Інфармацыя не пацверджана крыніцамі. Адзіная спасылка да тэксту "У першыню апублікавана ў журнале «Парус» у 1988 годзе" не змяшчае пацвярджэнне факта, што гэта было першае апублікаванне. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:23, 28 студзеня 2026 (+03) == [[Іван Чумачэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:10, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::Дзень добры! Ці шмат вы ведаеце беларускіх аўтарак (асабліва жанчын) дзіцячых анімацыйных серыялаў, якія сталі вядомыя на ўвесь свет і дасягнулі такой папулярнасці? Вось вам і “значнасць”. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30317-95|&#126;2025-30317-95]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30317-95|размова]]) 13:52, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::: А нічога, ананіме, што размова ідзе менавіта пра мужчыну, а не акторку Цітову? Як і іншыя ўдзельнікі я не бачу значнасці. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30195-20|&#126;2025-30195-20]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30195-20|размова]]) 16:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}}, значнасці няма [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:59, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пра асобу ёсць літаратуразнаўчыя артыкулы ў аўтарытэтных выданнях, вершы яго перакладзены на іншыя мовы, у тым ліку беларускую. Старонка дапоўнена і захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Баран (хімія)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Фрагмент, карэктнасць назвы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 20 кастрычніка 2025 (+03) ::Пытанне ў тым, з якой мовы адаптаваць назву гэтых злучэнняў. Калі мы перакладаем з англійскай мовы, то націск усё ж на першы склад: "bOranes". І, як мне здаецца, такая адаптацыя больш карэктная, чым адаптаваць назву з рускай мовы, у якой націск на другі склад: "борАны". Нажаль, хімічная тэрміналогія на беларускай мове занадта кволая, каб дзесьці пашукаць ужо існуючы варыянт артыкулаў пра дадзеныя злучэнні. [[Удзельнік:Tojtooj|Tojtooj]] ([[Размовы з удзельнікам:Tojtooj|размовы]]) 21:13, 23 кастрычніка 2025 (+03) : У "Слоўніку навучэнца" у арт. "Бор" узгадваюцца ''боравадароды''. Трэба дадаць інфармацыю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:28, 24 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}}, але змяніць загаловак на «Гідрыды бора», тады адпадзе пытанне «О ці А?» [https://old.bigenc.ru/chemistry/text/1878901] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны, перанесены пад новую назву і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:07, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Сцяпаныч]] == {{закрыта}} Значнасць праекта не пацверджана, можна пра яго распавесці ў артыкуле пра стваральнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:13, 11 кастрычніка 2025 (+03) :перанесці кароткую інфармацыю з белсата ў артыкул пра стваральнікаў. Артыкул — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:58, 11 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:49, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:07, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, беларускі серыял пра паліцыю ніякіх водгукаў не атрымаў, нічога не прападзе, калі гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 22 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не пацверджана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:23, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] == {{закрыта}} Выдаліць Няма значнасці. Яна не мастачка і не літаратар. Уся інфармацыя зводзіцца толькі да інфармацыі пра бацькоў, мужа і дзяцей, што ёсць у артыкуле [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]]. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-28448-24|&#126;2025-28448-24]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-28448-24|размова]]) 16:02, 11 кастрычніка 2025 (+03) : Шаноўны ананім, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%E2%80%99%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%94%D1%80%D1%83%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=5044184&oldid=5037296 хіба лепш] яе партрэтную галерэю змясціць у артыкул пра мужа? Ён жа здэцца тэж не мастак і не літаратар? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}, княгіня, вобраз у мастацтве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:48, 11 кастрычніка 2025 (+03) Пры падвядзенні вынікаў [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2017|у 2017 годзе]] кансэнсус складваўся на грунце, што ''практыку пісаць асобныя артыкулы пра жонак прадстаўнікоў шляхты, калі яны не маюць асобнай ад мужа/бацькі значнасці, варта прызнаць дэструктыўнай''. Але ў дадзеным выпадку старонка не пра дваранку, а пра арыстакратку. Мяркую, артыкулы пра арыстакратак варта пакідаць нават у выпадку, каоі яны не нашмат перасягаюць слоўнікавыя (адпаведна, агульны крытэрый значнасці не выконваецца). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:16, 11 кастрычніка 2025 (+03) :крыніц бы дадаць хоць якіх… [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}. Генеалогію можна прасачыць з шаблона ў вонкавых спасылках, там і даты нараджэння-смерці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:24, 16 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зыходзячы з кансэнсусу наконт дапушчальнасці існавання артыкулаў не адпаведных агульнаму крытэрыю значнасці, калі прадмет артыкула яўна выбіваецца з агульнага шэрагу, можам захаваць артыкулы пра арыстакратаў, нават калі іх тэкст ледзь перасягае слоўнікавае азначэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 22 студзеня 2026 (+03) == [[Старажытная казка (гурт)]] == {{закрыта}} Пацвярджэння значнасці прадмету артыкула не відаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:26, 5 студзеня 2026 (+03) :Тобто білоруською цю статтю ліпше не перекладати [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 08:04, 6 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:27, 14 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Самарэклама. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:08, 19 студзеня 2026 (+03) ::Де тут реклама? Немає там ніякої реклами [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 16:31, 19 студзеня 2026 (+03) ::І тим паче немає самореклами. Я до цього гурту прямого відношення не маю, максимум лише цікавлюся їх творчістю. [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 15:34, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:57, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва]] == {{закрыта}} Не бачна дзейнасці гэтага гуртка, значнасць прадмета артыкула адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:15, 13 студзеня 2026 (+03) :так, пакуль што значнасць не вырысоўваецца, {{выдаліць}}. Як будзе нешта там адбывацца, зробіцца нармальны артыкул ад пачатку [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:16, 13 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:22, 16 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:07, 19 студзеня 2026 (+03) ::Агульны крытэрый значнасці – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Наколькі бачу, у крытэрах значнасці няма параметра «не падабаецца асобным удзельнікам» таму што «не бачна дзейнасці гэтага гуртка» ([https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%9A%D0%97&redirect=no ВП:АКЗ]).''' ::Калі ласка, прытрымлівайцеся правілаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:33, 19 студзеня 2026 (+03) :Не згодны, крытэр значнасці прадмета не ацэньваецца па суб'ектыўным незадавальненні дзейнасцю. :'''Прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' :https://racyja.com/by/palityka/valer-kavaleuski-pra-ahenctva-euraatlantycnaha-supracounictva/ :https://nashaniva.com/348357 :https://pozirk.online/be/news/98626/ :https://tsikhanouskaya.org/be/event/meeting-of-the-alliance-of-parliamentary-groups-for-democratic-belarus :https://euroradio.fm/pakarac-lukashenku-ci-pachue-tramp-prosbu-cikhanouskay-efir [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:38, 19 студзеня 2026 (+03) :: ''Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу''. А гэта ініцыятыва местачковая, новая, малапрыкметная, і цікавасць да яе покуль не выбіваецца за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 19 студзеня 2026 (+03) :::Я паўтаруся, калі ласка, выконвайце правілы, якія '''''<u>агульныя для ўсіх</u>''''' – незалежна ад вашага персанальнага стаўлення да асобаў ці арганізацыі. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]].''' У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:05, 20 студзеня 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], паўтарацца не трэба, але варта перачытаць мой допіс абзацам вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 20 студзеня 2026 (+03) ::::: І таксама вашая гульня са шрыфтамі, гэта абы-што, бо Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных тут — [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::Я паўтаруся ў трэці раз, бо два было мала. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:35, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::: Гэта не прадмет для апісання ў энцыклапедыі. Старонка мае быць выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::::Чацвёрты раз: агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. ::::::::Аргументуйце сваю пазіцыю. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:09, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Акрамя заявы пра стварэнне арганізацыі і трох асоб, якія ўвайшлі ў яе склад, у артыкуле нічога няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:29, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Вярыгі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::Добрая ідэя, дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 20:04, 19 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выдалены. У Вікіслоўніку створана адпаведная старонка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:14, 21 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:34, 21 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:CTV-Belarus-radio-amateurs-treason-case-collage-Krasko-EW1AEH-Repiecij-EW1ABT.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, які нельга грузіць для «добрасумленнага выкарыстання».--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:31, 16 студзеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}} . [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:03, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:50, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Аркадзь Люксембург]] == {{закрыта}} Аўтаматычны пераклад. Прасцей выдаліць і стварыць наноў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:02, 23 жніўня 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:11, 1 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул шматразова рэдагаваўся, у тым ліку цягам намінацыі, арфаграфія засталася вельмі слабая, але сэнс тэксту зразумелы. Закладаючы добрыя намеры рэдактараў артыкула, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:14, 20 студзеня 2026 (+03) == [[Саша, что ты несёшь?!]] == {{закрыта}} Звычайны расійскі юцьюб-канал. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:21, 12 студзеня 2026 (+03) :Гэта youTube-праект беларускага медыя reform.news. Паводле маніторынга ''[[Information Policy]]'', канал «Саша, что ты несёшь?!» у 2025 годзе ўвайшоў у топ‑10 стрымаў беларускага YouTube па колькасці праглядаў. За адзін месяц праект набраў сотні тысяч праглядаў, дзясяткі тысяч лайкаў і вялікую актыўнасць каментароў, што сведчыць пра значны інтарэс аўдыторыі. :https://infopolicy.net/youtube_streams_in_belarus_092025/ [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:43, 12 студзеня 2026 (+03) ::Давайце цяпер пра ўсе расійскія юцьюб-каналы ствараць артыкулы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:01, 13 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}}, як для беларускіх медыя, то значнае шоў, а з такім фарматам хіба адзінае, але са стылем папрацаваць і не такой бязлітаснай вікіфікацыю зрабіць, у яго вынесці інфу пра гэтае шоў з артыкула пра СЧТН. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:11, 13 студзеня 2026 (+03) : Чаму расійскі? Беларускі. Ну мова руская, так, але ж гэта не крытэрый. Трэба глядзець на крыніцы, каб вызначыць значнасць. Мала, канешне, але нешта ёсць. Артыкул мае права на існаванне. Калі нехта захоча дапоўніць: [https://baj.media/be/svetlana-tihanovskaja-ja-smotrju-sasha-chto-ty-nesesh-mne-ochen-nravitsja/], [https://ijnet.org/ru/story/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BA-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B], [https://nashaniva.com/ru/378537], [https://ru.belsat.eu/80770013/pervaya-ugolovka-za-repost-i-psihushka-za-oskorblenie-lukashenko-hronika-repressij]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:25, 13 студзеня 2026 (+03) :Артыкул яўна напісаны больш чым цалкам з дапамогай ШІ. Пры тым ёсць месцы, якія выглядаюць як неверагодныя, і не маюць пацвярджэння крыніцамі, запрошаны госць Пятрухін, бо Пятрухіна Паўлючэнка і Атрошчанкаў хуясосяць з выпуску ў выпуск. Тут не пытанне значнасці, а проста машынны твор. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:34, 13 студзеня 2026 (+03) ::Але ізноў жа гэта ніхто не будзе перапісваць. Крыху здзіўляюць аргументы «можна перапісаць, таму пакідаем», пры тым што перапісваць ніхто не будзе. Мяркую, дзесьці ў правілах выдалення трэба прапісаць тое, што для пакідання артыкула яго спачатку трэба перапісаць, але потым ужо выказвацца аб тым, што яго можна пакінкуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:58, 14 студзеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]] ўжо вынік падвёў, артыкул больш не прапануецца да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:02, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2026 (+03) :::::@[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] Пятрухін так і застаецца сярод гасцей праграмы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:01, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: Шаблон нельга выдаляць пакуль трывае абмеркаванне. Трэба пачакаць на вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:08, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Я трохі паглыбіўся ў артыкул і вырашыў яго дапрацаваць. Пачысціў тэкст ад ШІ, і вось што мы маем: дзве крыніцы ад «Рэформу» з аўтабіяграфічнай інфармацыяй пра праект, звесткі пра тое, што яны ўвайшлі ў топ-10 стрымаў (нават без апісання праекта, гэта проста маніторынг), і дзве крыніцы пра ўключэнне ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў (усё ў кантэксце самога «Рэформу»). Вядома, уключэнне ў спіс дадае значнасці, але без іншых [[ВП:АК]], дзе апісваўся б сам праект — яны не гуляюць такой значнай ролі (усё ж у гэтых спісах ужо сотні ці тысячы медыяпраектаў). У рэшце рэшт засталося чатыры сказы інфармацыі. Пакуль яна перанесена ў артыкул [[Reformation]]. Раю зноў стварыць асобную старонку пра праект, калі з’явяцца крыніцы з апісаннем яго працы, тэм або крытыкай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:48, 19 студзеня 2026 (+03) == [[Don’t dance!]] == {{закрыта}} Перанёс з хуткага, бо пытанне да значнасці. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:11, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, значнасці не відаць зусім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:23, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}} адсутнасць значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:26, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:04, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Uladzislava Lucevič.jpg]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены свабодным файлам.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:37, 14 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Аляксей Нічыпаравіч Карпюк.png]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены больш прыдатным здымкам, дзе відаць твар асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:35, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:00, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Федасеевіч Луцэнка]] == {{закрыта}} Відавочна, мільёны герояў варты памяці ўсе разам і паасобку, але тут проста парушаецца правіла «[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — '''не мемарыялы''']]». Прынамсі цяпер не раскрыта значнасць асобы (гл. [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]]. Такім чынам, можна будзе стварыць 7 млн артыкулаў, а можа і 20+ млн, а не гэта задача Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:20, 11 студзеня 2026 (+03) : Гісторыю жыцця і гібелі лётчыка можна змясціць у артыкул [[Параслішча]], там ужо створаны раздзел пра памятныя мясціны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:51, 11 студзеня 2026 (+03) :: Калі значнасць асобы не будзе паказана, артыкул будзе выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:26, 11 студзеня 2026 (+03) ::падтрымліваю прапанову перанесці інфармацыю ў артыкул пра населены пункт [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:20, 13 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Інфармацыя пра асобу перанесена ў артыкул [[Параслішча]], у раздзел пра помнік. Старонка пра асобы ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:604729180 25404301542530606 2996882043193254815 n.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл. Выява чалавека ёсць сярод свабодных. Аўтару навучыцца нармальна называць файлы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:6d5fbb733faf664235f203bde044368f.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, у якога ёсць вольная замена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Уладзіміравіч Шчукін]] == {{закрыта}} : Значнасць асобы не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:57, 28 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не мемарыял. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:51, 2 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:12, 6 студзеня 2026 (+03) == [[Сяргей Усцінаў]] == {{закрыта}} Значнасць асобы пад сумневам. Артыкул абсалютна неэнцыклапедычны, нейкая поўная храналогія жыцця, а не артыкул энцыклапедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) * {{Пакінуць}}, агульны крытэрый значнасці выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) *:Які менавіта? У такім выглядзе артыкул у Вікіпедыі існаваць не можа, калі вы не збіраецеся яго перапісаць — яго трэба выдаліць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:24, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''агульны крытэрый значнасці'' — ён адзін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:32, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Які? Дык выпраўляць збіраецеся? Мне падаецца, пісала нейрасетка. Там трэба пераправяраць кожны факт. Чытаем: «заснавальнік праваабарончай арганізацыі «Прававая ініцыятыва».», потым чытаем біяграфію «Праваабарончую дзейнасць пачаў у 2005 годзе, уступіўшы ў праваабарончую арганізацыю «Прававая ініцыятыва»». Гэта як? Напісана, што арганізацыя заснавана ў 1996 годзе. Мяркую, асоба дзесьці тады ў школу хадзіла. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:53, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Не трэба ўжываць ментарскі тон у размовах, правіць артыкул не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:55, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Я зразумеў, на вашую думку варта пакідаць любы набор літар пад выглядам артыкула, калі на вашую думку ён адпавядае «крытэрыям». [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 8 кастрычніка 2025 (+03) :якая асоба пад сумневам? Лепей дапамажыце напісаць правільна. :А не ставіць пад сумнеў "значаць асобы". [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 18:29, 8 кастрычніка 2025 (+03) :Прынамсі прызнанне ў сваёй "галіне" ёсць, староннія крыніцы ёсць, дастаткова поўнае апісанне жыцця і дзейнасці ёсць, то-бок асноўнаму крытэрыю: "Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў надзейных другасных крыніцах, незалежных ад яе", -- і праўда адпавядае. Напісана таксама нармальна, хаця заўсёды можна лепей. Па мне, было б добра дадаць крыніц не з праваабарончай галіны, недзе ж пра яго пісалі напэўна не калегі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:51, 8 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}} Вядомы праваабаронца, значная асоба. Калі ў артыкуле памылкі, то трэба выправіць, а не выдаляць артыкул. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:37, 31 кастрычніка 2025 (+03) ::Месяц прайшоў, а вы так і не выправілі. Навошта тады пакідаць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:47, 3 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Значнасць #Значнасць датычыцца тэм артыкулаў, а не іх зместу]]. Агульны крытэрый значнасці выковаецца. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 5 студзеня 2026 (+03) km2itglf7a860f36ogb1v1mchmzy3oa 4 798401 5184924 5179949 2026-08-22T08:57:08Z Emilia Noah 155537 /* */ 5184924 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == {{закрыта}} ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == {{Закрыта}} Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Больш распаўсюджаная назва. З «Нармандскай дэсантнай аперацыі» зрабіў перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:50, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) hjlvo700gqhviok2hsk0pqtmo4fu76u 5184926 5184924 2026-08-22T08:57:59Z Emilia Noah 155537 5184926 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == {{закрыта}} ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} = = Вынік === Кансэнсус ёсць, перайменавана. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:36, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == {{Закрыта}} Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Больш распаўсюджаная назва. З «Нармандскай дэсантнай аперацыі» зрабіў перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:50, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) sg7jgq7qex9wpjdyeqc3kaheb4lnkwp 5184927 5184926 2026-08-22T08:58:19Z Emilia Noah 155537 5184927 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == {{закрыта}} ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, перайменавана. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:36, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == {{Закрыта}} Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Больш распаўсюджаная назва. З «Нармандскай дэсантнай аперацыі» зрабіў перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:50, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) etvxmojqglcu3wsfim5gts212r00y91 5184931 5184927 2026-08-22T09:01:13Z Emilia Noah 155537 /* */ 5184931 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == {{закрыта}} Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Беларускамоўных крыніц з перакладам назвы знайсці не ўдалося, таму і прыдумляць ровар не варта. Перанесена пад міжнародную назву [[ICANN]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == {{закрыта}} ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, перайменавана. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:36, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == {{Закрыта}} Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:29, 7 жніўня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Аргументы валідныя, кансэнсус ёсць. Перайменавана! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:19, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == {{Закрыта}} Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Мінулы падзел і перасылкі былі вынікам памылковага даслоўнага перакладу. Аргументаў супраць прыведзена не было, таму зрабіў перанос старонкі пад назву [[сустаў]] з захаваннем перасылкі. Паправіў вікідыныя гэтага артыкула і артыкула [[злучэнне (анатомія)]]. Спадзяюся, цяпер усё працуе як мае быць. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:13, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == {{Закрыта}} Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Больш распаўсюджаная назва. З «Нармандскай дэсантнай аперацыі» зрабіў перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:50, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) 9iloviy8w5jiemkhwf350logp09rw9m 0 798771 5184865 5181993 2026-08-22T04:44:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184865 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Алег Мікалаевіч Маціевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак–[[жывапісец]] і [[педагог]]. == Біяграфія == У 1973 годзе скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]. Вучыўся ў [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]], [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]], [[М. Данцыг]]а<ref name=":0">{{Крыніцы/БСМ|Маціевіч Алег Мікалаевіч||359}}</ref>. Выкладаў у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вычылішчы]] (1976—1990), а таксама ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў| Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] (1990—2008). Удзельнік мастацкіх выставак з 1974 года<ref name=":0" />. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1984]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Працаваў у розных жанрах [[станковы жывапіс|станковага жывапісу]]. Найбольш вядомыя працы: карціны «Успаміны» (1985), «Бакеншчык» (1986), «Рыбакі на Прыпяці», «Вясковае вяселле» (абедзве 1987), «Былы рынак» (1989), «22 чэрвеня» (2000), «На доўгую памяць» (2006), «Мірнае лета», «Паветраная трывога» (абедзве 2014); партрэты «Аўтапартрэт», «Партрэт мамы» (абодва 1973), «Юля» (1974), «Ірына» (1975), «Мастак [[Р. Сітніца]]», «Паэт [[Р. Барадулін]]» (абодва 1987), «Паэт [[Л. Дранько-Майсюк]]», «Гісторык і пісьменнік [[У. Арлоў]] (1989), «Дзеці» (1994); пейзажы «Мой сад у Магілёве» (1972), «У восеньскім садзе» (1983), «Вечар у вёсцы» (1985), «Летні вечар» (1987), «Ноч у Жыровічах» (1991–1992), «Пейзаж з крыжам в. [[Галічы]]», «Пейзаж з коньмі» (1996), «Лепельскія азёры» (2007); нацюрморты «Сухія кветкі» (1970), «Нацюрморт з кветкамі», «Нацюрморт з пеўнікам» (1976), «Нацюрморт з лямпай», «У вёсцы» (абодва 1986), «Грыбы» (1987), «Сялянскі нацюрморт» (1990). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||229}} == Спасылкі == * {{cite web|author =|authorlink =|date =|url =https://libmogilev.by/artpalette/matiyevich-oleg-nikolayevich/|title =Матиевич Олег Николаевич|publisher =Информационный ресурс «Художественная палитра Могилевского края»|access-date =16 жніўня 2026|language =ru|9 =|url-status =dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Маціевіч Алег Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] nfu44vznt3l6qsbkxf6gyeibhs4cs26 0 803469 5184789 5150262 2026-08-21T17:26:13Z DBatura 73587 /* Ход канфлікту */ 5184789 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт|дата=з 21 лютага 2026|статус=канфлікт працягваецца|праціўнік1={{Сцягафікацыя|Афганістан}}<br>{{flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[Тэхрык-е Талібан Пакістан]]|праціўнік2={{Сцягафікацыя|Пакістан}}}}'''Афгана-пакістанская вайна''' — узброенае супрацьстаянне паміж [[Афганістан|Афганістанам]] і [[Пакістан|Пакістанам]], выкліканае авіяўдарамі пакістанскіх ВПС па афганскіх правінцыях [[21 лютага]] [[2026]] года. У адказ афганскія сілы [[26 лютага]] пачалі ваенную аперацыю супраць суседняй краіны. [[27 лютага]] Пакістан афіцыйна абвясціў аб адкрытай вайне з Афганістанам. == Перадгісторыя == У пачатку 2026 года сітуацыя ў сферы бяспекі ў Пакістане рэзка абвастрылася. 6 лютага ў шыіцкай мячэці ў [[Ісламабад|Ісламабадзе]] тэрарыст-смяротнік [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне]] падчас пятнічнай малітвы. У выніку тэракту загінулі не менш за 36 чалавек і каля 170 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. Праз некалькі дзён, 19 лютага, начынены выбухоўкай аўтамабіль пратараніў кантрольна-прапускны пункт у раёне Баджаур у правінцыі [[Хайбер-Пахтунхва]]. Ахвярамі атакі сталі 11 вайскоўцаў і адно дзіця. Пакістанскія ўлады заявілі, што нападнік меў афганскае грамадзянства, пасля чаго Міністэрства замежных спраў Пакістана ўручыла ноту пратэсту ўладам суседняй краіны, выклікаўшы часовага паверанага ў справах афганскай дыпмісіі ў Ісламабадзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. 21 лютага тэрарыст-смяротнік атакаваў вайсковую калону ў раёне Бану ў правінцыі Хайбер-Пахтунхва, у выніку чаго загінулі двое вайскоўцаў, уключаючы падпалкоўніка. Пакістанскае кіраўніцтва ўскладала адказнасць за падобныя атакі на рух «[[Тэхрык-е Талібан Пакістан]]» (ТТП), сцвярджаючы, што яго лідары і баевікі знаходзяць прытулак на афганскай тэрыторыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. == Ход канфлікту == === Люты === У ноч з 21 на 22 лютага 2026 года [[Ваенна-паветраныя сілы Пакістана]] нанеслі серыю авіяўдараў па тэрыторыі Афганістана. Мэтамі сталі раёны ва ўсходніх правінцыях [[Нангархар (правінцыя)|Нангархар]] і [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]]. Удары былі нанесеныя ў дні святога для мусульман месяца [[Рамадан]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Афіцыйны Ісламабад заявіў, што атакі былі накіраваныя на знішчэнне лагераў і сховішчаў баевікоў ТТП. Паводле звестак пакістанскіх вайскоўцаў, у выніку ўдараў па сямі аб’ектах уздоўж мяжы былі ліквідаваныя не менш за 80 баевікоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Улады Афганістана адхілілі абвінавачвання Пакістана ў падтрымцы баевікоў. У Міністэрстве абароны краіны заявілі, што бамбёжкам падвергліся не ваенныя лагеры, а грамадзянскія аб’екты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Прэс-сакратар Вярхоўнага лідара Афганістана Забіула Маджахед паведаміў пра дзясяткі загінулых і параненых сярод мірнага насельніцтва, уключаючы жанчын і дзяцей. Паводле звестак Міністэрства асветы, пад руінамі [[медрэсэ]] загінулі пяць вучняў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref>. Афганскія крыніцы паведамлялі, што толькі ў правінцыі Нангархар ахвярамі сталі не менш за 17 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Увечары 26 лютага [[Узброеныя сілы Афганістана]] пачалі ваенную аперацыю супраць Пакістана<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Аперацыя пачалася а 20:00 паводле мясцовага часу з некалькіх кірункаў уздоўж так званай [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] — у правінцыях [[Хост (правінцыя)|Хост]], Пактыя, [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]], а таксама ў Нангархары і [[Кунар (правінцыя)|Кунары]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. У першыя гадзіны аперацыі афганскім сілам удалося захапіць некалькі пакістанскіх пагранічных пастоў. Прадстаўнік армейскага корпуса паведаміў аб трох захопленых пастах праціўніка<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref>. Іншыя крыніцы інфармавалі пра восем захопленых умацаваннях, у прыватнасці ў раёне Гарата, правінцыі Нангархар і правінцыі Кунар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. 27 лютага пакістанцы разбамбілі [[Кабул]]. Мінабароны Пакістана заявіла, што паміж краінамі пачалася «адкрытая вайна»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kz.kursiv.media/2026-02-27/zhki-pakistan-obyavil-afganistanu-otkrytuyu-voynu-i-nanes-udary-po-kabulu/|title=Пакистан объявил открытую войну Афганистану|first=Жуман|last=Кииков|website=Kursiv Media Казахстан|date=2026-02-27|access-date=2026-02-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2026/02/27/22563535.shtml|title=Пакистан объявил о начале войне с талибами: авиаудары по Кабулу и Кандагару, ответ Афганистана, десятки погибших|website=Газета.Ru|date=2026-02-27|access-date=2026-02-27}}</ref>. === Сакавік === 1 сакавіка пакістанцы зноў бамбілі Кабул<ref>{{cite news |last1=Mohammadi |first1=Habib |title=Heavy gunfire erupts in central Kabul early Sunday |url=https://amu.tv/228821/ |work=Amu TV |date=1 March 2026}}</ref>, а афганцы — правінцыі Хайбер-Пахтунхва і Белуджыстан<ref>{{cite news |title=Reports of Afghan Taliban strikes on Pakistan's military sites false: information ministry |url=https://www.dawn.com/news/1977547/reports-of-afghan-taliban-strikes-on-pakistani-military-sites-false-information-ministry |work=Dawn |date=2 March 2026 |language=en}}</ref>. Тым часам у выніку сутыкненняў у прыгранічных раёнах правінцый Нангархар, Пактыя, Хост і [[Кандагар (правінцыя)|Кандагар]], паводле афганскіх даных, загінулі 32 пакістанскія салдаты і дзясяткі атрымалі раненні<ref>{{cite news |title=طالبان می‌گوید ۳۲ سرباز دیگر پاکستانی را کشته است |url=https://www.afintl.com/fa/202603018611 |work=Afghanistan International |date=1 March 2026 |language=fa}}</ref>. На наступны дзень пакістанская авіяцыя ўзмацніла ўдары па тэрыторыі праціўніка: былі атакаваныя Кабул<ref>{{cite news |title=Taliban Confirms New Pakistani Airstrikes On Kabul |url=https://www.afintl.com/en/202603024147 |work=Afghanistan International |date=2 March 2026 |language=en}}</ref>, правінцыі Нангархар, [[Панджшэр (правінцыя)|Панджэр]], [[Капіса (правінцыя)|Капіса]]<ref>{{cite news |title=شنیده شدن صدای هواپیما، شلیک و انفجار برای سومین شب پیاپی در پنجشیر و کاپیسا |url=https://www.afintl.com/fa/202603021638 |work=Afghanistan International |date=2 March 2026 |language=fa}}</ref>. Знішчаны склады боепрыпасаў у [[Джалалабад]]зе і [[Хост (правінцыя)|Хосце]]<ref name="Yawar">{{Cite web |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |last2=Asif |first2=Shahzad |date=2 March 2026 |title=Pakistan, Afghanistan show no signs of stepping back as fighting enters fifth day |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-afghanistan-show-no-signs-stepping-back-fighting-enters-fifth-day-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |website=Reuters}}</ref>. 3 сакавіка паветраным нападам падвергліся [[Кабул (правінцыя)|Кабул]], Панджэр, [[Бадахшан (правінцыя)|Бадахшан]], [[Герат (правінцыя)|Герат]], Капіса<ref>{{cite news |title=صدای هواپیما، انفجار و شلیک در چند ولایت |url=https://www.afintl.com/fa/202603030933 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>, [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]]<ref>{{cite news |title=طالبان از ورود «هواپیماهای بی‌سرنشین پاکستانی» در خوست خبر داد |url=https://www.afintl.com/fa/202603038516 |work=www.afintl.com |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>. У той жа дзень прадстаўнік афганскага ўрада заявіў, што за апошнія 24 гадзіны іх сілы атакавалі варожыя памежныя пасты ўздоўж правінцый Кандагар, Нангархар, Кунар, Нурыстан, Хост і Пактыка<ref>{{cite news |title=طالبان می‌گوید تاکنون بیش از «۱۵۰ نیروی پاکستانی» را کشته است |url=https://www.afintl.com/fa/202603033099 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>. Паводле заяў Пакістана, былі атакаваныя 53 пагранпасты<ref>{{cite news |title=پاکستان درگیری با طالبان در ۵۳ نقطه مرزی در بلوچستان و خیبرپختونخوا را تایید کرد |url=https://www.afintl.com/fa/202603033186 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan says its forces killed 67 Afghan troops in cross-border clashes. Kabul rejects the claim |url=https://apnews.com/article/pakistan-afghanistan-fighting-ground-attacks-military-posts-e057780413f84b222c2fe30b3cbcf172 |access-date=3 March 2026 |website=AP News |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303172358/https://apnews.com/article/pakistan-afghanistan-fighting-ground-attacks-military-posts-e057780413f84b222c2fe30b3cbcf172 |url-status=live }}</ref>. 4 сакавіка пакістанская артылерыя ўдарыла па раёну Хас-Кунар у правінцыі Кунар<ref>{{Cite web |last=Mohammad |date=4 March 2026 |title=NRC: Three Killed in Pakistan Missile Strike on Earthquake-Affected Camp in Kunar |url=https://8am.media/eng/nrc-three-killed-in-pakistan-missile-strike-on-earthquake-affected-camp-in-kunar/ |access-date=4 March 2026 |website=Hasht-e Subh |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ariananews.af/three-children-killed-in-pakistani-airstrike-on-kunar-province/ |access-date=4 March 2026 |website=Ariana News|title=Three children killed in Pakistani airstrike on Kunar province}}</ref>. На наступны дзень пакістанская авіяцыя знішчыла штаб 205-й брыгады УС Афганістана<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Operation Ghazab-Lil-Haq to continue until Taliban end terror support: Security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2595981/op-ghazal-lil-haq-to-go-on-until-credible-guarantees-concret-steps-by-kabul |access-date=2026-03-05 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Pakistan Army continuing action against Afghan Taliban, Fitna Al Khawarij |url=https://www.radio.gov.pk/05-03-2026/pakistan-army-continuing-action-against-afghan-taliban-fitna-al-khawarij |access-date=5 March 2026 |website=Radio Pakistan}}</ref>. 13 сакавіка Пакістан падвергнуў чарговым бамбардзіроўкам горад Кабул, былі абстраляныя раёны ў правінцыях Кандагар, Пактыка і Пактыя. Паводле заявы прэс-сакратара Вярхоўнага лідара Афганістана Забіулы Муджахіда, у выніку абстрэлаў загінулі жанчыны і дзеці<ref>[https://ria.ru/20260313/afganistan-2080390568.html Власти Афганистана сообщили об обстреле со стороны Пакистана.]</ref>. Пакістан нанёс удар па рэзервуары з палівам авіякампаніі Kam Air побач з аэрапортам Кандагар<ref>[https://ria.ru/20260313/pakistan-2080395015.html Афганистан обвинил Пакистан в ударах по резервуарам с топливом в Кандагаре.]</ref>. Афганістан ударыў беспілотнікам па 28-м блоку жылога комплексу для афіцэраў кампуса «Хамза» ў Ісламабадзе, што прывяло да шматлікіх ахвяр сярод пакістанскіх вайскоўцаў, і па ваеннай базе арміі Пакістана ў горадзе Кохат, правінцыі Хайбер-Пахтунхва<ref>[https://ria.ru/20260313/bpla-2080571076.html Афганский БПЛА ударил по военному объекту в столице Пакистана.]</ref>. 15 сакавіка Ваенна-паветраныя сілы Афганістана нанеслі ўдар па варожай базе ў горадзе Вана<ref>[https://ria.ru/20260315/vvs-2080809482.html Афганистан заявил об ударе по военной базе в пакистанском городе Вана.]</ref>. 16 сакавіка Пакістан падвергнуў мінамётнаму абстрэлу вёску Нарай раёна Гурбуз, рынак і цэнтральную клініку ў вёсцы Атахейль раёна Джаджы-Майдан і раён Спера ў правінцыі Хост<ref>[https://ria.ru/20260316/voennye-2080899101.html Пакистанские военные обстреляли три уезда в Афганистане.]</ref>, нанёс удар беспілотнікамі па горадзе Кабул<ref>[https://ria.ru/20260316/kabul-2081093929.html Пакистанские беспилотники ударили по Кабулу, есть жертвы.]</ref>, у тым ліку [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|па рэабілітацыйным цэнтры]]. Больш за 250 чалавек загінулі і больш за 400 атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20260317/pakistan-2081117292.html В результате ударов Пакистана по Кабулу погибли 250 человек.]</ref>. 18 сакавіка года па просьбе [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Катар]]а і [[Турцыя|Турцыі]] бакі часова прыпыняюць ваенныя аперацыі на час свята [[Ід аль-Фітр]]. 19 сакавіка Афганістан заявіў, што Пакістан парушыў перамір’е, абстраляўшы правінцыю Кунар<ref>[https://ria.ru/20260319/pakistan-2081749018.html Пакистан нарушил перемирие с Афганистаном, пишут СМИ.]</ref>. Пакістан гэта абверг<ref>[https://ria.ru/20260320/pakistan-2081871243.html Пакистан опроверг заявления о нарушении перемирия с Афганистаном.]</ref>. 24 сакавіка ў 00:00 перамір’е афіцыйна скончылася, і ВПС Пакістана пачалі наносіць новыя ўдары на тэрыторыі Афганістана<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/world/1823959.html|title=Срок перемирия между Пакистаном и Афганистаном завершился|lang=ru|website=Day.Az|date=2026-03-23|access-date=2026-03-24}}</ref>. === Красавік=== 1 красавіка пачаліся перамовы ў горадзе [[Урумчы]] ([[Кітай]])<ref>[https://news.ru/asia/stalo-izvestno-gde-projdut-peregovory-afganistana-i-pakistana Стало известно, где пройдут переговоры Афганистана и Пакистана.]</ref> па ініцыятыве Афганістана. Пакістан запатрабаваў ад Кабула прызнаць тэрарыстычную дзейнасць ТТП сам сваёй тэрыторыі, ліквідаваць інфраструктуру групоўкі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27017867 Исламабад потребовал признать террористическим "Движение талибов Пакистана".]</ref>. 7 красавіка нефармальныя перамовы завяршыліся. Афіцыйны прадстаўнік МЗС КНР Маа Нін паведаміла: «''Бакі пацвердзілі прыхільнасць вырашэнню рознагалоссяў шляхам дыялогу і кансультацый, а таксама абавязаліся не прадпрымаць дзеянняў, якія вядуць да эскалацыі сітуацыі''»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27040101 МИД КНР: Афганистан и Пакистан договорились о деэскалации конфликта.]</ref>. 27 красавіка Пакістан нанёс ракетны ўдар па афганскай правінцыі Кунар<ref>[https://ria.ru/20260427/udar-2089195699.html Минимум три человека погибли из-за удара Пакистана по афганской провинции.]</ref>. У наступныя дні працягнуліся абстрэлы з выкарыстаннем цяжкага ўзбраення<ref>[https://ria.ru/20260428/afganistan-2089460837.html Пакистанская армия возобновила обстрелы Афганистана, пишут СМИ.]</ref> === Май === Да 4 мая пры артабстрэлах афганскай тэрыторыі пацярпелі дзве школы, а адзін медыцынскі цэнтр і дзве мячэці былі цалкам разбураны<ref>[https://ria.ru/20260504/kunar-2090486662.html Пакистанская артиллерия обстреляла афганскую провинцию Кунар, есть жертвы.]</ref>. 12 мая, па заяве ААН, у выніку пакістанскіх удараў загінула 372 мірных афганцаў<ref>[https://8am.media/eng/unama-372-civilians-killed-and-397-injured-in-pakistani-attacks-on-afghanistan/ UNAMA: 372 Civilians Killed and 397 Injured in Pakistani Attacks on Afghanistan]</ref>. Тым часам на пакістанскай тэрыторыі актывізавалі сваю дзейнасць ісламісцкія групы. 9 мая адбыўся выбух замінаванай машыны ў Бану, 21 чалавек загінуў<ref>{{Cite web |date=May 10, 2026 |title=Suicide bombing leaves 14 police dead in Pakistan |url=https://news.sky.com/story/suicide-bombing-leaves-14-police-dead-in-pakistan-13542249 |access-date=May 10, 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Car bomb attack and ambush in northwest Pakistan kill at least 21 police |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/9/three-police-officers-killed-in-car-bomb-attack-in-northwest-pakistan |access-date=2026-05-10 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 11 мая ў раёне Аток загінуў мірны жыхар, які спрабаваў прадухіліць напад тэрарыста<ref>[https://www.dawn.com/news/1999466 Shepherd sacrifices life, averting suicide attack in Attock]</ref>. 13-га пры нападзе баевікоў у раёне Лакі-Марват загінула 9 чалавек<ref>[https://www.nation.com.pk/13-May-2026/9-martyred-33-injured-blast-rips-market-lakki-marwat 9 martyred, 33 injured as blast rips through market in Lakki Marwat]</ref>. 24 мая ў ходзе серыі аперацый у Паўночным Вазірыстане былі забітыя 11 ісламістаў<ref>[https://www.dawn.com/news/2002766 Security forces kill 11 terrorists in KP's North Waziristan: ISPR]</ref>. === Чэврень === 28 чэрвеня 2026 года Пакістан правёў аперацыю ўздоўж мяжы з Афганістанам і нанёс кропкавыя ўдары ў памежным раёне па сховішчах тэрарыстаў<ref>[https://ria.ru/20260628/pakistan-2101632074.html Пакистан провел операцию вдоль границы с Афганистаном.]</ref>. Афганістан заявіў пра ахвяры сярод жыхароў з-за атакі Пакістана ў павеце Гіян правінцыі Пактыка, павеце Цамкані правінцыі Пактыя і павеце Маравар праінцыі Кунар. Прэс-сакратар Вярхоўнага лідара Афганістана Забіула Маджахед таксама нагадаў, што 8 чэрвеня ВПС Пакістана таксама бамбілі дамы мірных жыхароў у Кунары, Хосце і Пактыцы<ref>[https://ria.ru/20260629/afganistan-2101649498.html Афганистан заявил о жертвах среди жителей из-за атаки Пакистана.]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Пакістана]] [[Катэгорыя:Войны Афганістана]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з меркавана памылковымі параметрамі ў шаблонах серыі Не перакладзена]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з невядомымі параметрамі шаблонаў серыі Не перакладзена]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Люты 2026 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Май 2026 года]] bbzt0np7tphtvx5qtqkk7hmvgfk96g5 0 804489 5184899 5115416 2026-08-22T06:55:19Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Гісторыя БССР]]; дададзена [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184899 wikitext text/x-wiki '''Тэрытарыяльная спрэчка за Заходняе Палессе''' — палітычны канфлікт паміж кіраўніцтвам [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] увосень 1939 года вакол адміністрацыйнай прыналежнасці тэрыторыі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] (з гарадамі [[Брэст]], [[Пінск]], [[Кобрын]], [[Пружаны]] і [[Столін]]). Спрэчка ўзнікла пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] і завяршылася на карысць БССР дзякуючы асабістаму ўмяшанню [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]]{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=91–93}}. == Перадумовы == Пытанне аб прыналежнасці Палесся мела даўнія гістарычныя і этнаграфічныя карані. Пасля падзення Расійскай імперыі ў 1918 годзе ў адпаведнасці з палажэннямі мірнага дагавора ў Брэсце частка Заходняга Палесся была перададзена [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]] (УНР). Дзеячы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) выказалі катэгарычную нязгоду з падобным размежаваннем тэрыторый, што абвастрыла адносіны паміж украінскім і беларускім нацыянальнымі рухамі яшчэ ў 1918 годзе{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. Кансультант беларускай дэлегацыі ў Кіеве гісторык [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскі]] тады настойваў на тым, што беларуcкі народ мае гістарычнае, эканамічнае і этнаграфічнае права на Палессе, а ўкраінскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі{{sfn|Петровская|2012|с=34–35}}. У міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] тэрытарыяльныя прэтэнзіі ўкраінцаў на гэтыя землі захоўваліся. Украінскія нацыянальныя партыі і арганізацыі ўключалі Палессе ў межы будучай незалежнай Украіны, а ў 1920-я — 1930-я гады там актыўна [[Асвета на Палессі|дзейнічала ўкраінскае таварыства «Просвіта»]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. Галоўным навуковым аргументам украінскага боку была «[[Этнаграфічная карта беларускага племені]]» (1903), складзеная рускім лінгвістам [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]]. Абапіраючыся выключна на дыялекталагічныя (фанетычныя) асаблівасці мясцовых гаворак, Карскі аднёс да «маларускага племені» [[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскі]], [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкі]], [[Драгічынскі павет|Драгічынскі]], [[Кобрынскі павет (1921—1940)|Кобрынскі]], [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскі]], [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскі]] і [[Столінскі павет|Столінскі]] паветы{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. Складанасць вызначэння этнічнай мяжы пагаршалася тым, што значная частка мясцовага насельніцтва мела невыразную [[Нацыянальная ідэнтычнасць|нацыянальную ідэнтычнасць]] і называла сябе «[[Тутэйшыя (назва)|тутэйшымі]]» або «[[Палешукі|палешукамі]]». Згодна з [[Польскі перапіс 1931 года|польскім перапісам 1931 года]], такіх налічвалася 707 тысяч чалавек{{sfn|Петровская|2012|с=26}}. Пры гэтым польскія ўлады мэтанакіравана заніжалі колькасць украінцаў у Палескім ваяводстве (да 4,8 %), каб ізаляваць рэгіён ад уплыву [[Украінскі нацыяналізм|ўкраінскага нацыяналізму]] з суседняй [[Валынь|Валыні]] і [[Галічына|Галічыны]]{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. З іншага боку, падчас [[расійскі перапіс 1897 года|расійскага перапісу 1897 года]] ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] для 64,3 % людзей роднай мовай запісалі ўкраінскую мову, у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім]] — 79,5 %, хоць у [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]] толькі для 6,6 %{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. == Сутнасць канфлікту (праекты бакоў) == Пасля далучэння Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у верасні 1939 года паўстала неабходнасць правесці выразную адміністрацыйную мяжу паміж БССР і УССР. Першы сакратар ЦК КП(б) Украіны [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]] праявіў ініцыятыву і без узгаднення з Мінскам накіраваў у [[ЦК УКП(б)]] у Маскву свой праект размежавання. Паводле ўкраінскага праекта, мяжа павінна была прайсці значна паўночней агульнапрынятай этнаграфічнай лініі. Хрушчоў прапаноўваў уключыць у склад Украіны гарады [[Брэст]], [[Пружаны]], [[Столін]], [[Пінск]], [[Лунінец]] і [[Кобрын]], а таксама большую частку [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=91}}. Даведаўшыся пра гэта, Першы сакратар ЦК КП(б) Беларусі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] тэрмінова склікаў пасяджэнне [[Бюро ЦК КП(б)Б]], каб выпрацаваць контрпрапановы. Беларускае кіраўніцтва прыцягнула гістарычныя і статыстычныя матэрыялы, каб абгрунтаваць свае правы на Палессе. Была выкарыстана дакладная запіска гісторыка [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэты]] ад 20 лістапада 1939 года, які даказваў, што дыялекталогія Карскага не можа быць адзіным крытэрыем, бо эканамічна, гістарычна і палітычна басейн ракі [[Прыпяць|Прыпяці]] заўсёды быў цесна звязаны з Беларуссю і складаў адзінае цэлае з часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=83–87}}. Акрамя таго, беларускае кіраўніцтва абапіралася на польскія перапісы, даказваючы, што ўкраінцаў на Палессі амаль няма, а ўсе «тутэйшыя» з’яўляюцца беларусамі{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Бюро ЦК КП(б)Б 19 лістапада 1939 года зацвердзіла беларускі праект мяжы, згодна з якім да УССР адыходзіў толькі [[Камень-Кашырскі павет]], дзе ўкраінцы сапраўды складалі большасць{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=81–82}}. == Сустрэча ў Сталіна == 22 лістапада 1939 года П. Панамарэнка быў выкліканы са сваімі прапановамі ў Маскву. У прыёмнай І. Сталіна ў Крамлі ён сутыкнуўся з М. Хрушчовым, паміж якімі адбылася вострая славесная пепалка. Калі Хрушчоў даведаўся, што беларускі праект цалкам супярэчыць украінскаму, ён выйшаў з сябе. Паводле ўспамінаў Панамарэнкі, Хрушчоў пачаў крычаць: ''«Ага, вы вучоным не верыце, вы што, больш за іншых ведаеце? А ці чулі вы пра тое, што пачынаючы з сярэднявечча на тэрыторыях, якія вы хочаце ўключыць у склад Беларусі, жылі і працягваюць жыць украінцы, што [[Cевярын Налівайка|Налівайка]], [[Багдан Хмяльніцкі]] і іншыя ўключалі насельніцтва гэтых тэрыторый у свае войскі, што гістарычныя кнігі зусім не згадваюць у сувязі з гэтымі раёнамі пра беларусаў?»''. На гэта Панамарэнка адказаў, што як кіраўнік абавязаны абараняць інтарэсы Беларусі на аснове абгрунтаваных даных{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=92}}. Неўзабаве іх паклікалі ў кабінет Сталіна, які сустрэў іх жартам: ''«Здарова, гетманы, ну, як з граніцай? Вы яшчэ не пабіліся? Не пачалі яшчэ вайну з-за граніц?»''. Пасля даклада Хрушчова Сталін катэгарычна адхіліў украінскі праект: ''«Мяжа, якую прапануе таварыш Хрушчоў, цалкам непрымальная. Яна нічым не можа быць абгрунтавана. Яе не зразумее грамадская думка. Немагчыма колькі-небудзь сур’ёзна казаць пра тое, што [[Брэст]] і [[Белавежская пушча]] з’яўляюцца ўкраінскімі раёнамі. Калі прыняць такую мяжу, то заходнія вобласці Беларусі па сутнасці знікаюць. І гэта была б дрэнная нацыянальная палітыка»''{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=92–93}}. Затым Сталін звярнуўся да Хрушчова, каб змякчыць адмову: ''«Скажыце прама, вылучаючы гэтыя прапановы, вы, напэўна, мелі на ўвазе іншае: вам хацелася б атрымаць лес, яго на Украіне ж не так шмат?»''. Хрушчоў пацвердзіў, што УССР мае патрэбу ў лесе. Сталін узяў карту, пракрэсліў лінію мяжы паводле беларускага праекта, але ў адным месцы на зялёным масіве зрабіў невялікі выгіб на поўнач са словамі: ''«Няхай гэты раён адыдзе да Украіны»''. Гэта задаволіла абодва бакі{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=93}}. == Вынікі == Наступныя крокі мелі чыста юрыдычны характар. 29 лістапада 1939 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР прыняў пастанову аб размежаванні абласцей паміж БССР і УССР{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=94–95}}. Неўзабаве, 4 снежня 1939 года, быў выдадзены адпаведны Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб размежаванні абласцей паміж Украінскай ССР і Беларускай ССР»{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=95–96}}. У выніку [[Заходняе Палессе]] разам з Брэстам і Пінскам засталося ў складзе БССР. Да Украінскай ССР адышоў толькі [[Камень-Кашырскі павет]], а таксама невялікая частка тэрыторыі [[Драгічынскі павет|Драгічынскага]] і [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскага]] паветаў дзеля забеспячэння Украіны ляснымі рэсурсамі{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=95}}. Гэтая лінія з невялікімі зменамі стала асновай для сучаснай [[Беларуска-ўкраінская мяжа|дзяржаўнай граніцы паміж незалежнымі Беларуссю і Украінай]]. == Гл. таксама == * [[Узбуйненне Беларускай ССР]] * [[Перадача Віленскага краю Літве]] * [[Беларуска-ўкраінская мяжа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Петровская О. |загаловак=Формирование границ Западной Белоруссии в 1939–1940 гг. |выданне=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований |тып=часопіс |год=2012 |нумар=1(4) |старонкі=24–41 |lang=ru |ref=Петровская}} * {{кніга |загаловак=Государственные границы Беларуси : сб. документов и материалов : в 2 т. Т. 2. (ноябрь 1926 – декабрь 2010) |адказны=сост. : В. Е. Снапковский, А. В. Тихомиров, А. В. Шарапо |месца=Минск |выдавецтва=БГУ |год=2013 |старонак=333 |isbn=978-985-518-871-2 |lang=ru |ref=Снапковский, Тихомиров, Шарапо}} {{Тэрытарыяльнае фарміраванне Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Беларуска-ўкраінскія адносіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:1939 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1939 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Тэрытарыяльныя спрэчкі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Палесся]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах]] [[Катэгорыя:Лістапад 1939 года]] lztbzhzbl6w14tmjeygzvke8wic126w 0 804586 5184979 5184406 2026-08-22T10:44:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5184979 wikitext text/x-wiki  {{цёзкі2|Сулькевіч}} {{Асоба | Месца пахавання = [[Вайсковыя могілкі Павонзкі]] }} '''Аляксандр Сулькевіч''' (cапраўднае імя: Іскандэр Мірза Дузман Бег Сулькевіч або {{lang-pl|Hózman Mirza Sulkiewicz}}, 8 снежня 1867 года, Скерсаболы Татарскія, кальварыйскі павет - 18 верасня 1916 года, Сітовічы) — палітык-сацыяліст татарскага паходжання, кавалер ордэна [[Virtuti Militari]]<ref>{{Кніга|загаловак=Sulkiewicz Aleksander, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-02-29].}}</ref>. == Біяграфія = Нарадзіўся ў [[Беларускія татары|татарскай]] княжаскай (мірзаў і бегаў) сям’і <ref>{{Cite web|url=http://www.tatarzy.pl/historia/epizod.html|title=Historia|website=tatarzy.pl}}</ref>, сын [[Мацей Сулькевіч|Мацея Сулькевіча]], сына Юзэфа, і Разаліі Аляксандраўны княжны Крычынскай. Ён быў прапраўнукам [[Юзаф Бяляк|Юзэфа Беляка]], генерала [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшкі]], а так сама [[Мустафы Ахматовіча]]. Як татарскі арыстакрат і мусульманін, у дзяцінстве вучыўся ў турэцкай школе ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]. Тут ён сутыкнуўся з польскай эміграцыяй. Пасля смерці бацькі (які памёр каля 1877 года) у 1880 годзе вярнуўся з сям’ёй у [[Сувалкі|Сувалкі,]] а затым у [[Сэйны|Сейны]], дзе працягнуў адукацыю. У [[Вільня|Вільні]] ён звязаўся з сацыялістычнымі коламі. Ён стаў актыўным членам польскай партыі эсэраў-рэвалюцыянераў «Пралетарыят» (так званы Другі пралетарыят). Яго браты [[Файл:Activists_of_PPS_before_1905.jpg|злева|міні|260x260пкс|Дзеячы ППС да 1905 г. Злева: Баляслаў Чаркоўскі, Аляксандр Сулькевіч, Баляслаў Енджэйоўскі, Юзэф Квятэк, [[Валеры Славак|Валерый Славэк]]]] У лістападзе 1892 года ўдзельнічаў у «Парыжскім з’ездзе» і стварэнні Замежнай асацыяцыі польскіх сацыялістаў. Затым ён адправіўся дадому, дзе ўдзельнічаў у стварэнні Віленскіх груп ППС. На мяжы чэрвеня і ліпеня 1893 года разам са [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]], [[Стэфан Бяляк|Стэфанам Беляком]] і [[Ludwik Zajkowski|Людвікам Зайкоўскім]] ён удзельнічаў у сустрэчы ў лесе каля Вільні, якая пазней была прызнана Першым з’ездам [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]]. У 1890 годзе ён стаў пісарам у падатковай інспекцыі ў [[Сувалкі|Сувалках]], а затым у мытных інспекцыях ва [[Кудзіркас Наўміесціс|Уладыславове]], [[Вярбілава (горад)|Вежбалове]] <ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.rp.pl/artykul/265211-Polski-Tatar-przerzuca-bibule.html|title=Polski Tatar przerzuca bibułę|website=[[Rzeczpospolita (gazeta)|Rzeczpospolita]]|date=}}</ref> і [[Кібарты|Кібартах]]. Праца і сувязі на расейска-прускім памежжы зрабіла яго адным з галоўных арганізатараў перадачы «папераў» ППС з [[Жэнева|Жэневы]] і [[Лондан]]а ў Польшчу і Літву. Ён працягваў сваю дзейнасць на працягу многіх гадоў, бо ніхто не падазраваў мусульманіна-князя ў незалежніцкай дзейнасці. З 1895 па 1897 год, а затым з 1899 па 1902 год быў членам Цэнтральнага рабочага камітэта [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]]. У 1900 годзе па закліку партыі ён пакінуў працу дзяржаўнага служачага і пераехаў у [[Лодзь]], каб заснаваць друкарню «Работнік». Сам ён пазбег арышту падчас разгрому друкарні (калі быў арыштаваны [[Юзаф Пілсудскі]]). Ён быў адным з суарганізатараў уцёкаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] з бальніцы [[Мікалай Цудатворац|Святога]] [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворца]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у 14 мая 1901 года. У 1903 годзе Аляксандр распачаў сваю дзейнасць у Цэнтральным Камітэце Працоўных Польскай сацыялістычнай партыі (ППС) у [[Кіеў|Кіеве]]. Яго злавіла паліцыя, але дзякуючы выдатным рэкамендацыям з былых месцаў працы праз некалькі месяцаў пад арыштам яго вызвалілі пад заклад. Падчас расколу ў ППС ён стаў членам Рэвалюцыйнай фракцыі ППС, а ў 1908 годзе зноў далучыўся да Цэнтральнага камітэта Працоўных. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён добраахвотна ўступіў у [[Польскія легіёны (1914—1918)|Польскія легіёны]] . [[Файл:Grupa legionistów z 4 komp. 5 pp LP z Sulkiewiczem pod Kostiuchnówką.jpg|міні|група легіянераў (з А. Сулкевічам) 4 роты 5 пп. пад Касцюхноўкай]] Пасля стварэння Польскай нацыянальнай арганізацыі стаў камісарам у [[Велюнь|Велюнскім]] павеце, а затым у [[Лодзь|Лодскім павеце]] . Ён дабраўся да роднай Сувальшчыны, а затым у [[Варшава|Варшаву]], дзе змяніў на пасадзе Тадэвуша Жулінскага . Ён падарожнічаў за мяжу, у тым ліку праз [[Берлін]], [[Капенгаген]] і [[Швецыя|Швецыю]] да [[Кіеў|Кіева]]. Вярнуўся ў [[Галічына|Галіцыю]], адкуль [[Юзаф Пілсудскі]] накіраваў яго ў акупаваную немцамі [[Варшава|Варшаву]]. Там ён актыўна ўдзельнічаў у структурах [[Польская ваенная арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] і Польскай сацыялістычнай партыі. Арыштаваны немцамі ў лістападзе 1915 года; вызвалены, ён адправіўся пад аўстрыйскую акупацыю дзеля ўдзелу ў баях Польскіх легіёнаў. [[Файл:Grób Aleksandra Sulkiewicza w Piasecznie, 1916.jpg|міні|магіла Аляксандра Сулкевіча у Пясэчне, 1916 г.]] Пасля таго, як яму двойчы адмовілі з-за ўзросту (49 гадоў), у маі 1916 года ён стаў інтэндантам, а затым перайшоў на страявую службу [[сяржант]]ам 4-й роты (камандзір Вацлаў Стахевіч) 1-га батальёна 5-га пяхотнага палка легіёнаў. [[18 верасня]] [[1916|1916 года]] падчас бітвы пад Сітовічамі (на [[Стаход|рацэ Стаход]]), бягучы на дапамогу параненаму харужаму Адаму Коцу, яго смяротна параніла<ref>{{Кніга|спасылка=https://bibliotekatatarska.pl/wp-content/uploads/2016/11/Slownik.pdf|загаловак=Біяграфічны слоўнік польскіх татараў ХХ ст. с.165}}</ref>. 8 лістапада 1935 года яго цела было перавезена ў [[Варшава|Варшаву]] і пахавана на [[Вайсковыя могілкі Павонзкі|Павонзкіх вайсковых могілках]] у магіле паміж секцыямі C18 і C20<ref>{{Cite web|url=https://www.cmentarzekomunalne.com.pl/mapa/mapa.php?cment=PWZKI&rzad=C%2020&kwatera=C%2018&grob=1/2/3&dane=+imie=+nazwisko=Sulkiewicz+check_nazwisko=+check_ur=+rok=1800+miesiac=1+dzien=1+rok2=2020+miesiac2=4+dzien2=29+check_zg=+rok_zg1=1800+miesiac_zg1=1+dzien_zg1=1+rok_zg2=2020+miesiac_zg2=4+dzien_zg2=29+cmentarz=#kotwica|title=Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze}}</ref>. Пасмяротна ўзнагароджаны ваенным ордэнам «[[Virtuti Militari]]» V ступені (17 мая 1922 г.)<ref>{{Кніга|загаловак=Dz. Pers. MSWojsk., Nr 2 z 6 stycznia 1923, s. 21.}}</ref> і Крыжам Незалежнасці з мячамі . [[Файл:Grave_of_Aleksander_Sulkiewicz_at_Warsaw_Military_Cemetery_(2023).jpg|міні|240x240пкс|Магіла Аляксандра Сулькевіча на Вайсковых могілках Павонзкі]] == Ушанаванне памяці == Яго біяграфію апісаў Караль Казмінскі ў кнізе «Камяні для вала», апублікаванай у 1937 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Сулькевіч Аляксандр}} == Бібліяграфія == ** [[:pl:Jan_Cynarski|Krzesławski J.]], ''Aleksander Sulkiewicz'', w: "Kronika Ruchu Rewolucyjnego w Polsce" Nr 3(11) lipiec – wrzesień 1937 r. ** [[:pl:Jan_Cynarski|Krzesławski J.]], ''Ze wspomnień o Aleksandrze Sulkiewiczu (tow. Michale)'', w: "Kronika Ruchu Rewolucyjnego w Polsce" Nr 4 październik – grudzień 1935 r. ** Andrzej Matusiewicz, ''Mistrz konspiracji'', w: ''Biografie suwalskie'', część II (redakcja Małgorzata Pawłowska), Regionalna Pracownia Krajoznawcza i Oddział PTTK "Jaćwież" w Suwałkach, Suwałki 1993, s. 81-83 (z wizerunkiem) ** ''Niezłomny Żołnierz o niepodległość Polski'', [[:pl:Panteon_Polski|Panteon Polski]], Nr 11 (15), Lwów 1 czerwca 1925, s. 13-1 * == Знешнія спасылкі == ** [http://lewicowo.pl/o-aleksandrze-sulkiewiczu/ Jan Cynarski (Krzesławski), ''O&nbsp;Aleksandrze Sulkiewiczu''<nowiki>, [1935,1937]</nowiki>] ** M. G.-K., [kalendarium] [http://muzhp.pl/pl/e/160/urodzil-sie-aleksander-sulkiewicz ''Urodził się Aleksander Sulkiewicz''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181010095858/http://muzhp.pl/pl/e/160/urodzil-sie-aleksander-sulkiewicz |date=10 кастрычніка 2018 }} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1867 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вайсковых Павонзках]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Татары]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры]] mk85pmvk8p8nv7bdc6hf0qzybsqazn6 0 808187 5184903 5144640 2026-08-22T07:14:23Z Ciepiersia 162280 ілюстрацыя 5184903 wikitext text/x-wiki {{ДД}} [[Файл:Камітэт Сельскагаспадарчай выстаўкі ў Слуцку (1908).jpg|thumb|Камітэт [[Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку (1908)|Сельскагаспадарчай выстаўкі ў Слуцку (1908)]]. Стэфан Чарноцкі сядзіць крайні справа]] '''Стэфан Чарноцкі''' ({{ДН|||1876}} — {{ДС|||1940}}) — землеўласнік і грамадскі дзеяч на Міншчыне. З роду Чарноцкіх, апошні ўладальнік [[Сядзіба Чарноцкіх (Лецяшын)|сядзібы ў Лецяшыне]]. Узначальваў аддзяленне Крэсавага саюза землеўласнікаў у [[Нясвіж]]ы і Стаўбцах Сын [[Густаў Чарноцкі|Густава Чарноцкага]] (пам. 1890) і Юзэфы са Свянціцкіх (пам. 1896). Каля 1910 года ажаніўся з Зоф’яй Даманскай, дачкой Тадэвуша і Ганны з Ваньковічаў. Быў арыштаваны [[НКУС]] пасля падзей 1939 года і, хутчэй за ўсё, загінуў у мінскай турме. Меў сыноў Казіміра (нар. 1911) і Тадэвуша (нар. 1913). Казімір Чарноцкі разам з маці і сваёй сям’ёй падчас Другой сусветнай вайны быў дэпартаваны ў Сібір. Пасля вайны трапіў у [[Бельгійскае Конга]], а затым асеў у [[Бельгія|Бельгіі]]. Тадэвуш Чарноцкі нарадзіўся ў Лецяшыне. Быў падпаручнікам кавалерыі рэзерву польскага войска. Падчас Другой сусветнай вайны трапіў у савецкі палон і загінуў у Катыні ў 1940 годзе (унесены ў афіцыйныя Катыньскія спісы ахвяр). {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарноцкі Стэфан}} [[Катэгорыя:Чарноцкія герба «Ліс»|Стэфан]] 85accq0d2ons1jfumudsq6fhx2tmwcu 0 808470 5184897 5146433 2026-08-22T06:54:04Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Гісторыя БССР]]; дададзена [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184897 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genoa conference 1922.jpg|міні|Удзельнікі Генуэзскай канферэнцыі.|355x355пкс]] '''Генуэзская канферэнцыя 1922''' — міжнародная канферэнцыя па эканамічных і фінансавых пытаннях, якая адбылася [[10 красавіка]] — [[19 мая]] [[1922]] года ў [[Генуя|Генуі]] ([[Італія]]). Яе галоўнай мэтай быў пошук шляхоў эканамічнага аднаўлення [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а таксама вызначэнне форм узаемаадносін паміж еўрапейскімі дзяржавамі і [[РСФСР|Савецкай Расіяй]].<ref name="BE">Снапкоўскі У. Е. Генуэзская канферэнцыя 1922 // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 160. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0.</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Conference of Genoa |url=https://www.britannica.com/event/Conference-of-Genoa |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 мая 2026}}</ref> У канферэнцыі ўдзельнічалі 29 дзяржаў, у тым ліку РСФСР, і 5 дамініёнаў Вялікабрытаніі.<ref name="BE" /> Савецкую дэлегацыю ўзначальваў народны камісар замежных спраў [[Георгій Чычэрын]]. Яна прадстаўляла не толькі РСФСР, але і інтарэсы іншых савецкіх рэспублік, у тым ліку [[БССР]].<ref name="BE" /> == Перадумовы == Пасля Першай сусветнай вайны гаспадарка многіх краін Еўропы знаходзілася ў цяжкім стане. Асабліва складанай была сітуацыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, дзе ваенныя разбурэнні, змена дзяржаўных меж, праблема ваенных даўгоў і недахоп міжнародных крэдытаў тармазілі аднаўленне эканомікі. Генуэзская канферэнцыя задумвалася як агульнаеўрапейская спроба ўзгадніць эканамічную і фінансавую палітыку пасляваеннага часу.<ref name="Britannica" /> Асобнае значэнне мела пытанне аб адносінах еўрапейскіх дзяржаў з Савецкай Расіяй, якая пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] заставалася ў міжнароднай ізаляцыі. Для заходніх дзяржаў важнымі былі пытанні даўгоў царскага і часова ўрадаў, лёсу нацыяналізаванай уласнасці і ўмоў гандлю з савецкай дзяржавай.<ref name="BE" /> == Ход канферэнцыі == [[Файл:Gènes - Palais Saint-Georges, 1ère séance - btv1b90539474.jpg|міні|Першае пасяджэнне ў [[Палац Сан-Джорджыа|Палацы Сан-Джорджыа]] ў Генуі|326x326пкс]] Прадстаўнікі вядучых еўрапейскіх дзяржаў патрабавалі ад Савецкай Расіі прызнаць даўгі і фінансавыя абавязацельствы царскага і Часовага ўрадаў, вярнуць нацыяналізаваныя прадпрыемствы замежным уладальнікам і адмяніць манаполію знешняга гандлю.<ref name="BE" /> Савецкая дэлегацыя гэтыя патрабаванні адхіліла. У адказ яна патрабавала кампенсацыі страт, нанесеных замежнай інтэрвенцыяй і эканамічнай блакадай.<ref name="BE" /> Перамовы паміж савецкай дэлегацыяй і прадстаўнікамі заходніх дзяржаў не прывялі да агульнага пагаднення. Савецкі бок не дамогся анулявання даўгоў, атрымання міжнародных крэдытаў і поўнага дыпламатычнага прызнання савецкай дзяржавы дэ-юрэ.<ref name="BE" /> == Эканамічныя і фінансавыя пытанні == Важнае месца займалі фінансавыя пытанні. Абмяркоўваліся ўмовы стабілізацыі нацыянальных валют, паляпшэння абменных курсаў, каардынацыі дзейнасці цэнтральных банкаў і паступовага вяртання да залатога стандарту ў мадыфікаванай форме — праз выкарыстанне золата і валют, канвертоўных у золата, у якасці рэзерваў.<ref name="HansardGenoa">{{cite web |title=Genoa Conference |url=https://hansard.parliament.uk/commons/1922-05-25/debates/34d93679-153e-4f11-9683-37894a5fbbd6/GenoaConference |website=Hansard, UK Parliament |date=25 May 1922 |access-date=25 мая 2026}}</ref><ref name="FRB">{{cite web |title=Genoa Financial Commission Report |url=https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/FRB/pages/1920-1924/26565_1920-1924.pdf |website=FRASER, Federal Reserve Bank of St. Louis |access-date=25 мая 2026}}</ref> Гэтыя рашэнні не стварылі ўстойлівай міжнароднай валютнай сістэмы, але сталі адным з этапаў фарміравання міжваеннага золатадэвізнага стандарту. Асобна разглядаліся пытанні крэдытаў, дзяржаўных даўгоў, вяртання прыватнай уласнасці, свабоды гандлю і зняцця перашкод для міжнародных эканамічных сувязяў. У цэнтры еўрапейскіх супярэчнасцей заставалася і праблема германскіх рэпарацый: Вялікабрытанія імкнулася змякчыць фінансавы ціск на Германію дзеля агульнага аднаўлення еўрапейскай гаспадаркі, а Францыя настойвала на захаванні гарантый выплаты рэпарацый паводле пасляваенных дамоўленасцей.<ref name="Britannica20">{{cite web |title=20th-century international relations — Allied politics and reparations |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155/Allied-politics-and-reparations |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 мая 2026}}</ref> == Рапальскі дагавор == [[Файл:Gênes, conférence, les délégués russes (assis, de g. à d., MM. Tchitcherine, Rakovsky, Joffe), cliché CNews - btv1b530773396.jpg|міні|Савецкая дэлегацыя на канферэнцыі: Георгій Чычэрын, Хрысціян Ракоўскі і Адольф Іофэ|313x313пкс]]Адным з галоўных палітычных вынікаў канферэнцыі стала заключэнне [[Рапальскі дагавор, 1922|Рапальскага дагавора]] паміж РСФСР і [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]]. Дагавор быў падпісаны [[16 красавіка]] [[1922]] года ў [[Рапала]] каля Генуі. Ён прадугледжваў узаемную адмову ад фінансавых прэтэнзій, аднаўленне дыпламатычных адносін і развіццё эканамічных сувязяў паміж РСФСР і Германіяй.<ref name="Rapallo">{{cite web |title=German-Russian Agreement; April 16, 1922 (Treaty of Rapallo) |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp |website=The Avalon Project, Yale Law School |access-date=25 мая 2026}}</ref> Падпісанне дагавора паказвала магчымасць асобных дамоўленасцей паміж дзяржавамі, якія пасля Першай сусветнай вайны апынуліся ў складаным дыпламатычным становішчы. Умовы Рапальскага дагавора пазней былі распаўсюджаны на іншыя савецкія рэспублікі, у тым ліку БССР.<ref name="Rapallo2">{{cite web |title=Supplementary Agreement to the German-Russian Agreement (Treaty of Rapallo, April 16, 1922); November 5, 1922 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_002.asp |website=The Avalon Project, Yale Law School |access-date=25 мая 2026}}</ref> Германія стала другой пасля Польшчы замежнай краінай, якая прызнала БССР дэ-юрэ.<ref name="BE" /> == Беларускае пытанне == Генуэзская канферэнцыя мела значэнне і для беларускага нацыянальнага руху. Рада міністраў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] імкнулася выкарыстаць яе для міжнароднага прызнання БНР. У Геную была накіравана дэлегацыя ў складзе старшыні Рады міністраў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] і міністра замежных спраў [[Аляксандр Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]].<ref name="BE" /> Перад дэлегацыяй ставіліся задачы ўзняць пытанне аб пераглядзе [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора]], дамагчыся ўключэння ў парадак дня канферэнцыі пытання аб незалежнасці Беларусі, а таксама пытання аб кампенсацыі страт, нанесеных Беларусі Першай сусветнай вайной.<ref name="BE" /> У красавіку — маі 1922 года быў падрыхтаваны мемарандум БНР да Генуэзскай канферэнцыі.<ref name="BNRmemo">{{cite web |title=Меморандум БНР Конференции государств в Генуе 10 апреля — 20 мая 1922 года |url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/arhivnye-dokumenty-i-materialy/proczessy-obuslavlivavshie-naczionalno-gosudarstvennoe-stroitelstvo-na-etnicheskoj-territorii-belarusi-v-1918-1920-h-godah-1921-1928-gody/memorandum-bnr-konferenczii-gosudarstv-v-genue-10-aprelya-20-maya-1922-goda |website=Архівы Беларусі |access-date=25 мая 2026}}</ref> Беларускае пытанне разглядалася ў палітычнай камісіі канферэнцыі, аднак на пленарнае пасяджэнне вынесена не было.<ref name="BE" /> == Вынікі і значэнне == Генуэзская канферэнцыя не прывяла да заключэння ўсеагульнага пагаднення аб пасляваенным эканамічным аднаўленні Еўропы. Не былі канчаткова вырашаны пытанні германскіх рэпарацый, міжнародных крэдытаў, даўгоў, нацыяналізаванай уласнасці і юрыдычнага прызнання савецкай дзяржавы заходнімі краінамі.<ref name="BE" /><ref name="Britannica20" /> Спроба ўзгадніць інтарэсы дзяржаў-пераможцаў, Германіі, краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы і Савецкай Расіі выявіла глыбокія палітычныя і эканамічныя супярэчнасці пасляваеннага парадку. Разам з тым канферэнцыя мела значэнне як адзін з найбольш маштабных дыпламатычных форумаў пачатку 1920-х гадоў. Яна стала першай буйной пасляваеннай сустрэчай, на якой Германія і Савецкая Расія ўдзельнічалі разам з дзяржавамі Антанты на адносна роўных умовах.<ref name="Britannica20" /> У фінансавай сферы канферэнцыя замацавала ідэю міжнароднай каардынацыі валютнай палітыкі і супрацоўніцтва цэнтральных банкаў, а таксама падтрымала прынцыпы валютнай стабілізацыі і золатадэвізнага стандарту.<ref name="HansardGenoa" /><ref name="FRB" /> == Галерэя == <gallery> Файл:Genoa conference 1922.jpg|Удзельнікі Генуэзскай канферэнцыі Файл:Gènes - Palais Saint-Georges, 1ère séance - btv1b90539474.jpg|Першае пасяджэнне канферэнцыі ў Палацы Сан-Джорджыа Файл:Gênes, conférence, les délégués russes (assis, de g. à d., MM. Tchitcherine, Rakovsky, Joffe), cliché CNews - btv1b530773396.jpg|Савецкая дэлегацыя на канферэнцыі Файл:Gênes (conférence économique internationale), la délégation allemande, M. (Joseph) Wirth (1er rang, 3e à partir de la droite), M. (Walther) Rathenau (1er rang, 2e à partir de la gauche), cliché Vianello -... - btv1b53078422c.jpg|Германская дэлегацыя на канферэнцыі </gallery>{{зноскі}} == Літаратура == * Снапкоўскі У. Е. Генуэзская канферэнцыя 1922 // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 160. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0. * Fink, Carole. ''The Genoa Conference: European Diplomacy, 1921—1922''. — Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1984. == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A3%D0%AD%D0%97%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%AD%D0%9D%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201922 Генуэзская канферэнцыя 1922] // Беларуская Энцыклапедыя на Verbum.by. * [https://www.britannica.com/event/Conference-of-Genoa Conference of Genoa] // Encyclopaedia Britannica. * [https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp German-Russian Agreement; April 16, 1922] // The Avalon Project. * [https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/arhivnye-dokumenty-i-materialy/proczessy-obuslavlivavshie-naczionalno-gosudarstvennoe-stroitelstvo-na-etnicheskoj-territorii-belarusi-v-1918-1920-h-godah-1921-1928-gody/memorandum-bnr-konferenczii-gosudarstv-v-genue-10-aprelya-20-maya-1922-goda Мемарандум БНР Генуэзскай канферэнцыі] // Архівы Беларусі. * [https://hansard.parliament.uk/commons/1922-05-25/debates/34d93679-153e-4f11-9683-37894a5fbbd6/GenoaConference Абмеркаванне вынікаў Генуэзскай канферэнцыі ў Палаце абшчын Вялікабрытаніі, 25 мая 1922] // Hansard. * [https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/FRB/pages/1920-1924/26565_1920-1924.pdf Genoa Financial Commission Report] // FRASER, Federal Reserve Bank of St. Louis. {{DEFAULTSORT:Генуэзская канферэнцыя 1922}} [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Генуя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Красавік 1922 года]] [[Катэгорыя:Май 1922 года]] td108sa86eaeyhzeoolsil043joyhfw 0 810883 5184928 5169419 2026-08-22T08:59:23Z Emilia Noah 155537 /* */ 5184928 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Віліс Олаус}}{{Асоба}} '''Віліс Олаўс''' ({{lang-lv|Vilis Olavs}}, імя пры нараджэнні — ''Вільгельм Плутэ''; {{ВД-Прэамбула}}) — латышскі палітолаг, празаік, публіцыст, рэдактар, гісторык і грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Мітаўскай гімназіі, дзе напісаў гістарычны твор, які быў удастоены прэміі Рэйнберга, заснаванай латышамі ў Маскве. З 1888 года вучыўся на багаслоўскім факультэце Дэрпцкага ўніверсітэта, які скончыў у 1892 годзе. У 1895—1897 гг. быў выкладчыкам і памочнікам пастара ў Рызе; быў звольнены за ліберальныя погляды. Падчас вучобы стаў членам найстарэйшай латвійскай студэнцкай карпарацыі Lettonia і ў 1900 годзе, калі да яго звярнуліся 25 студэнтаў Рыжскага політэхнічнага інстытута, ім была арганізавана новая студэнцкая карпарацыя ў Рызе Talavija. У 1904 годзе ён таксама арганізаваў у Рызе ўласную прыватную камерцыйную школу для жанчын. Стаў адным з першых чальцоў латышскага нацыянальнага руху «Атмода». Студэнтам В. Олаўс апублікаваў некалькі эсэ, у якіх заклікаў да мірнага супрацьстаяння з прадстаўнікамі нямецкага дваранства Балтыі. У 1890-х гадах быў актыўным членам Латвійскага таварыства Рыгі, у 1896 годзе арганізаваў першую ў Латвіі выставу этнаграфічных экспанатаў. Рэдагаваў некалькі часопісаў, у прыватнасці, «Балтыя» (выходзіла ў Санкт-Пецярбургу). Аўтар кніг «Гісторыя латышоў да канца XII стагоддзя» (Latvju vēsture līdz 12. gadsimta beigām) і «Двор, Прырода, Мір» (Sēta, Daba, Pasaule). За публікацыю артыкула ў газеце «Голас» у 1905 годзе быў прыгавораны да года турэмнага зняволення. Тэрмін адбываў у Цэнтральнай рыжскай турме (1908—1909). Тамсама напісаў «Асноўныя напрамкі этыкі» (у 2-х частках); захварэў на сухоты лёгкіх. У час Першай сусветнай вайны быў сярод арганізатараў і старшынёй камітэта дапамогі латвійскім уцекачам. Памёр 28 сакавіка 1917 года ў санаторыі недалёка ад Выбарга ў Фінляндыі, дзе лячыўся ад абвастрэння туберкулёзу. Пахаваны ў Санкт-Пецярбургу. У 1921 годзе яго астанкі былі перанесены на [[Лясныя могілкі (Рыга)|Рыжскія Лясныя могілкі]], дзе 1927 годзе на яго магіле быў устаноўлены помнік. Два сыны, Аляксандрс Олаўс і Віліс Олаўс-малодшы. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} {{DEFAULTSORT:Олаўс Віліс}} [[Катэгорыя:Латышскамоўныя пісьменнікі]] rv33v2o34s0u3u7dnj98eid1ln1qab3 0 812006 5184727 5183141 2026-08-21T12:13:31Z Ciepiersia 162280 /* XX стагоддзе */ афармленне 5184727 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|Падкова]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 1keh5ewhftfndgxda41tmu05t0wyhh8 5184728 5184727 2026-08-21T12:14:38Z Ciepiersia 162280 /* XX стагоддзе */ вікіфікацыя 5184728 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9b9h6loktrs7rh55b8sc8ycfidppe5w 5184734 5184728 2026-08-21T12:36:39Z Ciepiersia 162280 /* XX стагоддзе */ ілюстрацыя 5184734 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 8ohsnex2itigzc86z5l2it6urjxv2v0 5184870 5184734 2026-08-22T05:55:34Z ~2026-45834-58 172980 /* XX стагоддзе */ дапаўненне 5184870 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] f93gsrvgac5hncxc2bfh4bbr836q1ns 5184876 5184870 2026-08-22T05:58:26Z ~2026-45834-58 172980 /* XX стагоддзе */ дапаўненне 5184876 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] fmlpp5ptq0nejcucs9rdivc82qz998m 5184906 5184876 2026-08-22T07:29:14Z DzBar 156353 /* Гісторыя */ XXI стагоддзе 5184906 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 0pzjd4luomwbnpw8m2ci6d173bqwdcu 5184981 5184906 2026-08-22T10:46:54Z Ciepiersia 162280 /* Руда */ дапаўненне 5184981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] m54dos8zb35ck9pp3geef0u6l5t5ied 5184989 5184981 2026-08-22T11:30:11Z Ciepiersia 162280 /* Рашоткі */ дапаўненне, вікіфікацыя 5184989 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы прафесійнай адукацыі з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] k4y4rlo9mygtefezxn5sgyef08hgzgb 5184995 5184989 2026-08-22T11:39:08Z Ciepiersia 162280 /* Прафесійная адукацыя */ вікіфікацыя 5184995 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы прафесійнай адукацыі з’явіліся [[Рамеснае вучылішча|рамесніцкія школы]] і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] csrr8tadpl23fcv5as9f5rs9qop3flu 5184997 5184995 2026-08-22T11:39:51Z Ciepiersia 162280 /* Прафесійная адукацыя */ вікіфікацыя 5184997 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы прафесійнай адукацыі з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] k4y4rlo9mygtefezxn5sgyef08hgzgb 5185000 5184997 2026-08-22T11:42:13Z Ciepiersia 162280 /* Прафесійная адукацыя */ вікіфікацыя 5185000 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] p0gwv6pjwvxdnxnatfo27ofybmdt328 0 812323 5184729 5177163 2026-08-21T12:14:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184729 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Назва=Імігрант|Арыгінальная назва={{lang-fa|مهاجر}} / Mohājer|Выява=|Памер=|Подпіс=|Жанр=[[Ваенны фільм|ваенная драма]]|Рэжысёр=Эбрахім Хатамікія|Прадзюсар=Мастацкі цэнтр Ісламскай арганізацыі па распаўсюджванні|Аўтар сцэнарыя=Эбрахім Хатамікія|У галоўных ролях=Сейед Алі Рэза Хатамі<br>Сейед Эбрахім Асгарзадэ<br>Асгар Накізадэ|Аператар=Махамад-Такі Пак-Сіма|Кампазітар=Карым Гугердчы|Краіна={{сцягафікацыя|Іран}}|Год=1990|Працягласць=95 мін.|Мова=[[Персідская мова|персідская]]|Сайт=|imdb_id=0097906}} '''«Імігрант»''' ({{lang-fa|مهاجر}}; трансліт. ''Mohājer'') — іранскі мастацкі фільм 1990 года, зняты рэжысёрам Эбрахімам Хатамікія. Стужка лічыцца адным з найважнейшых крокаў у развіцці спецыфічнага нацыянальнага жанру, вядомага як «Кіно Свяшчэннай абароны» — кінематаграфічнай плыні [[Іран|Ірана]], якая цалкам прысвечана асэнсаванню і мастацкаму адлюстраванню падзей і наступстваў [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]]. == Сюжэт і гістарычны кантэкст == Дзеянне фільма разгортваецца непасрэдна ў зоне баявых дзеянняў ірана-іракскай вайны, галоўнай лакацыяй і візуальным фонам выступаюць стратэгічна важныя Месапатамскія балоты. З інжынернага пункта гледжання сюжэт факусуецца на гісторыі прымянення і разгортвання на полі бою першага пакалення іранскіх разведвальна-ўдарных [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]] «Mohajer» («Махаджэр»). Фільм даследуе міждысцыплінарны ваенны быт: праз лёс маладых байцоў і кіраванне беспілотнымі сродкамі рэжысёр стварыў філасофскі погляд на прыроду абароны і тэхналогій. Стварэннем характараў ваеннай каманды на экране займаўся пераважна іранскі акцёрскі склад: ролю Асада выканаў Сейед Алі Рэза Хатамі, у вобраз Махмуда ўжыўся Сейед Эбрахім Асгарзадэ, а ролю правадніка адыграў Асгар Накізадэ. Іншыя значныя артысты ансамбля ўключаюць Алі Рэзу Хейдары і Гуламрэзу Алі Акбары. == Крытыка і ўзнагароды == Афіцыйны рэліз фільма адбыўся 1 лютага 1990 года на нацыянальным іранскім кінафестывалі «Фаджр», дзе стужку чакаў поспех сярод аўдыторыі і кіназнаўцаў. Па выніках прэміі карціна атрымала галоўную ўзнагароду іранскай кінаіндустрыі — «Крыштальны Сімург» у катэгорыі «Найлепшы фільм». За сваю доўгую рэжысёрскую кар'еру Эбрахім Хатамікія заваёўваў гэты вышэйшы трафей пяць разоў, аднак менавіта фільм «Імігрант» называюць пераломным, які замацаваў за кінематаграфістам статус жывога класіка драмы ірана-іракскай эпохі. == Гл. таксама == * [[Ваеннае прымяненне БПЛА]] == Спасылкі == * {{IMDb title|0097906|«Імігрант»}} * [https://cicinema.com/en/movies/8792/ The Immigrant]{{Недаступная спасылка}} на сайце Іранскай базы фільмаў [[Катэгорыя:Ірана-іракская вайна]] [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты]] km3zxpn41zgowvnjrbe18xigqu4mudb 0 812348 5184782 5180545 2026-08-21T16:58:44Z Pabojnia 135280 афармленне 5184782 wikitext text/x-wiki [[Выява:Venusballoonoutpost.png|міні|Гіпатэтычны прататып плывучага фарпоста, які вывучае [[Каланізацыя Венеры|каланізацыю Венеры]] на вышыні каля 40 км над паверхняй, падтрымліваецца торам, запоўненым вадародам і кіслародам. Абарона ад [[Каранальныя выкіды масы|каранальных выпраменьванняў]] забяспечваецца высуўной антэнай з майлару, кеўлару альбо алюмінія і адсекамі-сховішчамі, акружанымі вадой. Іх таксама можна спалучаць з кіслародам для атрымання вады і энергіі. Падчас цыклу адходаў брудная вада падвяргаецца ўздзеянню сонечнага ультрафіялетавага выпраменьвання, якое аддзяляе малекулы вадароду і кіслароду, каб перазапусціць цыкл. Бачна ўверсе справа, сонечнае святло адбіваецца ад Зямлі і Месяца.]] '''Каланізацыя Венеры''' была прадметам шматлікіх твораў навуковай фантастыкі яшчэ да пачатку касмічных палётаў і дагэтуль абмяркоўваецца як з фантастычнага, так і з навуковага пункту гледжання. Аднак, з адкрыццём надзвычайна варожага паверхневага асяроддзя [[Венера (планета)|Венеры]] ўвага ў асноўным пераключылася на [[Каланізацыя космасу|каланізацыю]] [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], [[Меркурый|Меркурыя]] і [[Марс]]а, а прапановы па [[Венера (планета)|Венеры]] звязаны са стварэннем калоніі, якая плавае ў верхніх слаях сярэдняй [[Атмасфера Венеры|атмасферы]], і з {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|тэрафармаваннем|ru|Терраформирование}}. ==Прычыны каланізацыі== {{Падрабязны артыкул|Каланізацыя космасу}} Каланізацыя космасу з’яўляецца крокам за межы засваення космасу і мяркуе сталую або працяглую прысутнасць людзей у навакольным асяроддзі па-за Зямлёй. [[Стывен Хокінг]] сцвярджаў, што [[Каланізацыя космасу|каланізацыя космасу]] з’яўляецца лепшым спосабам забяспечыць выжыванне чалавека як віду. Іншыя прычыны каланізацыі космасу ўключаюць эканамічныя інтарэсы, доўгатэрміновыя навуковыя даследаванні, якія лепш за ўсё праводзяцца людзьмі ў адрозненне ад рабатызаваных [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|касмічных зондаў]], і чыстая цікавасць. Акрамя таго, [[Венера (планета)|Венера]] — другая па велічыні камяністая [[планета]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] і бліжэйшы сусед [[Зямля|Зямлі]], што робіць яе патэнцыйнай мэтай. ==Перавагі== Венера мае пэўнае падабенства з Зямлёй, якое, калі б не варожыя ўмовы, магло б істотна аблегчыць каланізацыю ў параўнанні з іншымі магчымымі напрамкамі. Гэтыя падабенствы і блізкасць арбіт дзвюх планет прывялі да таго, што Венеру сталі зваць «планетай-сястрой» Зямлі. У цяперашні час не ўстаноўлена, ці дастаткова сілы прыцягнення [[Марс]]а (якая складае 0,38 ад зямной) для таго, каб пазбегнуць дэкальцыфікацыі костак і страты цягліцавага тонусу, якая назіраецца ў касманаўтаў, якія падвяргаліся ўздзеянню [[Мікрагравітацыя|мікрагравітацыі]]. У адрозненне ад Марса, Венера блізкая па памерах і масе да Зямлі, што прыводзіць да блізкасці сіл прыцягнення на паверхнях (0,904 g), што, верагодна, будзе дастатковым для прадухілення праблем са здароўем, злучаных з бязважкасцю. Большасць іншых планаў засваення космасу і каланізацыі сутыкаюцца з асцярогамі адносна шкоднага ўплыву працяглага ўздзеяння недастатковай ці нулявой сілы цяжару на апорна-рухальны апарат чалавека (маецца на ўвазе менавіта сіла цяжару, меншая, чым на Зямлі). ==Гл. таксама== *[[Тэрафармаванне Венеры]] ==Спасылкі== *[https://ntrs.nasa.gov/citations/20030022668 Colonization of Venus — NASA Technical Reports Server] {{Венера}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] p14hwz8vyrwm7pzkzn2sm9e4pivkgmz 0 812724 5184784 5184362 2026-08-21T17:01:54Z Pabojnia 135280 афармленне, арфаграфія 5184784 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Генезіс}} {{Музычны калектыў}} '''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}<ref>[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210615074320/https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81 |date=15 чэрвеня 2021 }} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия</ref>) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты. Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again». 15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|28em}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|загаловак=Genesis. Chapter and Verse|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Weidenfeld & Nicolson|Weidenfeld and Nicholson|ru|Weidenfeld & Nicolson}}|год=2007|адказны=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}} * {{Кніга|аўтар=Dave Bowler, Bryan Dray|спасылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|загаловак=Genesis – A Biography|мова=en|выдавецтва=Sidgwick & Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}} * {{Кніга|аўтар=Carruthers, Bob|загаловак=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|мова=en|выдавецтва=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}} * {{Кніга|аўтар=[[Філ Колінз|Collins, Phil]]|загаловак=Not Dead Yet|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}} * {{Кніга|аўтар=Hewitt, Alan|спасылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|загаловак=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|мова=en|выдавецтва=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}} * {{Кніга|аўтар=Platts, Robin|загаловак=Genesis: Inside & Out (1967–2000)|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Collector's Guide Publishing|Collector's Guide Publishing|en|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}} * {{Кніга|аўтар=Romano, Will|спасылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|загаловак=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rowman & Littlefield|Backbeat Books|ru|Rowman & Littlefield}}|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}} * {{Кніга|аўтар=Rutherford, Mike|спасылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|загаловак=The Living Years: The First Genesis Memoir|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Thomas Dunne Books|Thomas Dunne Books|en|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}} * {{Кніга|аўтар=Thompson, Dave|загаловак=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|мова=en|выдавецтва=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}} * {{Кніга|аўтар=Welch, Chris|загаловак=Genesis: The Complete Guide to Their Music|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}} * {{Кніга|аўтар=Buckley, Peter|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|загаловак=The Rough Guide to Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rough Guides|Rough Guides|ru|Rough Guides}}|год=2003|выданне=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}} * {{Кніга|аўтар=Everett, Walter|загаловак=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Routledge|Routledge|ru|Routledge}}|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}} * {{Кніга|аўтар=Frame, Pete|загаловак=The Complete Rock Family Trees|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}} * {{Кніга|аўтар=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|загаловак=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|мова=en|год=2011|выдавецтва=The Continuum International Publishing Group|месца=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}} * {{Кніга|аўтар=Macan, Edward|загаловак=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca|выдавецтва=[[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}} * {{Кніга|аўтар=Martin, Bill|спасылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|загаловак=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|мова=en|выдавецтва=Open Court|месца=Chicago|год=2002|ref=Martin}} * {{Артыкул|аўтар=Филдер, Хью|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|загаловак=Man of the World|мова=ru|выданне={{Не перакладзена 5|Classic Rock|Classic Rock|ru|Classic Rock}}|тып=часопіс|год=2004|выпуск=33|нумар=10|старонкі=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}} * {{Артыкул|спасылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|загаловак=Genesis|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Smash Hits (часопіс)|Smash Hits|ru|Smash Hits (журнал)}}|тып=часопіс|год=1986|месяц=6|дзень=18|том=8|нумар=13|старонкі=48—49|месца=[[Пітэрбара (Англія)|Peterborough]]|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}} * {{Артыкул|аўтар=Doyle, Tom|спасылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|загаловак=That’s All?|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Mojo|Mojo|ru|Mojo}}|тып=часопіс|нумар=336|старонкі=58—63|месяц=11|год=2021|месца=L.|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.|ru|Bauer Media Group}}|issn=1351-0193|ref=Doyle}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.genesis-path.com Genesis The Path] * [http://www.genesis-news.com Genesis News] * [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220420195702/http://worldofgenesis.com/ |date=20 красавіка 2022 }} * [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Гурт] на {{Не перакладзена 5|Звуки.ру|zvuki.ru|ru|Звуки.ру}} * Інтэрв’ю з гуртом: [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html частка 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html частка 2] * [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Гурт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914195831/http://www.rollingstone.com/music/artists/genesis |date=14 верасня 2017 }} на {{Не перакладзена 5|Rollingstone.ru|rollingstone.com|ru|Rolling Stone Russia}} * [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Гурт] на [[AllMusic|allmusic.com]] * [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Гурт] на rockfaces.ru * [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Пазіцыі] ў {{Не перакладзена 5|Чарты Billboard|чартах Billboard|ru|Чарты Billboard}} * [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Квінтэты]] [[Катэгорыя:Трыа]] mx9q65tvu1j8s2ewnkodtiy2ou142y3 0 812815 5184803 5183278 2026-08-21T18:18:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5184803 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Ісламская дзяржава - правінцыя Сірыі |эмблема = Islamic State – Sham Wilayah.svg |шырыня = 290px |ідэалогія = [[Салафія]] [[Вахабізм]] |лідары = †[[Абу Бакр аль-Багдадзі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/amp/681920|title=СМИ сообщили о ликвидации лидера ИГ Абу Бакра аль-Багдади|website=interfax.ru|access-date=2019-10-27|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628194803/https://www.interfax.ru/amp/681920 |url-status=live}}</ref> †[[Абу аль-Хусейн аль-Хусейні аль-Курашы]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cd1gqm2gmj3o.amp|title=Группировка «Исламское государство» сообщила о смерти своего лидера|website=bbc.com|access-date=2023-05-03|archive-date=2023-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628194803/https://www.bbc.com/russian/articles/cd1gqm2gmj3o.amp |url-status=live}}</ref>[[Абу Хафс аль-Хашымі аль-Курашы]] |перш = |праціўнікі = {{Сцяг|Сірыя}} [[Сірыя]]<br> {{Сцяг|Грузія}}<br> [[Грузія]]<br> {{Сцяг|Іран}}<br> [[Іран]]<br> {{Сцяг|Злучаныя Штаты Амерыкі }}<br> <br>[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]<br> {{Сцяг|Ірак}} [[Ірак]]<br> {{Сцяг|Ізраіль}}<br>[[Ізраіль]] |сфарміравана = |расфармавана = [[2019]] |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |стала = |частка = [[Ісламская дзяржава]] }} '''Ісламская дзяржава - правінцыя Сірыі''' ({{lang-ar| ولاية الدولة الإسلامية في سوريا‎}}) ‎ваенізаванае тэрарыстычнае падраздзяленне, Ячэйкі былі сфарміраваны 15 кастрычніка 2018 года пасля таго, як сірыйскія баевікі прынеслі прысягу на вернасць лідэру [[ІД]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] ў мэтах пашырэння ІД за межы [[Ірак]]а і Сірыі. == Дзейнасць == Гурт быў сфарміраваны ў кастрычніку 2018 года пасля таго, як некалькі яе членаў прысягнулі на вернасць [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] ў відэароліку, апублікаваным афіцыйнымі [[СМІ]] Ісламскай дзяржавы, якая і аб'явіла аб яе стварэнні.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.britannica.com/topic/Islamic-State-in-Iraq-and-the-Levant|title=Islamic State in Iraq and Syria|date=2025-12-25|publisher=web.archive.org|access-date=2025-12-25|archive-date=17 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217074352/https://web.archive.org/web/20251221161622/https://www.britannica.com/topic/Islamic-State-in-Iraq-and-the-Levant|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.aljazeera.net/news/2014/7/3/%d8%aa%d9%86%d8%b8%d9%8a%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%af%d9%88%d9%84%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%a9-%d9%8a%d9%88%d8%b3%d8%b9-%d8%b3%d9%8a%d8%b7%d8%b1%d8%aa%d9%87 |title=تنظيم الدولة الإسلامية يوسع سيطرته بدير الزو |date=2014-03-07|publisher=aljazeera.net |access-date=2014-03-07|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://www.aljazeera.net/news/2014/7/3/%d8%aa%d9%86%d8%b8%d9%8a%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%af%d9%88%d9%84%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%a9-%d9%8a%d9%88%d8%b3%d8%b9-%d8%b3%d9%8a%d8%b7%d8%b1%d8%aa%d9%87 |url-status=live}}</ref> Прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] у красавіку 2023 года заявіў, што турэцкая разведка (MIT) ліквідавала ў Сірыі лідэра групоўкі ІДІЛ [[Абу аль-Хусейн аль-Хусейні аль-Курашы]] Пазней, у жніўні 2023 года, сама «Ісламская дзяржава» афіцыйна пацвердзіла гібель гэтага завадатара.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/prezident-turcii-obavil-o-likvidacii-glavara-ig-v-sirii/a-65478023 |title=Президент Турции объявил о ликвидации главаря ИГ в Сирии |date=2023-05-01|publisher=dw.com/ru |access-date=2023-05-01|archive-date=2023-05-01|archive-url=https://www.dw.com/ru/prezident-turcii-obavil-o-likvidacii-glavara-ig-v-sirii/a-65478023 |url-status=live}}</ref> Прэзідэнт [[ЗША]] [[Джо Байдэн]] паведаміў аб ліквідацыі лідэра "Ісламскай дзяржавы" ў Сірыі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/amp/news-ssha-dzho-bayden-soobshchil-o-likvidatsii-lidera-islamskogo-gosudarstva-v-sirii/31685164.html |title=Президент США Джо Байден сообщил о ликвидации лидера «Исламского государства» в Сирии |date=2022-06-03|publisher=ru.krymr.com |access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://ru.krymr.com/amp/news-ssha-dzho-bayden-soobshchil-o-likvidatsii-lidera-islamskogo-gosudarstva-v-sirii/31685164.html |url-status=live}}</ref> [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] ўнёс лідэра [[ІДІЛ]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] ў свой спіс асабліва небяспечных глабальных тэрарыстаў і прапанаваў узнагароду ў памеры да 25 мільёнаў долараў за інфармацыю, якая прывядзе да ўстанаўлення яго месцазнаходжання.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2016/12/265708.htm |title=Rewards for Justice - Increased Reward Offer for Information on ISIL Leader Abu Bakr al-Baghdadi |date=2016-12-2|publisher=web.archive.org |access-date=2025-12-2|archive-date=2025-12-2|archive-url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2016/12/265708.htm |url-status=live}}</ref> == Пасля падзення рэжыму Асада == Пасля падзення рэжыму [[Башар Асад]] ў снежні 2014 года ІДІЛ знайшоў у сірыйскім палітычным пераходным перыядзе спрыяльнае асяроддзе для рэарганізацыі сваіх сетак у Сірыйскай пустыні і раёнах на ўсход ад [[Еўфрат]]а, скарыстаўшыся вакуумам бяспекі і шматлікасцю ўзброеных сіл на месцах.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://alpheratzmag.com/arguments/20250302801/|title=داعش في سوريا الجديدة.. المعركة لم تنتهِ بعد|date=2025-03-28|publisher=web.archive.org|access-date=2025-03-28|archive-date=12 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912032417/https://alpheratzmag.com/arguments/20250302801/|url-status=bot: unknown}}</ref> Міжнародныя [[СМІ]] таксама паведамлялі, што атакі [[ІДІЛ]] пасля падзення рэжыму былі накіраваныя на цэнтры і пазіцыі, якія належаць новым урадавым сілам і іх саюзнікам, у спробе падарваць умацаванне ўлады пераходнага ўрада і прадэманстраваць яго няздольнасць падтрымліваць бяспеку. Пераходны ўрад на чале з [[Ахмед Хусейн аш-Шараа]] прыняў рыторыку, у якой супрацьстаянне ІДІЛ было пастаўлена ў раздзел кута прыярытэтаў бяспекі, але ў той жа час імкнулася выкарыстоўваць пытанне "вайны з тэрорам" для атрымання міжнароднага прызнання і падтрымкі, а таксама для таго, каб прадставіць сябе як важнага партнёра ў рэгіянальных і міжнародных.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://asbarme.com/?p=8022 |title=الوضع الأمني والإنساني في سوريا بعد سقوط الأسد (2024-2025) |date=2025-06-29|publisher=web.archive.org |access-date=2025-06-29|archive-date=2025-06-29|archive-url=https://asbarme.com/?p=8022 |url-status=live}}</ref> == Спасылкі == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-19}} [[Катэгорыя:Ісламская дзяржава| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя тэрарыстычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Ісламізм]] k8t8ukrpl94scjfori5hsee5ju8brik 0 812900 5184804 5184633 2026-08-21T18:19:21Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184804 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008-2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене, па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на вырашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Прыняўшы высновы Вайткевічуса і Кішкене, здзейсніліісторыка-картаграфічны аналіз -- дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Правялі геалагічныя даследаванні -- зрабілі 252 свідравіны каб вызначыць глыбіні культурнага пласта і характару напластаванняў глебы. Выкарысталі геарадары і геамагнітныя даследаванні і такім чынам выявілмюі схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Даследчыкі выкарыстоўвалі даныя лазернага сканавання (LIDAR) для параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі і лічбавага мадэлявання. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. Яны вызначылі, што гара Трох Крыжоў была на некалькі метраў вышэй (каля 168 м) і давялі, што яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі. Выявілі два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночны і паўднёвы «амфітэатры» (пляцоўкі). Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Таксама даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад развіваўся не толькі вакол Верхняга і Ніжняга замкаў, а меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым асноўнае развіццё ішло па восі захад-усход. Актыўная ўрабізацыя тэрыторыі каля Ніжняга замка, цяперашняга Старога горада, пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе. Абгрунтавана існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} lbxns4ywi4uk1vmyjzqucec3tr72ui4 5184806 5184804 2026-08-21T18:25:25Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184806 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008-2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене, па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на вырашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Прыняўшы высновы Вайткевічуса і Кішкене, здзейсніліісторыка-картаграфічны аналіз -- дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Правялі геалагічныя даследаванні -- зрабілі 252 свідравіны каб вызначыць глыбіні культурнага пласта і характару напластаванняў глебы. Выкарысталі геарадары і геамагнітныя даследаванні і такім чынам выявілмюі схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Даследчыкі выкарыстоўвалі даныя лазернага сканавання (LIDAR) для параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі і лічбавага мадэлявання. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. Яны вызначылі, што гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, замест цяперашніх 165 метраў) і давялі, што яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі. Выявілі два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночны і паўднёвы «амфітэатры» (пляцоўкі). Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Таксама даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад развіваўся не толькі вакол Верхняга і Ніжняга замкаў, а меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым асноўнае развіццё ішло па восі захад-усход. Актыўная ўрабізацыя тэрыторыі каля Ніжняга замка, цяперашняга Старога горада, пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе. Абгрунтавана існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 6cgooqg9c3rto1q25atjapbm2dzjj3v 5184808 5184806 2026-08-21T18:40:11Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184808 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Прыняўшы высновы Вайткевічуса і Кішкене, яны правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым асноўнае развіццё ішло па восі захад–усход. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе. Таксама было абгрунтавана існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} pqjl3x5gruxbij18cqfs4kf4xg95gn7 5184809 5184808 2026-08-21T18:44:05Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184809 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым асноўнае развіццё ішло па восі захад–усход. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе. Таксама было абгрунтавана існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} nvwe4lbqi421x0uobexevlbjvna64dh 5184810 5184809 2026-08-21T19:05:53Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184810 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развіваўся з захаду на усход. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе, калі горад пачаў развівацца ў іншым кірунку -- з поўначы на поўдзень. Таксама было абгрунтавана існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 112zlg8mhokyyj8j27c0zibywyh9wj4 5184812 5184810 2026-08-21T19:15:31Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184812 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развіваўся з захаду на усход. Таксама даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе, тады горад змяніў і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 4x1545ul03nu4t61jsj0kjk04ytn287 5184813 5184812 2026-08-21T19:18:31Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184813 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развіваўся з захаду на ўсход. Таксама даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе, тады горад змяніў і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} tk866zc5bwc9nq5pvqa06sl6ct1m58m 5184814 5184813 2026-08-21T19:24:14Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184814 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Стала зразумела, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Даследаванне паказала, што ў XIV ст. горад меў двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развіваўся з захаду на ўсход. Таксама даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады горад змяніў і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} kxqkolso879kda2tp4sye1nkt5f1a1r 5184816 5184814 2026-08-21T19:37:14Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5184816 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага Вільні пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 387mlm6q4nbmiehvcq76du52qyl1osn 5184846 5184816 2026-08-21T21:40:25Z JerzyKundrat 174 5184846 wikitext text/x-wiki {{Пішу}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} bzl261grar6munwtb2zme4bpcmfnm26 5184847 5184846 2026-08-21T21:41:07Z JerzyKundrat 174 удакладненне 5184847 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад размяшчаўся на ўзвышшы на правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам пасля паўстання 1830-1831 гадоў на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 7r75blf4ajpeflvpa1qek3yhnuhpeq9 5184991 5184847 2026-08-22T11:34:10Z M.L.Bot 261 5184991 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомым як Алтарыя, цяпер ахопленым Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830-1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 4zhixdvuvwx7epobb41uzlg1mqyjrcy 5184992 5184991 2026-08-22T11:36:11Z M.L.Bot 261 5184992 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830-1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы падчас археалагічных раскопак на Бекешавай гары знайшлі матэрыялы XII—XIV ст., якія прыпісвалі [[Крывічы|крывічам]]. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII-XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} fz8e3dv2x7rrnhqu3zb50u4knaaympi 0 812938 5184840 5184383 2026-08-21T21:27:18Z JerzyKundrat 174 5184840 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Храмісты }} '''Панцырныя жгуціканосцы''', таксама '''перыдынеі''' (''Peridinea'', або ''Dinoflagellata'', або ''Dinophyceae'') — атрад [[жгуцікавыя]] клас раслінных жгуціканосцаў тыпу прасцейшых. Вядомы з канца [[палеазой|палеазою]] (каля 240 млн гадоў назад). 4 падатрады, 50 сямействаў, каля 1000 відаў. Пашыраны ва ўсіх вадаёмах. Уваходзяць у склад [[планктон]]у. Адны з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. Могуць выклікаць «цвіценне» [[вада|вады]], афарбоўку пяску на беразе. На Беларусі найбольш трапляюцца [[перыдыніум сталярны]] (''Peridinium tabulatum''), ''цэрацыум п’яўкападобны'' (''Ceratium hirudinella'') і інш. Даўжыня ад 5 мкм да 2 мм. Цела яйцападобнае, з падоўжнымі адросткамі або без іх, укрыта панцырам з клятчаткавых пласцінак, афарбаванае (у фотасінтэзуючых) і бясколернае. Маюць 2 жгуцікі; адзін ідзе назад, другі (папярочны) размешчаны ў жолабе і абкружае цела па экватары. У марскіх панцырных жгуціканосцаў ёсць вочкі і жыгучая капсула. Большасць аўтатрофы, некаторыя гетэратрофы. Размнажэнне пераважна бясполае — дзяленнем папалам, радзей палавое — [[капуляцыя]]й. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Панцырныя жгуціканосцы|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмісты]] cjxi6bjqn5ztz5ua9j2m8ressl3c7o4 5184841 5184840 2026-08-21T21:28:23Z JerzyKundrat 174 5184841 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Храмісты | wikispecies = Dinoflagellata }} '''Панцырныя жгуціканосцы''', таксама '''перыдынеі''' (''Peridinea'', або ''Dinoflagellata'', або ''Dinophyceae'') — атрад [[жгуцікавыя]] клас раслінных жгуціканосцаў тыпу прасцейшых. Вядомы з канца [[палеазой|палеазою]] (каля 240 млн гадоў назад). 4 падатрады, 50 сямействаў, каля 1000 відаў. Пашыраны ва ўсіх вадаёмах. Уваходзяць у склад [[планктон]]у. Адны з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. Могуць выклікаць «цвіценне» [[вада|вады]], афарбоўку пяску на беразе. На Беларусі найбольш трапляюцца [[перыдыніум сталярны]] (''Peridinium tabulatum''), ''цэрацыум п’яўкападобны'' (''Ceratium hirudinella'') і інш. Даўжыня ад 5 мкм да 2 мм. Цела яйцападобнае, з падоўжнымі адросткамі або без іх, укрыта панцырам з клятчаткавых пласцінак, афарбаванае (у фотасінтэзуючых) і бясколернае. Маюць 2 жгуцікі; адзін ідзе назад, другі (папярочны) размешчаны ў жолабе і абкружае цела па экватары. У марскіх панцырных жгуціканосцаў ёсць вочкі і жыгучая капсула. Большасць аўтатрофы, некаторыя гетэратрофы. Размнажэнне пераважна бясполае — дзяленнем папалам, радзей палавое — [[капуляцыя]]й. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Панцырныя жгуціканосцы|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмісты]] r8pqbg7s69evbtjc8ib52mdtn0fcn55 0 812975 5184849 5184179 2026-08-21T21:43:31Z JerzyKundrat 174 Артыкулу нестае спасылак на крыніцы. 5184849 wikitext text/x-wiki {{Мост}} '''Мост караля Міндоўга''' ({{lang-lt|Karaliaus Mindaugo tiltas}}) — аўтадарожны металічны арачны мост цераз раку Вілію ([[Нярыс]]) у [[Вільня|Вільні]]. Злучае [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] з раёнам і сянюніяй (стараствам) [[Жырмунай]]. Размешчаны ў створы вуліцы Рынктынес, злучаючы яе з вуліцай Тадэвуша Урублеўскага. На правым беразе да моста падыходзяць вуліцы Шэймінішкю і Жырмуну, на левым — вуліцы [[вуліца Жыгіманту|Жыгіманту]] і Арсенала. Побач з мостам размешчаны Стары горад. Вышэй па цячэнні знаходзіцца [[Жырмунскі мост]], ніжэй — [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны мост]]. == Канструкцыя == Мост аднапралётны металічны арачны з праезжай часткай унізе (праезжая частка размешчана на ўзроўні нізу пралётнай будовы). Памер папярочнага перасеку арак складае ад 1,5 м у цэнтры маста да 1,8 м на апорах; вышыня арак — 9,5 м. Вага металаканструкцый аркі — 550 т. Апоры моста маналітныя жалезабетонныя на палевай аснове (жалезабетонныя палі даўжынёй 10 м). Праезжая частка маста жалезабетонная. Мост касой у плане. Падмаставы габарыт — 5 м. Даўжыня маста — 101 м, шырыня маста — 19,75 м (з іх шырыня праезжай часткі — 11,25 м і два тратуары па 4,25 м). Мост прызначаны для руху аўтатранспарту, веласіпедыстаў і пешаходаў. Праезжая частка ўключае ў сябе 3 паласы для руху аўтатранспарту. Пакрыццё праезжай часткі — асфальтабетон, тратуараў — ляшчадная плітка. Тратуары аддзеленыя ад праезжай часткі металічнай бар’ернай агароджай. Перыльная агароджа металічная простага малюнка. На правым беразе ўладкованы левічны спуск на ніжні ярус набярэжнай. {{НК}} [[Катэгорыя:Масты Вільні]] 56ihtsvjlwx6wmehrvg4u1m4ucj4foi 0 812984 5184731 5184679 2026-08-21T12:26:16Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне */ 5184731 wikitext text/x-wiki {{Пра|шляхецкія роды|беларускае прозвішча|Корзун}} {{Род |Род = Корзуны |Арыгінал = Korzun, Korzon, Korzón |Герб = POL COA Korzun.svg |Апісанне герба = «Марскі кот» (варыянт) |Перыяд = XVI—XX стст. |Месца паходжання = [[Слуцкае княства|Слуцкае]] і [[Капыльскае княства|Капыльскае]] княствы, [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] |Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] |Галіны = }} '''Ко́рзуны''', таксама '''Корзаны''' ({{lang-pl|Korzun, Korzon, Korzón}}) — група [[Шляхта|шляхецкіх]] родаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія карысталіся гербам «[[Марскі Кот (герб)|Марскі Кот]]» і ў XIX ст. дамагаліся прызнання ў [[Дваранства|дваранстве]] Расійскай імперыі. Асноўныя гнёзды роду знаходзіліся ў [[Слуцкае княства|Слуцкім]] і [[Капыльскае княства|Капыльскім]] княствах, а таксама ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім]] і [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] паветах. Адзінства «роду Корзунаў» дакументальна не пацверджана, гэта '''некалькі асобных родаў аднаго прозвішча і аднаго герба''', генеалагічную сувязь паміж імі абгрунтаваць крыніцамі пакуль не здолелі. У найноўшым зводзе — 8-м томе «[[Гербоўнік беларускай шляхты|Гербоўніка беларускай шляхты]]» (2024) — Корзунам прысвечаны '''пяць асобных пакаленных роспісаў''', якія ахопліваюць каля 900 асоб XVII — пачатку XX ст.<ref name="herb">{{Кніга|аўтар=Глінскі Я. С., Матвейчык Д. Ч.|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|том=8, ч. 2: К (Касабуцкія — Корзуны)|месца=Мінск|выдавецтва=НГАБ|год=2024|старонкі=637—703|isbn=978-985-90614-1-7}}</ref> == Герб == Усе вядомыя роды Корзунаў ужывалі герб «Марскі кот» ({{lang-pl|Kot Morski}}), у некаторых справах — у форме «Марскі кот зменены». Малюнак герба роду, зацверджаны пры вывадзе 1804 г., захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]]<ref name="rs">{{Артыкул|загаловак=Тры Тадэвушы Корзаны. Гісторык, лекар і інжынер|выданне=RadioSnapkouski Genealogy: генеалагічны блог прафесійнага архівіста|год=2026|спасылка=https://www.radiosnapkouski.info/be/post/korzany-historzk-lekar-inzener}}</ref>. Польскі гісторык [[Станіслаў Дзядулевіч]] у «Гербоўніку татарскіх родаў у Польшчы» (1929) уключыў Корзунаў у лік родаў татарскага паходжання і апісаў іх герб як адмену «Марскога ката» з дадаткам разадранай рагаціны<ref>{{Кніга|аўтар=Dziadulewicz S.|загаловак=Herbarz rodzin tatarskich w Polsce|месца=Wilno|год=1929|старонкі=413—415|мова=pl}}</ref>. Гэтая версія абапіраецца на дакументы, якія сучасныя даследаванні кваліфікуюць як фальсіфікаты XIX ст. (гл. ніжэй). == Паходжанне == === Легендарныя версіі === У вывадах шляхецтва першай трэці XIX ст. Корзуны падавалі разгорнутыя, але недакладныя ці наўпрост сфальсіфікаваныя доказы старажытнасці роду: * легенда пра паходжанне з [[Корсіка|Корсікі]]: продак Жамамысл Корсын (Кортыш) нібыта перасяліўся ў Польшчу, а яго нашчадкі ў часы князя Кракуса сталі звацца Корзунамі; * прывілей [[Уладзіслаў II Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]] 1386 г. на маёнтак Монінск у Смаленскім княстве; * удзел продкаў у [[Гарадзельская унія|Гарадзельскім сойме]] 1413 г.; * запіс 1437 г. ваяводзіча кіеўскага Ерамея Стрыкініча-Корзуна (адсюль прыдомак «Стрыкініч», які фігураваў у пастанове 1835 г.); * пацвярджальны прывілей [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1563 г. Аўтар пакаленных роспісаў [[Яўген Глінскі]] паказаў, што амаль увесь гэты комплекс — фальсіфікаты, часткова складзеныя з імёнаў і рэалій радаводаў панскіх родаў ВКЛ XVI ст.; адны і тыя ж «дакументы» (з рознымі датамі) падаваліся адразу некалькімі рознымі родамі Корзунаў. Магчымую рэальную аснову мае толькі прывілей князя [[Сямён Юр’евіч Алелькавіч|Сямёна Юр’евіча Алелькавіча-Слуцкага]] ад 8 мая 1555 года зямянам Брацлаўскага павета Івашку, Марціну, Сцяпану, Дарафею і Івану Корзунам на ўрочышча Жукаў Востраў, апублікаваны ў «Архиве Юго-Западной России», хоць і ён, верагодна, быў інтэрпаляваны<ref name="herb" />. === Дакументальна пацверджаная аснова === Рэальна прасочваюцца дзве розныя зыходныя групы: * '''[[зямяне]] Слуцкага і Капыльскага княстваў''' — нашчадкі баяр, якія ў канцы XVI—XVII ст. перайшлі на зямянскую службу. Паводле інвентароў, ужо ў XVII ст. яны ўтваралі некалькі асобных «гнёздаў»: маёнтак Старыца Капыльскага княства ([[засценак|засценкі]] Корзуны, Лінск, Сычаўцы), маёнтак Баславічы (засценак Клешаў), маёнтак Старчыцы (засценкі Касынічы і Танежыцы), а таксама засценак Балотчыцы; * '''экзулянты са [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]]''' — Цімафей Корзун, які дэкрэтам камісарскага суда ад 1 чэрвеня 1668 года атрымаў кампенсацыю за страчаныя маёнткі і ў 1681—1688 гадах набыў часткі маёнткаў Рыня і Міхалёва ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]<ref name="herb" />. Гістарычна асноўнай формай прозвішча была «Корзун»; пры доказе шляхецтва ў XIX ст. яно пераважна перадавалася як «Корзан»<ref name="herb" />. == Роды і галіны == У «Гербоўніку беларускай шляхты» пяць родаў Корзунаў пададзены асобнымі роспісамі без уласных назваў; ніжэй яны ўмоўна пазначаны паводле асноўнага рэгіёна рассялення. ДДС — [[дваранскі дэпутацкі сход]]. {| class="wikitable" ! Род !! Гнёзды !! Кароткая характарыстыка !! Прызнанне ў дваранстве |- | '''Рэчыцка-рагачоўскі''' || [[Рэчыцкая шляхта|Рэчыцкі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы || Ад Цімафея, экзулянта са [[Смаленскае ваяводства|Смаленшчыны]]. Засценкі Антушы (Пушкарэўшчына), Шацілкі, Старыя Сцяпы ([[Бабруйскі павет]]). Далучаныя галіны з [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]] паветаў — апошняя з іх род [[Уніяцкая царква|уніяцкіх]] святароў з в. [[Богіна]] || Рагачоўскі правінцыйны земскі суд, 27.02.1775; Беларускі ДДС, 21.03.1799; Мінскі ДДС, 27.06.1830 і 28.11.1850; Магілёўскі ДДС, 1842—1849; указ Сената 30.04.1851 |- | '''Нясвіжска-слуцкі''' || [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі]] і [[Слуцкі павет]]ы || Ад Сымона і Рыгора; у вывадзе выводзіліся ад [[чашнік]]а старадубскага Сільвестра († пасля 1741). Засценкі Пляшэвічы, Кацельнікі, Востраў-Барок, Гарохаўцы, Чарнагубава. Асобная праваслаўная галіна ў засц. Меляшковічы засталася ў стане [[Аднадворцы|аднадворцаў]] || Мінскі ДДС, 30.07.1804, 1832—1856; указы Сената 21.12.1860 і 28.01.1863 |- | '''Мінска-барысаўскі''' || [[Мінскі павет|Мінскі]], [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]] і [[Ігуменскі павет]]ы || Найменшы з роспісаў (11 асоб). З яго паходзіў Адам-Раман Корзан, бацька гісторыка [[Тадэвуш Корзан|Тадэвуша Корзана]] || Мінскі ДДС, 30.07.1819; зацвярджэння Сенатам не было |- | '''Слуцка-ігуменскі''' || [[Слуцкі павет|Слуцкі]], пазней [[Ігуменскі павет]] || Найбуйнейшы род: шэсць галін (I—VI) і больш за дзесяць падгалін, звыш 540 персаналій. Адна з галін у канцы XVIII ст. перасялілася на [[Валынь]] ([[Жытомірскі павет]]) || Мінскі ДДС, 01.12.1825, 15.12.1832, 27.07.1840, 21.12.1844, 19.12.1849, 21.06.1860, 14.06.1889; указ Сената 23.06.1838 — адмова, 15.05.1862 і 09.10.1889 — зацвярджэнне |- | '''Астравоцкі''' || [[Мінскі павет]] || Малы род (маёнткі Астравок, Світалаўка, Нізок). Згас па мужчынскай лініі || Мінскі ДДС, 24.04.1829; вядзенне справы спынена 19.08.1855 у сувязі са згасаннем роду |} Найскладаней уладкаваны слуцка-ігуменскі род. Вывады 1825 і 1832 гг. звялі ў адну штучную схему звесткі пра Корзунаў, якія жылі ў розных частках Слуцкага і Капыльскага княстваў, прычым генеалагічныя схемы гэтых двух вывадаў у ранніх пакаленнях значна разыходзяцца паміж сабой. Таму ў сучасным роспісе род падзелены на галіны паводле рэальнай геаграфіі рассялення: I — засц. Сычаўцы, II — засценкі Корзуны і Лінск, III — засц. Клешаў, IV — засц. Касынічы, V — засц. Танежыцы (потым [[Жытомірскі павет]]), VI — засц. Балотчыцы<ref name="herb" />. == Лёс роду ў XIX стагоддзі == Гісторыя Корзунаў — характэрны прыклад «[[Разбор шляхты|разбору шляхты]]». Дробная засцянковая шляхта не мела прывілеяў на маёнткі і не магла падаць бясспрэчных доказаў паходжання ад ранніх пакаленняў, таму значная частка прызнанняў мясцовымі [[Дваранскі дэпутацкі сход|дваранскімі дэпутацкімі сходамі]] не была зацверджана [[Сенат Расійскай імперыі|Сенатам]]. Указам Сената ад 23 чэрвеня 1838 г. чатыры галіны слуцка-ігуменскага роду не зацверджаны «з прычыны адсутнасці прывілеяў на наданне маёнткаў раннім прадстаўнікам роду»; у сярэдзіне 1860-х гг. большасць прызнаных у 1840 г. Корзунаў канчаткова перавялі ў падатковы стан, а з 1865 г. яны лічыліся [[Аднадворцы|аднадворцамі]]. Асобныя сем’і, наадварот, дамагаліся зацвярджэння — так, у 1889 г. асобна прызнаны і зацверджаны ў дваранстве мінскі чыноўнік Тэафіл-Леанард Корзан з дзецьмі<ref name="herb" />. Частка Корзунаў на мяжы XVIII і XIX стст. выехала ў [[Валынская губерня|Валынскую]] і [[Кіеўская губерня|Кіеўскую]] губерні, дзе іх справы вяліся ў Валынскім дваранскім дэпутацкім сходзе<ref name="herb" />. == Вядомыя прадстаўнікі == * '''[[Тадэвуш Корзан]]''' (Tadeusz Korzon; 1839, Мінск — 1918, Варшава) — польскі гісторык, аўтар «Гісторыі Польшчы ў часы Станіслава Аўгуста» і ўспамінаў пра Мінск сярэдзіны XIX ст. Сын Адама-Рамана Корзана (1804—1863), чыноўніка Мінскага губернскага праўлення (мінска-барысаўскі род). Яго галіна згасла па мужчынскай лініі. * '''Тадэвуш-Тэафіл Корзан''' (1872—1943) — сын гісторыка, лекар-хірург, падпалкоўнік Войска Польскага, памочнік дырэктара Ваеннага музея ў Варшаве. * '''Тэафіл-Леанард Корзан''' (1822—1892) — стацкі саветнік, малодшы рэвізор Мінскай кантрольнай палаты, гласны Мінскай гарадской думы (слуцка-ігуменскі род). * '''Уладзіслаў Корзан''' (1873—1929) — інжынер-тэхнолаг Лібава-Роменскай чыгункі, гласны Мінскай гарадской думы, у 1918 г. — сябра [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] ад гарадскога самакіравання. * '''Тадэвуш Корзан''' (1876—1943) — інжынер-тэхнолаг, дырэктар Мінскай гарадской электрастанцыі (1905—1906, 1911—1920), у 1919—1920 гг. першы намеснік бурмістра Мінска; склаў вядомы гістарычны план Мінска другой паловы XVIII ст. * '''Стэфан Корзан''' (1880—1938) — інжынер-тэхнолаг, начальнік тэхнічнага аддзела службы шляху Лібава-Роменскай чыгункі, гласны Мінскай гарадской думы. Трох аднайменных Тадэвушаў Корзанаў — гісторыка, лекара і інжынера — у літаратуры неаднаразова блыталі паміж сабой; блізкага сваяцтва паміж гісторыкам і інжынерам не існавала<ref name="rs" />. == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Засценак]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Глінскі Я. С., Матвейчык Д. Ч.|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|том=8, ч. 2: К (Касабуцкія — Корзуны)|месца=Мінск|выдавецтва=НГАБ|год=2024|старонак=880|isbn=978-985-90614-1-7}} — С. 637—703. * {{Артыкул|аўтар=Глінскі Я. С.|загаловак=Пераход баяр на зямянскую службу ў Слуцкім і Капыльскім княствах у канцы XVI—XVII ст.|выданне=Архіварыус|выпуск=20|месца=Мінск|выдавецтва=НГАБ|год=2022}} * {{Артыкул|аўтар=Макарэвіч В.|загаловак=Тадэвуш Корзан і яго Мінск сярэдзіны XIX ст.|выданне=ARCHE|нумар=3|год=2010|старонкі=110—127}} * {{Кніга|аўтар=Dziadulewicz S.|загаловак=Herbarz rodzin tatarskich w Polsce|месца=Wilno|год=1929|мова=pl}} * {{Кніга|аўтар=Kolbuszewska J.|загаловак=Tadeusz Korzon (1839—1918). Między codziennością, nauką a służbą narodowi|месца=Łódź|выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego|год=2011|мова=pl}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.radiosnapkouski.info/be/post/korzany-historzk-lekar-inzener|title=Тры Тадэвушы Корзаны. Гісторык, лекар і інжынер|last=|website=Snapkouski Genealogy|date=2026-01-29|access-date=2026-08-21}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] cx8fvc8uc0bqcxr2yxom3vjj14mxu40 0 812996 5184915 5184482 2026-08-22T07:56:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5184915 wikitext text/x-wiki {{Мастак|вучоба=[[Імператарская Акадэмія мастацтваў]]}}'''Ян Чэслаў Манюшка''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jan Czesław Moniuszko'', [[1853]], [[Вільня]] - [[1908]], [[Варшава]]) — польскі мастак, які спецыялізаваўся на жанравым і гістарычным жывапісе. Сын кампазітара [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] (1819–1872). З 1858 года жыў у Варшаве з бацькамі. З 1871 года вывучаў жывапіс у класе малявання ў [[Войцех Герсан|Войцеха Герсана]] і Аляксандра Камінскага . З 1878 года працягнуў вучобу ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай акадэміі мастацтваў у Санкт-Пецярбургу]], а пасля яе заканчэння вярнуўся ў Варшаву. Дэбютаваў у 1879 годзе на выставе ў Таварыстве заахвочвання прыгожых мастацтваў у Варшаве з карцінай «Першая сустрэча Ядвігі і Ягайлы». Таксама ўдзельнічаў у выставах жывапісу ў [[Лодзь|Лодзі]], [[Кракаў|Кракаве]] і [[Кіеў|Кіеве]]. Займаўся ў асноўным жанравым жывапісам, адлюстроўваючы фігуры ў польскіх шляхецкіх касцюмах і ў касцюмах [[ракако]]. Таксама ствараў карціны з гістарычным і рэлігійным зместам. У 1905 годзе ў Варшаўскім мастацкім салоне адбылася персанальная выстава прыбл. 50 яго прац. У 2019 годзе ў прыватнага калекцыянера была набыта карціна Яна Чэслава Манюшкі "Паланэз", зараз знаходзіцца ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры]] ў Мінску.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ont.by/ru/culture-ru/view/v-moskve-obnaruzhena-kartina-polonez-monyushko-mladshego-124697-2019|title=В Москве обнаружена картина «Полонез» Монюшко-младшего|website=ont.by|date=2019-12-02|access-date=2026-08-20}}</ref>[https://www.viartanne.by/ru/cultural-value/palanez-2644/] <gallery widths="180" heights="120"> Файл:Jan Czesław Moniuszko - Biesiada 1901.jpg|link=Plik:Jan_Czesław_Moniuszko_-_Biesiada_1901.jpg|alt=Biesiada|Свята Файл:Jan Czesław Moniuszko - Koncert Jankiela.jpg|link=Plik:Jan_Czesław_Moniuszko_-_Koncert_Jankiela.jpg|alt=Koncert Jankiela|Канцэрт Янкеля Файл:Jan Czesław Moniuszko - Rozmowa przy winie 1890.jpg|link=Plik:Jan_Czesław_Moniuszko_-_Rozmowa_przy_winie_1890.jpg|alt=Rozmowa przy winie|Размова за віном Файл:Jan Czesław Moniuszko - Przygoda w drodze 1894.jpg|link=Plik:Jan_Czesław_Moniuszko_-_Przygoda_w_drodze_1894.jpg|alt=Przygoda w drodze|Прыгоды ў дарозе Файл:Jan Czesław Moniuszko - W pracowni Bacciarellego 1907.jpg|link=Plik:Jan_Czesław_Moniuszko_-_W_pracowni_Bacciarellego_1907.jpg|alt=W pracowni Bacciarellego|У студыі Бачарэлі Файл:Jan Czesław Moniuszko. Polonaise.jpg|Паланэз </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Манюшка Ян Чэслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] tk7zu7mzwzf9x77np5n6qyg4dhamn6v 0 813007 5184875 5184659 2026-08-22T05:57:57Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5184875 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пап}} {{Вучоны}} '''Анатоль Міхайлавіч Пап''' ({{ВДП}}) — беларускі геолаг. Доктар геолага-мінералагічных навук (1976), прафесар (1993). == Біяграфія == Скончыў Жытомірскі лесатэхнічнч тэхнікум (1941), Кіеўскі ўніверсітэт (1950). У 1944—1945 — у Валынскай геалагічнай экспедыцыі (калектар, прараб); у 1950—1956 — ва Усесаюзным Магаданскім навукова-даследчым інстытуце золата і рэдкіх металаў (малодшы навуковы супрацоўнік); з 1957 — у Беларускім навукова-даследчым геолагаразведачным інстытуце (1957—1980; старшы навуковы супрацоўнік, у 1965—1977 — загадчык сектара геалогіі дакембрыя, у 1977—1980 — загадчык аддзела цвёрдых карысных выкапняў); з 1980 — у Інстытуце геалагічных навук АН БССР (у 1980—1990 — загадчык лабараторыі петраграфіі і металагеніі крышталічнага фундамента, у 1990—2000 — галоўны навуковы супрацоўнік лабараторыі ранняга дакембрыя). == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па структуры рудных радовішчаў, [[петралогія|петралогіі]] і петрахіміі дакембрыйскіх комплексаў, [[стратыграфія|стратыграфіі]] і геахраналогіі дакембрыйскіх утварэнняў. У 1964 вылучыў [[шчучынская серыя|шчучынскую]] і [[жыткавіцкая серыя|жыткавіцкую серыі]], якія ў 1981 былі ўключаны ў рабочую стратыграфічную схему [[архей|архея]] і [[пратэразой|пратэразою]] Беларусі і да гэтага часу захоўваюць сваё значэнне, выканаў фармацыйны аналіз, геолага-структурнае раянаванне крышталічнага падмурку Беларусі і ўстанавіў этапы яго развіцця ў раннім [[дакембрый|дакембрыі]]. З ягоным удзелам, як і з улікам яго матэрыялаў, былі складзены многія карты (геалагічныя, тэктанічныя, прагнозна-металагенічныя) дакембрыйскага падмурка не толькі Беларусі, але і ўсяго падмурка [[Руская пліта|Рускай пліты]]. == Асноўныя навуковыя працы == * Магматические и метаморфические комплексы докембрия БССР (1962) * Кристаллический фундамент Белоруссии. М., 1977 * Нижний докембрий Беларуси. Мн.б 1996 * Геология Беларуси. Мн., 2001 (у суаўтарстве) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пап Анатоль Міхайлавіч|||}} * [https://litasfera.geologiya.by/jour/article/view/162/163 Анатолий Михайлович Пап (к 100-летию со дня рождения)] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-22}} {{DEFAULTSORT:Пап}} [[Катэгорыя:Геолагі СССР]] [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] qzk7qpyn3vpmo7v192vntn4jycbfkbn 0 813021 5184874 5184602 2026-08-22T05:57:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5184874 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Мікалай Дзмітрыевіч Папалексі]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-22}} 1fwbpsagz33akneqxokvzwnvekn1dxt 0 813029 5184741 5184654 2026-08-21T13:47:37Z DzBar 156353 5184741 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал|слоган=«Смотрите Дождь»|online serv 1=tvrain.tv|online chan 1={{URL |https://tvrain.tv/live/}}}}'''Дождь''' ({{Lang-be|Дождж}};стылізаванае напісанне – '''ДО///ДЬ''' ці '''TV///RAIN''') — [[Руская мова|рускамоўны]] незалежны інфармацыйны [[Тэлевізійны канал|тэлеканал]] і інтэрнэт-выданне. Вяшчае праз спадарожнік, кабельныя сеткі і інтэрнэт-платформы, уключаючы [[YouTube]]. Тэлеканал базаваўся ў [[Расія|Расіі]] з дня заснавання ў 2010 годзе да пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] ў 2022 годзе<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/826053|title=Телеканал «Дождь» временно приостановит работу|website=[[Interfax.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305164322/https://www.interfax.ru/russia/826053|archive-date=2022-03-05|access-date=2022-03-04|url-status=live}}</ref>, пасля чаго перанёс рэдакцыю спачатку ў [[Латвія|Латвію]]<ref name=":4">{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/12/06/latviyskiy-natsionalnyy-sovet-po-elektronnym-smi-reshil-annulirovat-litsenziyu-na-veschanie-telekanala-dozhd|title=Латвия аннулировала лицензию на вещание телеканала «Дождь» из-за «угрозы национальной безопасности и общественному порядку»|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206073103/https://meduza.io/news/2022/12/06/latviyskiy-natsionalnyy-sovet-po-elektronnym-smi-reshil-annulirovat-litsenziyu-na-veschanie-telekanala-dozhd|archive-date=2022-12-06|access-date=2022-12-06|url-status=live}}</ref>, а затым у [[Нідэрланды]]<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cvdm.nl/besluiten/toestemming-tv-rain|title=Toestemming TV Rain {{!}} Commissariaat voor de media|website=www.cvdm.nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109195505/https://www.cvdm.nl/besluiten/toestemming-tv-rain|archive-date=2023-01-09|access-date=2023-01-09|url-status=live}}</ref>. У 2023 годзе пракуратура Расійскай Федэрацыі ўключыла "Дождь" у спіс непажаданых арганізацый<ref name="undesirable">{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2023/07/25/telekanal-dozhd-ob-yavili-nezhelatelnym-v-rossii|title=Телеканал «Дождь» объявили «нежелательным» в России|website=[[Meduza]]|date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803193522/https://meduza.io/news/2023/07/25/telekanal-dozhd-ob-yavili-nezhelatelnym-v-rossii|archive-date=2023-08-03|access-date=2023-08-03|url-status=live}}</ref>. {{Канал YouTube|название=YouTube-канал «Телеканал Дождь»|изображение=-|название_канала=@tvrain|создан=13 апреля 2010 года|подписчики=4,9 млн|подписчики_дата=июль 2026|просмотры=6 млрд|просмотры_дата=июль 2026|серебряная_кнопка=да|серебряная_кнопка_год=2014 год|золотая_кнопка=да|золотая_кнопка_год=2020 год|викисклад=-}} Канал спецыялізуецца на асвятленні грамадска-палітычных падзей у Расіі, рэзанансных судовых спраў і [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]]. Фарматы праграм уключаюць навіны, аналітыку, інтэрв'ю, ток-шоу, дакументальныя фільмы і канцэрты. [[Файл:Dmitry_Medvedev_and_Dozhd_3.jpg|міні| Прэзідэнт Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] у студыі тэлеканала "Дождь". 2011 год]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|https://tvrain.tv/|телеканала «Дождь»}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://tvr.ink/iRIV|title=Поток – ускоритель YouTube|website=Интернет-магазин Chrome|publisher=tvrain.tv}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі ТЭФІ]] [[Катэгорыя:Кругласутачныя тэлеканалы]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы Расіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы, запушчаныя ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэлеканалы Расіі]] [[Катэгорыя:Навінавыя тэлеканалы]] [[Катэгорыя:Міжнародныя тэлеканалы]] kpsawj6mcbgw2keuqvbhpvygl1pxomf 0 813034 5184873 5184676 2026-08-22T05:57:41Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5184873 wikitext text/x-wiki {{Касманаўт |імя = Сьюзен Хелмс |арыгінал імя = {{lang-en|Susan Jane Helms}} |выява = SJHelms.jpg |апісанне выявы = Сьюзен Хелмс |краіна = {{USA}} |спецыяльнасць = інжынер |воінскае званне = генерал-лейтэнант |місіі = STS-54, STS-64, STS-78, STS-101, 2-я экспедыцыя на МКС |час = 211 сутак |дата нараджэння = 26.2.1958 |месца нараджэння = [[Шарлат (Паўночная Караліна)|Шарлат]], [[Паўночная Караліна]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] }} '''Сью́зен Джэйн Хелмс''' (таксама '''Сю́зан Хэлмс'''<ref name="Czasopis">Успаміны з 1996 г. // ''Czasopis''. — 2015. — № 10 (290). — С. 45—49, асабліва с. 49. — [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=37803-1.pdf Электронная версія].</ref>; {{lang-en|Susan Jane Helms}}, {{IPA|[ˈsuːzən dʒeɪn hɛlmz]}}; нар. [[26 лютага]] [[1958]], [[Шарлат (Паўночная Караліна)|Шарлат]], [[Паўночная Караліна]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])<ref group="заўв.">У «Беларускай энцыклапедыі» месцам нараджэння Хелмс названы Чарлстан, ЗША. У матэрыяле [[НАСА]] ''Toys in Space II'' месцам яе нараджэння названы Шарлат, штат Паўночная Караліна: [https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2009/07/151731main_Toys.In_.Space_.II_.pdf с. 24].</ref> — амерыканская [[Касманаўт|касманаўтка]], [[інжынер]], генерал-лейтэнант [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] ў адстаўцы. Удзельніца пяці касмічных палётаў, у тым ліку 2-й экспедыцыі на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнародную касмічную станцыю]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|17|Хелмс|Ларыёнава У. С.|9—10|У. С. Ларыёнава}}</ref><ref name="NASA">{{cite web|language=en|url=https://www.nasa.gov/people/lieutenant-general-susan-j-helms/|title=Lieutenant General Susan J. Helms|publisher=NASA|access-date=2026-08-21}}</ref> == Біяграфія == У 1980 годзе скончыла Акадэмію ВПС ЗША, у 1985 годзе атрымала ступень магістра ў галіне аэранаўтыкі і астранаўтыкі ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]], у 1988 годзе скончыла курс лётнага інжынера-выпрабавальніка ў Школе лётчыкаў-выпрабавальнікаў ВПС ЗША.<ref name="БелЭн" /><ref name="USAF">{{cite web|language=en|url=https://www.af.mil/About-Us/Biographies/Display/Article/107959/susan-j-helms/|title=Lieutenant General Susan J. Helms|publisher=United States Air Force|access-date=2026-08-21}}</ref> У студзені 1990 года была адабрана ў групу касманаўтаў [[НАСА]], у ліпені 1991 года атрымала кваліфікацыю касманаўта.<ref name="USAF" /> Першы касмічны палёт здзейсніла 13—19 студзеня 1993 года ў складзе экіпажа місіі STS-54 [[Спейс шатл|шатла]] [[Індэвар (шатл)|«Індэвар»]]. 13 студзеня стала першай жанчынай-вайскоўцам ЗША, якая пабывала ў космасе.<ref name="БелЭн" /><ref name="USAF" /> У 1994 годзе ўдзельнічала ў палёце STS-64, у 1996 — STS-78, у 2000 — STS-101.<ref name="NASA" /> Палёт STS-78 на шатле «Калумбія» працягваўся з 20 чэрвеня да 7 ліпеня 1996 года.<ref name="Czasopis" /> [[Файл:STS-78_crew.jpg|злева|міні|Экіпаж місіі STS-78, 1996 год]] У 2001 годзе Хелмс была бортінжынерам 2-й экспедыцыі на МКС і правяла на арбіце больш за пяць месяцаў.<ref name="NASA" /> 11 сакавіка разам з Джэймсам Восам яна здзейсніла выхад у адкрыты космас, які паводле методыкі НАСА працягваўся 8 гадзін 56 хвілін.<ref name="БелЭн" /><ref name="Guinness">{{cite web|language=en|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66075-longest-spacewalk|title=Longest spacewalk|publisher=Guinness World Records|access-date=2026-08-21}}</ref> Гэты выхад заставаўся сусветным рэкордам па працягласці да 17 снежня 2024 года.<ref name="Guinness" /> Агулам за пяць касмічных палётаў Хелмс правяла ў космасе 211 сутак.<ref name="NASA" /> [[Файл:Susan_Helms_works_with_three_laptops_in_the_Destiny_laboratory.jpg|міні|Сьюзен Хелмс на МКС, 2001 год]] У 2002 годзе пасля завяршэння працы ў НАСА працягнула службу ў ВПС ЗША. У 2006—2008 гадах камандавала 45-м касмічным крылом, у студзені 2011 года атрымала званне генерал-лейтэнанта і ўзначаліла 14-ю паветраную армію ВПС ЗША.<ref name="USAF" /> 1 красавіка 2014 года выйшла ў адстаўку.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.af.mil/About-Us/Biographies/Biography-Search/|title=Biography Search|publisher=United States Air Force|access-date=2026-08-21}}</ref> За касмічныя палёты была, сярод іншага, пяць разоў узнагароджана медалём НАСА «За касмічны палёт».<ref name="БелЭн" /> == Заўвагі == <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Хелмс|Ларыёнава У. С.|9—10|У. С. Ларыёнава}} * Успаміны з 1996 г. // ''Czasopis''. — 2015. — № 10 (290). — С. 45—49. — [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=37803-1.pdf Электронная версія]. == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-22}} {{DEFAULTSORT:Хелмс, Сьюзен}} [[Катэгорыя:Астранаўты ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-касманаўты]] [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе]] 3wgy8c8vx375i281ijfzjethveekwtl 0 813041 5184837 5184707 2026-08-21T21:24:01Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5184837 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Вучоны}} '''Георг Фрыдрых Бенедыкт фон Крузенштэрн''' ({{lang-de|Georg Friedrich Benedikt von Krusenstjern}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[гісторык]] і [[Генеалог|генеолаг]], які [[Балтыйскія немцы|працаваў у Германіі і Балтыі]]. == Біяграфія == === 1899—1939 гг. === Ён быў сынам [[Otto von Krusenstjern|Ота фон Крузенштэрна]] (1870—1923), акруговага дэпутата і дырэктара Пецярбургскага медепракатнага і трубнага завода, і Марыі, народжанай фон Рам. Георг фон Крузенштэрн быў пляменнікам унука вядомага мараплаўца (1803—1806) [[Іван Фёдаравіч Крузенштэрн|Адама Ёгана фон Крузенштерна]]<ref name=":0" />. Дзяцінства ён правёў у [[Санкт-Пецярбург]]у . З 1918 года фон Крузенштэрн ваяваў у Балтыйскім палку супраць Чырвонай Арміі ў Эстонскай вайне за незалежнасць. У 1920 годзе ён стаў сяржантам і пакінуў полк у канцы года пасля яго расфарміравання. Пасля гэтага фон Крузенштэрн працаваў на папяровай фабрыцы ў [[Лігатнэ]] (Латвія), а пазней у [[Талін|Рэвелі]] (Эстонія). З 1926 па 1927 год ён знаходзіўся ў Германіі на стажыроўцы (па вырабе паперы?). У 1927 годзе Георг фон Крузенштэрн ажаніўся ў Рэвелі і пасля жыў у сваім маёнтку ў Ерлепе. У 1939 годзе ён удзельнічаў у арганізацыі перасялення балтыйскіх немцаў з Эстоніі. === 1941—1944 гг. === Адразу пасля пачатка вайны з Савецкім Саюзам фон Крузенштэрн прапанаваў аднавіць масштабныя генеалагічныя даследаванні ў краінах Балтыі. Дзеля дасягнення гэтай мэты ў верасні 1941 года, па ўласнай просьбе, фон Крузенштэрн стаў супрацоўнікам [[Айнзацштаб рэйхсляйтэра Розенберга (ERR)|айнзацштаба рэйхсляйтэра Розенберга (ERR)]]. <ref name=":0">[http://www.aai.ee/abks/Wiewares.html ''Wie war es. Georg von Krusenstern und seine Tätigkeit im Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (1941—1942)''] von Malle Salupere </ref> Спачатку ён адказваў за абследаванне культурных каштоўнасцей у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ваколіцах [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], пра што рабіў падрабязныя асабістыя нататкі. У кастрычніку 1941 года ён стаў членам нацысцкай партыі. У 1942 годзе фон Крузенштэрн узначаліў ''рабочую групу Эстонія (''Arbeitsgruppe Estland'')'' айнзацштаба. <ref>Gutsul Nazarii: ''Der Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg und seine Tätigkeit in der Ukraine 1941—1944'' Dissertation, Justus-Liebig-Universität Gießen 2013, S. 314. </ref> Там ён таксама займаўся вывучэннем культуры балтыйскіх немцаў, збірая як фатаграфіі, так і царкоўныя запісы. <ref>Corinna Kuhr-Korolev, Ulrike Schmiegelt-Rietig, Elena Zubkova (Hrsg.); ''Raub und Rettung. Russische Museen im Zweiten Weltkrieg.'' Böhlau, Weimar, Köln, Wien 2019. S. 93f</ref> У чэрвені 1942 г. першы раз наведаў [[Беларусь]], пасля падарожжа пакінуў падрабязныя нататкі пра паездку. 11 сакавіка 1943 г. Крузенштэрн быў прызначаны кіраўніком ''рабочай групы Беларусь'' (Arbeitsgruppe Weithrutenien) з офісам у [[Мінск]]у. Кіраванне рабочай групай цягнулася да пачатку мая 1943 г., калі была праведзена рэаргранізацыя AG Weithrutenien і на яе аснове створана ''галоўная рабочая група Мітэ'' (Hauptarbeitsgruppe Mitte), кіраўніком якой был прызначаны Х.[[Лангкопф]]. Крузенштерн застаўся у складзе HAG Mitte у якасці кіраўніка аддзела ацэнкі, які адказваў за падрыхтоўку матэрыялаў, перш за ўсё, па «савецкай праблематыцы». У пачатку лістапада 1943 годзе фон Крузенштэрн быў адпраўлены ў [[Пскоў]] і стаў кіраўніком ''Пскоўскага перадавога атрада'' (Vorkommandos Pskow) айнзацштаба Розенберга. Пасля цяжкай хваробы зімой 1943—1944 гг. ён быў пераведзены ў цэнтральны офіс ERR у [[Рацібуж|Рацібары]], дзе з’яўляўся кіраўніком яго перакладчыцкага бюро. Заставаўся супрацоўнікам ERR да апошніх месцаў вайны. === 1945—1989 гг. === Пасля вайны Георг фон Крузенштэрн жыў у [[Мюнхен]]е, дзе працягваў свае даследаванні балтыйскіх немцаў і кіраваў інфармацыйным цэнтрам для балтыйскіх немцаў. У 1979 годзе ''Балтыйская карпарацыя Fraternitas Dorpatensis'' у Мюнхене прыняла яго ў члены свайго брацтва . === Сям’я === Георг фон Крузенст’ерн быў жанаты на Гертруде фон Міндынг (*&nbsp;1908), дачка інжынера Эрнста фон Міндынга і Маргарэты, народжанай Раймер, замужам з 1927 па 1932 год. У шлюбе нарадзіўся сын Алексіс фон Крузенштэрн (1930—1978). У 1932 годзе Георг фон Крузенштэрн ажаніўся з Лорэ Віліг (1909—1964), а ў 1965 годзе ажаніўся з Лорэ фон Дэн, у дзявоцтве Кох (1913—1974), якая раней была замужам за Аляксандрам фон Дэнам (1901—1938) і Куртам фон Дэнам (1901—1978). == Працы == Георг фон Крузенштэрн правёў дзесяцігоддзі даследаванняў балтыйскіх немцаў і іх культуры ў былых прыбалтыйскіх губернатаратах . Ён склаў «Архіў выяваў Балтыйскай радзімы Георга фон Крузенштэрна». Тут сабрана больш за 15 000 гістарычных відаў гарадоў і фотаздымкаў многіх сядзіб і маёнткаў, якія зараз разбураны, асабліва нямецка-балтыйскіх дваранскіх дамоў. У ёй таксама змяшчаецца больш за 10 000 партрэтаў нямецка-балтыйскіх асоб. Акрамя фотарэпрадукцый сямейных фотаздымкаў, гэта пераважна гістарычныя фатаграфіі з візітных картак 1860—1918 гадоў. «Балтыйскі рэгіянальны архіў выяваў Георга фон Крузенштэрна» цяпер знаходзіцца ў Нямецкім цэнтры дакументацыі гісторыі мастацтва — фотаархіве Марбурга . Георг фон Крузенштэрн разам з Эрыкам Амбургерам быў аўтарам « Нямецка-балтыйскага біяграфічнага лексікона 1710—1960», рэдактарам якога быў Вільгельм Ленц і які з’яўляецца незаменным для любога даследчыка Прыбалтыкі. == Творы (падборка) == * ''Kurland und seine Ritterschaft'', 1971. * ''Die Landmarschälle und Landräte der Livländischen und der Öselschen Ritterschaft in Bildnissen'', 1963. * ''Heldengedenkbuch des Baltenregiments'', 1938. * ''M. G.-Mann im Baltenregiment'', 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[:de:Carola L. Gottzmann|Carola L. Gottzmann]], Petra Hörner: ''[[:de:Lexikon der deutschsprachigen Literatur des Baltikums und St. Petersburgs|Lexikon der deutschsprachigen Literatur des Baltikums und St. Petersburgs]]''. Band 2. Verlag Walter de Gruyter, Berlin 2007. [[:de:Special:BookSources/9783110193381|ISBN 978-3-11-019338-1]]. S. 777—779 == Знешнія спасылкі == * Baltische Historische Kommission (Hrsg.): Eintrag zu Krusenstjern, Georg v.. In: BBLD — Baltisches biografisches Lexikon digital * [http://www.aai.ee/abks/Wiewares.html ''Wie war es. Georg von Krusenstern und seine Tätigkeit im Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (1941—1942)''] von Malle Salupere * [https://www.uni-marburg.de/de/fotomarburg/bestaende/uebernahmen/krusenstjern Baltisches Heimatbildarchiv Georg von Krusenstjern] Universität Marburg * {{DNB-Portal|116575654}} * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/searchresults?isThumbnailFiltered=false&query=Georg%20Krusenstjern&offset=0 Dokumente über Georg von Krusenstjern] in der Deutschen Digitalen Bibliothek {{DEFAULTSORT:Крузенштэрн Георг Фрыдрых Бенедыкт}} [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Генеалогі]] q3l3s5sjd9wwzb267ny38v7n7468h75 5184872 5184837 2026-08-22T05:57:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5184872 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Вучоны}} '''Георг Фрыдрых Бенедыкт фон Крузенштэрн''' ({{lang-de|Georg Friedrich Benedikt von Krusenstjern}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[гісторык]] і [[Генеалог|генеолаг]], які [[Балтыйскія немцы|працаваў у Германіі і Балтыі]]. == Біяграфія == === 1899—1939 гг. === Ён быў сынам [[Otto von Krusenstjern|Ота фон Крузенштэрна]] (1870—1923), акруговага дэпутата і дырэктара Пецярбургскага медепракатнага і трубнага завода, і Марыі, народжанай фон Рам. Георг фон Крузенштэрн быў пляменнікам унука вядомага мараплаўца (1803—1806) [[Іван Фёдаравіч Крузенштэрн|Адама Ёгана фон Крузенштерна]]<ref name=":0" />. Дзяцінства ён правёў у [[Санкт-Пецярбург]]у . З 1918 года фон Крузенштэрн ваяваў у Балтыйскім палку супраць Чырвонай Арміі ў Эстонскай вайне за незалежнасць. У 1920 годзе ён стаў сяржантам і пакінуў полк у канцы года пасля яго расфарміравання. Пасля гэтага фон Крузенштэрн працаваў на папяровай фабрыцы ў [[Лігатнэ]] (Латвія), а пазней у [[Талін|Рэвелі]] (Эстонія). З 1926 па 1927 год ён знаходзіўся ў Германіі на стажыроўцы (па вырабе паперы?). У 1927 годзе Георг фон Крузенштэрн ажаніўся ў Рэвелі і пасля жыў у сваім маёнтку ў Ерлепе. У 1939 годзе ён удзельнічаў у арганізацыі перасялення балтыйскіх немцаў з Эстоніі. === 1941—1944 гг. === Адразу пасля пачатка вайны з Савецкім Саюзам фон Крузенштэрн прапанаваў аднавіць масштабныя генеалагічныя даследаванні ў краінах Балтыі. Дзеля дасягнення гэтай мэты ў верасні 1941 года, па ўласнай просьбе, фон Крузенштэрн стаў супрацоўнікам [[Айнзацштаб рэйхсляйтэра Розенберга (ERR)|айнзацштаба рэйхсляйтэра Розенберга (ERR)]]. <ref name=":0">[http://www.aai.ee/abks/Wiewares.html ''Wie war es. Georg von Krusenstern und seine Tätigkeit im Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (1941—1942)''] von Malle Salupere </ref> Спачатку ён адказваў за абследаванне культурных каштоўнасцей у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і ваколіцах [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], пра што рабіў падрабязныя асабістыя нататкі. У кастрычніку 1941 года ён стаў членам нацысцкай партыі. У 1942 годзе фон Крузенштэрн узначаліў ''рабочую групу Эстонія (''Arbeitsgruppe Estland'')'' айнзацштаба. <ref>Gutsul Nazarii: ''Der Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg und seine Tätigkeit in der Ukraine 1941—1944'' Dissertation, Justus-Liebig-Universität Gießen 2013, S. 314. </ref> Там ён таксама займаўся вывучэннем культуры балтыйскіх немцаў, збірая як фатаграфіі, так і царкоўныя запісы. <ref>Corinna Kuhr-Korolev, Ulrike Schmiegelt-Rietig, Elena Zubkova (Hrsg.); ''Raub und Rettung. Russische Museen im Zweiten Weltkrieg.'' Böhlau, Weimar, Köln, Wien 2019. S. 93f</ref> У чэрвені 1942 г. першы раз наведаў [[Беларусь]], пасля падарожжа пакінуў падрабязныя нататкі пра паездку. 11 сакавіка 1943 г. Крузенштэрн быў прызначаны кіраўніком ''рабочай групы Беларусь'' (Arbeitsgruppe Weithrutenien) з офісам у [[Мінск]]у. Кіраванне рабочай групай цягнулася да пачатку мая 1943 г., калі была праведзена рэаргранізацыя AG Weithrutenien і на яе аснове створана ''галоўная рабочая група Мітэ'' (Hauptarbeitsgruppe Mitte), кіраўніком якой был прызначаны Х.[[Лангкопф]]. Крузенштерн застаўся у складзе HAG Mitte у якасці кіраўніка аддзела ацэнкі, які адказваў за падрыхтоўку матэрыялаў, перш за ўсё, па «савецкай праблематыцы». У пачатку лістапада 1943 годзе фон Крузенштэрн быў адпраўлены ў [[Пскоў]] і стаў кіраўніком ''Пскоўскага перадавога атрада'' (Vorkommandos Pskow) айнзацштаба Розенберга. Пасля цяжкай хваробы зімой 1943—1944 гг. ён быў пераведзены ў цэнтральны офіс ERR у [[Рацібуж|Рацібары]], дзе з’яўляўся кіраўніком яго перакладчыцкага бюро. Заставаўся супрацоўнікам ERR да апошніх месцаў вайны. === 1945—1989 гг. === Пасля вайны Георг фон Крузенштэрн жыў у [[Мюнхен]]е, дзе працягваў свае даследаванні балтыйскіх немцаў і кіраваў інфармацыйным цэнтрам для балтыйскіх немцаў. У 1979 годзе ''Балтыйская карпарацыя Fraternitas Dorpatensis'' у Мюнхене прыняла яго ў члены свайго брацтва . === Сям’я === Георг фон Крузенст’ерн быў жанаты на Гертруде фон Міндынг (*&nbsp;1908), дачка інжынера Эрнста фон Міндынга і Маргарэты, народжанай Раймер, замужам з 1927 па 1932 год. У шлюбе нарадзіўся сын Алексіс фон Крузенштэрн (1930—1978). У 1932 годзе Георг фон Крузенштэрн ажаніўся з Лорэ Віліг (1909—1964), а ў 1965 годзе ажаніўся з Лорэ фон Дэн, у дзявоцтве Кох (1913—1974), якая раней была замужам за Аляксандрам фон Дэнам (1901—1938) і Куртам фон Дэнам (1901—1978). == Працы == Георг фон Крузенштэрн правёў дзесяцігоддзі даследаванняў балтыйскіх немцаў і іх культуры ў былых прыбалтыйскіх губернатаратах . Ён склаў «Архіў выяваў Балтыйскай радзімы Георга фон Крузенштэрна». Тут сабрана больш за 15 000 гістарычных відаў гарадоў і фотаздымкаў многіх сядзіб і маёнткаў, якія зараз разбураны, асабліва нямецка-балтыйскіх дваранскіх дамоў. У ёй таксама змяшчаецца больш за 10 000 партрэтаў нямецка-балтыйскіх асоб. Акрамя фотарэпрадукцый сямейных фотаздымкаў, гэта пераважна гістарычныя фатаграфіі з візітных картак 1860—1918 гадоў. «Балтыйскі рэгіянальны архіў выяваў Георга фон Крузенштэрна» цяпер знаходзіцца ў Нямецкім цэнтры дакументацыі гісторыі мастацтва — фотаархіве Марбурга . Георг фон Крузенштэрн разам з Эрыкам Амбургерам быў аўтарам « Нямецка-балтыйскага біяграфічнага лексікона 1710—1960», рэдактарам якога быў Вільгельм Ленц і які з’яўляецца незаменным для любога даследчыка Прыбалтыкі. == Творы (падборка) == * ''Kurland und seine Ritterschaft'', 1971. * ''Die Landmarschälle und Landräte der Livländischen und der Öselschen Ritterschaft in Bildnissen'', 1963. * ''Heldengedenkbuch des Baltenregiments'', 1938. * ''M. G.-Mann im Baltenregiment'', 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[:de:Carola L. Gottzmann|Carola L. Gottzmann]], Petra Hörner: ''[[:de:Lexikon der deutschsprachigen Literatur des Baltikums und St. Petersburgs|Lexikon der deutschsprachigen Literatur des Baltikums und St. Petersburgs]]''. Band 2. Verlag Walter de Gruyter, Berlin 2007. [[:de:Special:BookSources/9783110193381|ISBN 978-3-11-019338-1]]. S. 777—779 == Знешнія спасылкі == * Baltische Historische Kommission (Hrsg.): Eintrag zu Krusenstjern, Georg v.. In: BBLD — Baltisches biografisches Lexikon digital * [http://www.aai.ee/abks/Wiewares.html ''Wie war es. Georg von Krusenstern und seine Tätigkeit im Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (1941—1942)''] von Malle Salupere * [https://www.uni-marburg.de/de/fotomarburg/bestaende/uebernahmen/krusenstjern Baltisches Heimatbildarchiv Georg von Krusenstjern] Universität Marburg * {{DNB-Portal|116575654}} * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/searchresults?isThumbnailFiltered=false&query=Georg%20Krusenstjern&offset=0 Dokumente über Georg von Krusenstjern] in der Deutschen Digitalen Bibliothek {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-22}} {{DEFAULTSORT:Крузенштэрн Георг Фрыдрых Бенедыкт}} [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Генеалогі]] o7zx36h8k16j37hchq9yzh1ezlemewx 0 813044 5184730 5184716 2026-08-21T12:26:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5184730 wikitext text/x-wiki {{Сайт | назва = dev.by | лагатып = | скрыншот = | url = [https://devby.io/ devby.io] | камерцыйны = так | тып = [[Інтэрнэт-выданне]] | рэгістрацыя = неабавязковая | мова = [[руская мова|руская]] | наведвальнасць = да 2 млн (на ўсіх платформах), каля 500 тыс. у Беларусі (пасля блакіроўкі) | заснавальнік = [[Арцём Канцавы]], [[Аляксандр Юруць]] | пачатак працы = [[кастрычнік]] [[2008]] | статус = актыўны (у эміграцыі) }} '''dev.by''' (таксама вядомы як '''devby.io''') — беларускае [[інтэрнэт-выданне]] і медыяплатформа, прысвечаная тэхналогіям і [[ІТ-індустрыя|ІТ-індустрыі]]. Рэсурс аб'ядноўвае рускамоўную лічбавую і ІТ-супольнасць: распрацоўшчыкаў, тэсціроўшчыкаў, менеджараў, аналітыкаў і стартапераў. Сайт з'яўляецца адным з самых папулярных рэсурсаў пра працу ў сферы інфармацыйных тэхналогій у [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="kv">{{cite web|url=https://www.kv.by/content/320707-istoriya-uspekha-devby|title=История успеха: Dev.by|publisher=Компьютерные вести|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Гісторыя == Ідэя стварэння рэсурсу з'явілася ў 2007&nbsp;годзе. Да гэтага часу абмеркаванне працы ў беларускіх ІТ-кампаніях мела эпізадычны і неструктураваны характар на розных форумах. Калі рынак пачаў імкліва развівацца, а кампаніі сталі больш актыўна шукаць спецыялістаў, з'явілася патрэба ў паўнавартасным сэрвісе. Стваральнікамі праекта выступілі [[Арцём Канцавы]] і [[Аляксандр Юруць]], якія на той момант працавалі на менеджарскіх пазіцыях у адной з мінскіх ІТ-кампаній<ref name="kv"/>. Распрацоўка сайта вялася ў вольны ад працы час на працягу васьмі месяцаў. Рэсурс быў афіцыйна запушчаны ў кастрычніку 2008&nbsp;года. Гэты перыяд супаў з пачаткам сусветнага фінансавага крызісу, які закрануў і беларускі рынак: кампаніі пачалі звальняць супрацоўнікаў і зразаць заробкі. У гэтых умовах платформа хутка набыла папулярнасць, стаўшы галоўнай пляцоўкай для абмеркавання сітуацыі на рынку, абмену інфармацыяй і камунікацыі паміж працадаўцамі і супрацоўнікамі<ref name="kv"/>. З цягам часу выданне аказала значны ўплыў на сталенне беларускага ІТ-рынку. Кампаніі перайшлі да больш цывілізаваных формаў вырашэння канфліктаў, пачалі актыўна працаваць над сваім іміджам і брэндам працадаўцы, палепшылі ўмовы працы ў офісах, а вакансіі набылі больш канкрэтны і прафесійны выгляд<ref name="kv"/>. У 2021&nbsp;годзе беларускі бізнесмен [[Віктар Пракапеня]] інвеставаў у праект паўмільёна долараў ЗША для развіцця тэмы адукацыі і ўдасканалення ў ІТ-сферы<ref name="citydog_blok">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-site-blok-it/|title=Главное беларуское медиа об IТ-индустрии (опять) заблокировали в Беларуси|publisher=CityDog.io|date=12 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Дзейнасць і кантэнт == Інтэрнэт-выданне асвятляе ўсе значныя падзеі, якія адбываюцца ў галіне інфармацыйных тэхналогій або могуць на яе паўплываць. Платформа публікуе навіны, аналітычныя матэрыялы, расследаванні і інтэрв'ю. На сайце сабраны падрабязны каталог беларускіх ІТ-кампаній з водгукамі супрацоўнікаў, вядзецца каляндар прафесійных падзей, збіраецца і аналізуецца статыстыка даходаў і заробкаў, а таксама размяшчаюцца вакансіі для кандыдатаў<ref name="baj_blok">{{cite web|url=https://baj.media/ru/perestal-otkryvatsya-iz-belarusi-devbyio/|title=Перестал открываться из Беларуси devby.io|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=13 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Аўдыторыя выдання гістарычна складала каля аднаго мільёна ўнікальных наведвальнікаў штомесяц, а з улікам сацыяльных сетак (Facebook, TikTok, Telegram, Instagram, LinkedIn) дасягала двух мільёнаў. Амаль 40 працэнтаў рэдакцыйных артыкулаў ствараюцца пры дапамозе чытачоў<ref name="fix">{{cite web|url=https://baj.media/ru/rabota-v-uslovijah-repressij-kak/|title=Работа в условиях репрессий: Как Dev.by держится на плаву в эмиграции|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў / The Fix|date=20 чэрвеня 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Паводле ўнутранага кодэкса калектыву, рэдакцыя дэкларуе сваю незалежнасць<ref name="baj_blok"/>: {{цытата|Рэдакцыя незалежная ад заснавальнікаў і інвестараў, дзейнічае ў інтарэсах чытачоў, ІТ-супольнасці і не абслугоўвае карпаратыўныя інтарэсы якіх-небудзь кампаній. Мы не з'яўляемся тэхналагічным і бізнес-рэсурсам у вакууме. Мы высока цэнім супольнасць, якая сабралася вакол выдання на працягу паўтара дзесяцігоддзя, і разам з ёй перажываем ідэальны шторм (а часам і штыль): пішам пра ўсё, што важна, карысна, цікава і набалела прама цяпер.{{арыгінальны тэкст|ru|Редакция Dev.by независима от учредителей и инвесторов, действует в интересах читателей, ИТ-сообщества и не обслуживает корпоративные интересы каких-либо компаний. Мы не являемся технологическим и бизнес-ресурсом в вакууме. Мы высоко ценим сообщество, собравшееся вокруг издания на протяжении полутора десятилетий, и вместе с ним переживаем идеальный шторм (а иногда и штиль): пишем обо всем, что важно, полезно, интересно и наболело прямо сейчас.}}}} == Эміграцыя і рэпрэсіі == Пасля падзей 2020&nbsp;года ў Беларусі пачаліся сістэмныя палітычныя рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і незалежных медыя. Нягледзячы на гэта, партал спачатку захоўваў даходы ад рэкламы. Аднак з пачаткам [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022&nbsp;года выданне страціла 94 % даходу за адзін месяц<ref name="fix"/>. Гэта вымусіла каманду з 24 чалавек (журналісты, рэдактары і адміністрацыйны персанал) [[Рэлакацыя бізнесу з Беларусі|эміграваць]], пераважна ў [[Польшча|Польшчу]], і перабудоўваць бізнес-мадэль. Кампанія замарозіла найманне новых супрацоўнікаў, скараціла заробкі, спыніла бонусную сістэму і ліквідавала большасць другарадных пасад. Каб выжыць, былі запушчаны праекты для беларускай ІТ-дыяспары і асобны сайт для ўкраінскіх спецыялістаў. У эміграцыі выданне на 30 працэнтаў фінансуецца за кошт рэкламы і чытацкіх ахвяраванняў, а астатнія 70 працэнтаў пакрываюцца за кошт знешняй падтрымкі<ref name="fix"/>. У маі 2023&nbsp;года сайт быў упершыню заблакіраваны на тэрыторыі Беларусі без афіцыйных паведамленняў і тлумачэнняў<ref name="citydog_blok"/>. 12 лютага 2024&nbsp;года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Беларусі]] паўторна заблакіравала доступ да дамена ''devby.io'', усталяваўшы адпаведную заглушку. З-за блакіроўкі аўдыторыя ўнутры краіны скарацілася да 500 тысяч чалавек<ref name="fix"/>. 18 жніўня 2026&nbsp;года паводле рашэння беларускіх уладаў сайт ''devby.io'', аднайменны Telegram-канал і Telegram-боты выдання былі ўнесены ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў»]]<ref name="zerkalo">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/134713.html|title=Сайт медиа devby и аккаунт Маргариты Левчук в Threads признали «экстремистскими»|publisher=Zerkalo.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref><ref name="citydog">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-devby-extrem/|title=Силовики признали сайт и телеграм медиа Devby «экстремисткими материалами»|publisher=CityDog.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты, з'явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Экстрэмісцкія матэрыялы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты на рускай мове]] 7awmiv3gxjgq01d01ottul8ndfcrlwp 5184911 5184730 2026-08-22T07:52:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Сайты, з'явіліся ў 2008 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2008 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184911 wikitext text/x-wiki {{Сайт | назва = dev.by | лагатып = | скрыншот = | url = [https://devby.io/ devby.io] | камерцыйны = так | тып = [[Інтэрнэт-выданне]] | рэгістрацыя = неабавязковая | мова = [[руская мова|руская]] | наведвальнасць = да 2 млн (на ўсіх платформах), каля 500 тыс. у Беларусі (пасля блакіроўкі) | заснавальнік = [[Арцём Канцавы]], [[Аляксандр Юруць]] | пачатак працы = [[кастрычнік]] [[2008]] | статус = актыўны (у эміграцыі) }} '''dev.by''' (таксама вядомы як '''devby.io''') — беларускае [[інтэрнэт-выданне]] і медыяплатформа, прысвечаная тэхналогіям і [[ІТ-індустрыя|ІТ-індустрыі]]. Рэсурс аб'ядноўвае рускамоўную лічбавую і ІТ-супольнасць: распрацоўшчыкаў, тэсціроўшчыкаў, менеджараў, аналітыкаў і стартапераў. Сайт з'яўляецца адным з самых папулярных рэсурсаў пра працу ў сферы інфармацыйных тэхналогій у [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="kv">{{cite web|url=https://www.kv.by/content/320707-istoriya-uspekha-devby|title=История успеха: Dev.by|publisher=Компьютерные вести|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Гісторыя == Ідэя стварэння рэсурсу з'явілася ў 2007&nbsp;годзе. Да гэтага часу абмеркаванне працы ў беларускіх ІТ-кампаніях мела эпізадычны і неструктураваны характар на розных форумах. Калі рынак пачаў імкліва развівацца, а кампаніі сталі больш актыўна шукаць спецыялістаў, з'явілася патрэба ў паўнавартасным сэрвісе. Стваральнікамі праекта выступілі [[Арцём Канцавы]] і [[Аляксандр Юруць]], якія на той момант працавалі на менеджарскіх пазіцыях у адной з мінскіх ІТ-кампаній<ref name="kv"/>. Распрацоўка сайта вялася ў вольны ад працы час на працягу васьмі месяцаў. Рэсурс быў афіцыйна запушчаны ў кастрычніку 2008&nbsp;года. Гэты перыяд супаў з пачаткам сусветнага фінансавага крызісу, які закрануў і беларускі рынак: кампаніі пачалі звальняць супрацоўнікаў і зразаць заробкі. У гэтых умовах платформа хутка набыла папулярнасць, стаўшы галоўнай пляцоўкай для абмеркавання сітуацыі на рынку, абмену інфармацыяй і камунікацыі паміж працадаўцамі і супрацоўнікамі<ref name="kv"/>. З цягам часу выданне аказала значны ўплыў на сталенне беларускага ІТ-рынку. Кампаніі перайшлі да больш цывілізаваных формаў вырашэння канфліктаў, пачалі актыўна працаваць над сваім іміджам і брэндам працадаўцы, палепшылі ўмовы працы ў офісах, а вакансіі набылі больш канкрэтны і прафесійны выгляд<ref name="kv"/>. У 2021&nbsp;годзе беларускі бізнесмен [[Віктар Пракапеня]] інвеставаў у праект паўмільёна долараў ЗША для развіцця тэмы адукацыі і ўдасканалення ў ІТ-сферы<ref name="citydog_blok">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-site-blok-it/|title=Главное беларуское медиа об IТ-индустрии (опять) заблокировали в Беларуси|publisher=CityDog.io|date=12 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Дзейнасць і кантэнт == Інтэрнэт-выданне асвятляе ўсе значныя падзеі, якія адбываюцца ў галіне інфармацыйных тэхналогій або могуць на яе паўплываць. Платформа публікуе навіны, аналітычныя матэрыялы, расследаванні і інтэрв'ю. На сайце сабраны падрабязны каталог беларускіх ІТ-кампаній з водгукамі супрацоўнікаў, вядзецца каляндар прафесійных падзей, збіраецца і аналізуецца статыстыка даходаў і заробкаў, а таксама размяшчаюцца вакансіі для кандыдатаў<ref name="baj_blok">{{cite web|url=https://baj.media/ru/perestal-otkryvatsya-iz-belarusi-devbyio/|title=Перестал открываться из Беларуси devby.io|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=13 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Аўдыторыя выдання гістарычна складала каля аднаго мільёна ўнікальных наведвальнікаў штомесяц, а з улікам сацыяльных сетак (Facebook, TikTok, Telegram, Instagram, LinkedIn) дасягала двух мільёнаў. Амаль 40 працэнтаў рэдакцыйных артыкулаў ствараюцца пры дапамозе чытачоў<ref name="fix">{{cite web|url=https://baj.media/ru/rabota-v-uslovijah-repressij-kak/|title=Работа в условиях репрессий: Как Dev.by держится на плаву в эмиграции|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў / The Fix|date=20 чэрвеня 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Паводле ўнутранага кодэкса калектыву, рэдакцыя дэкларуе сваю незалежнасць<ref name="baj_blok"/>: {{цытата|Рэдакцыя незалежная ад заснавальнікаў і інвестараў, дзейнічае ў інтарэсах чытачоў, ІТ-супольнасці і не абслугоўвае карпаратыўныя інтарэсы якіх-небудзь кампаній. Мы не з'яўляемся тэхналагічным і бізнес-рэсурсам у вакууме. Мы высока цэнім супольнасць, якая сабралася вакол выдання на працягу паўтара дзесяцігоддзя, і разам з ёй перажываем ідэальны шторм (а часам і штыль): пішам пра ўсё, што важна, карысна, цікава і набалела прама цяпер.{{арыгінальны тэкст|ru|Редакция Dev.by независима от учредителей и инвесторов, действует в интересах читателей, ИТ-сообщества и не обслуживает корпоративные интересы каких-либо компаний. Мы не являемся технологическим и бизнес-ресурсом в вакууме. Мы высоко ценим сообщество, собравшееся вокруг издания на протяжении полутора десятилетий, и вместе с ним переживаем идеальный шторм (а иногда и штиль): пишем обо всем, что важно, полезно, интересно и наболело прямо сейчас.}}}} == Эміграцыя і рэпрэсіі == Пасля падзей 2020&nbsp;года ў Беларусі пачаліся сістэмныя палітычныя рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і незалежных медыя. Нягледзячы на гэта, партал спачатку захоўваў даходы ад рэкламы. Аднак з пачаткам [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022&nbsp;года выданне страціла 94 % даходу за адзін месяц<ref name="fix"/>. Гэта вымусіла каманду з 24 чалавек (журналісты, рэдактары і адміністрацыйны персанал) [[Рэлакацыя бізнесу з Беларусі|эміграваць]], пераважна ў [[Польшча|Польшчу]], і перабудоўваць бізнес-мадэль. Кампанія замарозіла найманне новых супрацоўнікаў, скараціла заробкі, спыніла бонусную сістэму і ліквідавала большасць другарадных пасад. Каб выжыць, былі запушчаны праекты для беларускай ІТ-дыяспары і асобны сайт для ўкраінскіх спецыялістаў. У эміграцыі выданне на 30 працэнтаў фінансуецца за кошт рэкламы і чытацкіх ахвяраванняў, а астатнія 70 працэнтаў пакрываюцца за кошт знешняй падтрымкі<ref name="fix"/>. У маі 2023&nbsp;года сайт быў упершыню заблакіраваны на тэрыторыі Беларусі без афіцыйных паведамленняў і тлумачэнняў<ref name="citydog_blok"/>. 12 лютага 2024&nbsp;года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Беларусі]] паўторна заблакіравала доступ да дамена ''devby.io'', усталяваўшы адпаведную заглушку. З-за блакіроўкі аўдыторыя ўнутры краіны скарацілася да 500 тысяч чалавек<ref name="fix"/>. 18 жніўня 2026&nbsp;года паводле рашэння беларускіх уладаў сайт ''devby.io'', аднайменны Telegram-канал і Telegram-боты выдання былі ўнесены ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў»]]<ref name="zerkalo">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/134713.html|title=Сайт медиа devby и аккаунт Маргариты Левчук в Threads признали «экстремистскими»|publisher=Zerkalo.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref><ref name="citydog">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-devby-extrem/|title=Силовики признали сайт и телеграм медиа Devby «экстремисткими материалами»|publisher=CityDog.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Экстрэмісцкія матэрыялы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты на рускай мове]] 2vg35pi1idirlw8gnjfy9jbce5crgo2 5184913 5184911 2026-08-22T07:54:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Эміграцыя і рэпрэсіі */ 5184913 wikitext text/x-wiki {{Сайт | назва = dev.by | лагатып = | скрыншот = | url = [https://devby.io/ devby.io] | камерцыйны = так | тып = [[Інтэрнэт-выданне]] | рэгістрацыя = неабавязковая | мова = [[руская мова|руская]] | наведвальнасць = да 2 млн (на ўсіх платформах), каля 500 тыс. у Беларусі (пасля блакіроўкі) | заснавальнік = [[Арцём Канцавы]], [[Аляксандр Юруць]] | пачатак працы = [[кастрычнік]] [[2008]] | статус = актыўны (у эміграцыі) }} '''dev.by''' (таксама вядомы як '''devby.io''') — беларускае [[інтэрнэт-выданне]] і медыяплатформа, прысвечаная тэхналогіям і [[ІТ-індустрыя|ІТ-індустрыі]]. Рэсурс аб'ядноўвае рускамоўную лічбавую і ІТ-супольнасць: распрацоўшчыкаў, тэсціроўшчыкаў, менеджараў, аналітыкаў і стартапераў. Сайт з'яўляецца адным з самых папулярных рэсурсаў пра працу ў сферы інфармацыйных тэхналогій у [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="kv">{{cite web|url=https://www.kv.by/content/320707-istoriya-uspekha-devby|title=История успеха: Dev.by|publisher=Компьютерные вести|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Гісторыя == Ідэя стварэння рэсурсу з'явілася ў 2007&nbsp;годзе. Да гэтага часу абмеркаванне працы ў беларускіх ІТ-кампаніях мела эпізадычны і неструктураваны характар на розных форумах. Калі рынак пачаў імкліва развівацца, а кампаніі сталі больш актыўна шукаць спецыялістаў, з'явілася патрэба ў паўнавартасным сэрвісе. Стваральнікамі праекта выступілі [[Арцём Канцавы]] і [[Аляксандр Юруць]], якія на той момант працавалі на менеджарскіх пазіцыях у адной з мінскіх ІТ-кампаній<ref name="kv"/>. Распрацоўка сайта вялася ў вольны ад працы час на працягу васьмі месяцаў. Рэсурс быў афіцыйна запушчаны ў кастрычніку 2008&nbsp;года. Гэты перыяд супаў з пачаткам сусветнага фінансавага крызісу, які закрануў і беларускі рынак: кампаніі пачалі звальняць супрацоўнікаў і зразаць заробкі. У гэтых умовах платформа хутка набыла папулярнасць, стаўшы галоўнай пляцоўкай для абмеркавання сітуацыі на рынку, абмену інфармацыяй і камунікацыі паміж працадаўцамі і супрацоўнікамі<ref name="kv"/>. З цягам часу выданне аказала значны ўплыў на сталенне беларускага ІТ-рынку. Кампаніі перайшлі да больш цывілізаваных формаў вырашэння канфліктаў, пачалі актыўна працаваць над сваім іміджам і брэндам працадаўцы, палепшылі ўмовы працы ў офісах, а вакансіі набылі больш канкрэтны і прафесійны выгляд<ref name="kv"/>. У 2021&nbsp;годзе беларускі бізнесмен [[Віктар Пракапеня]] інвеставаў у праект паўмільёна долараў ЗША для развіцця тэмы адукацыі і ўдасканалення ў ІТ-сферы<ref name="citydog_blok">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-site-blok-it/|title=Главное беларуское медиа об IТ-индустрии (опять) заблокировали в Беларуси|publisher=CityDog.io|date=12 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Дзейнасць і кантэнт == Інтэрнэт-выданне асвятляе ўсе значныя падзеі, якія адбываюцца ў галіне інфармацыйных тэхналогій або могуць на яе паўплываць. Платформа публікуе навіны, аналітычныя матэрыялы, расследаванні і інтэрв'ю. На сайце сабраны падрабязны каталог беларускіх ІТ-кампаній з водгукамі супрацоўнікаў, вядзецца каляндар прафесійных падзей, збіраецца і аналізуецца статыстыка даходаў і заробкаў, а таксама размяшчаюцца вакансіі для кандыдатаў<ref name="baj_blok">{{cite web|url=https://baj.media/ru/perestal-otkryvatsya-iz-belarusi-devbyio/|title=Перестал открываться из Беларуси devby.io|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=13 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Аўдыторыя выдання гістарычна складала каля аднаго мільёна ўнікальных наведвальнікаў штомесяц, а з улікам сацыяльных сетак (Facebook, TikTok, Telegram, Instagram, LinkedIn) дасягала двух мільёнаў. Амаль 40 працэнтаў рэдакцыйных артыкулаў ствараюцца пры дапамозе чытачоў<ref name="fix">{{cite web|url=https://baj.media/ru/rabota-v-uslovijah-repressij-kak/|title=Работа в условиях репрессий: Как Dev.by держится на плаву в эмиграции|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў / The Fix|date=20 чэрвеня 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Паводле ўнутранага кодэкса калектыву, рэдакцыя дэкларуе сваю незалежнасць<ref name="baj_blok"/>: {{цытата|Рэдакцыя незалежная ад заснавальнікаў і інвестараў, дзейнічае ў інтарэсах чытачоў, ІТ-супольнасці і не абслугоўвае карпаратыўныя інтарэсы якіх-небудзь кампаній. Мы не з'яўляемся тэхналагічным і бізнес-рэсурсам у вакууме. Мы высока цэнім супольнасць, якая сабралася вакол выдання на працягу паўтара дзесяцігоддзя, і разам з ёй перажываем ідэальны шторм (а часам і штыль): пішам пра ўсё, што важна, карысна, цікава і набалела прама цяпер.{{арыгінальны тэкст|ru|Редакция Dev.by независима от учредителей и инвесторов, действует в интересах читателей, ИТ-сообщества и не обслуживает корпоративные интересы каких-либо компаний. Мы не являемся технологическим и бизнес-ресурсом в вакууме. Мы высоко ценим сообщество, собравшееся вокруг издания на протяжении полутора десятилетий, и вместе с ним переживаем идеальный шторм (а иногда и штиль): пишем обо всем, что важно, полезно, интересно и наболело прямо сейчас.}}}} == Эміграцыя і рэпрэсіі == Пасля падзей 2020&nbsp;года ў Беларусі пачаліся сістэмныя палітычныя рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і незалежных медыя. Нягледзячы на гэта, партал спачатку захоўваў даходы ад рэкламы. Аднак з пачаткам [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022&nbsp;года выданне страціла 94 % даходу за адзін месяц<ref name="fix"/>. У чэрвені 2022&#x20;года беларускія сілавікі затрымалі дырэктара ЗАТ «Дэў Бай Медыя», а таксама яго жонку, якая працавала там жа галоўным бухгалтарам. На відэа, апублікаваным у праўладных Telegram-каналах, дырэктар выдання паведаміў, што прымаў удзел у акцыях пратэсту ў жніўні 2020&#x20;года. Самі сілавікі пракаментавалі арышт кіраўніцтва заявай, што на партале «мэтанакіравана распальваліся негатыўныя эмоцыі да сваёй краіны, каб дагадзіць так званым еўрапейскім каштоўнасцям»<ref name="zerkalo2022">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/16625.html|title=Задержали директора и бухгалтера ЗАО «Дев Бай Медиа»|publisher=Zerkalo.io|date=23 чэрвеня 2022|lang=ru|accessdate=22 жніўня 2026}}</ref>. Гэта вымусіла каманду з 24 чалавек (журналісты, рэдактары і адміністрацыйны персанал) [[Рэлакацыя бізнесу з Беларусі|эміграваць]], пераважна ў [[Польшча|Польшчу]], і перабудоўваць бізнес-мадэль. Кампанія замарозіла найманне новых супрацоўнікаў, скараціла заробкі, спыніла бонусную сістэму і ліквідавала большасць другарадных пасад. Каб выжыць, былі запушчаны праекты для беларускай ІТ-дыяспары і асобны сайт для ўкраінскіх спецыялістаў. У эміграцыі выданне на 30 працэнтаў фінансуецца за кошт рэкламы і чытацкіх ахвяраванняў, а астатнія 70 працэнтаў пакрываюцца за кошт знешняй падтрымкі<ref name="fix"/>. У маі 2023&nbsp;года сайт быў упершыню заблакіраваны на тэрыторыі Беларусі без афіцыйных паведамленняў і тлумачэнняў<ref name="citydog_blok"/>. 12 лютага 2024&nbsp;года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Беларусі]] паўторна заблакіравала доступ да дамена ''devby.io'', усталяваўшы адпаведную заглушку. З-за блакіроўкі аўдыторыя ўнутры краіны скарацілася да 500 тысяч чалавек<ref name="fix"/>. 18 жніўня 2026&nbsp;года паводле рашэння беларускіх уладаў сайт ''devby.io'', аднайменны Telegram-канал і Telegram-боты выдання былі ўнесены ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў»]]<ref name="zerkalo">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/134713.html|title=Сайт медиа devby и аккаунт Маргариты Левчук в Threads признали «экстремистскими»|publisher=Zerkalo.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref><ref name="citydog">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-devby-extrem/|title=Силовики признали сайт и телеграм медиа Devby «экстремисткими материалами»|publisher=CityDog.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты, з'явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Экстрэмісцкія матэрыялы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты на рускай мове]] p6ueihy13gfi1esr9asv81k33864br9 5184914 5184913 2026-08-22T07:55:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Сайты, з'явіліся ў 2008 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2008 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184914 wikitext text/x-wiki {{Сайт | назва = dev.by | лагатып = | скрыншот = | url = [https://devby.io/ devby.io] | камерцыйны = так | тып = [[Інтэрнэт-выданне]] | рэгістрацыя = неабавязковая | мова = [[руская мова|руская]] | наведвальнасць = да 2 млн (на ўсіх платформах), каля 500 тыс. у Беларусі (пасля блакіроўкі) | заснавальнік = [[Арцём Канцавы]], [[Аляксандр Юруць]] | пачатак працы = [[кастрычнік]] [[2008]] | статус = актыўны (у эміграцыі) }} '''dev.by''' (таксама вядомы як '''devby.io''') — беларускае [[інтэрнэт-выданне]] і медыяплатформа, прысвечаная тэхналогіям і [[ІТ-індустрыя|ІТ-індустрыі]]. Рэсурс аб'ядноўвае рускамоўную лічбавую і ІТ-супольнасць: распрацоўшчыкаў, тэсціроўшчыкаў, менеджараў, аналітыкаў і стартапераў. Сайт з'яўляецца адным з самых папулярных рэсурсаў пра працу ў сферы інфармацыйных тэхналогій у [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="kv">{{cite web|url=https://www.kv.by/content/320707-istoriya-uspekha-devby|title=История успеха: Dev.by|publisher=Компьютерные вести|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Гісторыя == Ідэя стварэння рэсурсу з'явілася ў 2007&nbsp;годзе. Да гэтага часу абмеркаванне працы ў беларускіх ІТ-кампаніях мела эпізадычны і неструктураваны характар на розных форумах. Калі рынак пачаў імкліва развівацца, а кампаніі сталі больш актыўна шукаць спецыялістаў, з'явілася патрэба ў паўнавартасным сэрвісе. Стваральнікамі праекта выступілі [[Арцём Канцавы]] і [[Аляксандр Юруць]], якія на той момант працавалі на менеджарскіх пазіцыях у адной з мінскіх ІТ-кампаній<ref name="kv"/>. Распрацоўка сайта вялася ў вольны ад працы час на працягу васьмі месяцаў. Рэсурс быў афіцыйна запушчаны ў кастрычніку 2008&nbsp;года. Гэты перыяд супаў з пачаткам сусветнага фінансавага крызісу, які закрануў і беларускі рынак: кампаніі пачалі звальняць супрацоўнікаў і зразаць заробкі. У гэтых умовах платформа хутка набыла папулярнасць, стаўшы галоўнай пляцоўкай для абмеркавання сітуацыі на рынку, абмену інфармацыяй і камунікацыі паміж працадаўцамі і супрацоўнікамі<ref name="kv"/>. З цягам часу выданне аказала значны ўплыў на сталенне беларускага ІТ-рынку. Кампаніі перайшлі да больш цывілізаваных формаў вырашэння канфліктаў, пачалі актыўна працаваць над сваім іміджам і брэндам працадаўцы, палепшылі ўмовы працы ў офісах, а вакансіі набылі больш канкрэтны і прафесійны выгляд<ref name="kv"/>. У 2021&nbsp;годзе беларускі бізнесмен [[Віктар Пракапеня]] інвеставаў у праект паўмільёна долараў ЗША для развіцця тэмы адукацыі і ўдасканалення ў ІТ-сферы<ref name="citydog_blok">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-site-blok-it/|title=Главное беларуское медиа об IТ-индустрии (опять) заблокировали в Беларуси|publisher=CityDog.io|date=12 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Дзейнасць і кантэнт == Інтэрнэт-выданне асвятляе ўсе значныя падзеі, якія адбываюцца ў галіне інфармацыйных тэхналогій або могуць на яе паўплываць. Платформа публікуе навіны, аналітычныя матэрыялы, расследаванні і інтэрв'ю. На сайце сабраны падрабязны каталог беларускіх ІТ-кампаній з водгукамі супрацоўнікаў, вядзецца каляндар прафесійных падзей, збіраецца і аналізуецца статыстыка даходаў і заробкаў, а таксама размяшчаюцца вакансіі для кандыдатаў<ref name="baj_blok">{{cite web|url=https://baj.media/ru/perestal-otkryvatsya-iz-belarusi-devbyio/|title=Перестал открываться из Беларуси devby.io|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=13 лютага 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Аўдыторыя выдання гістарычна складала каля аднаго мільёна ўнікальных наведвальнікаў штомесяц, а з улікам сацыяльных сетак (Facebook, TikTok, Telegram, Instagram, LinkedIn) дасягала двух мільёнаў. Амаль 40 працэнтаў рэдакцыйных артыкулаў ствараюцца пры дапамозе чытачоў<ref name="fix">{{cite web|url=https://baj.media/ru/rabota-v-uslovijah-repressij-kak/|title=Работа в условиях репрессий: Как Dev.by держится на плаву в эмиграции|publisher=Беларуская асацыяцыя журналістаў / The Fix|date=20 чэрвеня 2024|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. Паводле ўнутранага кодэкса калектыву, рэдакцыя дэкларуе сваю незалежнасць<ref name="baj_blok"/>: {{цытата|Рэдакцыя незалежная ад заснавальнікаў і інвестараў, дзейнічае ў інтарэсах чытачоў, ІТ-супольнасці і не абслугоўвае карпаратыўныя інтарэсы якіх-небудзь кампаній. Мы не з'яўляемся тэхналагічным і бізнес-рэсурсам у вакууме. Мы высока цэнім супольнасць, якая сабралася вакол выдання на працягу паўтара дзесяцігоддзя, і разам з ёй перажываем ідэальны шторм (а часам і штыль): пішам пра ўсё, што важна, карысна, цікава і набалела прама цяпер.{{арыгінальны тэкст|ru|Редакция Dev.by независима от учредителей и инвесторов, действует в интересах читателей, ИТ-сообщества и не обслуживает корпоративные интересы каких-либо компаний. Мы не являемся технологическим и бизнес-ресурсом в вакууме. Мы высоко ценим сообщество, собравшееся вокруг издания на протяжении полутора десятилетий, и вместе с ним переживаем идеальный шторм (а иногда и штиль): пишем обо всем, что важно, полезно, интересно и наболело прямо сейчас.}}}} == Эміграцыя і рэпрэсіі == Пасля падзей 2020&nbsp;года ў Беларусі пачаліся сістэмныя палітычныя рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і незалежных медыя. Нягледзячы на гэта, партал спачатку захоўваў даходы ад рэкламы. Аднак з пачаткам [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022&nbsp;года выданне страціла 94 % даходу за адзін месяц<ref name="fix"/>. У чэрвені 2022&#x20;года беларускія сілавікі затрымалі дырэктара ЗАТ «Дэў Бай Медыя», а таксама яго жонку, якая працавала там жа галоўным бухгалтарам. На відэа, апублікаваным у праўладных Telegram-каналах, дырэктар выдання паведаміў, што прымаў удзел у акцыях пратэсту ў жніўні 2020&#x20;года. Самі сілавікі пракаментавалі арышт кіраўніцтва заявай, што на партале «мэтанакіравана распальваліся негатыўныя эмоцыі да сваёй краіны, каб дагадзіць так званым еўрапейскім каштоўнасцям»<ref name="zerkalo2022">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/16625.html|title=Задержали директора и бухгалтера ЗАО «Дев Бай Медиа»|publisher=Zerkalo.io|date=23 чэрвеня 2022|lang=ru|accessdate=22 жніўня 2026}}</ref>. Гэта вымусіла каманду з 24 чалавек (журналісты, рэдактары і адміністрацыйны персанал) [[Рэлакацыя бізнесу з Беларусі|эміграваць]], пераважна ў [[Польшча|Польшчу]], і перабудоўваць бізнес-мадэль. Кампанія замарозіла найманне новых супрацоўнікаў, скараціла заробкі, спыніла бонусную сістэму і ліквідавала большасць другарадных пасад. Каб выжыць, былі запушчаны праекты для беларускай ІТ-дыяспары і асобны сайт для ўкраінскіх спецыялістаў. У эміграцыі выданне на 30 працэнтаў фінансуецца за кошт рэкламы і чытацкіх ахвяраванняў, а астатнія 70 працэнтаў пакрываюцца за кошт знешняй падтрымкі<ref name="fix"/>. У маі 2023&nbsp;года сайт быў упершыню заблакіраваны на тэрыторыі Беларусі без афіцыйных паведамленняў і тлумачэнняў<ref name="citydog_blok"/>. 12 лютага 2024&nbsp;года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Беларусі]] паўторна заблакіравала доступ да дамена ''devby.io'', усталяваўшы адпаведную заглушку. З-за блакіроўкі аўдыторыя ўнутры краіны скарацілася да 500 тысяч чалавек<ref name="fix"/>. 18 жніўня 2026&nbsp;года паводле рашэння беларускіх уладаў сайт ''devby.io'', аднайменны Telegram-канал і Telegram-боты выдання былі ўнесены ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў»]]<ref name="zerkalo">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/134713.html|title=Сайт медиа devby и аккаунт Маргариты Левчук в Threads признали «экстремистскими»|publisher=Zerkalo.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref><ref name="citydog">{{cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-devby-extrem/|title=Силовики признали сайт и телеграм медиа Devby «экстремисткими материалами»|publisher=CityDog.io|date=20 жніўня 2026|lang=ru|accessdate=21 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Экстрэмісцкія матэрыялы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сайты на рускай мове]] krs3uouioftzf0pqo7xes96i34gog0b 0 813047 5184744 2026-08-21T14:13:18Z Rommmmmka 78299 Перасылае да [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] 5184744 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] bo1mxdq6kmhg365kcymmuus0dadqt1t 2 813048 5184794 2026-08-21T17:52:53Z Kazan Zabur 2.0 118025 Kazan Zabur 2.0 перанёс старонку [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Руская мова]] у [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Русландская мова]] 5184794 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Удзельнік:Kazan Zabur 2.0/Русландская мова]] tanl1qbr92kbl84quu6cmviy8ng2e12 0 813049 5184796 2026-08-21T17:56:19Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Артэміда» |частка = [[Ітурыйскі канфлікт]] і [[Другая кангалезская вайна]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = 30 мая — 1 верасня 2003 |месца = [[правінцыя Ітуры]] |прычына = |casus b...» 5184796 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Артэміда» |частка = [[Ітурыйскі канфлікт]] і [[Другая кангалезская вайна]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = 30 мая — 1 верасня 2003 |месца = [[правінцыя Ітуры]] |прычына = |casus belli = |вынік = заяўленыя мэты не дасягнуты |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Еўрапейскі Саюз}}<br>{{Сцягафікацыя|ААН}}<br>{{Сцягафікацыя|ДР Конга}} |праціўнік2 = [[Хіма (народ)|Хема]] ------ [[Ленду]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}'''Аперацыя «Артэміда»''' — ваенная інтэрвенцыя міратворчых войск [[ААН]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] ў [[ДР Конга]] ў рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]]. == Правядзенне аперацыі == Пасля пачатку беспарадкаў у [[Ітуры (правінцыя)|правінцыі Ітуры]] на ўсходзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга ў маі 2003 года ААН неафіцыйна звярнулася да Францыі з прапановай разгледзець магчымасць разгортвання ваенных сіл для падтрымкі міратворчага батальёна ААН<ref>[http://pbpu.un.org/ Peacekeeping Best Practices Unit Military Division: „Operation Artemis: The lessons of the interim emergency multinational force“, Oktober 2004 (PDF, 388&nbsp;kB)]</ref>. [[30 мая]] [[Савет Бяспекі ААН]] рэзалюцыяй 1484 прадаставіў мандат, які пасля быў ухвалены [[Савет Еўрапейскага саюза|Саветам ЕС]] 12 чэрвеня 2003 года. Дакумент прадугледжваў разгортванне ваенных сіл краін ЕС для стабілізацыя абстаноўкі ў сферы бяспекі і паляпшэнне гуманітарнай сітуацыі ў Ітуры. Акрамя таго , войскам было даручана абараняць мясцовыя лагеры бежанцаў, забяспечваць бяспеку аэрапорта Бунія і гарантаваць бяспеку грамадзянскага насельніцтва, супрацоўнікаў ААН і работнікаў гуманітарных арганізацый<ref>[http://www.consilium.europa.eu/App/NewsRoom/loadDocument.aspx?id=360&lang=EN&directory=en/er/&fileName=76197.pdf EU-Pressemitteilung „EU launches the "Artemis" military operation in the Democratic Republic of Congo (DRC)“ vom 12. Juni 2003 (PDF, 96kb)]</ref>. Да місіі далучыліся [[Аўстрыя]], [[Бельгія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кіпр]], [[Грэцыя]], [[Венгрыя]], [[Ірландыя]], [[Італія]], [[Нідэрланды]], [[Партугалія]], [[ПАР]], [[Іспанія]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]]. Найбольшы кантынгент прадставіла Францыя<ref>[https://dip21.bundestag.de/dip21/btd/15/019/1501956.pdf „Antwort der Bundesregierung auf die Kleine Anfrage <nowiki>[...]</nowiki> Abgeordneter und der Fraktion der FDP – Drucksache 15/1766 – Ergebnisse der Operation ARTEMIS in der Demokratischen Republik Kongo“ vom 10. November 2003 (PDF, 92&nbsp;kB)]</ref> (900 чалавек з 1400<ref>{{Cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1761541/2003/06/05/Groen-licht-voor-EU-missie-Congo.dhtml |title=Groen licht voor EU-missie Congo |work=Trouw |date=5 June 2003 |access-date=11 July 2015 |language=nl}}</ref>). Кантынгент падтрымлівала французская авіяцыя і шведскія спецназаўцы і дэсантнікі<ref>{{cite web |url=http://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2008/04/svar-operation-i-kongo/ |publisher=[[Swedish Armed Forces]] |title=Svår operation i Kongo |trans-title=Difficult operation in Congo |date=4 April 2008 |access-date=1 June 2016 |language=sv}}</ref>. Аператыўны штаб (размешчаны ў [[Парыж]]ы) узначальваў [[Бруна Нэво]], камандуючым у зоне баявых дзеянняў прызначаны [[Жан-Поль Танье]]<ref>[https://www.alat.fr/historiques-operations-exterieures-artemis-republique-democratique-congo.html OPÉRATION ARTÉMIS (République Démocratique du Congo)]</ref><ref>[https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/20101004_et_eu_auf_dem_weg_zur_militaermacht_marchl.pdf Die EU auf dem Weg zur Militärmacht?]</ref>. Аднак прыпыніць канфлікт войскам не атрымалася, нават павялічыўшы асабовы склад да 1800 вайскоўцаў<ref name="Uppsala">{{Cite encyclopedia |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=38&regionSelect=2-Southern_Africa |title=DR Congo (Zaire) > Non-state Conflict > Hema - Lendu > Summary |encyclopedia=Conflict Encyclopedia |publisher=[[Uppsala Conflict Data Program]] |access-date=12 July 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626140257/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=38&regionSelect=2-Southern_Africa |url-status=dead }}</ref>. З [[1 верасня]] іх замянілі байцы [[MONUSCO]]<ref name="Dikkers">{{Cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1774585/2003/09/09/Nederlandse-troepen-naar-Grote-Meren.dhtml |title=Nederlandse troepen naar Grote Meren |author=Sjoera Dikkers & Roeland Muskens |work=[[Trouw]] |date=9 September 2003 |access-date=11 July 2015 |language=nl}}</ref>. == Значэнне == Стала першай ваеннай аперацыяй пад кіраўніцтвам ЕС, першай аўтаномнай аперацыяй ЕС, першай місіяй хуткага рэагавання ЕС, першай аперацыяй за межамі Еўропы, першай аперацыяй з прымяненнем прынцыпу рамачнай дзяржавы, і першым прыкладам «эстафетнай аперацыі», праведзенай у супрацоўніцтве паміж ЕС і ААН<ref>Türke 2008, p. 4</ref><ref>Türke 2016, p. 53-106</ref>. == Літаратура == * András István Türke, La géopolitique des premières missions de l`Union européenne en Afrique, Paris : L`Harmattan, 2016 (2) * Türke, András István, [http://europavarietas.org/files/cerpesc07af022008en.pdf The Operation ARTEMIS in the Democratic Republic of Congo], CERPESC Analyses, 07/AF/02/2008 - 21 January 2008 {{ВС}} [[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]][[Катэгорыя:Ваенныя і грамадзянскія місіі Еўрапейскага Саюза]] fx3tu0qptphq1x1c7lkwhopc8iiin0e 5184797 5184796 2026-08-21T17:56:33Z DBatura 73587 5184797 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Артэміда» |частка = [[Ітурыйскі канфлікт]] і [[Другая кангалезская вайна]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = 30 мая — 1 верасня 2003 |месца = [[правінцыя Ітуры]] |прычына = |casus belli = |вынік = заяўленыя мэты не дасягнуты |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Еўрапейскі Саюз}}<br>{{Сцягафікацыя|ААН}}<br>{{Сцягафікацыя|ДР Конга}} |праціўнік2 = [[Хіма (народ)|Хема]] ------ [[Ленду]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}'''Аперацыя «Артэміда»''' — ваенная інтэрвенцыя міратворчых войск [[ААН]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] ў [[ДР Конга]] ў рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]]. == Правядзенне аперацыі == Пасля пачатку беспарадкаў у [[Ітуры (правінцыя)|правінцыі Ітуры]] на ўсходзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга ў маі 2003 года ААН неафіцыйна звярнулася да Францыі з прапановай разгледзець магчымасць разгортвання ваенных сіл для падтрымкі міратворчага батальёна ААН<ref>[http://pbpu.un.org/ Peacekeeping Best Practices Unit Military Division: „Operation Artemis: The lessons of the interim emergency multinational force“, Oktober 2004 (PDF, 388&nbsp;kB)]</ref>. [[30 мая]] [[Савет Бяспекі ААН]] рэзалюцыяй 1484 прадаставіў мандат, які пасля быў ухвалены [[Савет Еўрапейскага саюза|Саветам ЕС]] 12 чэрвеня 2003 года. Дакумент прадугледжваў разгортванне ваенных сіл краін ЕС для стабілізацыя абстаноўкі ў сферы бяспекі і паляпшэнне гуманітарнай сітуацыі ў Ітуры. Акрамя таго , войскам было даручана абараняць мясцовыя лагеры бежанцаў, забяспечваць бяспеку аэрапорта Бунія і гарантаваць бяспеку грамадзянскага насельніцтва, супрацоўнікаў ААН і работнікаў гуманітарных арганізацый<ref>[http://www.consilium.europa.eu/App/NewsRoom/loadDocument.aspx?id=360&lang=EN&directory=en/er/&fileName=76197.pdf EU-Pressemitteilung „EU launches the "Artemis" military operation in the Democratic Republic of Congo (DRC)“ vom 12. Juni 2003 (PDF, 96kb)]</ref>. Да місіі далучыліся [[Аўстрыя]], [[Бельгія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кіпр]], [[Грэцыя]], [[Венгрыя]], [[Ірландыя]], [[Італія]], [[Нідэрланды]], [[Партугалія]], [[ПАР]], [[Іспанія]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]]. Найбольшы кантынгент прадставіла Францыя<ref>[https://dip21.bundestag.de/dip21/btd/15/019/1501956.pdf „Antwort der Bundesregierung auf die Kleine Anfrage <nowiki>[...]</nowiki> Abgeordneter und der Fraktion der FDP – Drucksache 15/1766 – Ergebnisse der Operation ARTEMIS in der Demokratischen Republik Kongo“ vom 10. November 2003 (PDF, 92&nbsp;kB)]</ref> (900 чалавек з 1400<ref>{{Cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1761541/2003/06/05/Groen-licht-voor-EU-missie-Congo.dhtml |title=Groen licht voor EU-missie Congo |work=Trouw |date=5 June 2003 |access-date=11 July 2015 |language=nl}}</ref>). Кантынгент падтрымлівала французская авіяцыя і шведскія спецназаўцы і дэсантнікі<ref>{{cite web |url=http://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2008/04/svar-operation-i-kongo/ |publisher=[[Swedish Armed Forces]] |title=Svår operation i Kongo |trans-title=Difficult operation in Congo |date=4 April 2008 |access-date=1 June 2016 |language=sv}}</ref>. Аператыўны штаб (размешчаны ў [[Парыж]]ы) узначальваў [[Бруна Нэво]], камандуючым у зоне баявых дзеянняў прызначаны [[Жан-Поль Танье]]<ref>[https://www.alat.fr/historiques-operations-exterieures-artemis-republique-democratique-congo.html OPÉRATION ARTÉMIS (République Démocratique du Congo)]</ref><ref>[https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/20101004_et_eu_auf_dem_weg_zur_militaermacht_marchl.pdf Die EU auf dem Weg zur Militärmacht?]</ref>. Аднак прыпыніць канфлікт войскам не атрымалася, нават павялічыўшы асабовы склад да 1800 вайскоўцаў<ref name="Uppsala">{{Cite encyclopedia |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=38&regionSelect=2-Southern_Africa |title=DR Congo (Zaire) > Non-state Conflict > Hema - Lendu > Summary |encyclopedia=Conflict Encyclopedia |publisher=[[Uppsala Conflict Data Program]] |access-date=12 July 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626140257/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=38&regionSelect=2-Southern_Africa |url-status=dead }}</ref>. З [[1 верасня]] іх замянілі байцы [[MONUSCO]]<ref name="Dikkers">{{Cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1774585/2003/09/09/Nederlandse-troepen-naar-Grote-Meren.dhtml |title=Nederlandse troepen naar Grote Meren |author=Sjoera Dikkers & Roeland Muskens |work=[[Trouw]] |date=9 September 2003 |access-date=11 July 2015 |language=nl}}</ref>. == Значэнне == Стала першай ваеннай аперацыяй пад кіраўніцтвам ЕС, першай аўтаномнай аперацыяй ЕС, першай місіяй хуткага рэагавання ЕС, першай аперацыяй за межамі Еўропы, першай аперацыяй з прымяненнем прынцыпу рамачнай дзяржавы, і першым прыкладам «эстафетнай аперацыі», праведзенай у супрацоўніцтве паміж ЕС і ААН<ref>Türke 2008, p. 4</ref><ref>Türke 2016, p. 53-106</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * András István Türke, La géopolitique des premières missions de l`Union européenne en Afrique, Paris : L`Harmattan, 2016 (2) * Türke, András István, [http://europavarietas.org/files/cerpesc07af022008en.pdf The Operation ARTEMIS in the Democratic Republic of Congo], CERPESC Analyses, 07/AF/02/2008 - 21 January 2008 {{ВС}} [[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]][[Катэгорыя:Ваенныя і грамадзянскія місіі Еўрапейскага Саюза]] 5uyixrizo11kjis0g5oaqzwktvwj41t 0 813050 5184802 2026-08-21T18:09:51Z Fallen Sheep 65338 Перасылае да [[Вейцман]] 5184802 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вейцман]] 1jfbik56uetx2uiocesw43nco1d66e9 10 813051 5184839 2026-08-21T21:25:20Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Alveolata|rang=Тып|latin=Dinoflagellata|name=}}» 5184839 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Alveolata|rang=Тып|latin=Dinoflagellata|name=}} etow03jf4ovmr13et7jcvcm4hh9rezy 2 813052 5184878 2026-08-22T06:02:56Z ギナアン 172981 Новая старонка: «홍명보 나가» 5184878 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 8h86tzys2j8sbua5eakis5k4z3l6en4 5184879 5184878 2026-08-22T06:07:03Z JavaHurricane 97867 Requesting speedy deletion with rationale "Crosswiki LTA abuse". (TwinkleGlobal) 5184879 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Crosswiki LTA abuse}} 홍명보 나가 knl09wdejgjurexvsylj7olcb6g2s2i 5184880 5184879 2026-08-22T06:14:06Z ギナアン 172981 5184880 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 8h86tzys2j8sbua5eakis5k4z3l6en4 5184881 5184880 2026-08-22T06:14:52Z ギナアン 172981 5184881 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 홍명보 꺼져 5f9zr5fvcn8o7xwjws9wdsv7xy7nsjr 5184882 5184881 2026-08-22T06:15:09Z ギナアン 172981 5184882 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 홍명보 꺼져 . rtiv9p853wxx13pol71rr9mnycw13m4 5184883 5184882 2026-08-22T06:15:15Z JavaHurricane 97867 Праўкі аўтарства [[Special:Contributions/ギナアン|ギナアン]] ([[User talk:ギナアン|размовы]]) адкочаныя; вернута апошняя версія аўтарства [[User:JavaHurricane|JavaHurricane]] 5184879 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Crosswiki LTA abuse}} 홍명보 나가 knl09wdejgjurexvsylj7olcb6g2s2i 5184884 5184883 2026-08-22T06:15:42Z ギナアン 172981 5184884 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 홍명보 꺼져 . rtiv9p853wxx13pol71rr9mnycw13m4 5184885 5184884 2026-08-22T06:23:52Z JavaHurricane 97867 Праўка аўтарства [[Special:Contributions/ギナアン|ギナアン]] ([[User talk:ギナアン|размовы]]) адкочана; вернута апошняя версія аўтарства [[User:JavaHurricane|JavaHurricane]] 5184879 wikitext text/x-wiki {{Хутка_выдаліць|1=Crosswiki LTA abuse}} 홍명보 나가 knl09wdejgjurexvsylj7olcb6g2s2i 5184887 5184885 2026-08-22T06:37:28Z ギナアン 172981 5184887 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 홍명보 꺼져 . rtiv9p853wxx13pol71rr9mnycw13m4 5184907 5184887 2026-08-22T07:30:26Z ギナアン 172981 5184907 wikitext text/x-wiki 홍명보 나가 홍명보 꺼져 5f9zr5fvcn8o7xwjws9wdsv7xy7nsjr 14 813053 5184889 2026-08-22T06:41:21Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Грэнландскае мора]] [[Катэгорыя:Залівы паводле мораў|Грэнландскае]] [[Катэгорыя:Залівы Паўночнага Ледавітага акіяна]]» 5184889 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грэнландскае мора]] [[Катэгорыя:Залівы паводле мораў|Грэнландскае]] [[Катэгорыя:Залівы Паўночнага Ледавітага акіяна]] henjik1aohjd03eqtpo2aba882ihs09 14 813054 5184892 2026-08-22T06:44:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]]» 5184892 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]] 696odqr94nz262n5qe4eea2371duwk6 14 813055 5184896 2026-08-22T06:51:43Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва паводле стагоддзяў]] [[Катэгорыя:Творы мастацтва паводле стагоддзяў]]» 5184896 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва паводле стагоддзяў]] [[Катэгорыя:Творы мастацтва паводле стагоддзяў]] prvayaueguvm1480jmflnh8aqwvyvgr 14 813057 5184912 2026-08-22T07:53:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ Еўропы|Беларусь]]» 5184912 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ Еўропы|Беларусь]] gdl97nyc66i7bk427f4xxwn7n3fw0v5 0 813058 5184916 2026-08-22T08:23:12Z Ciepiersia 162280 новы 5184916 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (E. Navicki, 1908).jpg|250px|міні|Будаўніцтва галоўнага павільона]] '''Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку ў 1908 годзе''' — выстаўка сельскагаспадарчых і саматужна-прамысловых вырабаў, якая праходзіла ў Слуцку ([[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) у [[1908]] годзе. Арганізатарам выстаўкі выступіла [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСТ)]], слуцкае аддзяленне якога ўзначальваў [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіч]]. За першыя чатыры дні было прададзена 15 тысяч уваходных квіткоў<ref name="Свят"/>. == Арганізацыйны камітэт == [[Файл:Камітэт Сельскагаспадарчай выстаўкі ў Слуцку (1908).jpg|250px|міні|Выставачны камітэт: (злева направа, стаяць) [[Марцэл Серадскі|М. Серадскі]] (сакратар выстаўкі), {{нп3|Альгерд Яленскі||pl|Olgierd Jeleński}}, Язерскі, К. Аколаў, М. Пакроўскі, Ваяводскі, (сідзяць): Загорскі, Ю. Аколаў, [[Віктар Георгіевіч фон Гельмерсен|В. барон фон Гельмерсен]] (камісар), [[Ежы Булгак|Е. Булгак]] (старшыня) В. Гурскі (віцэ-старшыня), Э. Даманскі, [[Стэфан Чарноцкі (1876)|Ст. Чарноцкі]]]] Старшынёй арганізацыйнага камітэту быў [[Ежы Булгак]], а яго намеснікам — В. Гурскі<ref name="Свят"/>. == Экспанаты і мерапрыемствы == [[Файл:Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку. Фрагмент з галоўнага павільона.jpg|250px|міні|Фрагмент з галоўнага павільона]] [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (4).jpg|250px|міні|Дэманстрацыя пажарных каманд]] На выстаўцы паказвалі розныя сельскагаспадарчыя прылады і машыны. У тым ліку кавальскія вырабы прадставіў Эрык Бярнацкі з [[Цімкавічы|Цімкавічаў]], які выставіў замкі, аконныя завесы і арыгінальную паравую машыну<ref name="НашаНіва10">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 10.</ref>. Аднымі з лепшых у раздзеле сельскагаспадарчай жывёлы былі прызнаны кароўнікі [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіча]] і З. Пратасевіча, а таксама стайні К. Аколава<ref name="Свят"/>. Шырока былі прадстаўлены вырабы дробных сялян і больш вытанчаныя творы мастацтва, у тым ліку [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Гэта мусіла не толькі нагадаць пра багатую спадчыну Случчыны, але і паказаць, што культура паступова пранікае ў сялянскія дамы. Таксама быў адзначаны саматужны аддзел з тканінамі ручной працы беларускіх сялянак<ref name="Філасофія">Філасофія нацыянальнай медыяпрасторы (да 110-годдзя выхаду газет «Наша доля» і «Наша ніва»): матэрыялы Рэспубл. навук.-практ. канф., 21 кастр. 2016 г., Мінск / пад агул. рэд. канд. філал. навук дацэнта Д. М. Драздова. — Мінск : БДУ, 2016. — 176 с.</ref><ref name="Шымолін">Виктор Шимолин. ЖАНРЫ ФОТОЖУРНАЛИСТИКИ В ПУБЛИКАЦИЯХ «НАШЕЙ НИВЫ» ЗА 1906—1908 гг.</ref>. Тэкст прамаўляў: "«Багата было розных добрых тканін, зробленых рукамі вясковых кабет беларускіх, у розныя рысункі. З воласці {{нп3|Цялядавіцкая воласць|Цялядавіцкай|d|Q125945729}}, [[Капыльская воласць|Капыльскай]], [[Пукаўская воласць (Слуцкі павет)|Пукаўскай]] было рознае палатно, [[абрус]]ы, [[Беларускія ручнікі|ручнікі]], [[Посцілка|капы]], спадніцы з лёну і воўны, паясы, [[Намітка|наміткі]], сукно на [[Бурнос (адзенне)|буркі]]… Малюнкі ўсе беларускага стылю<ref name="НашаНіва">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 19.</ref>». Была праведзена дэманстрацыя ўзорных пажарных каманд, якія прызначаны для тушэння пажараў на палях са збожжам. == Водгукі == [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (3).jpg|250px|міні|Публіка на выстаўцы]] === Беларускія выданні === Карэспандэнт пад псеўданімам «Віленскі» ў нумары «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]» № 19 за 1908 год падзяліўся яркімі ўражаннямі. Ён з захапленнем апісаў багацце экспанатаў, у тым ліку добрыя пароды жывёлы і птушкі, насенне і садавіну. Асабліва яго ўразіла мноства «хітрых» машын для гаспадаркі, аб якіх мясцовыя сяляне (выстаўку наведала 3200 чалавек) нават не падазравалі<ref name="Філасофія"/><ref name="Шымолін"/>. === Польскія выданні === Пра выстаўку пісалі варшаўская газета «{{нп3|Świat (1906–1939)|Świat|pl|Świat (1906–1939)}}» (26 верасня 1908)<ref name="Свят">[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7682/ Старая польская газета о выставке в Слуцке] {{ref-ru}}</ref> і «[[Tygodnik illustrowany]]» (29 жніўня 1908). У апошнім, у прыватнасці, паведамлялася, што выстаўка зноў ажывіць традыцыі горада, і адзначалася, што Слуцк славіцца сваёй знакамітай [[Слуцкая персіярня|фабрыкай персідскіх паясоў]], заснаванай у часы [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7690/ О выставке в Слуцке и фотографиях С. Юхнина] {{ref-ru}}</ref>. === Крытыка === У сваёй прамове ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе Расійскай імперыі]] ў маі 1910 года {{нп3|Спіс міністраў унутраных спраў Расіі|прэм'ер-міністр унутраных спраў|ru|Список министров внутренних дел России}} і {{нп3|Спіс кіраўнікоў ураду Расіі|старшыня Савета міністраў|ru|Список глав правительства России}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] згадваў выстаўку ў Слуцку як [[Паланізацыя|прапольскае]] мерапрыемства, якое поўнасцю ігнаравала ўсё рускае<ref name="Свят"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:1908 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Слуцк]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Беларусі]] fhs1gjwcs3ckxhjizgnux8r9kvgsjrk 5184917 5184916 2026-08-22T08:30:38Z Ciepiersia 162280 /* Экспанаты і мерапрыемствы */ дапаўненне 5184917 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (E. Navicki, 1908).jpg|250px|міні|Будаўніцтва галоўнага павільона]] '''Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку ў 1908 годзе''' — выстаўка сельскагаспадарчых і саматужна-прамысловых вырабаў, якая праходзіла ў Слуцку ([[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) у [[1908]] годзе. Арганізатарам выстаўкі выступіла [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСТ)]], слуцкае аддзяленне якога ўзначальваў [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіч]]. За першыя чатыры дні было прададзена 15 тысяч уваходных квіткоў<ref name="Свят"/>. == Арганізацыйны камітэт == [[Файл:Камітэт Сельскагаспадарчай выстаўкі ў Слуцку (1908).jpg|250px|міні|Выставачны камітэт: (злева направа, стаяць) [[Марцэл Серадскі|М. Серадскі]] (сакратар выстаўкі), {{нп3|Альгерд Яленскі||pl|Olgierd Jeleński}}, Язерскі, К. Аколаў, М. Пакроўскі, Ваяводскі, (сідзяць): Загорскі, Ю. Аколаў, [[Віктар Георгіевіч фон Гельмерсен|В. барон фон Гельмерсен]] (камісар), [[Ежы Булгак|Е. Булгак]] (старшыня) В. Гурскі (віцэ-старшыня), Э. Даманскі, [[Стэфан Чарноцкі (1876)|Ст. Чарноцкі]]]] Старшынёй арганізацыйнага камітэту быў [[Ежы Булгак]], а яго намеснікам — В. Гурскі<ref name="Свят"/>. == Экспанаты і мерапрыемствы == [[Файл:Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку. Фрагмент з галоўнага павільона.jpg|250px|міні|Фрагмент з галоўнага павільона]] [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (4).jpg|250px|міні|Дэманстрацыя пажарных каманд]] На выстаўцы паказвалі розныя сельскагаспадарчыя прылады і машыны. У тым ліку кавальскія вырабы прадставіў Эрык Бярнацкі з [[Цімкавічы|Цімкавічаў]], які выставіў замкі, аконныя завесы і арыгінальную паравую машыну<ref name="НашаНіва10">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 10.</ref><ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Аднымі з лепшых у раздзеле сельскагаспадарчай жывёлы былі прызнаны кароўнікі [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіча]] і З. Пратасевіча, а таксама стайні К. Аколава<ref name="Свят"/>. Шырока былі прадстаўлены вырабы дробных сялян і больш вытанчаныя творы мастацтва, у тым ліку [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Гэта мусіла не толькі нагадаць пра багатую спадчыну Случчыны, але і паказаць, што культура паступова пранікае ў сялянскія дамы. Таксама быў адзначаны саматужны аддзел з тканінамі ручной працы беларускіх сялянак<ref name="Філасофія">Філасофія нацыянальнай медыяпрасторы (да 110-годдзя выхаду газет «Наша доля» і «Наша ніва»): матэрыялы Рэспубл. навук.-практ. канф., 21 кастр. 2016 г., Мінск / пад агул. рэд. канд. філал. навук дацэнта Д. М. Драздова. — Мінск : БДУ, 2016. — 176 с.</ref><ref name="Шымолін">Виктор Шимолин. ЖАНРЫ ФОТОЖУРНАЛИСТИКИ В ПУБЛИКАЦИЯХ «НАШЕЙ НИВЫ» ЗА 1906—1908 гг.</ref>. Тэкст прамаўляў: "«Багата было розных добрых тканін, зробленых рукамі вясковых кабет беларускіх, у розныя рысункі. З воласці {{нп3|Цялядавіцкая воласць|Цялядавіцкай|d|Q125945729}}, [[Капыльская воласць|Капыльскай]], [[Пукаўская воласць (Слуцкі павет)|Пукаўскай]] было рознае палатно, [[абрус]]ы, [[Беларускія ручнікі|ручнікі]], [[Посцілка|капы]], спадніцы з лёну і воўны, паясы, [[Намітка|наміткі]], сукно на [[Бурнос (адзенне)|буркі]]… Малюнкі ўсе беларускага стылю<ref name="НашаНіва">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 19.</ref>». Была праведзена дэманстрацыя ўзорных пажарных каманд, якія прызначаны для тушэння пажараў на палях са збожжам. == Водгукі == [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (3).jpg|250px|міні|Публіка на выстаўцы]] === Беларускія выданні === Карэспандэнт пад псеўданімам «Віленскі» ў нумары «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]» № 19 за 1908 год падзяліўся яркімі ўражаннямі. Ён з захапленнем апісаў багацце экспанатаў, у тым ліку добрыя пароды жывёлы і птушкі, насенне і садавіну. Асабліва яго ўразіла мноства «хітрых» машын для гаспадаркі, аб якіх мясцовыя сяляне (выстаўку наведала 3200 чалавек) нават не падазравалі<ref name="Філасофія"/><ref name="Шымолін"/>. === Польскія выданні === Пра выстаўку пісалі варшаўская газета «{{нп3|Świat (1906–1939)|Świat|pl|Świat (1906–1939)}}» (26 верасня 1908)<ref name="Свят">[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7682/ Старая польская газета о выставке в Слуцке] {{ref-ru}}</ref> і «[[Tygodnik illustrowany]]» (29 жніўня 1908). У апошнім, у прыватнасці, паведамлялася, што выстаўка зноў ажывіць традыцыі горада, і адзначалася, што Слуцк славіцца сваёй знакамітай [[Слуцкая персіярня|фабрыкай персідскіх паясоў]], заснаванай у часы [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7690/ О выставке в Слуцке и фотографиях С. Юхнина] {{ref-ru}}</ref>. === Крытыка === У сваёй прамове ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе Расійскай імперыі]] ў маі 1910 года {{нп3|Спіс міністраў унутраных спраў Расіі|прэм'ер-міністр унутраных спраў|ru|Список министров внутренних дел России}} і {{нп3|Спіс кіраўнікоў ураду Расіі|старшыня Савета міністраў|ru|Список глав правительства России}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] згадваў выстаўку ў Слуцку як [[Паланізацыя|прапольскае]] мерапрыемства, якое поўнасцю ігнаравала ўсё рускае<ref name="Свят"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:1908 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Слуцк]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Беларусі]] rinwxym5t5z6bpiluir54h84f8k589m 5184918 5184917 2026-08-22T08:31:46Z Ciepiersia 162280 /* Экспанаты і мерапрыемствы */ вікіфікацыя 5184918 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (E. Navicki, 1908).jpg|250px|міні|Будаўніцтва галоўнага павільона]] '''Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку ў 1908 годзе''' — выстаўка сельскагаспадарчых і саматужна-прамысловых вырабаў, якая праходзіла ў Слуцку ([[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) у [[1908]] годзе. Арганізатарам выстаўкі выступіла [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСТ)]], слуцкае аддзяленне якога ўзначальваў [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіч]]. За першыя чатыры дні было прададзена 15 тысяч уваходных квіткоў<ref name="Свят"/>. == Арганізацыйны камітэт == [[Файл:Камітэт Сельскагаспадарчай выстаўкі ў Слуцку (1908).jpg|250px|міні|Выставачны камітэт: (злева направа, стаяць) [[Марцэл Серадскі|М. Серадскі]] (сакратар выстаўкі), {{нп3|Альгерд Яленскі||pl|Olgierd Jeleński}}, Язерскі, К. Аколаў, М. Пакроўскі, Ваяводскі, (сідзяць): Загорскі, Ю. Аколаў, [[Віктар Георгіевіч фон Гельмерсен|В. барон фон Гельмерсен]] (камісар), [[Ежы Булгак|Е. Булгак]] (старшыня) В. Гурскі (віцэ-старшыня), Э. Даманскі, [[Стэфан Чарноцкі (1876)|Ст. Чарноцкі]]]] Старшынёй арганізацыйнага камітэту быў [[Ежы Булгак]], а яго намеснікам — В. Гурскі<ref name="Свят"/>. == Экспанаты і мерапрыемствы == [[Файл:Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку. Фрагмент з галоўнага павільона.jpg|250px|міні|Фрагмент з галоўнага павільона]] [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (4).jpg|250px|міні|Дэманстрацыя пажарных каманд]] На выстаўцы паказвалі розныя сельскагаспадарчыя прылады і машыны. У тым ліку [[Беларускае кавальства|кавальскія вырабы]] прадставіў Эрык Бярнацкі з [[Цімкавічы|Цімкавічаў]], які выставіў замкі, аконныя завесы і арыгінальную паравую машыну<ref name="НашаНіва10">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 10.</ref><ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Аднымі з лепшых у раздзеле сельскагаспадарчай жывёлы былі прызнаны кароўнікі [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіча]] і З. Пратасевіча, а таксама стайні К. Аколава<ref name="Свят"/>. Шырока былі прадстаўлены вырабы дробных сялян і больш вытанчаныя творы мастацтва, у тым ліку [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Гэта мусіла не толькі нагадаць пра багатую спадчыну Случчыны, але і паказаць, што культура паступова пранікае ў сялянскія дамы. Таксама быў адзначаны саматужны аддзел з тканінамі ручной працы беларускіх сялянак<ref name="Філасофія">Філасофія нацыянальнай медыяпрасторы (да 110-годдзя выхаду газет «Наша доля» і «Наша ніва»): матэрыялы Рэспубл. навук.-практ. канф., 21 кастр. 2016 г., Мінск / пад агул. рэд. канд. філал. навук дацэнта Д. М. Драздова. — Мінск : БДУ, 2016. — 176 с.</ref><ref name="Шымолін">Виктор Шимолин. ЖАНРЫ ФОТОЖУРНАЛИСТИКИ В ПУБЛИКАЦИЯХ «НАШЕЙ НИВЫ» ЗА 1906—1908 гг.</ref>. Тэкст прамаўляў: "«Багата было розных добрых [[Беларускае народнае ткацтва|тканін]], зробленых рукамі вясковых кабет беларускіх, у розныя рысункі. З воласці {{нп3|Цялядавіцкая воласць|Цялядавіцкай|d|Q125945729}}, [[Капыльская воласць|Капыльскай]], [[Пукаўская воласць (Слуцкі павет)|Пукаўскай]] было рознае палатно, [[абрус]]ы, [[Беларускія ручнікі|ручнікі]], [[Посцілка|капы]], спадніцы з лёну і воўны, паясы, [[Намітка|наміткі]], сукно на [[Бурнос (адзенне)|буркі]]… Малюнкі ўсе беларускага стылю<ref name="НашаНіва">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 19.</ref>». Была праведзена дэманстрацыя ўзорных пажарных каманд, якія прызначаны для тушэння пажараў на палях са збожжам. == Водгукі == [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (3).jpg|250px|міні|Публіка на выстаўцы]] === Беларускія выданні === Карэспандэнт пад псеўданімам «Віленскі» ў нумары «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]» № 19 за 1908 год падзяліўся яркімі ўражаннямі. Ён з захапленнем апісаў багацце экспанатаў, у тым ліку добрыя пароды жывёлы і птушкі, насенне і садавіну. Асабліва яго ўразіла мноства «хітрых» машын для гаспадаркі, аб якіх мясцовыя сяляне (выстаўку наведала 3200 чалавек) нават не падазравалі<ref name="Філасофія"/><ref name="Шымолін"/>. === Польскія выданні === Пра выстаўку пісалі варшаўская газета «{{нп3|Świat (1906–1939)|Świat|pl|Świat (1906–1939)}}» (26 верасня 1908)<ref name="Свят">[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7682/ Старая польская газета о выставке в Слуцке] {{ref-ru}}</ref> і «[[Tygodnik illustrowany]]» (29 жніўня 1908). У апошнім, у прыватнасці, паведамлялася, што выстаўка зноў ажывіць традыцыі горада, і адзначалася, што Слуцк славіцца сваёй знакамітай [[Слуцкая персіярня|фабрыкай персідскіх паясоў]], заснаванай у часы [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7690/ О выставке в Слуцке и фотографиях С. Юхнина] {{ref-ru}}</ref>. === Крытыка === У сваёй прамове ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе Расійскай імперыі]] ў маі 1910 года {{нп3|Спіс міністраў унутраных спраў Расіі|прэм'ер-міністр унутраных спраў|ru|Список министров внутренних дел России}} і {{нп3|Спіс кіраўнікоў ураду Расіі|старшыня Савета міністраў|ru|Список глав правительства России}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] згадваў выстаўку ў Слуцку як [[Паланізацыя|прапольскае]] мерапрыемства, якое поўнасцю ігнаравала ўсё рускае<ref name="Свят"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:1908 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Слуцк]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Беларусі]] lf4q3mtl0migjxdjwpuxf6ijokrfd66 5184919 5184918 2026-08-22T08:32:55Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Слуцк]]; дададзена [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184919 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (E. Navicki, 1908).jpg|250px|міні|Будаўніцтва галоўнага павільона]] '''Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку ў 1908 годзе''' — выстаўка сельскагаспадарчых і саматужна-прамысловых вырабаў, якая праходзіла ў Слуцку ([[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) у [[1908]] годзе. Арганізатарам выстаўкі выступіла [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСТ)]], слуцкае аддзяленне якога ўзначальваў [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіч]]. За першыя чатыры дні было прададзена 15 тысяч уваходных квіткоў<ref name="Свят"/>. == Арганізацыйны камітэт == [[Файл:Камітэт Сельскагаспадарчай выстаўкі ў Слуцку (1908).jpg|250px|міні|Выставачны камітэт: (злева направа, стаяць) [[Марцэл Серадскі|М. Серадскі]] (сакратар выстаўкі), {{нп3|Альгерд Яленскі||pl|Olgierd Jeleński}}, Язерскі, К. Аколаў, М. Пакроўскі, Ваяводскі, (сідзяць): Загорскі, Ю. Аколаў, [[Віктар Георгіевіч фон Гельмерсен|В. барон фон Гельмерсен]] (камісар), [[Ежы Булгак|Е. Булгак]] (старшыня) В. Гурскі (віцэ-старшыня), Э. Даманскі, [[Стэфан Чарноцкі (1876)|Ст. Чарноцкі]]]] Старшынёй арганізацыйнага камітэту быў [[Ежы Булгак]], а яго намеснікам — В. Гурскі<ref name="Свят"/>. == Экспанаты і мерапрыемствы == [[Файл:Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку. Фрагмент з галоўнага павільона.jpg|250px|міні|Фрагмент з галоўнага павільона]] [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (4).jpg|250px|міні|Дэманстрацыя пажарных каманд]] На выстаўцы паказвалі розныя сельскагаспадарчыя прылады і машыны. У тым ліку [[Беларускае кавальства|кавальскія вырабы]] прадставіў Эрык Бярнацкі з [[Цімкавічы|Цімкавічаў]], які выставіў замкі, аконныя завесы і арыгінальную паравую машыну<ref name="НашаНіва10">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 10.</ref><ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Аднымі з лепшых у раздзеле сельскагаспадарчай жывёлы былі прызнаны кароўнікі [[Людвік Ёдка-Наркевіч|Л. Ёдка-Наркевіча]] і З. Пратасевіча, а таксама стайні К. Аколава<ref name="Свят"/>. Шырока былі прадстаўлены вырабы дробных сялян і больш вытанчаныя творы мастацтва, у тым ліку [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Гэта мусіла не толькі нагадаць пра багатую спадчыну Случчыны, але і паказаць, што культура паступова пранікае ў сялянскія дамы. Таксама быў адзначаны саматужны аддзел з тканінамі ручной працы беларускіх сялянак<ref name="Філасофія">Філасофія нацыянальнай медыяпрасторы (да 110-годдзя выхаду газет «Наша доля» і «Наша ніва»): матэрыялы Рэспубл. навук.-практ. канф., 21 кастр. 2016 г., Мінск / пад агул. рэд. канд. філал. навук дацэнта Д. М. Драздова. — Мінск : БДУ, 2016. — 176 с.</ref><ref name="Шымолін">Виктор Шимолин. ЖАНРЫ ФОТОЖУРНАЛИСТИКИ В ПУБЛИКАЦИЯХ «НАШЕЙ НИВЫ» ЗА 1906—1908 гг.</ref>. Тэкст прамаўляў: "«Багата было розных добрых [[Беларускае народнае ткацтва|тканін]], зробленых рукамі вясковых кабет беларускіх, у розныя рысункі. З воласці {{нп3|Цялядавіцкая воласць|Цялядавіцкай|d|Q125945729}}, [[Капыльская воласць|Капыльскай]], [[Пукаўская воласць (Слуцкі павет)|Пукаўскай]] было рознае палатно, [[абрус]]ы, [[Беларускія ручнікі|ручнікі]], [[Посцілка|капы]], спадніцы з лёну і воўны, паясы, [[Намітка|наміткі]], сукно на [[Бурнос (адзенне)|буркі]]… Малюнкі ўсе беларускага стылю<ref name="НашаНіва">[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]. — 1908. — № 19.</ref>». Была праведзена дэманстрацыя ўзорных пажарных каманд, якія прызначаны для тушэння пажараў на палях са збожжам. == Водгукі == [[Файл:Słucak, Vystava. Слуцак, Выстава (1908) (3).jpg|250px|міні|Публіка на выстаўцы]] === Беларускія выданні === Карэспандэнт пад псеўданімам «Віленскі» ў нумары «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]» № 19 за 1908 год падзяліўся яркімі ўражаннямі. Ён з захапленнем апісаў багацце экспанатаў, у тым ліку добрыя пароды жывёлы і птушкі, насенне і садавіну. Асабліва яго ўразіла мноства «хітрых» машын для гаспадаркі, аб якіх мясцовыя сяляне (выстаўку наведала 3200 чалавек) нават не падазравалі<ref name="Філасофія"/><ref name="Шымолін"/>. === Польскія выданні === Пра выстаўку пісалі варшаўская газета «{{нп3|Świat (1906–1939)|Świat|pl|Świat (1906–1939)}}» (26 верасня 1908)<ref name="Свят">[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7682/ Старая польская газета о выставке в Слуцке] {{ref-ru}}</ref> і «[[Tygodnik illustrowany]]» (29 жніўня 1908). У апошнім, у прыватнасці, паведамлялася, што выстаўка зноў ажывіць традыцыі горада, і адзначалася, што Слуцк славіцца сваёй знакамітай [[Слуцкая персіярня|фабрыкай персідскіх паясоў]], заснаванай у часы [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[https://nasledie-sluck.by/ru/Nahodki_zagadki/7690/ О выставке в Слуцке и фотографиях С. Юхнина] {{ref-ru}}</ref>. === Крытыка === У сваёй прамове ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе Расійскай імперыі]] ў маі 1910 года {{нп3|Спіс міністраў унутраных спраў Расіі|прэм'ер-міністр унутраных спраў|ru|Список министров внутренних дел России}} і {{нп3|Спіс кіраўнікоў ураду Расіі|старшыня Савета міністраў|ru|Список глав правительства России}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] згадваў выстаўку ў Слуцку як [[Паланізацыя|прапольскае]] мерапрыемства, якое поўнасцю ігнаравала ўсё рускае<ref name="Свят"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:1908 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Выстаўкі Беларусі]] b0kokb8h4qqmol9oj901r0z3tsw6vrw 0 813059 5184920 2026-08-22T08:53:42Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79688478|Cmentarz Wojskowy na Powązkach]]» 5184920 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|[[Старыя Павонзкі]]|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі ,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]] . Некропаль размешчаны ў раёне Жалібож, займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскія вайсковыя ўлады, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу св. Язафат. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Быў створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі ў Павонзках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, у тым ліку: а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «Gloria Victis» . Большасць ахвяр сярод мірнага насельніцтва былі пахаваны на могілках, створаных у жніўні 1945 года. на ўсходняй мяжы вайсковых могілак, на плошчы 7,8 га, першыя неканфесійныя (муніцыпальныя) могілкі ў Варшаве. У [[1950-я|1950-х гадах]] [[1950-я|20-е стагоддзе]] Алея Заслужаных была створана на могілках, размешчаных у частцы галоўнай алеі. Яго закрылі двума кальцавымі развязкамі і засадзілі [[Туя|туямі]]. Яго цэнтральную вось замыкае магіла [[Караль Свярчэўскі|Караля Сверчэўскага]]. Калі месца больш не засталося, было вырашана, што яго працяг будзе складаць дзве алеі, перпендыкулярныя галоўнай алеі некропаля: 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў ''Гарадскія могілкі-Павонзкі''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «Вайсковыя могілкі», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. Як і на іншых гарадскіх могілках сталіцы, сем'і памерлых узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]], [[Virtuti Militari|Ваенным ордэнам Virtuti Militari]], [[Ордэн Ваеннага крыжа|Ордэнам Ваеннага Крыжа]] і званне Ганаровых грамадзян сталіцы Варшавы. Варшава вызваляецца ад платы за прадастаўленне месца для пахавання на Вайсковых могілках з мэтай стварэння і захавання магілы, а таксама за прадастаўленне нішы [[Урна|для урны]] ў [[Калумбарый|калумбарыі]].<ref>{{Cite web|url=http://edziennik.mazowieckie.pl/ActDetails.aspx?year=2014&book=0&poz=6874|title=Uchwała Nr LXXXV/2186/2014 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 3 lipca 2014 r. w sprawie zwolnienia z opłat za miejsca do pochowania zmarłych odznaczonych: Orderem Orła Białego, Orderem Wojennym Virtuti Militari, Orderem Krzyża Wojskowego i Honorowych Obywateli m.st. Warszawy oraz sprawowania opieki nad grobami zmarłych zasłużonych dla Rzeczypospolitej Polskiej i Miasta Stołecznego Warszawy, a także innymi obiektami upamiętniającymi wydarzenia historyczne na cmentarzach komunalnych m.st. Warszawy|date=15 lipca 2014|pages=1}}</ref> [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5xkjcocby6xcyswudgglg756moqkslj 5184935 5184920 2026-08-22T09:05:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5184935 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]] . [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 18950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Народнай Арміі, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, і афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «Вайсковыя могілкі», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] pkagvlat5pplbzqo3xqebrkjl7o6uwp 5184941 5184935 2026-08-22T09:13:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5184941 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 18950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Народнай Арміі, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, і афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «Вайсковыя могілкі», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] jgpr9pmyn1ih47moknuvza7z530nupy 5184957 5184941 2026-08-22T09:45:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5184957 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 18950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Народнай Арміі, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, і афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «Вайсковыя могілкі», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Пахаваныя на могілках == === Кіраўнікі ПНР === * [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], галоўны партыйны і дзяржаўны лідар у 1944-1956 гадах * [[Уладзіслаў Гамулка]], I сакратар ЦК [[Польская Рабочая Партыя|Польскай рабочай партыі]] ([[1943]]—[[1948]]), I сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] ([[1956]]—[[1970]]) * [[Аляксандр Завадскі]], палітык і дзяржаўны дзеяч * [[Эдвард Охаб]], [[Прэзідэнт Польшчы|Старшыня Дзяржаўнага савета]] [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у жніўні 1964 — красавіку 1968 гадоў * [[Юзаф Цыранкевіч|Юзэф Цыранкевіч]], прэм'ер-міністр у 1947-1952 і 1954-1970 гг. * [[Генрык Яблоньскі|Генрык Яблонскі]], вайсковы лідар, палітык, гісторык. * [[Пётр Ярашэвіч]], у 1970—1980 гг. старшыня Савета міністраў [[ПНР]], * [[Войцех Ярузельскі]], апошні кіраўнік ПНР === Палітычныя дзеячы === * [[Енджэй Марачэўскі]], [[Польшча|польскі]] [[палітык]], грамадскі дзеяч, [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] лідар, прэм'ер-міністр [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] * (1918-1919) === Вайскоўцы === * [[Януш Брохвіч-Лявіньскі|Януш Брохвіч-Лявінскі]], генерал Войска Польскага ** [[Казімєж Гілярський|Казімір Гілярскі]], камандзір Варшаўскага гарнізона ** [[Франтішек Гонгора|Францішак Гангора]], начальнік Генеральнага штаба Узброеных сіл Польшчы ** [[Люцыян Жалігоўскі]], генерал, ваенны міністр (1925–1926) ** [[Баляслаў Завадскі]], [[маёр]] пяхоты Войска Польскага ** [[Ян Зумбах]], пілот ** [[Болеслав Ковальський|Баляслаў Кавальскі]], палкоўнік Арміі Народнай, камандзір Варшаўскай акругі Войска Польскага, адзін з кіраўнікоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ** [[Вацлав Комар|Вацлаў Комар]], генерал ваеннай разведкі і дзяржаўнай бяспекі, камандзір Корпуса ўнутранай бяспекі ** [[Міхал Роля-Жимерський|Міхал Рола-Жымерскі]], маршал Польшчы, міністр абароны ў 1945–1949 гадах. ** [[Густаў Пашкевіч]], польскі вайсковы дзяяч ** [[Юліуш Руммель]], генерал дывізій Войска Польскага ** [[Караль Свярчэўскі]], дзяржаўны і ваенны дзеяч, генерал ** [[Марыян Спыхальскі]], маршалак Польшчы ** [[Віктар Таме]], брыгадны генерал Войска Польскага ** [[Міхаіл Якубік]], брыгадны генерал Войска Польскага === Культурныя дзеячы === ** [[Кшыштаф Каміль Бачыньскі]], паэт [[Ян Бжэхва]], паэт [[Тадэвуш Бароўскі]], паэт і празаік [[Уладзіслаў Бранеўскі]], паэт [[Канстанты Ільдэфонс Гальчынскі]], паэт [[Рышард Капусцінскі]], пісьменнік, публіцыст ** [[Станіслаў Ежы Лец]], паэт, афарыст [[Зоф’я Налкоўская|Зоф'я Налкоўская]], пісьменніца [[Ігар Неверлі]], пісьменнік [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], пісьменнік [[Юліян Тувім|Юльян Тувім]], паэт, перакладчык == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4xhy8wrwhq8484cdtzg57bm9bcxb0x8 5184959 5184957 2026-08-22T09:47:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5184959 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 18950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Народнай Арміі, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, і афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «Вайсковыя могілкі», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Пахаваныя на могілках == === Кіраўнікі ПНР === * [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], галоўны партыйны і дзяржаўны лідар у 1944-1956 гадах * [[Уладзіслаў Гамулка]], I сакратар ЦК [[Польская Рабочая Партыя|Польскай рабочай партыі]] ([[1943]]—[[1948]]), I сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] ([[1956]]—[[1970]]) * [[Аляксандр Завадскі]], палітык і дзяржаўны дзеяч * [[Эдвард Охаб]], [[Прэзідэнт Польшчы|Старшыня Дзяржаўнага савета]] [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у жніўні 1964 — красавіку 1968 гадоў * [[Юзаф Цыранкевіч|Юзэф Цыранкевіч]], прэм'ер-міністр у 1947-1952 і 1954-1970 гг. * [[Генрык Яблоньскі|Генрык Яблонскі]], вайсковы лідар, палітык, гісторык. * [[Пётр Ярашэвіч]], у 1970—1980 гг. старшыня Савета міністраў [[ПНР]], * [[Войцех Ярузельскі]], апошні кіраўнік ПНР === Палітычныя дзеячы === * [[Енджэй Марачэўскі]], [[Польшча|польскі]] [[палітык]], грамадскі дзеяч, [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] лідар, прэм'ер-міністр [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1918-1919) === Вайскоўцы === * [[Януш Брохвіч-Лявіньскі|Януш Брохвіч-Лявінскі]], генерал Войска Польскага * [[Казімєж Гілярський|Казімір Гілярскі]], камандзір Варшаўскага гарнізона * [[Франтішек Гонгора|Францішак Гангора]], начальнік Генеральнага штаба Узброеных сіл Польшчы * [[Люцыян Жалігоўскі]], генерал, ваенны міністр (1925–1926) * [[Баляслаў Завадскі]], [[маёр]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Зумбах]], пілот * [[Болеслав Ковальський|Баляслаў Кавальскі]], палкоўнік Арміі Народнай, камандзір Варшаўскай акругі Войска Польскага, адзін з кіраўнікоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] * [[Вацлав Комар|Вацлаў Комар]], генерал ваеннай разведкі і дзяржаўнай бяспекі, камандзір Корпуса ўнутранай бяспекі * [[Міхал Роля-Жимерський|Міхал Рола-Жымерскі]], маршал Польшчы, міністр абароны ў 1945–1949 гадах. * [[Густаў Пашкевіч]], польскі вайсковы дзяяч * [[Юліуш Руммель]], генерал дывізій Войска Польскага * [[Караль Свярчэўскі]], дзяржаўны і ваенны дзеяч, генерал * [[Марыян Спыхальскі]], маршалак Польшчы * [[Віктар Таме]], брыгадны генерал Войска Польскага * [[Міхаіл Якубік]], брыгадны генерал Войска Польскага === Культурныя дзеячы === * [[Кшыштаф Каміль Бачыньскі]], паэт * [[Ян Бжэхва]], паэт * [[Тадэвуш Бароўскі]], паэт і празаік * [[Уладзіслаў Бранеўскі]], паэт * [[Канстанты Ільдэфонс Гальчынскі]], паэт * [[Рышард Капусцінскі]], пісьменнік, публіцыст * [[Станіслаў Ежы Лец]], паэт, афарыст * [[Зоф’я Налкоўская|Зоф'я Налкоўская]], пісьменніца * [[Ігар Неверлі]], пісьменнік * [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], пісьменнік * [[Юліян Тувім|Юльян Тувім]], паэт, перакладчык == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] norg40flnidwh01rod1886mz8iaga43 5184972 5184959 2026-08-22T10:23:11Z Aliaksei Lastouski 75892 5184972 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 18950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Народнай Арміі, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, і афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «Вайсковыя могілкі», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Пахаваныя на могілках == === Кіраўнікі ПНР === * [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], галоўны партыйны і дзяржаўны лідар у 1944-1956 гадах * [[Уладзіслаў Гамулка]], I сакратар ЦК [[Польская Рабочая Партыя|Польскай рабочай партыі]] ([[1943]]—[[1948]]), I сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] ([[1956]]—[[1970]]) * [[Аляксандр Завадскі]], палітык і дзяржаўны дзеяч * [[Станіслаў Каня]], першы сакратар цэнтральнага камітэта [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]] (1980—1981) * [[Юзаф Пінькоўскі]], старшыня Савета міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] з [[5 верасня]] [[1980]] па [[11 лютага]] [[1981]] года * [[Мечыслаў Ракоўскі]], камуністычны дзеяч часоў ПНР * [[Эдвард Охаб]], [[Прэзідэнт Польшчы|Старшыня Дзяржаўнага савета]] [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у жніўні 1964 — красавіку 1968 гадоў * [[Юзаф Цыранкевіч|Юзэф Цыранкевіч]], прэм'ер-міністр у 1947-1952 і 1954-1970 гг. * [[Генрык Яблоньскі|Генрык Яблонскі]], вайсковы лідар, палітык, гісторык. * [[Пётр Ярашэвіч]], у 1970—1980 гг. старшыня Савета міністраў [[ПНР]], * [[Войцех Ярузельскі]], апошні кіраўнік ПНР === Палітычныя дзеячы === * [[Ян Альшэўскі]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1991]]-[[1992]] гадах. * [[Юзаф Бэк]], дзяржаўны дзеяч, міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] ў 1932—1939 гг. * [[Гуган Ганке]] - [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] дзеяч і палітык, у [[1955]] годзе — кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|урада Польшчы ў выгнанні]] * [[Яўгенія Красоўска-Ядлоўска]], польскі дзяржаўны дзяяч * [[Яцак Курань]], польскі палітык і прафсазны дзеяч * [[Енджэй Марачэўскі]], [[Польшча|польскі]] [[палітык]], грамадскі дзеяч, [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] лідар, прэм'ер-міністр [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1918-1919) * [[Юльян Мархлеўскі]], дзеяч польскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, эканаміст * [[Марыя Сапега (1910—2009)|Марыя Сапега]], грамадская дзяячка, сузаснавальніца і прэзідэнт фундацыі Ex Animo === Вайскоўцы === * [[Андрэй Брахоцкі]], вайсковы і грамадскі дзеяч * [[Януш Брохвіч-Лявіньскі|Януш Брохвіч-Лявінскі]], генерал Войска Польскага * [[Аляксандр Аляксандравіч Вашкевіч|Аляксандр Вашкевіч]], савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-маёр]] * [[Стэфан Вітажэнец]], польскі пілот, ас-знішчальнік у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] * [[Франтішек Гонгора|Францішак Гангора]], начальнік Генеральнага штаба Узброеных сіл Польшчы * [[Люцыян Жалігоўскі]], генерал, ваенны міністр (1925–1926) * [[Баляслаў Завадскі]], [[маёр]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Зумбах]], пілот * [[Болеслав Ковальський|Баляслаў Кавальскі]], палкоўнік Арміі Народнай, камандзір Варшаўскай акругі Войска Польскага, адзін з кіраўнікоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] * [[Тадэвуш Камароўскі]], галоўны камендант [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] ([[1943]]—[[1944]]), [[галоўнакамандуючы]] [[Узброеныя сілы Польшчы|Узброенымі Сіламі Польшчы]] ([[1945]]—[[1947]]) * [[Міраслаў Крышчукайціс]], удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], капітан [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Тадэвуш Кутшэба]], [[генерал дывізіі]] Войска Польскага * [[Густаў Пашкевіч]], польскі вайсковы дзяяч * [[Ян Рандкоўскі]], камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Літоўска-беларускай дывізіі]] і вайсковага корпуса [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] * [[Міхал Роля-Жымерскі]], маршал Польшчы * [[Караль Свярчэўскі]], дзяржаўны і ваенны дзеяч, генерал * [[Марыян Спыхальскі]], маршал Польшчы * [[Віктар Таме]], брыгадны генерал Войска Польскага * [[Міхаіл Якубік]], брыгадны генерал Войска Польскага === Культурныя дзеячы === * [[Эрвін Аксер]], {{Рэжысёр тэатра|Польшчы|XX стагоддзя}} і {{Тэатральны педагог|Польшчы|XX стагоддзя}} * [[Гражына Бацэвіч]], скрыпачка і кампазітар * [[Кшыштаф Каміль Бачыньскі]], паэт * [[Мая Беразоўская]], мастачка * [[Яніна Бранеўская]], пісьменніца * [[Ян Бжэхва]], паэт * [[Тадэвуш Бароўскі]], паэт і празаік * [[Уладзіслаў Бранеўскі]], паэт * [[Канстанты Ільдэфонс Гальчынскі]], паэт * [[Бажэна Дыкель]], актрыса тэатра і кіно, спявачка, тэлевядучая. * [[Ежы Каваляровіч]], кінарэжысёр * [[Станіслаў Вінцэнтавіч Казура|Станіслаў Казура]], кампазітар, харавы дырыжор * [[Тадэвуш Канвіцкі]], пісьменнік і кінарэжысёр * [[Рышард Капусцінскі]], пісьменнік, публіцыст * [[Тадэвуш Кулісевіч]], графік, ілюстратар * [[Яцак Качмарскі]], бард, паэт * [[Аляксандр Кобздзей]], мастак, архітэктар * [[Збігнеў Ленгрэн]], графік, карыкатурыст, ілюстратар * [[Альфрэд Леніца]], жывапісец * [[Станіслаў Ежы Лец]], паэт, афарыст * [[Ян Махульскі]], акцёр тэатра, кіно і тэлебачання, тэатральны рэжысёр і педагог * [[Анджэй Мунк]], кінарэжысёр * [[Зоф’я Налкоўская|Зоф'я Налкоўская]], пісьменніца * [[Ігар Неверлі]], пісьменнік * [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], пісьменнік * [[Войцех Пшоняк]], акцёр тэатра і кіно * [[Юліян Тувім|Юльян Тувім]], паэт, перакладчык === Навукоўцы === * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]], польская [[мовазнаўца]], [[паланіст]], [[славіст]], [[прафесар]], заснавальніца польскай [[Беларусістыка|беларусістыкі]]. * [[Юліюш Бардах]], даследчык праўнай, гістарычнай і палітычнай культуры Вялікага Княства Літоўскага * [[Павел Вечаркевіч]], гісторык * [[Леапольд Інфельд]], фізік * [[Лешак Калакоўскі]], філосаф * [[Юльян Кжыжаноўскі]], літаратуразнавец і фалькларыст * [[Габрыэль Корбут]], гісторык літаратуры, мовазнавец * [[Фларыян Няўважны]], славіст, спецыяліст па ўсходнеславянскіх літаратурах * [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Станіслаў Прыбытак]], медык, хімік, педагог * [[Збігнеў Раліга]], кардыяхірург * [[Ганна Садурская]], археолаг, гісторык мастацтва === Беларускія дзеячы === * [[Казімір Казіміравіч Петрусевіч|Казімір Петрусевіч]], беларускі і польскі вучоны-біёлаг, удзельнік рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] * [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]], сустаршыня "[[Малады Фронт|Маладога фронта]]", баец [[Тактычная група «Беларусь»|Тактычнай групы «Беларусь»]] ў [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на ўсходзе Украіны]] == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] pvcv5b2sicz0zx7ul29a8odw76ljr68 5184978 5184972 2026-08-22T10:40:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5184978 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 18950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Арміі Людовай, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, і афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «''Вайсковыя могілкі''», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Пахаваныя на могілках == === Кіраўнікі ПНР === * [[Эдвард Асубка-Мараўскі|Эдвард Асубка-Мараўск]]<nowiki/>і, старшыня Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення, прэм'ер-міністр Часовага ўрада і Часовага ўрада нацыянальнага адзінства ([[1944]]-[[1947]]). * [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], галоўны партыйны і дзяржаўны лідар у 1944-1956 гадах * [[Уладзіслаў Гамулка]], I сакратар ЦК [[Польская Рабочая Партыя|Польскай рабочай партыі]] ([[1943]]—[[1948]]), I сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] ([[1956]]—[[1970]]) * [[Аляксандр Завадскі]], палітык і дзяржаўны дзеяч * [[Станіслаў Каня]], першы сакратар цэнтральнага камітэта [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]] (1980—1981) * [[Юзаф Пінькоўскі]], старшыня Савета міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] з [[5 верасня]] [[1980]] па [[11 лютага]] [[1981]] года * [[Мечыслаў Ракоўскі]], камуністычны дзеяч часоў ПНР * [[Эдвард Охаб]], [[Прэзідэнт Польшчы|Старшыня Дзяржаўнага савета]] [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у жніўні 1964 — красавіку 1968 гадоў * [[Марыян Спыхальскі]], дзяржаўны і камуністычны дзеяч, [[маршал Польшчы]] * [[Юзаф Цыранкевіч]], прэм'ер-міністр у 1947-1952 і 1954-1970 гг. * [[Генрык Яблоньскі]], вайсковы лідар, палітык, гісторык. * [[Пётр Ярашэвіч]], у 1970—1980 гг. старшыня Савета міністраў [[ПНР]] * [[Войцех Ярузельскі]], апошні кіраўнік ПНР === Палітычныя дзеячы === * [[Юзаф Алексы]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1995]]-[[1996]] гадах * [[Ян Альшэўскі]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1991]]-[[1992]] гадах. * [[Юзаф Бэк]], дзяржаўны дзеяч, міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] ў 1932—1939 гг. * [[Гуган Ганке]] - [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] дзеяч і палітык, у [[1955]] годзе — кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|урада Польшчы ў выгнанні]] * [[Аляксандр Завіша]], дыпламат, палітык і юрыст, кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|ўрада Польшчы ў выгнанні]] * [[Яўгенія Красоўска-Ядлоўска]], польскі дзяржаўны дзяяч * [[Яцак Курань]], польскі палітык і прафсазны дзеяч * [[Енджэй Марачэўскі]], [[Польшча|польскі]] [[палітык]], грамадскі дзеяч, [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] лідар, прэм'ер-міністр [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1918-1919) * [[Юльян Мархлеўскі]], дзеяч польскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, эканаміст * [[Марыя Сапега (1910—2009)|Марыя Сапега]], грамадская дзяячка, сузаснавальніца і прэзідэнт фундацыі Ex Animo * [[Казімеж Світальскі]], [[прэм’ер-міністр Польшчы]] (1929) * [[Валеры Славак]], тройчы [[прэм’ер-міністр Польшчы]]. === Вайскоўцы === * [[Андрэй Брахоцкі]], вайсковы і грамадскі дзеяч * [[Януш Брохвіч-Лявіньскі|Януш Брохвіч-Лявінскі]], генерал Войска Польскага * [[Аляксандр Аляксандравіч Вашкевіч|Аляксандр Вашкевіч]], савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-маёр]] * [[Стэфан Вітажэнец]], польскі пілот, ас-знішчальнік у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] * [[Франтішек Гонгора|Францішак Гангора]], начальнік Генеральнага штаба Узброеных сіл Польшчы * [[Люцыян Жалігоўскі]], генерал, ваенны міністр (1925–1926) * [[Баляслаў Завадскі]], [[маёр]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Зумбах]], пілот * [[Міхал Ісаевіч]], [[маёр]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]], салдат [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Болеслав Ковальський|Баляслаў Кавальскі]], палкоўнік Арміі Народнай, камандзір Варшаўскай акругі Войска Польскага, адзін з кіраўнікоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] * [[Тадэвуш Камароўскі]], галоўны камендант [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] ([[1943]]—[[1944]]), [[галоўнакамандуючы]] [[Узброеныя сілы Польшчы|Узброенымі Сіламі Польшчы]] ([[1945]]—[[1947]]) * [[Міраслаў Крышчукайціс]], удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], капітан [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Тадэвуш Кутшэба]], [[генерал дывізіі]] Войска Польскага * [[Густаў Пашкевіч]], польскі вайсковы дзяяч * [[Канстанцін Перасвет-Солтан]], [[падпалкоўнік]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Рандкоўскі]], камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Літоўска-беларускай дывізіі]] і вайсковага корпуса [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] * [[Міхал Роля-Жымерскі]], маршал Польшчы * [[Караль Свярчэўскі]], дзяржаўны і ваенны дзеяч, генерал * [[Марыян Спыхальскі]], маршал Польшчы * [[Віктар Таме]], брыгадны генерал Войска Польскага * [[Станіслаў Цясара]], [[брыгадны генерал]] [[Войска Польскае|Войска Польскага,]] кіраўнік [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы памежжа]] (1929—1930) * [[Міхаіл Якубік]], брыгадны генерал Войска Польскага === Культурныя дзеячы === * [[Эрвін Аксер]], {{Рэжысёр тэатра|Польшчы|XX стагоддзя}} і {{Тэатральны педагог|Польшчы|XX стагоддзя}} * [[Гражына Бацэвіч]], скрыпачка і кампазітар * [[Тадэвуш Бароўскі]], паэт і празаік * [[Кшыштаф Каміль Бачыньскі]], паэт * [[Мая Беразоўская]], мастачка * [[Ян Бжэхва]], паэт * [[Яніна Бранеўская]], пісьменніца * [[Уладзіслаў Бранеўскі]], паэт * [[Канстанты Ільдэфонс Гальчынскі]], паэт * [[Бажэна Дыкель]], актрыса тэатра і кіно, спявачка, тэлевядучая. * [[Ежы Каваляровіч]], кінарэжысёр * [[Станіслаў Вінцэнтавіч Казура|Станіслаў Казура]], кампазітар, харавы дырыжор * [[Тадэвуш Канвіцкі]], пісьменнік і кінарэжысёр * [[Рышард Капусцінскі]], пісьменнік, публіцыст * [[Лідыя Карсакуўна]], актрыса * [[Яцак Качмарскі]], бард, паэт * [[Аляксандр Кобздзей]], мастак, архітэктар * [[Тадэвуш Кулісевіч]], графік, ілюстратар * [[Збігнеў Ленгрэн]], графік, карыкатурыст, ілюстратар * [[Альфрэд Леніца]], жывапісец * [[Станіслаў Ежы Лец]], паэт, афарыст * [[Ян Махульскі]], акцёр тэатра, кіно і тэлебачання, тэатральны рэжысёр і педагог * [[Анджэй Мунк]], кінарэжысёр * [[Зоф’я Налкоўская|Зоф'я Налкоўская]], пісьменніца * [[Ігар Неверлі]], пісьменнік * [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], пісьменнік * [[Войцех Пшоняк]], акцёр тэатра і кіно * [[Генрык Стажэўскі]], мастак-абстракцыяніст * [[Анджэй Струг]], пісьменнік * [[Тэрэза Тараньска]], журналістка і пісьменніца * [[Вераніка Трапачынская-Агарак]], пісьменніца * [[Юліян Тувім|Юльян Тувім]], паэт, перакладчык * [[Ежы Шаняўскі]], драматург і фельетаніст * [[Аліна Яноўская]], актрыса, удзельніца Варшаўскага паўстання === Навукоўцы === * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]], польская [[мовазнаўца]], [[паланіст]], [[славіст]], [[прафесар]], заснавальніца польскай [[Беларусістыка|беларусістыкі]]. * [[Юліюш Бардах]], даследчык праўнай, гістарычнай і палітычнай культуры Вялікага Княства Літоўскага * [[Павел Вечаркевіч]], гісторык * [[Леапольд Інфельд]], фізік * [[Лешак Калакоўскі]], філосаф * [[Юльян Кжыжаноўскі]], літаратуразнавец і фалькларыст * [[Габрыэль Корбут]], гісторык літаратуры, мовазнавец * [[Фларыян Няўважны]], славіст, спецыяліст па ўсходнеславянскіх літаратурах * [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Станіслаў Прыбытак]], медык, хімік, педагог * [[Збігнеў Раліга]], кардыяхірург * [[Ганна Садурская]], археолаг, гісторык мастацтва * [[Феліцыян Сурын]], гісторык, этнограф * [[Шыман Сыркус]], архітэктар * [[Ян Цыбіс]], жывапісец === Беларускія дзеячы === * Сабіна Іваноўская, педагог, жонка [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлава Іваноўскага]] * [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]], сустаршыня "[[Малады Фронт|Маладога фронта]]", баец [[Тактычная група «Беларусь»|Тактычнай групы «Беларусь»]] ў [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на ўсходзе Украіны]] * [[Казімір Казіміравіч Петрусевіч|Казімір Петрусевіч]], беларускі і польскі вучоны-біёлаг, удзельнік рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] * [[Мар’ян Фальскі|Мар'ян Фальскі]], беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] lp54lljogh0crinpzkzugf2yvz14inr 5184980 5184978 2026-08-22T10:45:47Z Aliaksei Lastouski 75892 5184980 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 1950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Арміі Людовай, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, каб афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «''Вайсковыя могілкі''», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Пахаваныя на могілках == === Кіраўнікі ПНР === * [[Эдвард Асубка-Мараўскі|Эдвард Асубка-Мараўск]]<nowiki/>і, старшыня Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення, прэм'ер-міністр Часовага ўрада і Часовага ўрада нацыянальнага адзінства ([[1944]]-[[1947]]). * [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], галоўны партыйны і дзяржаўны лідар у 1944-1956 гадах * [[Уладзіслаў Гамулка]], I сакратар ЦК [[Польская Рабочая Партыя|Польскай рабочай партыі]] ([[1943]]—[[1948]]), I сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] ([[1956]]—[[1970]]) * [[Аляксандр Завадскі]], палітык і дзяржаўны дзеяч * [[Станіслаў Каня]], першы сакратар цэнтральнага камітэта [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]] (1980—1981) * [[Юзаф Пінькоўскі]], старшыня Савета міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] з [[5 верасня]] [[1980]] па [[11 лютага]] [[1981]] года * [[Мечыслаў Ракоўскі]], камуністычны дзеяч часоў ПНР * [[Эдвард Охаб]], [[Прэзідэнт Польшчы|Старшыня Дзяржаўнага савета]] [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у жніўні 1964 — красавіку 1968 гадоў * [[Марыян Спыхальскі]], дзяржаўны і камуністычны дзеяч, [[маршал Польшчы]] * [[Юзаф Цыранкевіч]], прэм'ер-міністр у 1947-1952 і 1954-1970 гг. * [[Генрык Яблоньскі]], вайсковы лідар, палітык, гісторык. * [[Пётр Ярашэвіч]], у 1970—1980 гг. старшыня Савета міністраў [[ПНР]] * [[Войцех Ярузельскі]], апошні кіраўнік ПНР === Палітычныя дзеячы === * [[Юзаф Алексы]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1995]]-[[1996]] гадах * [[Ян Альшэўскі]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1991]]-[[1992]] гадах. * [[Юзаф Бэк]], дзяржаўны дзеяч, міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] ў 1932—1939 гг. * [[Гуган Ганке]] - [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] дзеяч і палітык, у [[1955]] годзе — кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|урада Польшчы ў выгнанні]] * [[Аляксандр Завіша]], дыпламат, палітык і юрыст, кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|ўрада Польшчы ў выгнанні]] * [[Яўгенія Красоўска-Ядлоўска]], польскі дзяржаўны дзяяч * [[Яцак Курань]], польскі палітык і прафсазны дзеяч * [[Енджэй Марачэўскі]], [[Польшча|польскі]] [[палітык]], грамадскі дзеяч, [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] лідар, прэм'ер-міністр [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1918-1919) * [[Юльян Мархлеўскі]], дзеяч польскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, эканаміст * [[Марыя Сапега (1910—2009)|Марыя Сапега]], грамадская дзяячка, сузаснавальніца і прэзідэнт фундацыі Ex Animo * [[Казімеж Світальскі]], [[прэм’ер-міністр Польшчы]] (1929) * [[Валеры Славак]], тройчы [[прэм’ер-міністр Польшчы]]. * [[Аляксандр Сулькевіч]], палітык-сацыяліст татарскага паходжання === Вайскоўцы === * [[Андрэй Брахоцкі]], вайсковы і грамадскі дзеяч * [[Януш Брохвіч-Лявіньскі|Януш Брохвіч-Лявінскі]], генерал Войска Польскага * [[Аляксандр Аляксандравіч Вашкевіч|Аляксандр Вашкевіч]], савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-маёр]] * [[Стэфан Вітажэнец]], польскі пілот, ас-знішчальнік у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] * [[Франтішек Гонгора|Францішак Гангора]], начальнік Генеральнага штаба Узброеных сіл Польшчы * [[Люцыян Жалігоўскі]], генерал, ваенны міністр (1925–1926) * [[Баляслаў Завадскі]], [[маёр]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Зумбах]], пілот * [[Міхал Ісаевіч]], [[маёр]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]], салдат [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Болеслав Ковальський|Баляслаў Кавальскі]], палкоўнік Арміі Народнай, камандзір Варшаўскай акругі Войска Польскага, адзін з кіраўнікоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] * [[Тадэвуш Камароўскі]], галоўны камендант [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] ([[1943]]—[[1944]]), [[галоўнакамандуючы]] [[Узброеныя сілы Польшчы|Узброенымі Сіламі Польшчы]] ([[1945]]—[[1947]]) * [[Міраслаў Крышчукайціс]], удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], капітан [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Тадэвуш Кутшэба]], [[генерал дывізіі]] Войска Польскага * [[Густаў Пашкевіч]], польскі вайсковы дзяяч * [[Канстанцін Перасвет-Солтан]], [[падпалкоўнік]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Рандкоўскі]], камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Літоўска-беларускай дывізіі]] і вайсковага корпуса [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] * [[Міхал Роля-Жымерскі]], маршал Польшчы * [[Караль Свярчэўскі]], дзяржаўны і ваенны дзеяч, генерал * [[Марыян Спыхальскі]], маршал Польшчы * [[Віктар Таме]], брыгадны генерал Войска Польскага * [[Станіслаў Цясара]], [[брыгадны генерал]] [[Войска Польскае|Войска Польскага,]] кіраўнік [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы памежжа]] (1929—1930) * [[Міхаіл Якубік]], брыгадны генерал Войска Польскага === Культурныя дзеячы === * [[Эрвін Аксер]], {{Рэжысёр тэатра|Польшчы|XX стагоддзя}} і {{Тэатральны педагог|Польшчы|XX стагоддзя}} * [[Гражына Бацэвіч]], скрыпачка і кампазітар * [[Тадэвуш Бароўскі]], паэт і празаік * [[Кшыштаф Каміль Бачыньскі]], паэт * [[Мая Беразоўская]], мастачка * [[Ян Бжэхва]], паэт * [[Яніна Бранеўская]], пісьменніца * [[Уладзіслаў Бранеўскі]], паэт * [[Канстанты Ільдэфонс Гальчынскі]], паэт * [[Бажэна Дыкель]], актрыса тэатра і кіно, спявачка, тэлевядучая. * [[Ежы Каваляровіч]], кінарэжысёр * [[Станіслаў Вінцэнтавіч Казура|Станіслаў Казура]], кампазітар, харавы дырыжор * [[Тадэвуш Канвіцкі]], пісьменнік і кінарэжысёр * [[Рышард Капусцінскі]], пісьменнік, публіцыст * [[Лідыя Карсакуўна]], актрыса * [[Яцак Качмарскі]], бард, паэт * [[Аляксандр Кобздзей]], мастак, архітэктар * [[Тадэвуш Кулісевіч]], графік, ілюстратар * [[Збігнеў Ленгрэн]], графік, карыкатурыст, ілюстратар * [[Альфрэд Леніца]], жывапісец * [[Станіслаў Ежы Лец]], паэт, афарыст * [[Ян Махульскі]], акцёр тэатра, кіно і тэлебачання, тэатральны рэжысёр і педагог * [[Анджэй Мунк]], кінарэжысёр * [[Зоф’я Налкоўская|Зоф'я Налкоўская]], пісьменніца * [[Ігар Неверлі]], пісьменнік * [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], пісьменнік * [[Войцех Пшоняк]], акцёр тэатра і кіно * [[Генрык Стажэўскі]], мастак-абстракцыяніст * [[Анджэй Струг]], пісьменнік * [[Тэрэза Тараньска]], журналістка і пісьменніца * [[Вераніка Трапачынская-Агарак]], пісьменніца * [[Юліян Тувім|Юльян Тувім]], паэт, перакладчык * [[Ежы Шаняўскі]], драматург і фельетаніст * [[Аліна Яноўская]], актрыса, удзельніца Варшаўскага паўстання === Навукоўцы === * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]], польская [[мовазнаўца]], [[паланіст]], [[славіст]], [[прафесар]], заснавальніца польскай [[Беларусістыка|беларусістыкі]]. * [[Юліюш Бардах]], даследчык праўнай, гістарычнай і палітычнай культуры Вялікага Княства Літоўскага * [[Павел Вечаркевіч]], гісторык * [[Леапольд Інфельд]], фізік * [[Лешак Калакоўскі]], філосаф * [[Юльян Кжыжаноўскі]], літаратуразнавец і фалькларыст * [[Габрыэль Корбут]], гісторык літаратуры, мовазнавец * [[Фларыян Няўважны]], славіст, спецыяліст па ўсходнеславянскіх літаратурах * [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Станіслаў Прыбытак]], медык, хімік, педагог * [[Збігнеў Раліга]], кардыяхірург * [[Ганна Садурская]], археолаг, гісторык мастацтва * [[Феліцыян Сурын]], гісторык, этнограф * [[Шыман Сыркус]], архітэктар * [[Ян Цыбіс]], жывапісец === Беларускія дзеячы === * [[Сабіна Іваноўская]], педагог, жонка [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлава Іваноўскага]] * [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]], сустаршыня "[[Малады Фронт|Маладога фронта]]", баец [[Тактычная група «Беларусь»|Тактычнай групы «Беларусь»]] ў [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на ўсходзе Украіны]] * [[Казімір Казіміравіч Петрусевіч|Казімір Петрусевіч]], беларускі і польскі вучоны-біёлаг, удзельнік рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] * [[Мар’ян Фальскі|Мар'ян Фальскі]], беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] i0f5tisoni9w52tyrcxzr53didpusrr 0 813060 5184934 2026-08-22T09:04:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Ві́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе я...» 5184934 wikitext text/x-wiki '''Ві́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]], [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]] і [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на рускім плане Вільні 1875 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. Гісторык [[Тэадор Нарбут]] лічыў, што назва «Вінгры» магла пайсці ад палонных [[Венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] нібыта пасяліў у гэтай мясцовасці пасля паспяховых ваенных паходаў. Паводле яго ж меркавання, ужо ў той час вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню ў афіцыйных дакументах крыніцы згадваюцца ў [[1501]] годзе, калі вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык]] сваім прывілеем падарыў манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] зямельны ўчастак, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце князь даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі вадаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Вядомы краязнавец і гісторык [[Адам Кіркор]] пісаў, што галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, а адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] o3r9ecjrjjnsvmqk9q2prpeh5e20rgc 5184939 5184934 2026-08-22T09:12:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5184939 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Вінгры | Нацыянальная назва = {{lang-lt|Vingrių šaltiniai}} | Выява = | Подпіс = Сучасны сквер Вінгры побач з Музеем МА | Катэгорыя МСАП = III | Статус = Гідралагічны помнік прыроды |lat_dir = N|lat_deg = 54.678617 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25.275912 |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = 10000 | Размяшчэнне = [[Вільня]] | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1,5 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1986]] (як помнік прыроды) | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Віленскае гарадское самакіраванне]] | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = Вільня | Шырыня карты 1 = 280 | crosses180 = | На карце 2 = | Шырыня карты 2 = | Катэгорыя на ВікіСховішчы = }} '''Ві́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]], [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]] і [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|злева|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на плане горада 1875 года]] [[Файл:Vilnia. Вільня (1892). Венгры.jpg|міні|злева|Крыніцы Венгры на плане горада 1892 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. Гісторык [[Тэадор Нарбут]] лічыў, што назва «Вінгры» магла пайсці ад палонных [[Венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] нібыта пасяліў у гэтай мясцовасці пасля паспяховых ваенных паходаў. Паводле яго ж меркавання, ужо ў той час вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню ў афіцыйных дакументах крыніцы згадваюцца ў [[1501]] годзе, калі вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык]] сваім прывілеем падарыў манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] зямельны ўчастак, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце князь даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі вадаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Вядомы краязнавец і гісторык [[Адам Кіркор]] пісаў, што галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, а адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] ckmwjzchx297rwv6onbj7qru6235k3m 5184973 5184939 2026-08-22T10:28:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5184973 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Вінгры | Нацыянальная назва = {{lang-lt|Vingrių šaltiniai}} | Выява = | Подпіс = Сучасны сквер Вінгры побач з Музеем МА | Катэгорыя МСАП = III | Статус = Гідралагічны помнік прыроды |lat_dir = N|lat_deg = 54.678617 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25.275912 |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = 10000 | Размяшчэнне = [[Вільня]] | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1,5 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1986]] (як помнік прыроды) | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Віленскае гарадское самакіраванне]] | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = Вільня | Шырыня карты 1 = 280 | crosses180 = | На карце 2 = | Шырыня карты 2 = | Катэгорыя на ВікіСховішчы = }} '''Ві́нгры''', '''Ві́нгра''', '''Ві́нгер''', '''Ве́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}}, {{lang-ru|Вингеръ, Вингра, Вингры, Венгры}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]], [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]] і [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|злева|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на плане горада 1875 года]] [[Файл:Vilnia. Вільня (1892). Венгры.jpg|міні|злева|Крыніцы Венгры на плане горада 1892 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] адзначаў, што ў гістарычных дакументах сустракаюцца розныя варыянты наймення гэтай мясцовасці: ''Вінгер'', ''Вінгра'', ''Вінгры'' і ''Венгры''. Абапіраючыся на працы гісторыка [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], ён пісаў, што найбольш верагодна назва паходзіць ад палонных [[венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] пасяліў у цэлым прадмесці паміж гарадскімі [[Троцкая брама|Троцкай]] і [[Рудніцкая брама|Рудніцкай]] брамамі<ref name="Narbutt">''Narbutt T.'' Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. V. S. 159; T. VI. S. 387.</ref>{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. Паводле меркавання Нарбута, ужо ў часы Альгерда вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Ад крыніц атрымаў сваё імя і невялікі Вінгерскі завулак, які праходзіў побач у гістарычным Рудніцкім прадмесці{{sfn|Киркор|1852|с=165, 166}}. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню ў афіцыйных дакументах крыніцы згадваюцца ў [[1501]] годзе, калі вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Аляксандр Ягелончык]] сваім прывілеем падарыў манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] зямельны ўчастак, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце князь даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі вадаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Як адзначаў [[А. Кіркор|Адам&nbsp;Кіркор]], галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, якія ішлі ад крыніц, размешчаных на захад ад горада паблізу прадмесця [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. Адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] f4xupoksi2ilvtzkwi1ztoajfq93ffm 10 813061 5184938 2026-08-22T09:11:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:На карце/Літва Вільнюс]] 5184938 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:На карце/Літва Вільнюс]] fkmmocuaspu21d3gxo69rzpmk3opynv 0 813062 5184944 2026-08-22T09:30:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Віктар Іванавіч Какарэка]] 5184944 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віктар Іванавіч Какарэка]] crqo1e3tqwz29pg0hwr6yvsz67ysf39 0 813063 5184946 2026-08-22T09:34:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч]] 5184946 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч]] spk8xpz11scj6bxx4560biu58q6s4pv 0 813064 5184950 2026-08-22T09:40:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе Бераставіцкі раён|Бераставіцк...» 5184950 wikitext text/x-wiki '''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля вёскі [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Складаецца як мінімум з 446 срэбных [[Дэнарый|дэнарыяў]] I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай [[Фібула|фібул]] V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=15}}. == Гісторыя выяўлення == Упершыню скарб быў выяўлены мясцовымі школьнікамі ў 1968&nbsp;годзе, якія знайшлі каля 20 манет. Восем з іх трапілі ў збор Нумізматычнага кабінета [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Спробы прафесара [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|В.&nbsp;Н.&nbsp;Рабцэвіча]] ўдакладніць лакалізацыю знаходкі і выявіць астатнюю частку дэпазіту не мелі поспеху. З-за гэтага ў першай навуковай публікацыі [[Уладзілен Апанасавіч Анохін|У.&nbsp;А.&nbsp;Анохіна]] (1974) ён быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такой вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска [[Жукевічы (Алекшыцкі сельсавет)|Жукевічы]], размешчаная непадалёк ад Алекшыц){{sfn|Анохін|1974|с=23}}{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Пазней яшчэ дзве манеты, дэнарыі [[Траян]]а і [[Антанін Пій|Антаніна Пія]], з гэтай партыі былі перададзены [[Віктар Іванавіч Какарэка|В.&nbsp;І.&nbsp;Какарэкам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2011&nbsp;годзе імі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. У 2012&nbsp;годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014&nbsp;годзе скарб быў упершыню апублікаваны [[А. Корзун|А. Корзунам]] з прывязкай да Алекшыц{{sfn|Корзун|2014|с=9}}{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018&nbsp;годзе археолагамі [[Вадзім Георгіевіч Белявец|В.&nbsp;Г.&nbsp;Беляўцом]] і [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч|В.&nbsp;М.&nbsp;Сідаровічам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. == Характарыстыка манетнай часткі == Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў [[Музей грошай Нацыянальнага банка Беларусі|Музеі грошай Нацыянальнага банка]], 10 — у [[Нумізматычны кабінет БДУ|БДУ]]). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый [[Веспасіян]]а (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі [[Антаніны|Антанінаў]] (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета [[Нерва|Нервы]], 9 манет Траяна і 43 манеты [[Адрыян]]а (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і [[Элій Вер|Элія Вера]]). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць [[Фаўсціна Старэйшая|Фаўсціны Старэйшай]]), [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] (184 экзэмпляры, уключаючы манеты [[Люцый Вер|Люцыя Вера]] і [[Фаўсціна Малодшая|Фаўсціны Малодшай]]) і [[Камод]]а (67 манет, разам з жонкай [[Крыспіна (рымская імператрыца)|Крыспінай]]){{sfn|Белявец|2018|с=4–8}}. Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца [[terminus post quem]] (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў [[Септымій Север|Септымія Севера]], адчаканеных у 193—195&nbsp;гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара [[Дзідзій Юліян|Дзідзія Юліяна]], які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193&nbsp;годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы){{sfn|Белявец|2018|с=8–9}}. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў{{sfn|Белявец|2018|с=10–11}}. == Рэчавая частка (фібулы) == Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў{{sfn|Белявец|2018|с=11–12}}. Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў [[Падунаўе|Падунаўі]] і [[Крым|Крыме]]. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў»{{sfn|Белявец|2018|с=12}} і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё»{{sfn|Гавритухин|2000|с=311}}{{sfn|Белявец|2018|с=13}}. Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты{{sfn|Tejral|1997|с=335–339}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=13–15}}. == Гістарычны і археалагічны кантэкст == Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім [[Панямонне|Панямонні]] сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009&nbsp;годзе даследчык П.&nbsp;М.&nbsp;Кенька на правай тэрасе ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі [[М. Тэмпельман-Маньчыньская|М. Тэмпельман-Маньчыньскай]]){{sfn|Tempelmann-Mączyńska|1986|с=19, 21}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}, якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і [[Пшэворская культура|пшэворскай]] культур{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. У 2010&nbsp;годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Г.&nbsp;Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў{{sfn|Белявец|2018|с=14–15}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Белявец В., Сідаровіч В.|загаловак=Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб эпохі Вялікага перасялення народаў|выданне=Банкаўскі веснік|год=2018|нумар=2|старонкі=3–16|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/10478.pdf|ref=Белявец}} * {{артыкул |аўтар=Анохін У. А. |загаловак=Скарб рымскіх манет з вёскі В. Жукевічы |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1974 |нумар=3 |старонкі=23–25 |ref=Анохін}} * {{артыкул |аўтар=Корзун А. |загаловак=Нумизматический комплекс I–III вв. из собрания музейного фонда Национального банка |выданне=Банкаўскі веснік |год=2014 |нумар=3 (608) |старонкі=9–10 |ref=Корзун}} * {{артыкул |аўтар=Гавритухин И. О. |загаловак=Финал традиций культур римского времени в Восточном Прикарпатье |выданне=Die spätrömische Kaiserzeit und die frühe Völkerwanderungszeit in Mittel-und Osteuropa |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2000 |старонкі=261–324 |ref=Гавритухин}} * {{кніга |аўтар=Tempelmann-Mączyńska M. |загаловак=Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszein im mitteleuropäischen Barbaricum |выданне=Römisch-Germanische Forschungen |месца=Mainz am Rhein |год=1986 |том=43 |старонак=339 |ref=Tempelmann-Mączyńska}} * {{артыкул |аўтар=Tejral J. |загаловак=Neue Aspekte der frühvölkerwanderungszeitlichen Chronologie im Mitteldonauraum |выданне=Spisy Archeologickeho ustavu AV ČR Brno |месца=Brno |год=1997 |том=8 |старонкі=321–392 |ref=Tejral}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скарбы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скарбы манет]] [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2011 годзе]] f1h9ijy1ic1t5igcujm0q6mzntilfbn 5184952 5184950 2026-08-22T09:41:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]]; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184952 wikitext text/x-wiki '''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля вёскі [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Складаецца як мінімум з 446 срэбных [[Дэнарый|дэнарыяў]] I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай [[Фібула|фібул]] V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=15}}. == Гісторыя выяўлення == Упершыню скарб быў выяўлены мясцовымі школьнікамі ў 1968&nbsp;годзе, якія знайшлі каля 20 манет. Восем з іх трапілі ў збор Нумізматычнага кабінета [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Спробы прафесара [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|В.&nbsp;Н.&nbsp;Рабцэвіча]] ўдакладніць лакалізацыю знаходкі і выявіць астатнюю частку дэпазіту не мелі поспеху. З-за гэтага ў першай навуковай публікацыі [[Уладзілен Апанасавіч Анохін|У.&nbsp;А.&nbsp;Анохіна]] (1974) ён быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такой вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска [[Жукевічы (Алекшыцкі сельсавет)|Жукевічы]], размешчаная непадалёк ад Алекшыц){{sfn|Анохін|1974|с=23}}{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Пазней яшчэ дзве манеты, дэнарыі [[Траян]]а і [[Антанін Пій|Антаніна Пія]], з гэтай партыі былі перададзены [[Віктар Іванавіч Какарэка|В.&nbsp;І.&nbsp;Какарэкам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2011&nbsp;годзе імі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. У 2012&nbsp;годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014&nbsp;годзе скарб быў упершыню апублікаваны [[А. Корзун|А. Корзунам]] з прывязкай да Алекшыц{{sfn|Корзун|2014|с=9}}{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018&nbsp;годзе археолагамі [[Вадзім Георгіевіч Белявец|В.&nbsp;Г.&nbsp;Беляўцом]] і [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч|В.&nbsp;М.&nbsp;Сідаровічам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. == Характарыстыка манетнай часткі == Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў [[Музей грошай Нацыянальнага банка Беларусі|Музеі грошай Нацыянальнага банка]], 10 — у [[Нумізматычны кабінет БДУ|БДУ]]). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый [[Веспасіян]]а (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі [[Антаніны|Антанінаў]] (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета [[Нерва|Нервы]], 9 манет Траяна і 43 манеты [[Адрыян]]а (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і [[Элій Вер|Элія Вера]]). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць [[Фаўсціна Старэйшая|Фаўсціны Старэйшай]]), [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] (184 экзэмпляры, уключаючы манеты [[Люцый Вер|Люцыя Вера]] і [[Фаўсціна Малодшая|Фаўсціны Малодшай]]) і [[Камод]]а (67 манет, разам з жонкай [[Крыспіна (рымская імператрыца)|Крыспінай]]){{sfn|Белявец|2018|с=4–8}}. Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца [[terminus post quem]] (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў [[Септымій Север|Септымія Севера]], адчаканеных у 193—195&nbsp;гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара [[Дзідзій Юліян|Дзідзія Юліяна]], які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193&nbsp;годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы){{sfn|Белявец|2018|с=8–9}}. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў{{sfn|Белявец|2018|с=10–11}}. == Рэчавая частка (фібулы) == Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў{{sfn|Белявец|2018|с=11–12}}. Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў [[Падунаўе|Падунаўі]] і [[Крым|Крыме]]. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў»{{sfn|Белявец|2018|с=12}} і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё»{{sfn|Гавритухин|2000|с=311}}{{sfn|Белявец|2018|с=13}}. Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты{{sfn|Tejral|1997|с=335–339}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=13–15}}. == Гістарычны і археалагічны кантэкст == Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім [[Панямонне|Панямонні]] сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009&nbsp;годзе даследчык П.&nbsp;М.&nbsp;Кенька на правай тэрасе ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі [[М. Тэмпельман-Маньчыньская|М. Тэмпельман-Маньчыньскай]]){{sfn|Tempelmann-Mączyńska|1986|с=19, 21}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}, якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і [[Пшэворская культура|пшэворскай]] культур{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. У 2010&nbsp;годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Г.&nbsp;Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў{{sfn|Белявец|2018|с=14–15}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Белявец В., Сідаровіч В.|загаловак=Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб эпохі Вялікага перасялення народаў|выданне=Банкаўскі веснік|год=2018|нумар=2|старонкі=3–16|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/10478.pdf|ref=Белявец}} * {{артыкул |аўтар=Анохін У. А. |загаловак=Скарб рымскіх манет з вёскі В. Жукевічы |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1974 |нумар=3 |старонкі=23–25 |ref=Анохін}} * {{артыкул |аўтар=Корзун А. |загаловак=Нумизматический комплекс I–III вв. из собрания музейного фонда Национального банка |выданне=Банкаўскі веснік |год=2014 |нумар=3 (608) |старонкі=9–10 |ref=Корзун}} * {{артыкул |аўтар=Гавритухин И. О. |загаловак=Финал традиций культур римского времени в Восточном Прикарпатье |выданне=Die spätrömische Kaiserzeit und die frühe Völkerwanderungszeit in Mittel-und Osteuropa |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2000 |старонкі=261–324 |ref=Гавритухин}} * {{кніга |аўтар=Tempelmann-Mączyńska M. |загаловак=Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszein im mitteleuropäischen Barbaricum |выданне=Römisch-Germanische Forschungen |месца=Mainz am Rhein |год=1986 |том=43 |старонак=339 |ref=Tempelmann-Mączyńska}} * {{артыкул |аўтар=Tejral J. |загаловак=Neue Aspekte der frühvölkerwanderungszeitlichen Chronologie im Mitteldonauraum |выданне=Spisy Archeologickeho ustavu AV ČR Brno |месца=Brno |год=1997 |том=8 |старонкі=321–392 |ref=Tejral}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скарбы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скарбы антычных манет]] [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] 1aom6y4euhtwp35xwwr2vvyaf8g52r0 5184954 5184952 2026-08-22T09:45:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5184954 wikitext text/x-wiki '''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля вёскі [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Складаецца як мінімум з 446 срэбных [[Дэнарый|дэнарыяў]] I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай [[Фібула|фібул]] V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=15}}. == Гісторыя выяўлення == Упершыню скарб быў выяўлены ў 1968&nbsp;годзе (паводле іншых звестак — у пачатку 1970-х гадоў){{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Вучань мясцовай школы, праязджаючы з механізатарам на трактары па полі пасля ўборкі збожжавых, заўважыў на іржышчы россып зялёных манет і сабраў каля 20 штук{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Працягнуць пошукі не ўдалося, бо на наступны дзень поле перааралі{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Інфармацыя дайшла да прафесара [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|В.&nbsp;Н.&nbsp;Рабцэвіча]], які прыехаў у Гродна і атрымаў 8 манет (яму паведамілі, што яны паходзяць ад жыхара вёскі Жукевічы)<ref name="kakareko">{{cite web |url=https://skarbonka.ru/num-ka/num-nauka/klady/452-klad-rimskikh-monet-iz-sobraniya-nk-bgu |title=Клад римских монет, найденный в Берестовицком районе, из собрания НК БГУ |author=Какареко В. И. |publisher=Skarbonka.ru |date=2010 |lang=ru |accessdate=22 жніўня 2026}}</ref>. Першапачаткова Рабцэвіч запісаў знаходку ў Нумізматычны кабінет БДУ як скарб з [[Вялікая Бераставіца|Вялікай Бераставіцы]]<ref name="kakareko"/>. Увесну наступнага года ён арганізаваў пошукавую экспедыцыю, аднак дакладнае месца было невядома, а старшыня калгаса не дазволіў праводзіць раскопкі на засеяным полі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У першай навуковай публікацыі [[Уладзілен Апанасавіч Анохін|У.&nbsp;А.&nbsp;Анохіна]] (1974) дэпазіт быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такай вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска [[Жукевічы (Алекшыцкі сельсавет)|Жукевічы]], размешчаная непадалёк ад Алекшыц){{sfn|Анохін|1974|с=23}}{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Даследчык падрабязна апісаў 8 дэнарыяў і датаваў ухаванне скарбу не раней чым першай чвэрцю III стагоддзя<ref name="kakareko"/>. Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2010&nbsp;годзе краязнавец і нумізмат [[Віктар Іванавіч Какарэка|В.&nbsp;І.&nbsp;Какарэка]] высветліў дакладныя абставіны: той самы школьнік (ужо ў сталым узросце) наведаў нумізматычнае таварыства і пацвердзіў, што знайшоў манеты на калгасным полі за старой стайняй непасрэдна ў вёсцы Алекшыцы<ref name="kakareko"/>. Да гэтага часу частка поля ўжо была забудавана дамамі для перасяленцаў з чарнобыльскай зоны, аднак Какарэка змог адшукаць у мясцовых жыхароў яшчэ дзве манеты з гэтай партыі (дэнарыі [[Траян]]а і [[Антанін Пій|Антаніна Пія]]) і перадаў іх у БДУ<ref name="kakareko"/>{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. У 2011&nbsp;годзе скарбашукальнікамі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. Яна знаходзілася на сярэдзіне поля, на значнай адлегласці ад меркаванага першапачатковага месца{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. З-за неаднаразовых меліярацыйных работ артэфакты былі раскіданы на плошчы 30 на 30 метраў{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Магчыма, комплекс першапачаткова захоўваўся на беразе былога вадаёма, што з'яўлялася тыповай практыкай хавання скарбаў у старажытнасці{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У 2012&nbsp;годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014&nbsp;годзе скарб быў упершыню апублікаваны [[А. Корзун|А. Корзунам]] з прывязкай да Алекшыц{{sfn|Корзун|2014|с=9}}{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018&nbsp;годзе археолагамі [[Вадзім Георгіевіч Белявец|В.&nbsp;Г.&nbsp;Беляўцом]] і [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч|В.&nbsp;М.&nbsp;Сідаровічам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. == Характарыстыка манетнай часткі == Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў [[Музей грошай Нацыянальнага банка Беларусі|Музеі грошай Нацыянальнага банка]], 10 — у [[Нумізматычны кабінет БДУ|БДУ]]). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый [[Веспасіян]]а (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі [[Антаніны|Антанінаў]] (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета [[Нерва|Нервы]], 9 манет Траяна і 43 манеты [[Адрыян]]а (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і [[Элій Вер|Элія Вера]]). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць [[Фаўсціна Старэйшая|Фаўсціны Старэйшай]]), [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] (184 экзэмпляры, уключаючы манеты [[Люцый Вер|Люцыя Вера]] і [[Фаўсціна Малодшая|Фаўсціны Малодшай]]) і [[Камод]]а (67 манет, разам з жонкай [[Крыспіна (рымская імператрыца)|Крыспінай]]){{sfn|Белявец|2018|с=4–8}}. Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца [[terminus post quem]] (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў [[Септымій Север|Септымія Севера]], адчаканеных у 193—195&nbsp;гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара [[Дзідзій Юліян|Дзідзія Юліяна]], які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193&nbsp;годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы){{sfn|Белявец|2018|с=8–9}}. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў{{sfn|Белявец|2018|с=10–11}}. == Рэчавая частка (фібулы) == Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў{{sfn|Белявец|2018|с=11–12}}. Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў [[Падунаўе|Падунаўі]] і [[Крым|Крыме]]. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў»{{sfn|Белявец|2018|с=12}} і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё»{{sfn|Гавритухин|2000|с=311}}{{sfn|Белявец|2018|с=13}}. Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты{{sfn|Tejral|1997|с=335–339}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=13–15}}. == Гістарычны і археалагічны кантэкст == Канцэнтрацыя скарбаў рымскіх манет у Гродзенскай і Брэсцкай абласцях тлумачыцца гістарычна склаўшыміся Нёманскім і Прыпяцка-Бугскімі гандлёвымі шляхамі, праз якія ў I тысячагоддзі праходзіў завяршальны этап «Бурштынавага шляху» да Балтыйскага мора{{sfn|Корзун|2014|с=9}}<ref name="kakareko"/>. Паводле меркавання А. Корзуна, Алекшыцкі скарб мае накапляльны характар і сведчыць пра развітыя гандлёвыя сувязі мясцовага насельніцтва з Рымскай імперыяй{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Даследчык таксама выказаў гіпотэзу, што прыток рымскіх манет спыніўся ў III стагоддзі з утварэннем магутнага дзяржаўнага ўтварэння готаў, паколькі готы-хрысціяне маглі лічыць манеты з выявамі паганскіх багоў недапушчальнымі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім [[Панямонне|Панямонні]] сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009&nbsp;годзе даследчык П.&nbsp;М.&nbsp;Кенька на правай тэрасе ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі [[М. Тэмпельман-Маньчыньская|М. Тэмпельман-Маньчыньскай]]){{sfn|Tempelmann-Mączyńska|1986|с=19, 21}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}, якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і [[Пшэворская культура|пшэворскай]] культур{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. У 2010&nbsp;годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Г.&nbsp;Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў{{sfn|Белявец|2018|с=14–15}}. За 1 кіламетр ад Алекшыц таксама знаходзіцца адзінае ў Бераставіцкім раёне гарадзішча, якое, аднак, датуецца больш познім перыядам (XIV—XVIII стагоддзі)<ref name="kakareko"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Белявец В., Сідаровіч В.|загаловак=Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб эпохі Вялікага перасялення народаў|выданне=Банкаўскі веснік|год=2018|нумар=2|старонкі=3–16|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/10478.pdf|ref=Белявец}} * {{артыкул |аўтар=Анохін У. А. |загаловак=Скарб рымскіх манет з вёскі В. Жукевічы |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1974 |нумар=3 |старонкі=23–25 |ref=Анохін}} * {{артыкул |аўтар=Корзун А. |загаловак=Нумизматический комплекс I–III вв. из собрания музейного фонда Национального банка |выданне=Банкаўскі веснік |год=2014 |нумар=3 (608) |старонкі=9–10 |ref=Корзун}} * {{артыкул |аўтар=Гавритухин И. О. |загаловак=Финал традиций культур римского времени в Восточном Прикарпатье |выданне=Die spätrömische Kaiserzeit und die frühe Völkerwanderungszeit in Mittel-und Osteuropa |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2000 |старонкі=261–324 |ref=Гавритухин}} * {{кніга |аўтар=Tempelmann-Mączyńska M. |загаловак=Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszein im mitteleuropäischen Barbaricum |выданне=Römisch-Germanische Forschungen |месца=Mainz am Rhein |год=1986 |том=43 |старонак=339 |ref=Tempelmann-Mączyńska}} * {{артыкул |аўтар=Tejral J. |загаловак=Neue Aspekte der frühvölkerwanderungszeitlichen Chronologie im Mitteldonauraum |выданне=Spisy Archeologickeho ustavu AV ČR Brno |месца=Brno |год=1997 |том=8 |старонкі=321–392 |ref=Tejral}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скарбы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скарбы антычных манет]] [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] 434zbme74e5josf2inxh55zr1zv4ijt 5184960 5184954 2026-08-22T09:49:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя выяўлення */ 5184960 wikitext text/x-wiki '''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля вёскі [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Складаецца як мінімум з 446 срэбных [[Дэнарый|дэнарыяў]] I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай [[Фібула|фібул]] V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=15}}. == Гісторыя выяўлення == Упершыню скарб быў выяўлены ў 1968&nbsp;годзе (паводле іншых звестак — у пачатку 1970-х гадоў){{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Вучань мясцовай школы, праязджаючы з механізатарам на трактары па полі пасля ўборкі збожжавых, заўважыў на іржышчы россып зялёных манет і сабраў каля 20 штук{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Працягнуць пошукі не ўдалося, бо на наступны дзень поле перааралі{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Інфармацыя дайшла да прафесара [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|В.&nbsp;Н.&nbsp;Рабцэвіча]], які прыехаў у Гродна і атрымаў 8 манет (яму паведамілі, што яны паходзяць ад жыхара вёскі Жукевічы)<ref name="kakareko">{{cite web |url=https://skarbonka.ru/num-ka/num-nauka/klady/452-klad-rimskikh-monet-iz-sobraniya-nk-bgu |title=Клад римских монет, найденный в Берестовицком районе, из собрания НК БГУ |author=Какареко В. И. |publisher=Skarbonka.ru |date=2010 |lang=ru |accessdate=22 жніўня 2026}}</ref>. Першапачаткова Рабцэвіч запісаў знаходку ў [[Нумізматычны кабінет БДУ]] як скарб з [[Вялікая Бераставіца|Вялікай Бераставіцы]]<ref name="kakareko"/>. Увесну наступнага года ён арганізаваў пошукавую экспедыцыю, аднак дакладнае месца было невядома, а старшыня калгаса не дазволіў праводзіць раскопкі на засеяным полі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У першай навуковай публікацыі [[Уладзілен Апанасавіч Анохін|У.&nbsp;А.&nbsp;Анохіна]] (1974) дэпазіт быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такай вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска [[Жукевічы (Алекшыцкі сельсавет)|Жукевічы]], размешчаная непадалёк ад Алекшыц){{sfn|Анохін|1974|с=23}}{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Даследчык падрабязна апісаў 8 дэнарыяў і датаваў ухаванне скарбу не раней чым першай чвэрцю III стагоддзя<ref name="kakareko"/>. Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2010&nbsp;годзе краязнавец і нумізмат [[Віктар Іванавіч Какарэка|В.&nbsp;І.&nbsp;Какарэка]] высветліў дакладныя абставіны: той самы школьнік (ужо ў сталым узросце) наведаў нумізматычнае таварыства і пацвердзіў, што знайшоў манеты на калгасным полі за старой стайняй непасрэдна ў вёсцы Алекшыцы<ref name="kakareko"/>. Да гэтага часу частка поля ўжо была забудавана дамамі для перасяленцаў з чарнобыльскай зоны, аднак Какарэка змог адшукаць у мясцовых жыхароў яшчэ дзве манеты з гэтай партыі (дэнарыі [[Траян]]а і [[Антанін Пій|Антаніна Пія]]) і перадаў іх у БДУ<ref name="kakareko"/>{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. У 2011&nbsp;годзе скарбашукальнікамі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. Яна знаходзілася на сярэдзіне поля, на значнай адлегласці ад меркаванага першапачатковага месца{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. З-за неаднаразовых меліярацыйных работ артэфакты былі раскіданы на плошчы 30 на 30 метраў{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Магчыма, комплекс першапачаткова захоўваўся на беразе былога вадаёма, што з'яўлялася тыповай практыкай хавання скарбаў у старажытнасці{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У 2012&nbsp;годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014&nbsp;годзе скарб быў упершыню апублікаваны [[А. Корзун|А. Корзунам]] з прывязкай да Алекшыц{{sfn|Корзун|2014|с=9}}{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018&nbsp;годзе археолагамі [[Вадзім Георгіевіч Белявец|В.&nbsp;Г.&nbsp;Беляўцом]] і [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч|В.&nbsp;М.&nbsp;Сідаровічам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. == Характарыстыка манетнай часткі == Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў [[Музей грошай Нацыянальнага банка Беларусі|Музеі грошай Нацыянальнага банка]], 10 — у [[Нумізматычны кабінет БДУ|БДУ]]). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый [[Веспасіян]]а (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі [[Антаніны|Антанінаў]] (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета [[Нерва|Нервы]], 9 манет Траяна і 43 манеты [[Адрыян]]а (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і [[Элій Вер|Элія Вера]]). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць [[Фаўсціна Старэйшая|Фаўсціны Старэйшай]]), [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] (184 экзэмпляры, уключаючы манеты [[Люцый Вер|Люцыя Вера]] і [[Фаўсціна Малодшая|Фаўсціны Малодшай]]) і [[Камод]]а (67 манет, разам з жонкай [[Крыспіна (рымская імператрыца)|Крыспінай]]){{sfn|Белявец|2018|с=4–8}}. Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца [[terminus post quem]] (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў [[Септымій Север|Септымія Севера]], адчаканеных у 193—195&nbsp;гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара [[Дзідзій Юліян|Дзідзія Юліяна]], які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193&nbsp;годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы){{sfn|Белявец|2018|с=8–9}}. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў{{sfn|Белявец|2018|с=10–11}}. == Рэчавая частка (фібулы) == Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў{{sfn|Белявец|2018|с=11–12}}. Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў [[Падунаўе|Падунаўі]] і [[Крым|Крыме]]. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў»{{sfn|Белявец|2018|с=12}} і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё»{{sfn|Гавритухин|2000|с=311}}{{sfn|Белявец|2018|с=13}}. Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты{{sfn|Tejral|1997|с=335–339}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=13–15}}. == Гістарычны і археалагічны кантэкст == Канцэнтрацыя скарбаў рымскіх манет у Гродзенскай і Брэсцкай абласцях тлумачыцца гістарычна склаўшыміся Нёманскім і Прыпяцка-Бугскімі гандлёвымі шляхамі, праз якія ў I тысячагоддзі праходзіў завяршальны этап «[[Бурштынавы шлях|Бурштынавага шляху]]» да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]{{sfn|Корзун|2014|с=9}}<ref name="kakareko"/>. Паводле меркавання А. Корзуна, Алекшыцкі скарб мае накапляльны характар і сведчыць пра развітыя гандлёвыя сувязі мясцовага насельніцтва з [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]]{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Даследчык таксама выказаў гіпотэзу, што прыток рымскіх манет спыніўся ў III стагоддзі з утварэннем магутнага дзяржаўнага ўтварэння [[Готы|готаў]], паколькі готы-хрысціяне маглі лічыць манеты з выявамі паганскіх багоў недапушчальнымі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі{{sfn|Белявец|2018|с=9}}. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім [[Панямонне|Панямонні]] сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]{{sfn|Белявец|2018|с=12}}. Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009&nbsp;годзе даследчык П.&nbsp;М.&nbsp;Кенька на правай тэрасе ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі [[М. Тэмпельман-Маньчыньская|М. Тэмпельман-Маньчыньскай]]){{sfn|Tempelmann-Mączyńska|1986|с=19, 21}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}, якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і [[Пшэворская культура|пшэворскай]] культур{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. У 2010&nbsp;годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Г.&nbsp;Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў{{sfn|Белявец|2018|с=14–15}}. За 1 кіламетр ад Алекшыц таксама знаходзіцца адзінае ў Бераставіцкім раёне гарадзішча, якое, аднак, датуецца больш познім перыядам (XIV—XVIII стагоддзі)<ref name="kakareko"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Белявец В., Сідаровіч В.|загаловак=Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб эпохі Вялікага перасялення народаў|выданне=Банкаўскі веснік|год=2018|нумар=2|старонкі=3–16|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/10478.pdf|ref=Белявец}} * {{артыкул |аўтар=Анохін У. А. |загаловак=Скарб рымскіх манет з вёскі В. Жукевічы |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1974 |нумар=3 |старонкі=23–25 |ref=Анохін}} * {{артыкул|аўтар=Корзун А.|загаловак=Нумизматический комплекс I–III вв. из собрания музейного фонда Национального банка|выданне=Банкаўскі веснік|год=2014|нумар=3 (608)|старонкі=9–10|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/9955.pdf|ref=Корзун}} * {{артыкул |аўтар=Гавритухин И. О. |загаловак=Финал традиций культур римского времени в Восточном Прикарпатье |выданне=Die spätrömische Kaiserzeit und die frühe Völkerwanderungszeit in Mittel-und Osteuropa |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2000 |старонкі=261–324 |ref=Гавритухин}} * {{кніга |аўтар=Tempelmann-Mączyńska M. |загаловак=Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszein im mitteleuropäischen Barbaricum |выданне=Römisch-Germanische Forschungen |месца=Mainz am Rhein |год=1986 |том=43 |старонак=339 |ref=Tempelmann-Mączyńska}} * {{артыкул |аўтар=Tejral J. |загаловак=Neue Aspekte der frühvölkerwanderungszeitlichen Chronologie im Mitteldonauraum |выданне=Spisy Archeologickeho ustavu AV ČR Brno |месца=Brno |год=1997 |том=8 |старонкі=321–392 |ref=Tejral}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скарбы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скарбы антычных манет]] [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] iyuc8ork2fkdbu3o5u8fzpnbb55e30o 5184961 5184960 2026-08-22T09:49:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]]; дададзена [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5184961 wikitext text/x-wiki '''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля вёскі [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Складаецца як мінімум з 446 срэбных [[Дэнарый|дэнарыяў]] I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай [[Фібула|фібул]] V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=15}}. == Гісторыя выяўлення == Упершыню скарб быў выяўлены ў 1968&nbsp;годзе (паводле іншых звестак — у пачатку 1970-х гадоў){{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Вучань мясцовай школы, праязджаючы з механізатарам на трактары па полі пасля ўборкі збожжавых, заўважыў на іржышчы россып зялёных манет і сабраў каля 20 штук{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Працягнуць пошукі не ўдалося, бо на наступны дзень поле перааралі{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Інфармацыя дайшла да прафесара [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|В.&nbsp;Н.&nbsp;Рабцэвіча]], які прыехаў у Гродна і атрымаў 8 манет (яму паведамілі, што яны паходзяць ад жыхара вёскі Жукевічы)<ref name="kakareko">{{cite web |url=https://skarbonka.ru/num-ka/num-nauka/klady/452-klad-rimskikh-monet-iz-sobraniya-nk-bgu |title=Клад римских монет, найденный в Берестовицком районе, из собрания НК БГУ |author=Какареко В. И. |publisher=Skarbonka.ru |date=2010 |lang=ru |accessdate=22 жніўня 2026}}</ref>. Першапачаткова Рабцэвіч запісаў знаходку ў [[Нумізматычны кабінет БДУ]] як скарб з [[Вялікая Бераставіца|Вялікай Бераставіцы]]<ref name="kakareko"/>. Увесну наступнага года ён арганізаваў пошукавую экспедыцыю, аднак дакладнае месца было невядома, а старшыня калгаса не дазволіў праводзіць раскопкі на засеяным полі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У першай навуковай публікацыі [[Уладзілен Апанасавіч Анохін|У.&nbsp;А.&nbsp;Анохіна]] (1974) дэпазіт быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такай вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска [[Жукевічы (Алекшыцкі сельсавет)|Жукевічы]], размешчаная непадалёк ад Алекшыц){{sfn|Анохін|1974|с=23}}{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Даследчык падрабязна апісаў 8 дэнарыяў і датаваў ухаванне скарбу не раней чым першай чвэрцю III стагоддзя<ref name="kakareko"/>. Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2010&nbsp;годзе краязнавец і нумізмат [[Віктар Іванавіч Какарэка|В.&nbsp;І.&nbsp;Какарэка]] высветліў дакладныя абставіны: той самы школьнік (ужо ў сталым узросце) наведаў нумізматычнае таварыства і пацвердзіў, што знайшоў манеты на калгасным полі за старой стайняй непасрэдна ў вёсцы Алекшыцы<ref name="kakareko"/>. Да гэтага часу частка поля ўжо была забудавана дамамі для перасяленцаў з чарнобыльскай зоны, аднак Какарэка змог адшукаць у мясцовых жыхароў яшчэ дзве манеты з гэтай партыі (дэнарыі [[Траян]]а і [[Антанін Пій|Антаніна Пія]]) і перадаў іх у БДУ<ref name="kakareko"/>{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. У 2011&nbsp;годзе скарбашукальнікамі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. Яна знаходзілася на сярэдзіне поля, на значнай адлегласці ад меркаванага першапачатковага месца{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. З-за неаднаразовых меліярацыйных работ артэфакты былі раскіданы на плошчы 30 на 30 метраў{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Магчыма, комплекс першапачаткова захоўваўся на беразе былога вадаёма, што з'яўлялася тыповай практыкай хавання скарбаў у старажытнасці{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У 2012&nbsp;годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014&nbsp;годзе скарб быў упершыню апублікаваны [[А. Корзун|А. Корзунам]] з прывязкай да Алекшыц{{sfn|Корзун|2014|с=9}}{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018&nbsp;годзе археолагамі [[Вадзім Георгіевіч Белявец|В.&nbsp;Г.&nbsp;Беляўцом]] і [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч|В.&nbsp;М.&nbsp;Сідаровічам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. == Характарыстыка манетнай часткі == Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў [[Музей грошай Нацыянальнага банка Беларусі|Музеі грошай Нацыянальнага банка]], 10 — у [[Нумізматычны кабінет БДУ|БДУ]]). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый [[Веспасіян]]а (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі [[Антаніны|Антанінаў]] (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета [[Нерва|Нервы]], 9 манет Траяна і 43 манеты [[Адрыян]]а (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і [[Элій Вер|Элія Вера]]). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць [[Фаўсціна Старэйшая|Фаўсціны Старэйшай]]), [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] (184 экзэмпляры, уключаючы манеты [[Люцый Вер|Люцыя Вера]] і [[Фаўсціна Малодшая|Фаўсціны Малодшай]]) і [[Камод]]а (67 манет, разам з жонкай [[Крыспіна (рымская імператрыца)|Крыспінай]]){{sfn|Белявец|2018|с=4–8}}. Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца [[terminus post quem]] (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў [[Септымій Север|Септымія Севера]], адчаканеных у 193—195&nbsp;гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара [[Дзідзій Юліян|Дзідзія Юліяна]], які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193&nbsp;годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы){{sfn|Белявец|2018|с=8–9}}. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў{{sfn|Белявец|2018|с=10–11}}. == Рэчавая частка (фібулы) == Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў{{sfn|Белявец|2018|с=11–12}}. Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў [[Падунаўе|Падунаўі]] і [[Крым|Крыме]]. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў»{{sfn|Белявец|2018|с=12}} і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё»{{sfn|Гавритухин|2000|с=311}}{{sfn|Белявец|2018|с=13}}. Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты{{sfn|Tejral|1997|с=335–339}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=13–15}}. == Гістарычны і археалагічны кантэкст == Канцэнтрацыя скарбаў рымскіх манет у Гродзенскай і Брэсцкай абласцях тлумачыцца гістарычна склаўшыміся Нёманскім і Прыпяцка-Бугскімі гандлёвымі шляхамі, праз якія ў I тысячагоддзі праходзіў завяршальны этап «[[Бурштынавы шлях|Бурштынавага шляху]]» да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]{{sfn|Корзун|2014|с=9}}<ref name="kakareko"/>. Паводле меркавання А. Корзуна, Алекшыцкі скарб мае накапляльны характар і сведчыць пра развітыя гандлёвыя сувязі мясцовага насельніцтва з [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]]{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Даследчык таксама выказаў гіпотэзу, што прыток рымскіх манет спыніўся ў III стагоддзі з утварэннем магутнага дзяржаўнага ўтварэння [[Готы|готаў]], паколькі готы-хрысціяне маглі лічыць манеты з выявамі паганскіх багоў недапушчальнымі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі{{sfn|Белявец|2018|с=9}}. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім [[Панямонне|Панямонні]] сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]{{sfn|Белявец|2018|с=12}}. Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009&nbsp;годзе даследчык П.&nbsp;М.&nbsp;Кенька на правай тэрасе ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі [[М. Тэмпельман-Маньчыньская|М. Тэмпельман-Маньчыньскай]]){{sfn|Tempelmann-Mączyńska|1986|с=19, 21}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}, якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і [[Пшэворская культура|пшэворскай]] культур{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. У 2010&nbsp;годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Г.&nbsp;Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў{{sfn|Белявец|2018|с=14–15}}. За 1 кіламетр ад Алекшыц таксама знаходзіцца адзінае ў Бераставіцкім раёне гарадзішча, якое, аднак, датуецца больш познім перыядам (XIV—XVIII стагоддзі)<ref name="kakareko"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Белявец В., Сідаровіч В.|загаловак=Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб эпохі Вялікага перасялення народаў|выданне=Банкаўскі веснік|год=2018|нумар=2|старонкі=3–16|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/10478.pdf|ref=Белявец}} * {{артыкул |аўтар=Анохін У. А. |загаловак=Скарб рымскіх манет з вёскі В. Жукевічы |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1974 |нумар=3 |старонкі=23–25 |ref=Анохін}} * {{артыкул|аўтар=Корзун А.|загаловак=Нумизматический комплекс I–III вв. из собрания музейного фонда Национального банка|выданне=Банкаўскі веснік|год=2014|нумар=3 (608)|старонкі=9–10|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/9955.pdf|ref=Корзун}} * {{артыкул |аўтар=Гавритухин И. О. |загаловак=Финал традиций культур римского времени в Восточном Прикарпатье |выданне=Die spätrömische Kaiserzeit und die frühe Völkerwanderungszeit in Mittel-und Osteuropa |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2000 |старонкі=261–324 |ref=Гавритухин}} * {{кніга |аўтар=Tempelmann-Mączyńska M. |загаловак=Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszein im mitteleuropäischen Barbaricum |выданне=Römisch-Germanische Forschungen |месца=Mainz am Rhein |год=1986 |том=43 |старонак=339 |ref=Tempelmann-Mączyńska}} * {{артыкул |аўтар=Tejral J. |загаловак=Neue Aspekte der frühvölkerwanderungszeitlichen Chronologie im Mitteldonauraum |выданне=Spisy Archeologickeho ustavu AV ČR Brno |месца=Brno |год=1997 |том=8 |старонкі=321–392 |ref=Tejral}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скарбы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скарбы антычных манет]] [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] tqbhd1dn2r1hwpuvbpzndj2yb6pki3i 5184971 5184961 2026-08-22T10:17:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Характарыстыка манетнай часткі */ 5184971 wikitext text/x-wiki '''Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб''' — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Знойдзены на захадзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], каля вёскі [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Складаецца як мінімум з 446 срэбных [[Дэнарый|дэнарыяў]] I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай [[Фібула|фібул]] V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=15}}. == Гісторыя выяўлення == Упершыню скарб быў выяўлены ў 1968&nbsp;годзе (паводле іншых звестак — у пачатку 1970-х гадоў){{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Вучань мясцовай школы, праязджаючы з механізатарам на трактары па полі пасля ўборкі збожжавых, заўважыў на іржышчы россып зялёных манет і сабраў каля 20 штук{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Працягнуць пошукі не ўдалося, бо на наступны дзень поле перааралі{{sfn|Корзун|2014|с=9}}. Інфармацыя дайшла да прафесара [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|В.&nbsp;Н.&nbsp;Рабцэвіча]], які прыехаў у Гродна і атрымаў 8 манет (яму паведамілі, што яны паходзяць ад жыхара вёскі Жукевічы)<ref name="kakareko">{{cite web |url=https://skarbonka.ru/num-ka/num-nauka/klady/452-klad-rimskikh-monet-iz-sobraniya-nk-bgu |title=Клад римских монет, найденный в Берестовицком районе, из собрания НК БГУ |author=Какареко В. И. |publisher=Skarbonka.ru |date=2010 |lang=ru |accessdate=22 жніўня 2026}}</ref>. Першапачаткова Рабцэвіч запісаў знаходку ў [[Нумізматычны кабінет БДУ]] як скарб з [[Вялікая Бераставіца|Вялікай Бераставіцы]]<ref name="kakareko"/>. Увесну наступнага года ён арганізаваў пошукавую экспедыцыю, аднак дакладнае месца было невядома, а старшыня калгаса не дазволіў праводзіць раскопкі на засеяным полі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У першай навуковай публікацыі [[Уладзілен Апанасавіч Анохін|У.&nbsp;А.&nbsp;Анохіна]] (1974) дэпазіт быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такай вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска [[Жукевічы (Алекшыцкі сельсавет)|Жукевічы]], размешчаная непадалёк ад Алекшыц){{sfn|Анохін|1974|с=23}}{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. Даследчык падрабязна апісаў 8 дэнарыяў і датаваў ухаванне скарбу не раней чым першай чвэрцю III стагоддзя<ref name="kakareko"/>. Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2010&nbsp;годзе краязнавец і нумізмат [[Віктар Іванавіч Какарэка|В.&nbsp;І.&nbsp;Какарэка]] высветліў дакладныя абставіны: той самы школьнік (ужо ў сталым узросце) наведаў нумізматычнае таварыства і пацвердзіў, што знайшоў манеты на калгасным полі за старой стайняй непасрэдна ў вёсцы Алекшыцы<ref name="kakareko"/>. Да гэтага часу частка поля ўжо была забудавана дамамі для перасяленцаў з чарнобыльскай зоны, аднак Какарэка змог адшукаць у мясцовых жыхароў яшчэ дзве манеты з гэтай партыі (дэнарыі [[Траян]]а і [[Антанін Пій|Антаніна Пія]]) і перадаў іх у БДУ<ref name="kakareko"/>{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. У 2011&nbsp;годзе скарбашукальнікамі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. Яна знаходзілася на сярэдзіне поля, на значнай адлегласці ад меркаванага першапачатковага месца{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. З-за неаднаразовых меліярацыйных работ артэфакты былі раскіданы на плошчы 30 на 30 метраў{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Магчыма, комплекс першапачаткова захоўваўся на беразе былога вадаёма, што з'яўлялася тыповай практыкай хавання скарбаў у старажытнасці{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. У 2012&nbsp;годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014&nbsp;годзе скарб быў упершыню апублікаваны [[А. Корзун|А. Корзунам]] з прывязкай да Алекшыц{{sfn|Корзун|2014|с=9}}{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018&nbsp;годзе археолагамі [[Вадзім Георгіевіч Белявец|В.&nbsp;Г.&nbsp;Беляўцом]] і [[Віталь Міхайлавіч Сідаровіч|В.&nbsp;М.&nbsp;Сідаровічам]]{{sfn|Белявец|2018|с=3}}. == Характарыстыка манетнай часткі == Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў [[Музей грошай Нацыянальнага банка Беларусі|Музеі грошай Нацыянальнага банка]], 10 — у [[Нумізматычны кабінет БДУ|БДУ]]). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год{{sfn|Белявец|2018|с=4}}. Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый [[Веспасіян]]а (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі [[Антаніны|Антанінаў]] (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета [[Нерва|Нервы]], 9 манет Траяна і 43 манеты [[Адрыян]]а (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і [[Элій Вер|Элія Вера]]). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць [[Фаўсціна Старэйшая|Фаўсціны Старэйшай]]), [[Марк Аўрэлій|Марка Аўрэлія]] (184 экзэмпляры, уключаючы манеты [[Луцый Вер|Луцыя Вера]] і [[Фаўсціна Малодшая|Фаўсціны Малодшай]]) і [[Камод]]а (67 манет, разам з жонкай [[Крыспіна (рымская імператрыца)|Крыспінай]]){{sfn|Белявец|2018|с=4–8}}. Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца [[terminus post quem]] (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў [[Септымій Север|Септымія Севера]], адчаканеных у 193—195&nbsp;гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара [[Дзідзій Юліян|Дзідзія Юліяна]], які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193&nbsp;годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы){{sfn|Белявец|2018|с=8–9}}. Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў{{sfn|Белявец|2018|с=10–11}}. == Рэчавая частка (фібулы) == Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў{{sfn|Белявец|2018|с=11–12}}. Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў [[Падунаўе|Падунаўі]] і [[Крым|Крыме]]. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў»{{sfn|Белявец|2018|с=12}} і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё»{{sfn|Гавритухин|2000|с=311}}{{sfn|Белявец|2018|с=13}}. Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты{{sfn|Tejral|1997|с=335–339}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя{{sfn|Белявец|2018|с=13–15}}. == Гістарычны і археалагічны кантэкст == Канцэнтрацыя скарбаў рымскіх манет у Гродзенскай і Брэсцкай абласцях тлумачыцца гістарычна склаўшыміся Нёманскім і Прыпяцка-Бугскімі гандлёвымі шляхамі, праз якія ў I тысячагоддзі праходзіў завяршальны этап «[[Бурштынавы шлях|Бурштынавага шляху]]» да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]{{sfn|Корзун|2014|с=9}}<ref name="kakareko"/>. Паводле меркавання А. Корзуна, Алекшыцкі скарб мае накапляльны характар і сведчыць пра развітыя гандлёвыя сувязі мясцовага насельніцтва з [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]]{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Даследчык таксама выказаў гіпотэзу, што прыток рымскіх манет спыніўся ў III стагоддзі з утварэннем магутнага дзяржаўнага ўтварэння [[Готы|готаў]], паколькі готы-хрысціяне маглі лічыць манеты з выявамі паганскіх багоў недапушчальнымі{{sfn|Корзун|2014|с=10}}. Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі{{sfn|Белявец|2018|с=9}}. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім [[Панямонне|Панямонні]] сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення [[Вельбарская культура|вельбарскай культуры]]{{sfn|Белявец|2018|с=12}}. Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009&nbsp;годзе даследчык П.&nbsp;М.&nbsp;Кенька на правай тэрасе ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі [[М. Тэмпельман-Маньчыньская|М. Тэмпельман-Маньчыньскай]]){{sfn|Tempelmann-Mączyńska|1986|с=19, 21}}{{sfn|Белявец|2018|с=14}}, якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і [[Пшэворская культура|пшэворскай]] культур{{sfn|Белявец|2018|с=14}}. У 2010&nbsp;годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Г.&nbsp;Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў{{sfn|Белявец|2018|с=14–15}}. За 1 кіламетр ад Алекшыц таксама знаходзіцца адзінае ў Бераставіцкім раёне гарадзішча, якое, аднак, датуецца больш познім перыядам (XIV—XVIII стагоддзі)<ref name="kakareko"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Белявец В., Сідаровіч В.|загаловак=Алекшыцкі манетна-рэчавы скарб эпохі Вялікага перасялення народаў|выданне=Банкаўскі веснік|год=2018|нумар=2|старонкі=3–16|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/10478.pdf|ref=Белявец}} * {{артыкул |аўтар=Анохін У. А. |загаловак=Скарб рымскіх манет з вёскі В. Жукевічы |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1974 |нумар=3 |старонкі=23–25 |ref=Анохін}} * {{артыкул|аўтар=Корзун А.|загаловак=Нумизматический комплекс I–III вв. из собрания музейного фонда Национального банка|выданне=Банкаўскі веснік|год=2014|нумар=3 (608)|старонкі=9–10|спасылка=https://www.nbrb.by/bv/pdf/articles/9955.pdf|ref=Корзун}} * {{артыкул |аўтар=Гавритухин И. О. |загаловак=Финал традиций культур римского времени в Восточном Прикарпатье |выданне=Die spätrömische Kaiserzeit und die frühe Völkerwanderungszeit in Mittel-und Osteuropa |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2000 |старонкі=261–324 |ref=Гавритухин}} * {{кніга |аўтар=Tempelmann-Mączyńska M. |загаловак=Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszein im mitteleuropäischen Barbaricum |выданне=Römisch-Germanische Forschungen |месца=Mainz am Rhein |год=1986 |том=43 |старонак=339 |ref=Tempelmann-Mączyńska}} * {{артыкул |аўтар=Tejral J. |загаловак=Neue Aspekte der frühvölkerwanderungszeitlichen Chronologie im Mitteldonauraum |выданне=Spisy Archeologickeho ustavu AV ČR Brno |месца=Brno |год=1997 |том=8 |старонкі=321–392 |ref=Tejral}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скарбы Беларусі]] [[Катэгорыя:Скарбы антычных манет]] [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] atr2jjx6mvf8o524296d8lmyptvkn8i 0 813065 5184963 2026-08-22T09:50:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Алекшыцкі скарб]] 5184963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Алекшыцкі скарб]] iwu3vcd39hqfavqef166xw7u2i5iq6q 0 813066 5184974 2026-08-22T10:29:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вінгры]] 5184974 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вінгры]] dpcuqxzf28x4z9rakky65tujwonv021 0 813067 5184975 2026-08-22T10:29:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вінгры]] 5184975 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вінгры]] dpcuqxzf28x4z9rakky65tujwonv021 0 813068 5184976 2026-08-22T10:30:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вінгры]] 5184976 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вінгры]] dpcuqxzf28x4z9rakky65tujwonv021 0 813069 5184984 2026-08-22T11:16:12Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79611493|Hipolit Jundziłł]]» 5184984 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Hipolit Jundziłł }} [[Файл:Table_Hipolit_Jundziłł_1898.jpg|міні|240x240пкс| Мемарыяльная дошка Гіпаліта Юндзіла ў касцёле св. Якаў і Філіп у Вільні]] '''Гіпаліт Юндзіл''' ([[Польская мова|пол.]] ''Hipolit Jundziłł''''',''' 2 кастрычніка 1846, [[Эйшышкі]] [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] - 18 красавіка 1898, [[Вільня]]) — віленскі [[Хірургія|хірург]] . Нарадзіўся 2 кастрычніка 1846 года ў Эйшышскай парафіі ў сям'і Адама Юндзіла. Яго сваякамі былі [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] і [[Юзаф Юндзіл]]. З 1858 года вучыўся ў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Віленскім шляхецкім інстытуце]], пасля яго закрыцця расійскімі ўладамі ў 1863 годзе, атрымаў атэстат з затрымкай, у 1865 годзе. У 1865 годзе пачаў вучобу ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]], спачатку на факультэце заалогіі, а праз год на медыцынскім факультэце. Атрымаў дыплом лекара ў 1872 годзе. 16 лютага 1874 года ёстаў штатным асістэнтам у гарадской бальніцы імя Савіча ў Вільні па адрасе вуліца Бакшта, 6. З лістапада 1875 года працаваў у гарадской бальніцы пры касцёле святога Якава і Філіпа. Працаваў хірургам у гэтай бальніцы да 1882 года. У 1882 годзе ён стаў галоўным урачом шпіталя Савіча і займаў гэтую пасаду наступныя дванаццаць гадоў, да сваёй смерці ў 1898 годзе. Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Належаў да акадэмічнай карпарацыі Konwent Polonia . == Бібліяграфія == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] tipdqu0d2mrfs1a48aci4ntmbl42d5t 5184986 5184984 2026-08-22T11:18:11Z Aliaksei Lastouski 75892 5184986 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Hipolit Jundziłł }} [[Файл:Table_Hipolit_Jundziłł_1898.jpg|міні|240x240пкс| Мемарыяльная дошка Гіпаліта Юндзіла ў касцёле св. Якаў і Філіп у Вільні]] '''Іпаліт (Гіпаліт) Юндзіл''' ([[Польская мова|пол.]] ''Hipolit Jundziłł''''',''' 2 кастрычніка 1846, [[Эйшышкі]] [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] - 18 красавіка 1898, [[Вільня]]) — віленскі [[Хірургія|хірург]]. Нарадзіўся 2 кастрычніка 1846 года ў Эйшышскай парафіі ў сям'і Адама Юндзіла. Яго сваякамі былі [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] і [[Юзаф Юндзіл]]. З 1858 года вучыўся ў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Віленскім шляхецкім інстытуце]], пасля яго закрыцця расійскімі ўладамі ў 1863 годзе, атрымаў атэстат з затрымкай, у 1865 годзе. У 1865 годзе пачаў вучобу ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]], спачатку на факультэце заалогіі, а праз год на медыцынскім факультэце. Атрымаў дыплом лекара ў 1872 годзе. 16 лютага 1874 года ёстаў штатным асістэнтам у гарадской бальніцы імя Савіча ў Вільні па адрасе вуліца Бакшта, 6. З лістапада 1875 года працаваў у гарадской бальніцы пры касцёле святога Якава і Філіпа. Працаваў хірургам у гэтай бальніцы да 1882 года. У 1882 годзе ён стаў галоўным урачом шпіталя Савіча і займаў гэтую пасаду наступныя дванаццаць гадоў, да сваёй смерці ў 1898 годзе. Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Належаў да акадэмічнай карпарацыі Konwent Polonia. Сын, [[Зыгмунт Юндзіл]], быў вядомым юрыстам і палітыкам-краёўцам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Іпаліт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] roig0lj0t64wefab5h303az1ros0gyp 5184993 5184986 2026-08-22T11:37:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5184993 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Hipolit Jundziłł }} [[Файл:Table_Hipolit_Jundziłł_1898.jpg|міні|240x240пкс| Мемарыяльная дошка Гіпаліта Юндзіла ў касцёле св. Якава і Філіпа ў Вільні]] '''Іпаліт (Гіпаліт) Юндзіл''' ([[Польская мова|пол.]] ''Hipolit Jundziłł''''',''' 2 кастрычніка 1846, [[Эйшышкі]] [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] - 18 красавіка 1898, [[Вільня]]) — віленскі [[Хірургія|хірург]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=51|title=Hipolit Jundziłł (1846-1898)|website=rossa.lt|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>''Stocki Edward.'' Jundziłł Hipolit // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 318-319.</ref> Нарадзіўся 2 кастрычніка 1846 года ў Эйшышскай парафіі ў сям'і Адама Юндзіла. Яго сваякамі былі [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] і [[Юзаф Юндзіл]]. З 1858 года вучыўся ў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Віленскім шляхецкім інстытуце]], пасля яго закрыцця расійскімі ўладамі ў 1863 годзе, вучыўся ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай мужчынскай гімназіі]], якую скончыў у 1865 годзе. У 1865 годзе пачаў вучобу ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]], спачатку на факультэце заалогіі, а праз год на медыцынскім факультэце. У 1870-72 дасканаліўся ў берлінскіх хірургаў. Абараніў доктарскую дысертацыю ў Дэрпце ў 1873 годзе. 16 лютага 1874 года ёстаў штатным асістэнтам у гарадской бальніцы імя Савіча ў Вільні па адрасе вуліца Бакшта, 6. З лістапада 1875 года працаваў у гарадской бальніцы пры касцёле святога Якава і Філіпа. Працаваў хірургам у гэтай бальніцы да 1882 года. У 1882 годзе ён стаў галоўным урачом шпіталя Савіча і займаў гэтую пасаду наступныя дванаццаць гадоў, да сваёй смерці ў 1898 годзе. Быў вядомым хірургам, штодня выконваў некалькі хірургічных аперацый. Першым правёў у Вільні лапаратамію, аперацыі па выдаленні зоба і некаторыя пластычныя аперацыі. З 1874 па 1878 год ён займаў пасаду сакратара Віленскага медычнага таварыства (пазней стаў яго віцэ-прэзідэнтам). Дзякуючы намаганням Юндзіла быў апублікаваны «''Album Historicum''» Медычнага тавраыства. У 1897 годзе ён быў аднагалосна абраны прэзідэнтам Віленскага медычнага таварыства. Быў вельмі папулярным лекарам, асабліва сярод бедных жыхароў Вільні, якіх лячыў бясплатна. Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Належаў да акадэмічнай карпарацыі Konwent Polonia. Сын, [[Зыгмунт Юндзіл]], быў вядомым юрыстам і палітыкам-краёўцам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Іпаліт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] a24ipol6edsmjm5u10k9b7bc2vaa6sy 5185004 5184993 2026-08-22T11:55:36Z Aliaksei Lastouski 75892 5185004 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Hipolit Jundziłł }} [[Файл:Table_Hipolit_Jundziłł_1898.jpg|міні|240x240пкс| Мемарыяльная дошка Гіпаліта Юндзіла ў касцёле св. Якава і Філіпа ў Вільні]] '''Іпаліт (Гіпаліт) Юндзіл''' ([[Польская мова|пол.]] ''Hipolit Jundziłł''''',''' [[2 кастрычніка]] [[1846]], Буйвіды, парафія [[Эйшышкі|Эйшышак]] [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] - [[18 красавіка]] [[1898]], [[Вільня]]) — віленскі [[Хірургія|хірург]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=51|title=Hipolit Jundziłł (1846-1898)|website=rossa.lt|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>''Stocki Edward.'' Jundziłł Hipolit // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 318-319.</ref> Нарадзіўся 2 кастрычніка 1846 года ў Эйшышскай парафіі ў сям'і Адама Юндзіла і Петранэлы з Радзікоўскіх. Яго сваякамі былі [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] і [[Юзаф Юндзіл]]. З 1858 года вучыўся ў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Віленскім шляхецкім інстытуце]], пасля яго закрыцця расійскімі ўладамі ў 1863 годзе, вучыўся ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай мужчынскай гімназіі]], якую скончыў у 1865 годзе. У 1865 годзе пачаў вучобу ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]], спачатку на факультэце заалогіі, а праз год на медыцынскім факультэце. Належаў да акадэмічнай карпарацыі ''Konwent Polonia''. У 1870-72 дасканаліўся ў берлінскіх хірургаў. Абараніў доктарскую дысертацыю ў Дэрпце ў 1873 годзе.[https://dspace.ut.ee/server/api/core/bitstreams/8a108154-07cc-49ac-a409-e53b40695e41/content] 16 лютага 1874 года стаў штатным асістэнтам у гарадской бальніцы імя Савіча ў Вільні па адрасе вуліца Бакшта, 6. З лістапада 1875 года працаваў у гарадской бальніцы пры касцёле святога Якава і Філіпа. Працаваў хірургам у гэтай бальніцы да 1882 года. У 1882 годзе ён стаў галоўным урачом шпіталя Савіча і займаў гэтую пасаду наступныя дванаццаць гадоў, да сваёй смерці ў 1898 годзе. Быў вядомым хірургам, штодня выконваў некалькі хірургічных аперацый. Першым правёў у Вільні лапаратамію, аперацыі па выдаленні зоба і некаторыя пластычныя аперацыі. Сачыў за прагрэсам у медыцыне і імкнуўся новыя дасягненні выкарыстоўваць у сваёй хірургічнай практыцы. З 1874 па 1878 год ён займаў пасаду сакратара Віленскага медычнага таварыства (пазней стаў яго віцэ-прэзідэнтам). Дзякуючы намаганням Юндзіла быў падрыхтаваны «''Album Historicum Cesareae Societas Medicinae Vilnensis''». У 1897 годзе ён быў аднагалосна абраны прэзідэнтам Віленскага медычнага таварыства. Быў вельмі папулярным лекарам, асабліва сярод бедных жыхароў Вільні, якіх лячыў бясплатна. Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Жонка - Марыя Францішка з Тапліцкіх. Сыны - [[Зыгмунт Юндзіл]], быў вядомым юрыстам і палітыкам-краёўцам, і Адам Юзаф Юндзіл, дочкі - Тэрэза і Яніна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Іпаліт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] crg7zgmwoz6a3dxtewbhi5227dzdyr9 14 813070 5184988 2026-08-22T11:27:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Island]] [[Катэгорыя:Island Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group|Island]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records|Island]]» 5184988 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Island]] [[Катэгорыя:Island Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group|Island]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records|Island]] 8vd59gn56lut5bj4rlqef6kghk8nap8